fbpx
Wikipedia

Qay Yuli Sezar

Qay Yuli Sezar ( latınca: GAIVS•IVLIVS•CAESAR, oxunuşu: Gayus Yulius Kaysar, doğumu: e.ə 12 iyul 100 — ölümü e.ə. 15 mart 44), Romalı hərbçi, siyasi lider və güclü yazıçı olan Sezar, dünya tarixinin ən güclü insanlarından biri olaraq qəbul edilir. Etdikləri sayəsində Roma Respublikasının Roma İmperiyasına çevrilməsində əsas rol oynamışdır. Roma senatındakı optimates klikinə mənsub müxalifləri Markus Porcius KatoMarkus Kalpurnius Bibulusa qarşı çevirərək, populares klikinə mənsub siyasətçi kimi, Markus Licinius KrassusGnaeus Pompeius Maqnusla birlikdə qeyri-rəsmi olaraq Roma siyasi həyatına bir necə illiyinə yön verəcək olan I Triumviratı qurdu. Qalliyanı fəth edərək Roma torpaqlarını Atlantik okeanına qədər genişləndirdi və eyni zamanda da e.ə. 55-ci ildə Britaniyanın Roma tərəfindən ilk işğalını reallaşdırdı. Triumviratın dağılması ilə birlikdə PompeySenatla münasibətləri korlandı. e.ə. 49-cu ildə Rubikon çayını keçməsilə başlayan müharibə nəticəsində Romanın tək hakimi halına gəldi. İdarəetməni ələ almasından sonra Roma cəmiyyətini və idarəetməsini əhatə edən geniş islahatlara başladı. Ömürlük diktator (diktator perpetuus) elan edildi və respublika bürokratiyasını özünə tabe etdirdi. Ancaq Sezarın köhne dostlarından Markus Junius Brutusun rəhbərliyindəki və keçmiş respublikanı bərpa etməyi arzulayan bir qrup senator tərəfindən e.ə. 44-cü il, 15 martda öldürüldü. Sui-qəsdin ardından başlayan yeni müharibə Sezarın varisi Gaius Oktavianusun Roma dünyası üzərində avtoritar güc halına gəlməsinə səbəb oldu. Sezar öldürülməsindən iki il sonra, e.ə. 42-ci ildə Senat tərəfindən rəsmən müqəddəsləşdirildi və Roma tanrılarından biri elan edildi. Sezarın həyatı haqqında məlumatların çoxu hərbi səfərlərindən bəhs etdiyi və özü tərəfindən yazılmış olan "Şərhlər" (Commentarii) adlı xatirələrindən, Mark Tulli Siseron kimi siyasi rəqiblərinin məktublarından, Sallastiusun tarixi yazılarından və Katullusun şerləri kimi müasiri olan qaynaqlardan əldə edilmişdir. Həyatına dair ətraflı məlumat sonrakı əsrlərdə yaşamış olan İsgəndəriyyəli Appian, Qay Svetoni Trakvill, Plutarx, Kassius DioStrabon kimi tarixçilər tərəfindən verilmişdir.

Qay Yuli Sezar
lat.Gaius Iulius Caesar
Siyasi xadim, sərkərdə
Sələfi yoxdur
Xələfi Oktavian Avqust
Şəxsi məlumatlar
Doğum tarixi
Doğum yeri Roma
Vəfat tarixi (55 yaşında)
Vəfat yeri Roma
Dəfn yeri Roma
Atası Qay Yuli Sezar (yaşlı)
Anası Avreliya Kotta
Həyat yoldaşları

1.Kornellia Sinilla,
2.Pompeya Sulla,

3.Kalpurniya Pizonis
Uşaqları

qızı:Yuliya Sezaris (ilk nigahdan)

oğlu:XV Ptolomey Sezarion (nigahdan kənar Kleopatradan olan)
Hərbi xidmət
Döyüşlər
Vikianbarda əlaqəli mediafayllar
C. Iulii Caesaris quae extant, 1678

Mündəricat

Həyatının erkən dövrü

Sezar soylarının ilahə Veneranın öğlu Troyalı şahzadə Aeneasın oğlu Iulusdan gəldiyini iddia edən və partisi sinfindən bir ailə olan Yulius gensinə mənsubdur. "Sezar" koqnomeni, Böyük Pliniyə görə qeysər kəsiyi ilə doğulmuş olan babasından gəlir.

  • Sezarın saçının çox sıx olması (latınca caesaries).
  • Gözlərinin parlaq boz olması (latınca oculis caesiis)
  • Döyüşdə fil öldürməsi (Məğribli dilində caesai)

Sezarın zərb etdirdiyi sikkələr üzərində fil təsvir edilməsi son versiyanı daha inandırıcı edir. Antik şəcərələrinə rəğmən Yuli Sezar siyasi olaraq o qədər də güclü ailə deyildi və üzvlərindən sadəcə 3-ü konsul seçilə bilmişdi. Sezarın eyni adı daşıyan atası Respublikanın seçki ilə təyin edilən üst səviyyə magistraları arasında ikinci sırada olan pretorluq məqamına qədər yüksələ bilmiş, bəlkə də məşhur qayını Qayus Marius sayəsində Asiya əyaləti valiliyi etmişdir. Anası Aurelia Kotta bir necə konsul yetişdirmiş güclü ailədən gəlirdi. Sezarın müəllimi olaraq dövrün görkəmli alimi və linqivisti, Qalliya kökənli Markus Antonius Qnipho təyin edilmişdi. Sezarın hər ikisinin də adı Julia olan iki bacısı var idi. Sezarın uşaqlığı ilə bağlı məlumatlar çox azdır. SuetoniusPlutarxın bioqrafiyalarında Sezarın hekayəsi gəncliyindən başlayır və hər iki əsərdə də giriş paraqrafları itmişdir. Sezarın yetkinlik dövrləri qarşıqlıq dövrünə təsadüf etmişdi. Romanın müttəfiqlərinə verilən Roma vətəndaşlığı haqqının geri alınmasıın səbəb olduğu qarışıqlıq Romaitalyan müttəfiqləri arasında Sosial Müharibəyə səbəb olarkən, Pont hökmdarı VI Mitridat Romanın şərq əyalətlərini təhdid etməyə başlamışdı. Roma siyasətçiləri iki xəttə bölünmüşdü. Optimates adındakı birinci xətt Senat içərisində aristokratik idarəetməni müdafiə edərkən, populares xətti birbaşa seçkiləri müdafiə edirdi. Sezarın əmisi Marius popularis xəttinə mənsubkən rəqibi Lucius Kornelius Sulla optimas idi. Həm Sulla, həm də Mariusun Sosial Müharibə dövründə VI Mitridata qarşı ordunu idarə etmək istəməsinə rəğmən, şans ilk başda Sulla tərəfdən olmuşdu. Lakin Sulla ordunun idarəçiliyini ələ almaq üçün şəhər xaricinə çıxdığında bir tribun tərəfindən qəbul etdirilən qanun ilə komandanlıq Mariusa verildi. Sullanın cavab tədbiri ordu ilə Romaya geri dönmək və komandanlığını elan edərək, Mariusu sürgünə göndərməyə cəhd etmək oldu, lakin o səfərə çıxanda Marius çoxdan müvəqqəti ordunun başına keçmişdi. Marius və müttəfiqi Lucius Kornelius Cinna şəhəri ələ keçirdilər, Sulla "xalq düşməni" elan edildi. Sullanın tərəfdarlarına qanlı divan tutuldu. Marius e.ə. 86-cı ildə vəfat etdi. Lakin onun rəhbərlik etdiyi cərəyan hələ də güclü formada qalmaqda idi. e.ə. 85-ci ildə Sezarın atası bilinməyən səbəbdən ayaqqabılarını geyərkən vəfat etdi. Hələ 16 yaşında olan Sezar ailənin rəhbəri oldu. Sonrakı il əmisi Mariusun Sulla ilə mübarizəsi zamanı ölən, köhnə Yupiter yüksək rahibi Merulanın yerinə yeni Flaman Dialis olaraq təyin edildi. Ardıyca bu vəzifəyə seçilən şəxslərin patrisi olması məcburiyyətinə əlavə olaraq, bu şəxsin patrisi ilə evli olması məcburiyyəti formasındakı adəti, uşaqlığından bəri nişanlı olduğu, Equestrian bir ailədən gələn Kossutia adındakı qızdan ayrılaraq Cınnanın qızı ilə evlənməsi ilə yıxdı. VI Mitridat ilə sülh bağlayan Sulla artıq geri dönərək Mariusun tərəfdarlarına qarşı müharibəyə davam edə bilərdi. Bütün İtaliya boyunca davam edən toqquşmaların ardıyca, e.ə. 82-ci ildə Kolline keçidi döyüşünü qazanaraq Romanı ələ keçirdi və özünü diktator elan etdi. Hər nə qədər bu məqama təyin edilən şəxs 6 ay diktator kimi qala bilsə də, Sulla üçün müddət təyin edilməmişdi. Mariusun heykəlləri dağıdıldı və məzarı açılaraq, cəsədi Tiber çayına atıldı. Digər rəqibi Cinna isə öz əsgərlərinin üsyanı nəticəsində əvvəlcədən öldürülmüşdü. Sullanın tədbirləri nəticəsində ona qarşı müxalif olanlardan yüzlərləsi öldürüldü və ya sürgünə göndərildi. Sezar Mariusun qardaşı oğlu və Cinnanın kürəkəni olaraq artıq hədəfdə idi. Əvvəl əmisindən qalan mirasdan, sonra həyat yoldaşının cehizindən və son olaraq da rahiblik vəzifəsindən məhrum edildi, ancaq həyat yoldaşından boşanmağı rədd edincə qaçmağa məcbur oldu. Özünə qarşı olan təhdidlərdən, aralarında Sullanın dəstəkçilərinin və Vestal bakirələrinin də olduğu ailə üzvlərinin vasitəsi sayəsində, Sullanın istəksizcə də olsa geri addim atması ilə qurtula bildi. Sullanın "Sezarda çoxlu sayda Marius gördüyünü" dediyi iddia olunur.

Qay Yuli Sezar

Kariyerasının erkən dövrü

Sezar Romaya geri dönmək yerinə orduya qoşuldu və Asiyada Markus Minucius ThermusKilikiyada Serviliusun əmrində xidmət etdi. Midilli mühasirəsində göstərdiyi üstün xidmətlərinə görə Korona Civika ilə mükafatlandırıldı. Kral IV Nikomedesin donanmasını müşayət edərək təhlükəsizliyini təmin etmək üçün getdiyi Vifiniyada, kralın sarayında uzun müddət qalınca, bütün həyatı boyunca onu izləyəcək Nikomedeslə münasibət yaşaması barədə şayələr yayıldı. Rahiblik vəzifəsindən qovulması ironik formada ona hərbi karyera qurmanın yolunu açmışdı, çünki adətlərə görə bir Flaman Dialisin atlara toxunması, öz yatağından başqa bir yataqda 3 gündən çox ya da Roma xaricində bir gündən çox yatması, bir orduya tərəf baxması qadağan idi. İki il diktator olan Sulla e.ə. 80-cı ildə istefa verdi və yenidən konsulyar hökumət qurub, bir il konsul olaraq çalışdıqdan sonra siyasətdən bir dəfəlik getdi. Sezar sonradan Sullanın diktatorluq vəzifəsindən ayrılmasını ələ salacaq və Sulla siyasətin əlifbasını belə bilmir deyəcəkdi. Sulla iki il sonra, e.ə. 78-ci ildə öldü və cənazəsi mərasimi ilə dəfn edildi. Sullanın öldüyünü eşidən Sezar, özü üçün artıq kifayət qədər təhlükəsiz yer olduğuna inandığı Romaya geri döndü. Bütün mülkiyyəti müsadirə edildiyinə görə Romanın kənarında, alt təbəqə insanlarının yaşadığı Suburada sadə bir evə köçdü. Sezarın geri dönüşü Markus Aemilius Lepidus tərəfindən Sulla sisteminə qarşı çevriliş cəhdi olaraq dəyərləndirildi ancaq Sezar Lepidusun liderliyinə inanmadığından bu plana qatılqmaqdan qaçdı. Yenidən hüquqşünaslıq etməyə başladı. Möhtəşəm natiqlik qabiliyyəti ilə yanaşı, həyəcanlı jestləri, incə səsi, korrupsiyada boğulan köhnə valilərin cəza mühakimələrindəki insafsızlığı sayəsində Romada məşhur biri oldu. Ritorikasını mükəmməlləşdirmək üçün e.ə. 75-ci ildə Siseronun da müəllimi olan Apollonius Molonun yanına — Rodosa getdi. Sezar Egey dənizində olarkən Kilikiyalı dəniz quldurları tərəfindən qaçırıldı və Oniki adalardan biri olan Kiçik Farmakos adasında saxlanıldı. Quldurlar Sezarın əvəzində 20 talant qızıl istəmək qərarı aldıqdan sonra Sezar 50 talant qızıl istəmələri üçün israr etdi. Pulun ödənməsindən sonra sərbəst buraxılan Sezar donanma topladı və quldurları tutaraq, Berqamoya həbs etdirdi. Asiya əyaləti canişini quldurları edam etməyi rədd edərək, onları qul kimi satmağı üstün tutdu. Lakin Sezar, onları dustaq olduğu zaman söz verdiyi kimi çarmıxa çəkdirdi. Ardiyca Rodosa doğru getdi, lakin Pont krallığından gələn təhlükəyə görə orduya çağırıldı. Romaya döndükdən sonra, Roma siyasi həyatında cursus honorumun ilk pilləsi olan tribun seçildi. Spartaka qarşı olan müharibə (e.ə. 73-e.ə. 71)bu dövrdə olmuşdur, lakin Sezarın bu müharibədə hər hansı bir rol oynayıb-oynamadığına dair məlumat yoxdur. e.ə. 69-cu ildə Kvestor seçildi, eyni il qohumu və əmisi Mariusun dul həyat yoldaşı Julianın dəfn mərasimində bir nitq söylədi. Öz həyat yoldaşı da həmin il öləcəkdi. Sezan cənazənin ardından Antistius Vetusun əmrində Kvestorluq vəzifəsini yerinə yetirmək üçün Hispaniyaya getdi. Orada olduğu zaman Böyük isgəndərin heykəli ilə qarşılaşdığı və indi İsgəndərin dünyanı tutduğu yaşda olduğunu və onun müqayisə edildiyində çox az şeyi bacardığı reallığını narahatlıqla qarşıladığı deyilir. Vəzifəsindən erkən ayrılma istəyi qəbul edildikdən sonra Roma siyasi həyatına geri döndü. Geri döndüyündə Sullanın nəvəsi Pompeiya ilə evləndi. Ardıyca Aedilis seçilən Sezar, hələ də hakimiyyətdə olan Sulla tərəfdarı hakimiyyətin ziddinə olaraq, əmisi Mariusun zəfərlərinə həsr edilmiş abidələri restavrasiya etdirdi. Bundan başqa Sullanın qadağalarından faydalananlara qarşı məhkəməyə şikayət etdi, eyni vəzifəni paylaşdığı Markus Calpurnius Bibulusu kölgədə buraxacaq qədər pul ianəsi ilə ictimai işləri və oyunlar təşkil etdi. Bundan başqa iki uğursuz çevriliş cəhdi ilə də qarşı-qarşıya qaldı.

Vyana Sənət Tarixi Muzeyində olan heykəli

Yüksəlişi

E.ə. 63-cü ildə Sezar üçün çox hərəkətli il oldu. Tribun Titus Labienusu, 37 il əvvəl siyasi sui-qəsdə qurban gedən tribun Lucius Appuleius Saturninusun ölümüylə əlaqədar senator Gayus Rabiriusu məhkəməyə şikayət etməyə və bu məhkəməyə baxacaq iki hakimdən biri olaraq da özünü təyin etdirməyə nail oldu. Rabirius, SiseronQuintus Hortensius tərəfindən müdafiə edildi ancaq vətənə xəyanətdən məhkum edildəkdən qurtula bilmədi. Təmizə çıxarılmaq üçün xalqa müraciətə hazırlaşdığı vaxtda praetor Quintus Caecilius Metellus Celer hərbi bayrağı Janiculum təpəsindən sökərək yığıncağın ertələnməsini təmin etdi. Labienus qovuşdurmanı başqa bir iclasla yenidən başlada biləcəyi halda bunu etmədi və Sezarın istədiyi formada davranaraq məhkəməni ləğv etdi. Labienus gələcək 10 il boyunca Sezarın mühüm müttəfiqi olacaqdı. Eyni il Sulla tərəfindən təyin edilən Pontifex Maximus Quintus Caecilius Metellus Piusun ölməsilə Sezar bu vəzifəyə namizəd oldu. Rəqibləri optimates klikindən köhnə konsul Quintus Lutatius CatulusPublius Servilius Vatia Isaurius idi. Hər iki tərəf haqqında da rüşvət ittihamları ortaya atılmışdı. Sezar seçki sabahı anasına ya Pontifex Maximus ya da bir heç olaraq dönəcəyini, çünki seçilə bilməyəcəyi təqdirdə seçimlər üçün aldığı böyük borc qarşılığında sürgünə göndəriləcəyini bilirdi. Nəticədə Sezar rəqiblərinin bütün təcrübə və mövqelərinə rəğmən, digər iki namizədin səslərinin bölünməsi sayəsində rahatca qazandı. Vəzifəsinə Via Sakrada rəsmi iqamətgahın təsis edilməsi ilə başladı. Eyni il konsul olaraq işləməyə başlayan Siseron, respublikanın idarəçiliyini ələ keçirmək üçün Katilinanın planlarını üzə çıxardıqdan sonra Katulus və digərləri Sezarın da bu planın bir hissəsi olduğunu iddia etdilər. Sonrakı il praetor seçiləcək olan Sezar planı hazırlayanlarla necə mübadilə ediləcəyi haqqında Senatda edilən mübahisələrə qatıldı. Mübahisə əsnasında Sezara bir qeyd çatdırıldı. İrəlidə onun ən qatı rəqibi halına gələcək olan Markus Porcius Kato, Sezarı planı hazırlayanlarla birgə olmaqda ittiham etdi və ona verilən məktubu yüksək səslə oxumasını tələb etdi. Sezar qeydi ona göndərincə məktubun Kato üçün olduqca utanc verici bir şey oduğu ortaya çıxdı. Beləki məktub sevgi məktubu idi və Katonun ögəy bacısı tərəfindən Sezara göndərilmişdi. Sezarın planı hazırlayanların ömür boyu həbsə məhkum edilmələrini müdafiə etsə də, Katonun çıxışından sonra Senat çevrilişə cəhd edənləri edam etdirdi. Ondan sonrakı il bu planı araşdırmaq üçün yenidən komissiya quruldu və Sezar bir daha bu planın parçası olmaqda ittiham edildi. Siseronun bunu sübut etməsindən sonra plan haqqında bildiklərini öz istəyi ilə danışdı və günahsızlığı anlaşıldı, ittiham edən komissiya üzvlərindən biri həbs edildi. E.ə. 62-ci ildə praetor olaraq çalışarkən mübahisəli qanun təklifləri mövzusunda tribun Metellus Celeri dəstəkləmiş və ikilinin israrçılığına görə Senat onları bir müddətlik vəzifədən uzaqlaşdırmağa məcbur qalmışdı. Sezar vəzifəsini davam etdirməyə cəhd etmiş, lakin fiziki gücün işə qarışdığını gördükdən sonra dayanmışdı. Senat isə Sezarı dəstəkləyən küçə nümayişləri artmağa başladıqdan sonra onu yenidən vəzifəsinə bərpa etmişdi. Eyni il Bona Dea (Yaxşı İlahələr) festivalı Sezarın himayəsində və onun evində edilmişdi. Kişilərin festivala qatılmasına icazə verilmədiyi halda gənc patrisi olan Publius Klodius Pulcher qadın paltarında içəri girməyi bacarmış, Sezarın həyat yoldaşı Pompeianı açıqca intim əlaqəyə sövq etmişdi. Kim olduğu bilinəndə isə dini hörmətsizliyə görə həbs edilmişdi. Sezar Romanın ən güclü patrisi ailələrindən birini özünə qarşı çevirməmək üçün Klodiusun məhkəməsində ona qarşı şahidlik etməmiş və Klodius rüşvət və təhdidlər sayəsində bəraət almşdı. Bununla bərabər, Sezar həyat yoldaşım barədə heç bir şübhə olmamalı deyərək Pompeiadan boşanmışdı. Praetorluğunun bitməsinin ardıyca Sezar Hispania Ulterior əyalətinə idarəçi olaraq təyin edilmiş olsa da hələ çox borclu idi və ayrılmadan əvvəl ona borc verənləri razı salmalı idi. Bu səbəblə Romanın ən zəngin adamlarından olan Markus Likinius Krassusa müraciət etdi. Krassus Pompeyə qarşı olan müxalifətində ona dəstək olması qarşılığında Sezarın borclarının bir hissəsini ödədi və geri qalanına da qarant durdu. Yenə də praetorluğu sonlanınca toxunulmazlığı qalxacağı üçün borc sahibləri tərəfindən ittiham edilə biləcəyini başa düşən Sezar, hələ vəzifəsi sonlanmadan əyalətinə getmək üçün Romadan ayrıldı. Hispaniada Kallaici və Lusitanilərin torpaqlarını fəth etdi, qoşunu tərəfindən imperator olaraq salamlandı. Borclarla bağlı qanunu reform etdi və canişinlik dövrünü uğurla sonlandırdı. Sezar imperator olaraq salamlandığı üçün Roma Zəfər Alayı ilə mükafatlandırıldı. Ancaq Sezarın gözü respublikanın ən yüksək magistrallığı olan Konsulluq vəzifəsində idi. Ortada bir problem var idi, beləki Sezar əgər zəfər alayına qatılardısa hərbçi olaraq qalmalı və Roma şəhər qalasının gerisində gözləməli idi, ancaq konsulluq seçimlərinə qatılmaq istəyirdisə komandanlığı buraxmalı və şəhərə adi bir vətəndaş kimi girməli idi. Eyni anda iki seçimin də reallaşması münkünsüz idi. Senatdan seçimlərə in absentia (qiyabi) olaraq qatılmaq üçün icazə istədi, ancaq bu tələb Kato tərəfindən veto edildi. Zəfər alayı və konsulluq arasında seçim etmək məcburiyyətində qalan Sezar, konsuluğu seçdi.

Sezarın Qalliya səfərinin ardıyca zərb edilmiş olan e.ə. 48-ci il tarixli gümüş Roma Denarius üzərində dustaq edilmiş Qalliyalı başı.

Birinci konsulluğu və I Triumvirat

Konsulluq üçün yarışan 3 namizəd var idi:

  • Sezar
  • Bir necə il əvvəl Sezarla birlikdə aedile olaraq işləmiş Markus Kalpurnius Bibulus
  • Lucius Lukkeius

Konsulluq seçimləri çox gərgin keçirdi. Sezar Siseronun dəstəyini istəmiş və zəngin olan Lukkeiusla ittifaq bağlamışdı. Ancaq maliyyə vəziyyəti Bibulus qarşısında yetərsiz qalmış və buna əlavə olaraq rüşvət almaması ilə məşhur olan Katonun belə Bibulusdan rüşvət alaraq onun tərəfini tutduğu şayələri yayılmışdı. Nəticə olaraq Sezar və Bibulus, e.ə. 59-cu ildə konsul seçildilər. Sezar borcuna görə Krassusdan siyasi baxımdan asılı olsa da, Senatda pensiyaya çıxmış hərbçilər üçün şərqdə məskunlaşma yerləri və təsərrüfat əraziləri təsis edilməsi mübarizəsində uğursuz olan Pompeylədə yaxşı keçinməyə çalışmışdı. PompeyKrassus birlikdə konsul olduqları e.ə. 70-ci illərdən bəri düşmən idilər və Sezar bu ikisindən biri ilə yaxın olmanın digəri ilə düşmən olmağa bərabər olduğunu bildiyindən onları barışdırmaq istəyirdi. Bu üçlünün ictimai işlər üzərində nəzarəti təmin etmək üçün həm pulları, həm də nüfuzları var idi. I Triumvirat olaraq bilinən bu qeyri-rəsmi ittifaq, Pompeyin Sezarın qızı Julia ilə evlənməsi ilə daha da sağlamlaşdırıldı. Bu arada Sezarda ertəsi il konsul seçiləcək olan Lucius Kalpurnius Pisonun qızı Kalpurnia ilə evləndi. Sezar, PompeyKrass tərəfindən də dəstəklənən və ictimai ərazilərin kasıblara lazım olarsa gücdən istifadə edərək dağıdılmasını nəzərdə tutan qanun təklifi təqdim edərək, ittifaqı daha da möhkəmləndirdi. Pompey şəhəri əsgərlərlə doldurdu və müxaliflərin gözünü qorxutmağa başladı. Bibulus, təxminlərin təsirsiz olduğunu elan edərək qanunun keçərsiz olduğunu bildirsə də, Sezarın silahlı dəstəkçiləri tərəfindən Forumdan uzaqlaşdırıldı. Liktorlarının daşıdığı faskeslər qırılmış, konsulU müşayiət edən tribunlardan ikisi yaralanmış və Bibulusun üzərində bir qab dolusu nəcis tökülmüşdü. Həyati təhlükədən qorxan Bibulus ilin yerdə qalanını evində gizlənərək keçirmişdi. Sezarın qanun yaratma hüququna mane olmağa yönəlmiş bu cəhd yetərsiz qalmışdı. Romalı katiblər bu ili Jül və Sezarın konsulluğu dövrü adlandırmışdılar. Sezar və Bibulus ilk seçildiyi zaman respublika aristokratiyası Sezarın gələcəkdəki ehtimal olunan gücünə maneə olmağa çalışmış, İtaliyanın meşələrini və otlaq sahələrini böldürmüşdü. Piso və Pompeyin köməkliyi ilə Sezar bu vəziyyəti dəyişdirdi və bunun yerinə Kisalpina Qalliyaİlliriya olaraq Qalliya Narbonensis əyalətlərinin idarəçiliyinə təyin olundu. Bunun sayəsində 4 legionun idarəçiliyinə sahib olmaqla yanaşı, 5 il müddətinə toxunulmazlıı da qazanmış oldu. Konsulluq vəzifəsi sonlanınca, çalışdığı müddətdə etdiyi bəzi şeylərə görə şikayət olunma təhlükəsi olduğu üçün, hələ vəzifə müddəti sonlanmamış Romadan ayrılaraq təyin olunduğu yerə getdi.

Versinqetorikin Sezara təslim olmasını göstərən rəsm əsəri.

Qalliyanın fəthi

Sezar hələ də çox borclu idi, əyalət canışını kimi pul toplamaq üçün ya qeyri-qanuni vergi toplamalı, ya da hərbi yürüşə çıxmalı idi. Sezarın rəhbərliyi altında 4 legion fəth edilmiş Qalliya torpaqlarında yerləşdirilmişdi. Romanın müttəfiqlərindən Aeduilər, Qalliyalı rəqibləri tərəfindən Ariovistus liderliyindəki german kökənli Suebilərin köməyi ilə darmadağın edilmiş, Helvetlər Romanın yeni müharibəyə başlayacağını düşünərək, böyük köçə başlamışdılar. Yeni iki legion toplayan Sezar, əvvəl Helvetiləri, ardəyca da Ariovistusu məğlub etdi və ordusunu qız üçün Sequani torpaqlarında yerləşdirərək, Qalliya Narbonensisin o tərəfindəki torpaqlara qarşı marağının müvəqqəti olmadığı siqnalını verdi. Vəzifəyə gəldioyindən iki il sonra sahib olduğu hərbi gücü Kisalpin Qalliyadan topladığı iki yeni legion hesabına iki qat artırdı. Kisalpin Qalliya əyaləti sakinləri Roma vətəndaşı olmadığı üçün bu hərəkətin qanuniliyi mübahisəli idi. Sezarın bu hərəkətlərinə cavab olaraq Şimal-şərqi Qalliyadakı Belgic tayfaları silahlanmağa başladılar. Sezar bu vəziyyətə sərt cavab verdi və birləşmiş Belgic (Belçika) ordusuna qarşı hücuma keçdi və qalib gəldi. Bu arada Krassusun oğlu Publius rəhbərliyindəki bir Roma legionu da Armorika yarımadasındakı yerli tayfaların torpaqlarını fəth etməyə başladı. E.ə. 56-cı ilin yazında Triumvirat Qalliyanın Luka (indiki Lukka) şəhərində toplaşdı. Romada qarışıqlıq mövcud idi Klodiusun populist kampaniyası KrassusPompey arasındakı münasibəti korlamağa başlamışdı. Toplantıda Triumvirat yenilərkən Sezarın prokonsulluğu 5 illik uzadıldı. KrassusPompeyin yenidən konsul seçilməsi və eyni Sezar kimi Krassusun Suriya, PompeyinHispaniya prokonsulu olmaları qərarlaşdırıldı. Sezarın Venetiləri donanma döyüşündə məğlub etməsi ilə Armorikanın fəthi sonlandı, Krasusun oğlu isə cənub-qərbdə Aquitanilərin torpaqların fəthini tamamladı. E.ə. 56-cı ildəki yürüşün ardından alcaq-qayalıq bölgələrdə yaşayan Morini və Menapi tayfalarının torpaqlarından başqa bütün Qallıya Romaya tabe edildi. E.ə. 55-ci ildə Qalliyaya qarşı, german tayfaları Usipetelər və Tencterilər tərəfindən reallaşdırılan hücumun qarşsıını alan Sezar, bunun ardıyca Ren çayı üzərindən körpü düzəltdirdi və geri dönüb körpünü sökdürmədən German torpaqlarında bir müddət gəzərək güc nümayişi etdi. Həmin ilin yayında Morini və Menapiləri tabe etdi, ardıyca Bretonların keçən ilki müharibədə Venetilərə kömək etdiyini əsas gətirərək Britaniyaya keçdi. Sonda qışı keçirmək üçün Qalliyaya geri döndü. Lakin Qalliyada qışın sərt keçməsi, ərzaq qıtlığı yaranmasına görə Eburoneli Ambioriksin rəhbərliyi ilə üsyan başladı. Bu üsyan yatırıldıqdan sonra Sezar, Qalliyanın tam tabe etdirildiyi qənaətinə gəldi. Sezarın Britaniyaya səfər etdiyi zaman, Pompeyin həyat yoldaşı olan qızı Julia doğuş zamanı vəfat etdi. Sezar müqaviləni yeniləmək və dəstəyini itirməmək üçün Pompeyə Qayus Marsellusla evli olan bacısı qızı Oktavianı təklif etdi, lakin Pompey bunu rədd etdi. Krassus, e.ə. 53-cü ildə Parfiyaya uğursuz bir hücum sonunda öldürüldü. Pompey tək başına konsul seçildi və ardıyca nizam-intizamı bərpa etmək üçün boş konsul taxtına oturması üçün Sezarın siyasi rəqiblərindən biri olan Metellus Skipionu dəvət etdi. Sonra Skipionun qızı Kornelia ilə evləndi. Triumvirat sona çatmışdı. E.ə. 52-ci ildə Arverni qəbiləsindən Versinqetorikin liderliyini etdiyi yeni üsyan bütün Qalliyaya yayıldı. Versinqetorik bütün Qalliya tayfalarını bir araya gətirməyə bacarmış və Sezarı Gergoviya döyüşü daxil bir necə toqquşmada məğlub edərək hərbi dühasını göstərmişdi. Lakin Sezarın xüsusi diqqətlə işlədiyi Alesia mühasirəsində sonda təslim olmağa məcbur qalmışdı. Ardıyca davam edən dağınıq üsyanlara rəğmən Qalliya tam olaraq fəth edildi. Titus Labienus, Sezarın ən yüksək rütbəli nümayəndəsi idi və Qalliya döyüşləri zamanı propraetor rütbəsi aldı. Sezarın komandanlığı altında xidmət edən digər diqqət çəkici şəxslər arasında qohumu olann Lusius Yulius Sezar, Krassusun oğulları Markus və Publius, Siseronun qardaşı Quintus, Decimus Brutus və Mark Antoni vardır. Plutarx, ordunun bütün Qalliya döyüşləri boyunca döyüşməyə məcbur qaldığı əsgər sayının 3 milyon civarında olduğunu, bunlardan bir milyonunun öldürüldüyünü, bir milyonunun qul edildiyini iddia edir. 3000 tayfaya boyun əydirilmiş və 800 yaşayış yeri dağıdılmışdı. Avarikum şəhərinin əhalisinin demək olar ki hamısı (40 min) öldürülmüşdü. Sezar torpaqlarından ayrılan Helvetilərin sayının 368.000 olduğundan, bunlardan 92.000 şəxsin döyüşçü olduğundan və sadəcə 110.000 şəxsin geri dönə bildiyindən bəhs edir. Lakin doğru sayı bilmənin çətinliklərinə əlavə olaraq, Sezarın propaqanda məqsədli məlumatları və antik mətnlərdəki şişirtməli rəqəmlər nəzərə alındığında, düşmənin sahib olduğu döyüşçü sayının düzgün olmaması tamamilə aydındır. Furger-Qunti 60 min əsgərdən və ondan çox şəxsi heyətə sahib ordunun planlanan strategiya baxımından şübhəli olacağını, bu səbəblə də Helvetilərin 40 min döyüşçü olmaqla, toplam 160 min qaçqından ibarət ola biləcəyini iddia edir. Delbruck sayını daha da aşağı hesab edir. ona görə ümumi qaçqın sayı 100 min olmuş, döyüşçü sayı isə Romalı 30 minə qarşı yalnızca 16 min olmuşdur.

Sezarı təsvir edən qravür.

Sezar adı sahib olduğu hərbi bacarıqlara görə tarixçilər tərəfindən tarixin ən mühüm hərbi strateqləri və stratejistləri olaraq qəbul edilən Böyük İsgəndər, Sun Tzı, Xalid ibn Valid, Hannibal, Çingiz xanNapoleon Bonapartla birlikdə anılmışdır. Sezar həm Qalliya müharibələri zamanı Gergoviya döyüşündə, həm də vətəndaş müharibəsi zamanı Dyrrhachium döyüşündə strategiya baxımından mükəmməl zəfərlər qazanmışdır. Lakin Sezarın taktika dühası özünü Qalliya müharibələri zamanı Alesia mühasirəsində, vətəndaş müharibəsi zamanı Farsalus döyüşündə, Pompeyin say baxımından çox olan qüvvələrini geri püskürtməsilə və Farnakesin ordusunu Zela döyüşündə yox etməsilə göstərmişdir.

Sezarın şərtlər nə olursa olsun qələbə qazanmasının sirri komandanlıq etdiyi legionların sahib olduğu sərt ama ədalətli nizam-intizamı idi. Sezar birinci dərəcəli piyada və süvarilərə sahib olmaqla yanaşı, müthiş Roma ağır silahlarına və üstün mühəndislik bacarıqları ilə əhatə olunmuş orduya sahib idi. Eyni zamanda manevr edən qüvvələrin çatdığı sürət əfsanə halına gəlmişdi, Sezarın ordusu bəzən bir gündə o zaman üçün inanılmaz məsafə olan 64 km yol gedə bilirdi. Sezara aid olan, Qalliya müharibələri barədə Şərhlər adlı əsərdə deyilənlərə görə olduqca əlçatmaz şəraitdə salınmış Qalliya şəhərinin mühasirəsi zamanı Sezarın mühəndisləri sərt qayadan tunel açmış və şəhərin su aldığı qaynağa çatıb, yönünü dəyişdirərək öz ordusuna yönəltmişdi. Şəhər isə təslim olmuşdu.

Sezar Roma sikkələri üzərində öz rəsmini çəkdirən ilk şəxsdir.

Vətəndaş müharibəsi

E.ə. 50-ci ildə Pompeyin rəhbərliyindəki Senat, prokonsulluq vəzifəsinin sona çatdığı səbəbilə Sezara Romaya geri dönməsi və ordusunu tərxis etməsi əmrini verdi. Əlavə olaraq Senat Sezarın in absentia (qiyabi olaraq) ikinci dəfə konsul seçilməsini də qadağan etdi. Sezar toxunulmazlıq haqqı ya da ordusunun gücü olmadan Romaya girməsi ilə siyasi olaraq məhv ediləcəyini bilirdi. Pompey, Sezarı üsyan etmək və vətənə xəyanətdə günahlandırdı. Sezarın 10 yanvar e.ə. 49-cu ildə generalların orduları ilə keçmələrinin qadağan olduğu Rubikon çayını "Legion XIII Gemina" ilə keçməsilə Romada vətəndaş müharibəsi başlamış oldu. Plutarx Sezarın Rubikonu keçdiyində Afinalı bir dram yazarı olan Menandra aid ἀνερρίφθω κύβος məsələni dediyini yazır. Suetonius bu zərb-məsəlin latıncada qarşılığını alea iacta est, yəni ox yaydan çıxdı olaraq verir. Cənuba qaçan Metellus SkipioGənc Katonun da aralarında olduğu Optimatlar, xüsusilə də Şimali İtaliyadakı şəhərlərin çoxunun təslim olmasının ardından yeni toplanan qüvvələr sayəsində bir az nəfəs aldılar. Samariumda çalışdıqları legion toplama cəhdi legionun güclü bir toqquşmaya məruz qalmadan təslim olması ilə nəticəsiz qaldı. Sezarın sahibo olduğu bircə legiona nisbətən daha çox qüvvəyə sahib olan Pompeyin döyüşməyə bir o qədər də niyəti yox idi. Sezar Pompeyi Brindiziyə qədər qovdu, Pompey Sezarın çatmasına az qalmış limandan ayrıla bildi. Limandakı bütün gəmilər Pompey tərəfindən qüvvələrinin təxliyəsi üçün istifadə olunduğundan onu təqib etmək münkün deyildi və bundan sonra Sezar üzünü Hispaniyaya çevirdi. Romanı Markus Aemilius Lepidusun prefektliyinə və İtaliyanın geridə qalanını tribun Mark Antoninin idarəçiliyinə buraxan Sezar, böyük sürətlə 27 gün içində Hispaniyaya çatdı və özünə qatılan iki Qalliya legionu ilə Pompeyin vəkillərini darmadağın etdi. Bunun ardıyca Pompeylə döyüşmək üçün şərqə — Yunanıstana doğru irəlilədi. 10 iyul, e.ə. 48-ci ildə Dyrrhachiumda olan döyüşdə darmadağından güclə qurtuldu. Qısa vaxt sonra reallaşan ikinci döyüşdə — Farsal döyüşündə piyada sayının iki dəfə az, süvari sayının isə xeyli dərəcədə az olmasına baxmayaraq Pompeyin qoşunlarını darmadağın etdi. Romada Sezar diktator olaraq təyin olunarkən, Mark Antoni də onun Magister Equitumu olaraq çalışmağa başladı. Bu vəzifəyə təyin olunmasından sadəcə 11 gün sonra diktatorluqdan istefa edən Sezar, Publius Servilius Vatia ilə ikinci dəfə konsul seçildi. Sezar Pompeyi XIII Ptolomeyin xidmətində olan, köhnə Romalı zabit tərəfindən öldürüləcəyi İsgəndəriyyə şəhərinə qədər qovdu. Ardıyca XIII Ptolomey və onun bacısı, həyat yoldaşı və eyni zamanda da vəkil kraliça olan VII Kleopatra arasındakı ara müharibəsinə daxil oldu. Bunun səbəbi bəlkə də XIII Ptolomeyin Pompeyin qətlindəki roludur. Sezar Kleopatranın tərəfini tutdu. Deyilənlərə görə XIII Ptolomeyin xidmətçisi tərəfindən təqdim olunan Pompeyin kəsik başına ağlamışdı. E.ə. 47-ci ildə Nil çayı sahilində baş verən döyüşdə Sezarın müdafiə etdiyi Kleopatra tərəfdarları qalib gəldi. Ardıyca Sezardan Sezarion adlı uşağı olduğundan şübhənilən Kleopatra taxta çıxarıldı. E.ə. 47-ci ilin yazında Nil üzərində təşkil etdikləri zəfər alayı ilə qələbələrini qeyd etdilər. Kraliyyət qayığını müşayət edən 400 gəmi Sezara Misir fironlarının möhtəşəmliyini göstərmək niyəti daşıyırdı. Sezar və Kleopatra heç vaxt evlənmədilər, çünki Roma qanunlarına görə bunu etmələri münkün deyildi. Evlilik aktı sadəcə Roma vətəndaşları arasında edildiyində keçərli olurdu və Kleopatra Misir kralıçası idi. Sezarın evliliyi 14 il əvvəl uşaq sahibi olmadan sona çatdığından Kleopatra ilə olan əlaqəsi Romalılar tərəfindən zina olaraq dəyərləndirilmədi. Kleopatra Romanı bir necə dəfə ziyarət etdi və bu ziyarətlər zamanı Sezarın Romanın kənarındakı Tiber çayı sahilində yerləşən villasında qaldı. E.ə. 47-ci ilin ilk aylarını Misirdə keçirən Sezar, daha sonra Orta Şərqə yönəldi və Pont kralı II Farnekesi yox edəcəyi Zela döyüşünü qazandı. Ardıyca Pompeyin Afrikada qalan senatorial tərəfdarları ilə hesablaşmaq üçün Afrikaya keçdi. Qısa müddət sonra e.ə 46-ci ildə olan Tapsus döyüşündə Metellus Skipio (bu döyüşdə öldü) və Gənc Katoya (intihar etdi) qarşı zəfər qazandı. Bununla bərabər Pompeyin oğulları Gneyus Pompey və Sextus Pompey, Sezarın köhnə leqatıQalliya müharibələrinin iki nömrəli komandanı Titus Labienus ilə birlikdə Hispaniyaya qaçdı. Sezar təqibə davam etdi və geri qalan son müxalifləri də e.ə. 45-ci ildə olan Munda döyüşündə məhv etdi. Bu müddət ərzində Sezar e.ə. 46-ci ildə Markus Aemilius Lepidusla III və e.ə. 45-ci ildə həmkarı olmadan IV dəfə konsul seçildi.

Morte de Césare (Sezarın ölümü), Vincenzo Camuccininin tablosu

Vətəndaş müharibəsindən sonra

Hispaniyaya səfərdə olduğu zaman Senat, Sezara in absentia (qiyabında) mükafatlar verdi. Sezar çox vaxt düşmənlərini bağışladığı üçün özünə qarşı müxalifət yox idi. 21 apreldə Munda zəfərinə ithaf olunmuş oyunlar və şənliklər təşkil edildi. E.ə. 45-ci ilin sentyabr ayında İtaliyaya geri dönən Sezar vəsiyyətini hazırladı və bacısı oğlu Gaius Oktaviusu (Oktavian) sahibi olduğu hər şeyin varisi elan etdi. Bundan əlavə Sezar, Oktavianın özündən əvvəl öləcəyi halda II varis kimi Markus Junius Brutusu müəyyən etdi. Bəzi mənbələrə görə Sezar Brutusu özünün oğulluğu elan etmişdir. Sezar dövlət əmlakının satın alınmasını möhkəm formada nizama saldı və alıçıların sayını müəyyən rəqəmdə sabitləyərək hamısını qeydiyyata aldırdı. Kasıblar üçün ayrılan taxıl paylarının satılmasını da qadağan elədi. E.ə. 47–44-cü illər arasında pensiyada olan hərbiçilər üçün ərazi ayrılması və Roma dünyası boyunca pensiyada olan hərbiçi koloniyaları qurulması ilə bağlı planlar hazırladı. Sezar e.ə. 63-cü ildə vəzifə borcu içində təqvimi qurmaq da olan Pontifex Maximus seçilmişdi. Bu vəzifə ilə mövcud təqvim sistemi üzərində reallaşdırdığı yenidənqurma etdiyi ən təsirli və ən uzunömürlü reformlarından biri olaraq tarixə keçdi. Sezar e.ə. 46-ci ildə hər dörd ildə bir artıq il hesabına əsaslanan 365 günlük təqvim sistemini inkişaf etdirdi (Yuliyan təqvimi olaraq bilinən bu təqvim Papa XIII Qriqori tərəfindən reform edilərək indi də istifadə olunan Qriqoryan təqvimi yaradılmışdır). Bu islahatın nəticəsi olaraq 455 gün uzunluğundakı standart Roma ili mövümlərə bölünmüş oldu. Qriqoryan təqviminin VII ayına Sezarın şərəfinə "July" (latınca İuliusdan törəmişdir) adı verilmişdir. Bu dövrdə Sezar Forumu və içində olan Venera Genetrix Məbədi ilə birlikdə xeyli sayda ictimai bina inşa edildi.

Sui-qəsdəin səbəbləri və hazırlıq

Antik bioqrafiya yazarları Sezar və Senat arasındakə gərginliyi və onun ehtimal olunan monarxiya iddiasını ətraflı şəkildə təsvir edirlər. Bu hadisələr Sezarın Senatda olan siyasi rəqibləri tərəfindən sui-qəsd nəticəsində öldürülməsinin əsas səbəbidir.

Sezara Pater Patrie (Vətənin Atası) fəxri adı da verilmişdir. III dəfə diktator seçilmiş və ardıyca əslində onu 10 illik müddət üçün diktator edəcək formada bir-birini izləyən doqquz tək il üçün diktator olaraq təyin olunmuşdur. Əlavə olaraq 3 illik müddət üçün praefektus morum (əxlaq prefekti) seçilmişdir.

Sezar Senat tərəfindən ömürlük diktator mənasına gələn Diktator Perpetuus adlandırılmışdır. Respublika tarixində ilk dəfə olmaqla ön tərəfində bu ünvan və Sezarın profildən rəsmi, arxa tərəfdə isə ilahə Ceres və Sezarın ünvanı olan Augur Pontifex Maximus olan Roma denariusu zərb etdirilmişdir. Respublika dövründə konsulların və digər ictimai məmurların fiqurlarının sikkə üzərində zərbi adi hal olsa da, Diktator adının sikkə üzərində ilk dəfə zərb edilməsi olduqca əhəmiyyətli idi.

Kassius Dio, e.ə. 44-cü ildə senator heyətinin Sezara yeni fəxri adlar verilməsi barədə onu məlumatlandırmaq üçün onu ziyarət etməsindən bəhs edir. Sezar heyəti qarşılamaq yerinə Venera Genetrix Məbədində oturaraq qəbul etməyi seçmişdi. Dioya görə bu vəziyyət senatorların Sezara sui-qəsd təşkil etməsinin əsas səbəbi idi. Yenə Dionun yazdığına görə Sezarın tərəfdarları bu hərəkətin səbəbi olaraq Sezarın ağır diareya keçirdiyini göstərmiş, lakin senatorlar onun heç kimin köməyi olmadan evə getdiyini gördüklərini iddia etmişdirlər.

Qay Svetoni Trankvill Sezarın ayağa qalxmamasının səbəbi olaraq Kornelius Balbus tərəfindən əngəllənməsini göstərir. Qay Svetoni bundan əlavə Sezarın Romaya geri dönməsi zamanı toplanan kütlə ilə əlaqəli hekayə də yazır, beləki kütlədən biri Sezarın Rostrada olan heykəlinə dəfnə budağından çələng qoymuşdu. Tribunlar Qayus Epidius Marsellus və Lusius Kaesetius Flavius hadisəyə müdaxilə edərək, dəfnə budağının Yupiterin və hakimiyyətin rəmzi olduğunu bildirərək, budağın götürülməsini istəyirlər. Bunu eşidən zaman Sezar tribunların rəsmi güclərini əlindən almışdı. Qay Svetoni kütlədən birinin Sezara latınca kral mənasına gələn rex dediyini, Sezarın isə ona cavabında Mən Sezaram, kral yox ! deyə cavab verməsini yazır. Bundan əlavə Luperkalia festivalı dövründə Rostrada nitq deyərkən onun birlikdə konsul seçilmiş Mark Antoni dəfələrlə onun başına çələng qoymaq istəsə də bunu rədd etmişdir. Əvəzində bu çələngi Yupiter Opitimus Maximusa təqdim etmək üçün kənara qoymuşdur.

PlutarxQay Svetoninin bu hadisələri təsvir etmələri demək olar ki, eynidir, lakin Dio, Sezarın heykəlinə çələng ya da diadem taxmaq istəyənlərin tribunlar tərəfindən həbsə atıldıqlarını yazır. Bundan əlavə Sezara rex deyə bağırılması hadisəsinin Alban təpəsində reallaşdığını və bağıran qrupun yenə tribunlar tərəfindən həbsə atıldığını yazır. Sezar həmin andaca tribunları senata təqdim etmiş, senatorların səsverməsi nəticəsində həmin tribunlar vəzifədən uzaqlaşdırılmışdır.

Qay Svetoni əlavə olaraq Lusius Kottanın Parfiya ölkəsini ancaq bir kralın fəth edə biləcəyi öncədən görməsinə əsaslanaraq Senata Sezarın kral qəbul edilməsini nəzərdə tutan qanun layihəsini təqdim etməsini yazır. Sezar doğurdan da Parfiyanı işğal etməyə çalışacaq və bu vəziyyət II Triumviratda Mark Antoniyə xeyli problem yaradacaqdı.

Mark Yuni Brutus, həyat yoldaşının qardaşı Kassisus və digər adamlarla birlikdə özlərinə Liberatores adını verərək sui-qəsd planını hazırlamağa başladılar. Dəməşqli Nikolas tərəfindən kağıza qeyd edilərək günümüzə çatması təmin edilən xeyli plan üzərində mübahisələr aparıldı:

Sui-qəsdçilər heç vaxt açıq şəkildə bir yerə gəlmədilər ancaq kiçik qruplar halında bir-birlərinin evində toplandılar. Sui-qəsdin yeri və zamanı haqqında gözlənildiyi kimi çox sayda mübahisə aparıldı, təkliflər edildi. Bəziləri bu cəhdin Sezarın gəzməyi ən çox sevdiyi Via Sakrada, tək gəzərkən edilməsini təklif etdilər. Bir digər fikir isə sui-qəsdin Sezarın yeni seçilən magistraları təyin etmək üçün Kampus Martiusda olan körpüdən keçişi zamanı edilməsi idi. Bir püşk atılacaq və burada çıxana dam Sezarı körpüdən aşağı atacaq, digərləri isə qaçaraq onu öldürəcəkdilər. III plan isə qladiator oyunlarının gəlməsini gözləmək idi. Sui-qəsd təşəbbüsü üçün istifadə olunacaq silahların ortaya çıxması vəziyyətində belə bu oyunların təbiətinə görə diqqət çəkməyəcəyi düşüncəsi bu planı avantajlı edirdi. Ancaq çoxluğun fikri Sezarın, sadəcə senatorların girməsinə icazə verilən və senatorların geydiyi paltarların sui-qəsddə istifadə olunacaq xəncərləri gizlətmək üçün kifayət qədər uyğun olması səbəbilə Sezarın Senat binasında öldürülməsi yönündə idi. Günün qazananı bu plan oldu.

Sezarın öldürülməsindən iki gün əvvəl Kassius sui-qəsdçilərlə yığıncaq keçirdi və əgər biri planlarını öyrənərsə xəncər ilə özlərinə öldürmələrini dedi.

Sui-qəsdin reallaşması

E.ə. 44-cü il tarixində bir qrup senator, senata gücünü geri verməsini xahiş edən qanun layihəsini oxuması üçün Sezarı foruma çağırdı. Ancaq layihə Sezarı aldatmaq üçün idi. Sui-qəsd planını dəhşət içindəki bir Liberator olan Servilius Kaskadan bir gecə əvvəl qismən öyrənən və işlərin pisləşməsindən qorxan Mark Antoni, Sezara nərdivanlarda mane olmaq üçün foruma getdi. Ancaq Sezarın yolu Kampus Martiusda olan Pompey teatrından keçərkən bir qrup senator tərəfindən kəsildi və Sezar şərq tərəfə doğru yönləndirildi.

Sezar saxta layihəni oxumağa başlayarkən, layihəni ona təqdim edən Tillius Kimper, Sezarın toqasını aşağı endirdi. Sezar, Kimberə Amma bu bir vəhşət ! (Ista quidem vis est!) deyə bağırdığı zaman, Kaska xəncərini çıxardı və diktatorun boğazını bir yandan digər yana kəsdi. Sezar həmən dəqiqə ətrafında dövr etdi və Kaskanın qolundan tutaraq Kaska, xain ! Sən nə edirsən ? dedi, qorxudan donmuş olan Kaska yunanca Qardaşlarım, kömək edin ! ("ἀδελφέ, βοήθει!", "adelphe, boethei!") deyə bağırdı. Bu andaca aralarında Brutun da olduğu qrupun geri qalanı da Sezarı biçaqlamağa başladılar. Sezar qaçmağa çalışdı ancaq gözləri qandan görə bilmədiyi üçün ayağı ilişdi və yıxıldı. Eutropiusa görə bu sui-qəsddə əli olan adamların sayə 60-dan çox idi və Sezar 23 dəfə bıçaqlanmışdı. Suetoniusa görə bir doktor, aldığı yaralardan sadəcə ikincisinin yəni boynuna aldığı yaranın ölümcül yara olduğunu müəyyən etmişdi.

Diktatorun son sözlərinin nə olduğu dəqiq olaraq bilinməməkdədir və bu mövzu barədə elm adamları, tarixçilər arasında mübahisə vardır. Daha çox bilinən versiya latınca zərb-məsəl olan Et tu, Brute? ( "Sen də mi, Brutus?") şəklindədir və Şekspirin Yulius Caesar adlı dramından götürülmüşdür. Əslində tam olaraq makaronik sətirin ilk misrası olaraq: Et tu, Brute? Eləysə yıxıl (öl), Sezar ! formasındadır. Şekspirin versiyası Romalı tarixçi Suetoniusun Sezarın son sözlərinin yunanca deyim olan καὶ σύ, τέκνον (Kai su, teknon? olaraq oxunur: Azərbaycancası Sən də mi, övladım? şəklindədir) olduğunu iddia edən versiyasını izləyir. Digər tərəfdən Plutarx Sezarın heç bir şey demədiyini və sui-qəsdçilərin arasında Brutu gördüyü zaman toqasını üstünə çəkdiyini deyir.

Plutarx sui-qəsddən sonra Brutun nələrsə demək üçün senatorların qarşısına keçdiyini, lakin senatorların ona qulaq asmayaraq, qaçdığını yazır. Brut və tərəfdarları Kapitoli təpəsinə doğru getdilər və oradan şəhərə doğru qışqırdılar: "Roma xalqı, yenidən azadıq" Olacaqların fərqinə varan Romalılar özlərinə evlərinə kilidlədiklərinə görə onların bu qışqırıqları cavabsız qaldı.

Sezarın üzərində 23 ədəd yara izi olan balmumundan heykəli foruma qoyuldu. Toplanan kütlədən birinin yaratdığı yanğın forumun və qonşu binaların ciddi ziyan gprməsinə səbəb oldu. Bundan sonra yaranan xaos dövründə Mark Antoni, Oktavian və digərləri 5 mərhələli vətəndaş müharibəsində qarşı-qarşıya gəldi və bütün bunlar Roma imperiyasının yaranması ilə nəticələndi.

Sui-qəsdin nəticələri

Sezarın öldürülməsi sui-qəsdçilərin düşünə bilmədiyi sürətlə respublikanın sonunu gətirdi. Sezarın olduqca populyar biri olduğu Romanın orta və alt təbəqələri, kiçik, təkəbbürlü bir qrupun hamilərini öldürməsindən qəzəbli idi. Antoni üzgün Romalı aşağı təbəqə üzvlərini, bəlkə də Romanın idarəçiliyini tək başına ələ keçirmək niyətilə Optimates mənsublarının üzərinə göndərdi. Ancaq Sezar tək mirasçısı olaraq bacısı oğlu Oktavianı göstərmiş və onu Romanın ən varlı vətəndaşlarından biri etməklə yanaşı, olduqca güclü Sezar ünvanını da ona miras buraxmışdı. Qayus Oktavian eyni zamanda Böyük Sezarln övladlıq oğlu olması səbəbilə Roma xalqının çoxunun da sədaqətinə sahib idi. Sezar öldüyü zaman hələ 19 yaşında olan Oktavian, Antoninin Brut ilə vətəndaş müharibəsinin ilk raundu üçün razılığa gəlməsi ilə öz tərəfini birdə nəzərdən keçirdi. Makr Antoni daha sonra Sezarın sevgilisi Kleopatra ilə evləndi.

Yunanıstanda ordu toplamağa başlayan Brut və Kassius ilə savaşa bilmək üçün Antoninin həm Sezarın müharibə üçün ayırdığı ehtiyat pullara, həm də bu ikisinə qarşı girişəcəyi müharibənin Sezar adına olduğuna dair iddiasının qanuniliyinin dəstəklənməsinə ehtiyacı var idi. Bunun üçün Oktavian, Antoni və Sezarın sadiq süvari komandanı Lepidus arasında II və son Triumvirat yaradıldı. II Triumvirat ilk iş olaraq Sezara Divus Iulius ünvanını verdi. Sezarın mərhəmətinin onun ölümünə səbəb olduğu iddiası ilə Sulla dövründən bəri istifadə olunmayan qadağalar yenidən qüvvəyə mindirildi. Bu qadağalar daha çox Brut və Kassisua qarşı başlanan vətəndaş müharibəsinin maliyyəsini təmin etmək üçün istifadə edildi və bu ikisi nəhayət AntoniOktavian tərəfindən Filippo döyüşündə məğlub oldular. Vətəndaş müharibəsinin III mərhələsində Oktavianın qarşsıında AntoniKleopatra var idi. Vətəndaş müharibəsi AntoniKleopatranın Aksi döyüşündə Oktavian tərəfindən məğlub edilməsi ilə sonlandı və beləcə Oktavian Caesar Augustus adı ilə ilk Roma imperatoru oldu. Sezar əslində Parfiya ölkəsini, Skif ölkəsini, Qafqazı ələ keçirməyi və Germaniya üzərindən Şərqi Avropaya getməyi planlayırdı. Bu planlarına məruz qaldığı sui-qəsd mane oldu.

Plutarx qaynaqlı məlumatlara görə Sezarın epilepsiya keçirdiyi düşünülmüşdür. Müasir tarixçilər isə e.ə. 80-cı illərdəki Sulla qadağaları dövründə malyariyadan əziyyət çəkdiyini daha çox müdafiə edirlər.

Gəncliyində epilepsiya tutmaları keçirməsi də digər ehtimaldır. Ailə tarixində baxıldığında ataları və soyundan gələnlər arasında da eyni xəstəlik görülür. Sezarın tutmalarından ilk bəhs edən şəxs, onun ölümündən sonra doğulmuş olan biqrafiya yazarı olan Qay Svetoni Trankvilldir. Lakin epilepsiya xəstəsi olduğu fikri bəzi tarixçilər tərəfindən rədd edilmiş və Sezarın zaman-zaman epilepsiya ilə eyni tutma işarələri verən hipoqlikemiyadan əziyyət çəkdiyi iddia edilmişdir.

Sezar yaşadığı dövrdə Romanın ən güclü natoqlərindən və düz yazı yazarlarından biri olaraq qəbul edilirdi. Ritorikası və tərzi məşhur natiq Siseron tərəfindən çox yüksək dəyərləndirilmişdi. Ən məşhur əsərləri arasında xalası Yulianın dəfn mərasimi nitqi və Antikato adında, Katonun şöhrətini qaralamaq, Siseronun Kato abidəsinə cavab vermək üçün yazılmış sənəd daxildir.

Sezara aid edilən, ancaq müəllifi dəqqi bilinməyən əsərlər:

  • De Bello Alexandrino (İsgəndəriyyə müharibəsi barədə), Sezarın İsgəndəriyyə səfərindən bəhs edilir.
  • De Bello Africo (Afrika müharibəsi barədə), Sezarın Afrika səfərindən bəhs edilir.
  • De Bello Hispaniensi (Hispaniya müharibəsi barədə), İber yarımadası səfərlərindən bəhs edilir.

Sezarın yaşadığı dövrdə istifadə olunan Latın əlifbası ilə (yəni J ya da U hərflərinin kiçik formaları oxunmamaqla) Sezarın adı tam olaraq tərcümə edildiyində "GAIVS IVLIVS CAESAR" olaraq yazılırdı. Köhnə Roma tələffüzündə C hərfi G yerinə istifadə edildiyindən adın CAIVS formasına antik dövrdə GAIVS formasından daha çox rast gəlinirdi və tez-tez C. IVLIVS CAESAR olaraq qısaldılırdı (Æ olaraq bilinən birləşik hərf latınca yazılarda yer qazanmaq üçün istifadə olunurdu və ae hərflərindən başqa bir şey deyildi). Klassik latıncada gaːius ˈjuːlius ˈkaisar olaraq tələffüz edilirdi. Roma Respublikasının son dövrlərində Roma yazılarının çoxu ən təhsilli Romalıların dili olan yunanca olaraq yazılırdı. Romalı gənc və zəngin oğlan uşaqları daha çox yunan qullar tərəfindən öyrədilirdi və bəzən eynən Sezarın əsas sui-qəsdçisi Brut kimi daha yaxşı təhsil almaları üçün Afinaya göndərilirdilər. Sezar dövrü Yunanıstanında Sezarın ailə adı dövrün tələffüzünü əks etdirəcək formada, Καίσαρ (Kaisar) olaraq yazılırdı. Bu sözdən almancada Kayser, ruscada Çar ünvanı törəmişdir. Sezar adı eyni zamanda Norveç mifologiyasında olan əfsanəvi kral Kjárr adına da sələflik edir.

Valideynləri

Bacıları

  • Yulia (Yaşlı)
  • Yulia (Gənc)

Həyat yoldaşları

  • İlk evliliyi — Kornelia Kinnilla, e.ə. 83-cü ildən doğum zamanı öldüyü e.ə. 69 və ya e.ə. 68-ci ilə qədər.
  • İkinci evliliyi — Pompeya, e.ə. 67-ci ildən boşandığı e.ə. 61-ci ilə qədər.
  • Üçüncü evliliyi, Kalpurnia Pisonis, e.ə. 59-cu ildən Sezarın öldüyü e.ə. 44-cü ilə qədər.

Uşaqları

  • Yulia (Yuli Sezarın qızı), Kornellia Kinnilladan e.ə 83-cü ildə ya 82-ci ildə doğulmuşdur.
  • Sezarion (Caesarion), e.ə. 47-ci ildə VII Kleopatradan doğulan oğlu. Ptolomey Sezar (Caesar) adı ilə firon olan uşaq, 17 yaşında Sezarın övladlıq varisi Oktavian tərəfindən öldürülmüşdür.

Övladlıq

  • Oktavian Avqust (Gaius Julius Caesar), varisi, qan bağı ilə böyük bacısı oğlu.

Nəvəsi

  • YuliaQney Pompeyin doğulduqdan bir necə gün sonra ölən adsız uşağı.

Sevgililəri

Mühüm qohumluq əlaqələri

  • Qayus Marius (bibisi Yulia ilə evli idi)
  • Mark Antoni (Sezarın bacısı qızı Oktavia ilə qısa siyasi evliliyi olub)
  • Lucius Yulius Caesar
  • Yulius Sabin

Roma cəmiyyətinə görə cinsi əlaqə zamanı cinsiyyət nə olursa olsun passiv rolda olmaq bpyun əymək ya da bayağılıq işarəsi hesab olunurdu. Suetonius Sezarın əsgərlərinin Qalliya zəfəri üçün təşkil olunan zəfər alayı zamanı sezar Qalliyanı fəth etmiş ola bilər, amma IV Nikomedes də Sezarı fəth etdi deyə mahnı oxuduqlarını deyir. Siseron, Bibulus, Qayus Memmius və digərlərinə görə (çoxu Sezarın düşmənləri) Sezar, Vifiniya kralı IV Nikomedes ilə münasibət yaşamışdı. Sezardan Vifiniya kraliçası olaraq bəhs edən bu hekayə bəzi romalı siyasətçilər tərəfindən onu alçaltmaq üçün çox zaman dilə gətirilirdi. Kassius Dioya görə Sezar bu ittihamların doğru olmadığını and içərək rədd etmişdir. Romanın bu dövründə siyasi rəqibləri alçaltmaq və gözdən salmaq üçün bu cür hadisələrə tez-tez rast gəlinirdi. Rəqiblər tərəfindən istifadə olunan ən məşhur taktikalardan biri siyasi rəqibini köklərini Yunanıstanşərq mədəniyyətindən alan, Romanın mühafizəkar yaşam tərziylə qarşılaşdırıldığında homoseksuallığa daha xoş münasibət göstərən Helenistik yaşam tərzinə sahib olmaqda günahlandırmaq idi.

Katullus Sezar və onun ordu memarı olan Mamurranın sevgili olduqlarını bildirən şer yazsa da, sonradan buna görə üzr istəmişdir.

Mark Antoni Oktavianın Sezar tərəfindən övladlıq götürülməsinin altında yatan səbəbin onnu Sezara göstərdiyi cinsi xidmətlərlə əlaqəli olduğuna söz vurmuşdur. Suetonius, Antoninin bu iddiasını siyasi şər olaraq təqdim etmişdir.

Sezar ölümündən sonra ilahlaşdırılmış və ona Divus (Tanrı) adı verilmişdir.

Həyatda ikən aralarında Pater Patrae, Pontifex MaximusDiktator adlarının da olduğu xeyli sayda fəxri ada layiq görülmüşdür. Müasirləri tərəfindən, təşkil edilən sui-qəsdin başlıca səbəbi kimi ölümlü bir insana bu qədər fəxri ad vermənin yersiz olduğunu düşünən senatorlar olduğu göstərilir

Hələ çox gənc ikən Kiçik Asiya döyüşlərində göstərdiyi cəsarətə görə ona Korona Cikika fəxri adı verilmişdi.

Sezarın kagnomeni zamanla bir dəxri ünvan halına gəlmiş, bu fəxri ünvan (rütbə) dəyişərək almanca Kaiserslavyan dillərində Çar ünvanına dönüşmüşdür. Çar ünvanı daşıyan son şəxs, Sezarın ölümündən iki min il sonra belə onun adını daşıyan dövlət rəhbəri olaraq 1946-ci ilə qədər taxtda qalmış olan bolqar çarı II Simondur. Bu ünvan məşhur zərb-məsəl olan Sezarın haqqını Sezara, Tanrının haqqını Tanrıya verin nümunəsində görüldüyü kimi Bibliyada da özünə yer tapmışdır.

  1. Sezarın özünün sezaryanla doğulduğu iddiası yanlışdır və mənşəyi X əsrdə yayımlanmış antik Bizans ensiklopediyasıdır. Hər halda, Sezar bu adı daşıyan ilk insan deyildi. Bu dövrdə sezeryan üsulu yalnız ölü qadınlarda tətbiq edilirdi və Sezarın anası Aureliya Sezarın anadan olmasından sonra uzun müddət yaşamışdır.
  1. Sezarın doğum tarixi mübahisəlidir, bəzi tarixçilər doğum gününü 12 iyul və doğum tarixini də 101 və ya 102-ci il kimi qəbul edir Bazı.
  2. James Anthony Froude (2007 dekabr). Life of Caesar. səh. 24.
  3. Gaius Suetonius Tranquillus (tərc. Fato Felatar və F. Gül Özaktürk) . Ankara: (Yedinci Dizi) ISBN (Türkçe çeviri) Birinci Kitap, Tanrısal İulius Caesar. (2008). On İki Caesar'ın Yaşamı. Ankara: Turk Tarih Kurumu Yayınları. səh. 231. ISBN 978-975-16-2097-2.
  4. Suetonius. On İki Sezar'ın Hayatları. səh. 6.
  5. Velleius Paterculus. . Virgil.
SƏLƏF
yoxdur

Yuli Sezar

Diktator
XƏLƏF

Oktavian Avqust
Vikianbarda Qay Yuli Sezar ilə əlaqəli mediafayllar var.

Qay Yuli Sezar
yuli, sezar, roma, imperiyasında, sərkərdə, siyasi, xadim, yuli, sezar, səhifəsindən, istiqamətləndirilmişdir, latınca, gaivs, ivlivs, caesar, oxunuşu, gayus, yulius, kaysar, doğumu, iyul, ölümü, mart, romalı, hərbçi, siyasi, lider, güclü, yazıçı, olan, sezar,. Qay Yuli Sezar Roma Imperiyasinda serkerde ve siyasi xadim Dil Izle Redakte Yuli Sezar sehifesinden istiqametlendirilmisdir Qay Yuli Sezar latinca GAIVS IVLIVS CAESAR oxunusu Gayus Yulius Kaysar dogumu e e 12 iyul 100 1 olumu e e 15 mart 44 Romali herbci siyasi lider ve guclu yazici olan Sezar dunya tarixinin en guclu insanlarindan biri olaraq qebul edilir Etdikleri sayesinde Roma Respublikasinin Roma Imperiyasina cevrilmesinde esas rol oynamisdir Roma senatindaki optimates klikine mensub muxalifleri Markus Porcius Kato ve Markus Kalpurnius Bibulusa qarsi cevirerek populares klikine mensub siyasetci kimi Markus Licinius Krassus ve Gnaeus Pompeius Maqnusla birlikde qeyri resmi olaraq Roma siyasi heyatina bir nece illiyine yon verecek olan I Triumvirati qurdu Qalliyani feth ederek Roma torpaqlarini Atlantik okeanina qeder genislendirdi ve eyni zamanda da e e 55 ci ilde Britaniyanin Roma terefinden ilk isgalini reallasdirdi Triumviratin dagilmasi ile birlikde Pompey ve Senatla munasibetleri korlandi e e 49 cu ilde Rubikon cayini kecmesile baslayan muharibe neticesinde Romanin tek hakimi halina geldi Idareetmeni ele almasindan sonra Roma cemiyyetini ve idareetmesini ehate eden genis islahatlara basladi Omurluk diktator diktator perpetuus elan edildi ve respublika burokratiyasini ozune tabe etdirdi Ancaq Sezarin kohne dostlarindan Markus Junius Brutusun rehberliyindeki ve kecmis respublikani berpa etmeyi arzulayan bir qrup senator terefinden e e 44 cu il 15 martda olduruldu Sui qesdin ardindan baslayan yeni muharibe Sezarin varisi Gaius Oktavianusun Roma dunyasi uzerinde avtoritar guc halina gelmesine sebeb oldu Sezar oldurulmesinden iki il sonra e e 42 ci ilde Senat terefinden resmen muqeddeslesdirildi ve Roma tanrilarindan biri elan edildi Sezarin heyati haqqinda melumatlarin coxu herbi seferlerinden behs etdiyi ve ozu terefinden yazilmis olan Serhler Commentarii adli xatirelerinden Mark Tulli Siseron kimi siyasi reqiblerinin mektublarindan Sallastiusun tarixi yazilarindan ve Katullusun serleri kimi muasiri olan qaynaqlardan elde edilmisdir Heyatina dair etrafli melumat sonraki esrlerde yasamis olan Isgenderiyyeli Appian Qay Svetoni Trakvill Plutarx Kassius Dio ve Strabon kimi tarixciler terefinden verilmisdir Qay Yuli Sezarlat Gaius Iulius CaesarSiyasi xadim serkerdeSelefi yoxdurXelefi Oktavian AvqustSexsi melumatlarDogum tarixi 13 iyul e e 100Dogum yeri RomaVefat tarixi 15 mart e e 44 55 yasinda Vefat yeri RomaDefn yeri RomaAtasi Qay Yuli Sezar yasli Anasi Avreliya KottaHeyat yoldaslari 1 Kornellia Sinilla 2 Pompeya Sulla 3 Kalpurniya PizonisUsaqlari qizi Yuliya Sezaris ilk nigahdan oglu XV Ptolomey Sezarion nigahdan kenar Kleopatradan olan Herbi xidmetDoyusler Yuli Sezarin vetendas muharibesi Vikianbarda elaqeli mediafayllarC Iulii Caesaris quae extant 1678 Mundericat 1 Heyati 1 1 Heyatinin erken dovru 1 2 Kariyerasinin erken dovru 1 3 Yukselisi 1 4 Birinci konsullugu ve I Triumvirat 1 5 Qalliyanin fethi 2 Herbi karyerasi 2 1 Vetendas muharibesi 2 2 Vetendas muharibesinden sonra 3 Sui qesd 3 1 Sui qesdein sebebleri ve hazirliq 3 2 Sui qesdin reallasmasi 3 3 Sui qesdin neticeleri 4 Saglamligi 5 Eserleri 6 Adi 7 Ailesi 7 1 Valideynleri 7 2 Bacilari 7 3 Heyat yoldaslari 7 4 Usaqlari 7 4 1 Ovladliq 7 5 Nevesi 7 6 Sevgilileri 7 7 Muhum qohumluq elaqeleri 8 Siyasi reqibleri ve homoseksualligi ile elaqeli sayeler 9 Fexri adlari 10 Tesviri 11 Qeydler 12 IstinadlarHeyati RedakteHeyatinin erken dovru Redakte Sezar soylarinin ilahe Veneranin oglu Troyali sahzade Aeneasin oglu Iulusdan geldiyini iddia eden ve partisi sinfinden bir aile olan Yulius gensine mensubdur 2 3 4 5 Sezar koqnomeni Boyuk Pliniye gore qeyser kesiyi ile dogulmus olan babasindan gelir a Sezarin sacinin cox six olmasi latinca caesaries Gozlerinin parlaq boz olmasi latinca oculis caesiis Doyusde fil oldurmesi Megribli dilinde caesai Sezarin zerb etdirdiyi sikkeler uzerinde fil tesvir edilmesi son versiyani daha inandirici edir Antik secerelerine regmen Yuli Sezar siyasi olaraq o qeder de guclu aile deyildi ve uzvlerinden sadece 3 u konsul secile bilmisdi Sezarin eyni adi dasiyan atasi Respublikanin secki ile teyin edilen ust seviyye magistralari arasinda ikinci sirada olan pretorluq meqamina qeder yuksele bilmis belke de meshur qayini Qayus Marius sayesinde Asiya eyaleti valiliyi etmisdir Anasi Aurelia Kotta bir nece konsul yetisdirmis guclu aileden gelirdi Sezarin muellimi olaraq dovrun gorkemli alimi ve linqivisti Qalliya kokenli Markus Antonius Qnipho teyin edilmisdi Sezarin her ikisinin de adi Julia olan iki bacisi var idi Sezarin usaqligi ile bagli melumatlar cox azdir Suetonius ve Plutarxin bioqrafiyalarinda Sezarin hekayesi gencliyinden baslayir ve her iki eserde de giris paraqraflari itmisdir Sezarin yetkinlik dovrleri qarsiqliq dovrune tesaduf etmisdi Romanin muttefiqlerine verilen Roma vetendasligi haqqinin geri alinmasiin sebeb oldugu qarisiqliq Roma ve italyan muttefiqleri arasinda Sosial Muharibeye sebeb olarken Pont hokmdari VI Mitridat Romanin serq eyaletlerini tehdid etmeye baslamisdi Roma siyasetcileri iki xette bolunmusdu Optimates adindaki birinci xett Senat icerisinde aristokratik idareetmeni mudafie ederken populares xetti birbasa seckileri mudafie edirdi Sezarin emisi Marius popularis xettine mensubken reqibi Lucius Kornelius Sulla optimas idi Hem Sulla hem de Mariusun Sosial Muharibe dovrunde VI Mitridata qarsi ordunu idare etmek istemesine regmen sans ilk basda Sulla terefden olmusdu Lakin Sulla ordunun idareciliyini ele almaq ucun seher xaricine cixdiginda bir tribun terefinden qebul etdirilen qanun ile komandanliq Mariusa verildi Sullanin cavab tedbiri ordu ile Romaya geri donmek ve komandanligini elan ederek Mariusu surgune gondermeye cehd etmek oldu lakin o sefere cixanda Marius coxdan muveqqeti ordunun basina kecmisdi Marius ve muttefiqi Lucius Kornelius Cinna seheri ele kecirdiler Sulla xalq dusmeni elan edildi Sullanin terefdarlarina qanli divan tutuldu Marius e e 86 ci ilde vefat etdi Lakin onun rehberlik etdiyi cereyan hele de guclu formada qalmaqda idi e e 85 ci ilde Sezarin atasi bilinmeyen sebebden ayaqqabilarini geyerken vefat etdi Hele 16 yasinda olan Sezar ailenin rehberi oldu Sonraki il emisi Mariusun Sulla ile mubarizesi zamani olen kohne Yupiter yuksek rahibi Merulanin yerine yeni Flaman Dialis olaraq teyin edildi Ardiyca bu vezifeye secilen sexslerin patrisi olmasi mecburiyyetine elave olaraq bu sexsin patrisi ile evli olmasi mecburiyyeti formasindaki adeti usaqligindan beri nisanli oldugu Equestrian bir aileden gelen Kossutia adindaki qizdan ayrilaraq Cinnanin qizi ile evlenmesi ile yixdi VI Mitridat ile sulh baglayan Sulla artiq geri donerek Mariusun terefdarlarina qarsi muharibeye davam ede bilerdi Butun Italiya boyunca davam eden toqqusmalarin ardiyca e e 82 ci ilde Kolline kecidi doyusunu qazanaraq Romani ele kecirdi ve ozunu diktator elan etdi Her ne qeder bu meqama teyin edilen sexs 6 ay diktator kimi qala bilse de Sulla ucun muddet teyin edilmemisdi Mariusun heykelleri dagidildi ve mezari acilaraq cesedi Tiber cayina atildi Diger reqibi Cinna ise oz esgerlerinin usyani neticesinde evvelceden oldurulmusdu Sullanin tedbirleri neticesinde ona qarsi muxalif olanlardan yuzlerlesi olduruldu ve ya surgune gonderildi Sezar Mariusun qardasi oglu ve Cinnanin kurekeni olaraq artiq hedefde idi Evvel emisinden qalan mirasdan sonra heyat yoldasinin cehizinden ve son olaraq da rahiblik vezifesinden mehrum edildi ancaq heyat yoldasindan bosanmagi redd edince qacmaga mecbur oldu Ozune qarsi olan tehdidlerden aralarinda Sullanin destekcilerinin ve Vestal bakirelerinin de oldugu aile uzvlerinin vasitesi sayesinde Sullanin isteksizce de olsa geri addim atmasi ile qurtula bildi Sullanin Sezarda coxlu sayda Marius gorduyunu dediyi iddia olunur Qay Yuli Sezar Kariyerasinin erken dovru Redakte Sezar Romaya geri donmek yerine orduya qosuldu ve Asiyada Markus Minucius Thermus ve Kilikiyada Serviliusun emrinde xidmet etdi Midilli muhasiresinde gosterdiyi ustun xidmetlerine gore Korona Civika ile mukafatlandirildi Kral IV Nikomedesin donanmasini musayet ederek tehlukesizliyini temin etmek ucun getdiyi Vifiniyada kralin sarayinda uzun muddet qalinca butun heyati boyunca onu izleyecek Nikomedesle munasibet yasamasi barede sayeler yayildi Rahiblik vezifesinden qovulmasi ironik formada ona herbi karyera qurmanin yolunu acmisdi cunki adetlere gore bir Flaman Dialisin atlara toxunmasi oz yatagindan basqa bir yataqda 3 gunden cox ya da Roma xaricinde bir gunden cox yatmasi bir orduya teref baxmasi qadagan idi Iki il diktator olan Sulla e e 80 ci ilde istefa verdi ve yeniden konsulyar hokumet qurub bir il konsul olaraq calisdiqdan sonra siyasetden bir defelik getdi Sezar sonradan Sullanin diktatorluq vezifesinden ayrilmasini ele salacaq ve Sulla siyasetin elifbasini bele bilmir deyecekdi Sulla iki il sonra e e 78 ci ilde oldu ve cenazesi merasimi ile defn edildi Sullanin olduyunu esiden Sezar ozu ucun artiq kifayet qeder tehlukesiz yer olduguna inandigi Romaya geri dondu Butun mulkiyyeti musadire edildiyine gore Romanin kenarinda alt tebeqe insanlarinin yasadigi Suburada sade bir eve kocdu Sezarin geri donusu Markus Aemilius Lepidus terefinden Sulla sistemine qarsi cevrilis cehdi olaraq deyerlendirildi ancaq Sezar Lepidusun liderliyine inanmadigindan bu plana qatilqmaqdan qacdi Yeniden huquqsunasliq etmeye basladi Mohtesem natiqlik qabiliyyeti ile yanasi heyecanli jestleri ince sesi korrupsiyada bogulan kohne valilerin ceza muhakimelerindeki insafsizligi sayesinde Romada meshur biri oldu Ritorikasini mukemmellesdirmek ucun e e 75 ci ilde Siseronun da muellimi olan Apollonius Molonun yanina Rodosa getdi Sezar Egey denizinde olarken Kilikiyali deniz quldurlari terefinden qacirildi ve Oniki adalardan biri olan Kicik Farmakos adasinda saxlanildi Quldurlar Sezarin evezinde 20 talant qizil istemek qerari aldiqdan sonra Sezar 50 talant qizil istemeleri ucun israr etdi Pulun odenmesinden sonra serbest buraxilan Sezar donanma topladi ve quldurlari tutaraq Berqamoya hebs etdirdi Asiya eyaleti canisini quldurlari edam etmeyi redd ederek onlari qul kimi satmagi ustun tutdu Lakin Sezar onlari dustaq oldugu zaman soz verdiyi kimi carmixa cekdirdi Ardiyca Rodosa dogru getdi lakin Pont kralligindan gelen tehlukeye gore orduya cagirildi Romaya dondukden sonra Roma siyasi heyatinda cursus honorumun ilk pillesi olan tribun secildi Spartaka qarsi olan muharibe e e 73 e e 71 bu dovrde olmusdur lakin Sezarin bu muharibede her hansi bir rol oynayib oynamadigina dair melumat yoxdur e e 69 cu ilde Kvestor secildi eyni il qohumu ve emisi Mariusun dul heyat yoldasi Julianin defn merasiminde bir nitq soyledi Oz heyat yoldasi da hemin il olecekdi Sezan cenazenin ardindan Antistius Vetusun emrinde Kvestorluq vezifesini yerine yetirmek ucun Hispaniyaya getdi Orada oldugu zaman Boyuk isgenderin heykeli ile qarsilasdigi ve indi Isgenderin dunyani tutdugu yasda oldugunu ve onun muqayise edildiyinde cox az seyi bacardigi realligini narahatliqla qarsiladigi deyilir Vezifesinden erken ayrilma isteyi qebul edildikden sonra Roma siyasi heyatina geri dondu Geri donduyunde Sullanin nevesi Pompeiya ile evlendi Ardiyca Aedilis secilen Sezar hele de hakimiyyetde olan Sulla terefdari hakimiyyetin ziddine olaraq emisi Mariusun zeferlerine hesr edilmis abideleri restavrasiya etdirdi Bundan basqa Sullanin qadagalarindan faydalananlara qarsi mehkemeye sikayet etdi eyni vezifeni paylasdigi Markus Calpurnius Bibulusu kolgede buraxacaq qeder pul ianesi ile ictimai isleri ve oyunlar teskil etdi Bundan basqa iki ugursuz cevrilis cehdi ile de qarsi qarsiya qaldi Vyana Senet Tarixi Muzeyinde olan heykeli Yukselisi Redakte E e 63 cu ilde Sezar ucun cox hereketli il oldu Tribun Titus Labienusu 37 il evvel siyasi sui qesde qurban geden tribun Lucius Appuleius Saturninusun olumuyle elaqedar senator Gayus Rabiriusu mehkemeye sikayet etmeye ve bu mehkemeye baxacaq iki hakimden biri olaraq da ozunu teyin etdirmeye nail oldu Rabirius Siseron ve Quintus Hortensius terefinden mudafie edildi ancaq vetene xeyanetden mehkum edildekden qurtula bilmedi Temize cixarilmaq ucun xalqa muraciete hazirlasdigi vaxtda praetor Quintus Caecilius Metellus Celer herbi bayragi Janiculum tepesinden sokerek yigincagin ertelenmesini temin etdi Labienus qovusdurmani basqa bir iclasla yeniden baslada bileceyi halda bunu etmedi ve Sezarin istediyi formada davranaraq mehkemeni legv etdi Labienus gelecek 10 il boyunca Sezarin muhum muttefiqi olacaqdi Eyni il Sulla terefinden teyin edilen Pontifex Maximus Quintus Caecilius Metellus Piusun olmesile Sezar bu vezifeye namized oldu Reqibleri optimates klikinden kohne konsul Quintus Lutatius Catulus ve Publius Servilius Vatia Isaurius idi Her iki teref haqqinda da rusvet ittihamlari ortaya atilmisdi Sezar secki sabahi anasina ya Pontifex Maximus ya da bir hec olaraq doneceyini cunki secile bilmeyeceyi teqdirde secimler ucun aldigi boyuk borc qarsiliginda surgune gonderileceyini bilirdi Neticede Sezar reqiblerinin butun tecrube ve movqelerine regmen diger iki namizedin seslerinin bolunmesi sayesinde rahatca qazandi Vezifesine Via Sakrada resmi iqametgahin tesis edilmesi ile basladi Eyni il konsul olaraq islemeye baslayan Siseron respublikanin idareciliyini ele kecirmek ucun Katilinanin planlarini uze cixardiqdan sonra Katulus ve digerleri Sezarin da bu planin bir hissesi oldugunu iddia etdiler Sonraki il praetor secilecek olan Sezar plani hazirlayanlarla nece mubadile edileceyi haqqinda Senatda edilen mubahiselere qatildi Mubahise esnasinda Sezara bir qeyd catdirildi Irelide onun en qati reqibi halina gelecek olan Markus Porcius Kato Sezari plani hazirlayanlarla birge olmaqda ittiham etdi ve ona verilen mektubu yuksek sesle oxumasini teleb etdi Sezar qeydi ona gonderince mektubun Kato ucun olduqca utanc verici bir sey odugu ortaya cixdi Beleki mektub sevgi mektubu idi ve Katonun ogey bacisi terefinden Sezara gonderilmisdi Sezarin plani hazirlayanlarin omur boyu hebse mehkum edilmelerini mudafie etse de Katonun cixisindan sonra Senat cevrilise cehd edenleri edam etdirdi Ondan sonraki il bu plani arasdirmaq ucun yeniden komissiya quruldu ve Sezar bir daha bu planin parcasi olmaqda ittiham edildi Siseronun bunu subut etmesinden sonra plan haqqinda bildiklerini oz isteyi ile danisdi ve gunahsizligi anlasildi ittiham eden komissiya uzvlerinden biri hebs edildi E e 62 ci ilde praetor olaraq calisarken mubahiseli qanun teklifleri movzusunda tribun Metellus Celeri desteklemis ve ikilinin israrciligina gore Senat onlari bir muddetlik vezifeden uzaqlasdirmaga mecbur qalmisdi Sezar vezifesini davam etdirmeye cehd etmis lakin fiziki gucun ise qarisdigini gordukden sonra dayanmisdi Senat ise Sezari destekleyen kuce numayisleri artmaga basladiqdan sonra onu yeniden vezifesine berpa etmisdi Eyni il Bona Dea Yaxsi Ilaheler festivali Sezarin himayesinde ve onun evinde edilmisdi Kisilerin festivala qatilmasina icaze verilmediyi halda genc patrisi olan Publius Klodius Pulcher qadin paltarinda iceri girmeyi bacarmis Sezarin heyat yoldasi Pompeiani aciqca intim elaqeye sovq etmisdi Kim oldugu bilinende ise dini hormetsizliye gore hebs edilmisdi Sezar Romanin en guclu patrisi ailelerinden birini ozune qarsi cevirmemek ucun Klodiusun mehkemesinde ona qarsi sahidlik etmemis ve Klodius rusvet ve tehdidler sayesinde beraet almsdi Bununla beraber Sezar heyat yoldasim barede hec bir subhe olmamali deyerek Pompeiadan bosanmisdi Praetorlugunun bitmesinin ardiyca Sezar Hispania Ulterior eyaletine idareci olaraq teyin edilmis olsa da hele cox borclu idi ve ayrilmadan evvel ona borc verenleri razi salmali idi Bu sebeble Romanin en zengin adamlarindan olan Markus Likinius Krassusa muraciet etdi Krassus Pompeye qarsi olan muxalifetinde ona destek olmasi qarsiliginda Sezarin borclarinin bir hissesini odedi ve geri qalanina da qarant durdu Yene de praetorlugu sonlaninca toxunulmazligi qalxacagi ucun borc sahibleri terefinden ittiham edile bileceyini basa dusen Sezar hele vezifesi sonlanmadan eyaletine getmek ucun Romadan ayrildi Hispaniada Kallaici ve Lusitanilerin torpaqlarini feth etdi qosunu terefinden imperator olaraq salamlandi Borclarla bagli qanunu reform etdi ve canisinlik dovrunu ugurla sonlandirdi Sezar imperator olaraq salamlandigi ucun Roma Zefer Alayi ile mukafatlandirildi Ancaq Sezarin gozu respublikanin en yuksek magistralligi olan Konsulluq vezifesinde idi Ortada bir problem var idi beleki Sezar eger zefer alayina qatilardisa herbci olaraq qalmali ve Roma seher qalasinin gerisinde gozlemeli idi ancaq konsulluq secimlerine qatilmaq isteyirdise komandanligi buraxmali ve sehere adi bir vetendas kimi girmeli idi Eyni anda iki secimin de reallasmasi munkunsuz idi Senatdan secimlere in absentia qiyabi olaraq qatilmaq ucun icaze istedi ancaq bu teleb Kato terefinden veto edildi Zefer alayi ve konsulluq arasinda secim etmek mecburiyyetinde qalan Sezar konsulugu secdi Sezarin Qalliya seferinin ardiyca zerb edilmis olan e e 48 ci il tarixli gumus Roma Denarius uzerinde dustaq edilmis Qalliyali basi Birinci konsullugu ve I Triumvirat Redakte Konsulluq ucun yarisan 3 namized var idi Sezar Bir nece il evvel Sezarla birlikde aedile olaraq islemis Markus Kalpurnius Bibulus Lucius Lukkeius Konsulluq secimleri cox gergin kecirdi Sezar Siseronun desteyini istemis ve zengin olan Lukkeiusla ittifaq baglamisdi Ancaq maliyye veziyyeti Bibulus qarsisinda yetersiz qalmis ve buna elave olaraq rusvet almamasi ile meshur olan Katonun bele Bibulusdan rusvet alaraq onun terefini tutdugu sayeleri yayilmisdi Netice olaraq Sezar ve Bibulus e e 59 cu ilde konsul secildiler Sezar borcuna gore Krassusdan siyasi baximdan asili olsa da Senatda pensiyaya cixmis herbciler ucun serqde meskunlasma yerleri ve teserrufat erazileri tesis edilmesi mubarizesinde ugursuz olan Pompeylede yaxsi kecinmeye calismisdi Pompey ve Krassus birlikde konsul olduqlari e e 70 ci illerden beri dusmen idiler ve Sezar bu ikisinden biri ile yaxin olmanin digeri ile dusmen olmaga beraber oldugunu bildiyinden onlari barisdirmaq isteyirdi Bu uclunun ictimai isler uzerinde nezareti temin etmek ucun hem pullari hem de nufuzlari var idi I Triumvirat olaraq bilinen bu qeyri resmi ittifaq Pompeyin Sezarin qizi Julia ile evlenmesi ile daha da saglamlasdirildi Bu arada Sezarda ertesi il konsul secilecek olan Lucius Kalpurnius Pisonun qizi Kalpurnia ile evlendi Sezar Pompey ve Krass terefinden de desteklenen ve ictimai erazilerin kasiblara lazim olarsa gucden istifade ederek dagidilmasini nezerde tutan qanun teklifi teqdim ederek ittifaqi daha da mohkemlendirdi Pompey seheri esgerlerle doldurdu ve muxaliflerin gozunu qorxutmaga basladi Bibulus texminlerin tesirsiz oldugunu elan ederek qanunun kecersiz oldugunu bildirse de Sezarin silahli destekcileri terefinden Forumdan uzaqlasdirildi Liktorlarinin dasidigi faskesler qirilmis konsulU musayiet eden tribunlardan ikisi yaralanmis ve Bibulusun uzerinde bir qab dolusu necis tokulmusdu Heyati tehlukeden qorxan Bibulus ilin yerde qalanini evinde gizlenerek kecirmisdi Sezarin qanun yaratma huququna mane olmaga yonelmis bu cehd yetersiz qalmisdi Romali katibler bu ili Jul ve Sezarin konsullugu dovru adlandirmisdilar Sezar ve Bibulus ilk secildiyi zaman respublika aristokratiyasi Sezarin gelecekdeki ehtimal olunan gucune manee olmaga calismis Italiyanin meselerini ve otlaq sahelerini boldurmusdu Piso ve Pompeyin komekliyi ile Sezar bu veziyyeti deyisdirdi ve bunun yerine Kisalpina Qalliya vi Illiriya olaraq Qalliya Narbonensis eyaletlerinin idareciliyine teyin olundu Bunun sayesinde 4 legionun idareciliyine sahib olmaqla yanasi 5 il muddetine toxunulmazlii da qazanmis oldu Konsulluq vezifesi sonlaninca calisdigi muddetde etdiyi bezi seylere gore sikayet olunma tehlukesi oldugu ucun hele vezife muddeti sonlanmamis Romadan ayrilaraq teyin olundugu yere getdi Versinqetorikin Sezara teslim olmasini gosteren resm eseri Qalliyanin fethi Redakte Sezar hele de cox borclu idi eyalet canisini kimi pul toplamaq ucun ya qeyri qanuni vergi toplamali ya da herbi yuruse cixmali idi Sezarin rehberliyi altinda 4 legion feth edilmis Qalliya torpaqlarinda yerlesdirilmisdi Romanin muttefiqlerinden Aeduiler Qalliyali reqibleri terefinden Ariovistus liderliyindeki german kokenli Suebilerin komeyi ile darmadagin edilmis Helvetler Romanin yeni muharibeye baslayacagini dusunerek boyuk koce baslamisdilar Yeni iki legion toplayan Sezar evvel Helvetileri ardeyca da Ariovistusu meglub etdi ve ordusunu qiz ucun Sequani torpaqlarinda yerlesdirerek Qalliya Narbonensisin o terefindeki torpaqlara qarsi maraginin muveqqeti olmadigi siqnalini verdi Vezifeye geldioyinden iki il sonra sahib oldugu herbi gucu Kisalpin Qalliyadan topladigi iki yeni legion hesabina iki qat artirdi Kisalpin Qalliya eyaleti sakinleri Roma vetendasi olmadigi ucun bu hereketin qanuniliyi mubahiseli idi Sezarin bu hereketlerine cavab olaraq Simal serqi Qalliyadaki Belgic tayfalari silahlanmaga basladilar Sezar bu veziyyete sert cavab verdi ve birlesmis Belgic Belcika ordusuna qarsi hucuma kecdi ve qalib geldi Bu arada Krassusun oglu Publius rehberliyindeki bir Roma legionu da Armorika yarimadasindaki yerli tayfalarin torpaqlarini feth etmeye basladi E e 56 ci ilin yazinda Triumvirat Qalliyanin Luka indiki Lukka seherinde toplasdi Romada qarisiqliq movcud idi Klodiusun populist kampaniyasi Krassus ve Pompey arasindaki munasibeti korlamaga baslamisdi Toplantida Triumvirat yenilerken Sezarin prokonsullugu 5 illik uzadildi Krassus ve Pompeyin yeniden konsul secilmesi ve eyni Sezar kimi Krassusun Suriya Pompeyin de Hispaniya prokonsulu olmalari qerarlasdirildi Sezarin Venetileri donanma doyusunde meglub etmesi ile Armorikanin fethi sonlandi Krasusun oglu ise cenub qerbde Aquitanilerin torpaqlarin fethini tamamladi E e 56 ci ildeki yurusun ardindan alcaq qayaliq bolgelerde yasayan Morini ve Menapi tayfalarinin torpaqlarindan basqa butun Qalliya Romaya tabe edildi E e 55 ci ilde Qalliyaya qarsi german tayfalari Usipeteler ve Tencteriler terefinden reallasdirilan hucumun qarssiini alan Sezar bunun ardiyca Ren cayi uzerinden korpu duzeltdirdi ve geri donub korpunu sokdurmeden German torpaqlarinda bir muddet gezerek guc numayisi etdi Hemin ilin yayinda Morini ve Menapileri tabe etdi ardiyca Bretonlarin kecen ilki muharibede Venetilere komek etdiyini esas getirerek Britaniyaya kecdi Sonda qisi kecirmek ucun Qalliyaya geri dondu Lakin Qalliyada qisin sert kecmesi erzaq qitligi yaranmasina gore Eburoneli Ambioriksin rehberliyi ile usyan basladi Bu usyan yatirildiqdan sonra Sezar Qalliyanin tam tabe etdirildiyi qenaetine geldi Sezarin Britaniyaya sefer etdiyi zaman Pompeyin heyat yoldasi olan qizi Julia dogus zamani vefat etdi Sezar muqavileni yenilemek ve desteyini itirmemek ucun Pompeye Qayus Marsellusla evli olan bacisi qizi Oktaviani teklif etdi lakin Pompey bunu redd etdi Krassus e e 53 cu ilde Parfiyaya ugursuz bir hucum sonunda olduruldu Pompey tek basina konsul secildi ve ardiyca nizam intizami berpa etmek ucun bos konsul taxtina oturmasi ucun Sezarin siyasi reqiblerinden biri olan Metellus Skipionu devet etdi Sonra Skipionun qizi Kornelia ile evlendi Triumvirat sona catmisdi E e 52 ci ilde Arverni qebilesinden Versinqetorikin liderliyini etdiyi yeni usyan butun Qalliyaya yayildi Versinqetorik butun Qalliya tayfalarini bir araya getirmeye bacarmis ve Sezari Gergoviya doyusu daxil bir nece toqqusmada meglub ederek herbi duhasini gostermisdi Lakin Sezarin xususi diqqetle islediyi Alesia muhasiresinde sonda teslim olmaga mecbur qalmisdi Ardiyca davam eden daginiq usyanlara regmen Qalliya tam olaraq feth edildi Titus Labienus Sezarin en yuksek rutbeli numayendesi idi ve Qalliya doyusleri zamani propraetor rutbesi aldi Sezarin komandanligi altinda xidmet eden diger diqqet cekici sexsler arasinda qohumu olann Lusius Yulius Sezar Krassusun ogullari Markus ve Publius Siseronun qardasi Quintus Decimus Brutus ve Mark Antoni vardir Plutarx ordunun butun Qalliya doyusleri boyunca doyusmeye mecbur qaldigi esger sayinin 3 milyon civarinda oldugunu bunlardan bir milyonunun oldurulduyunu bir milyonunun qul edildiyini iddia edir 3000 tayfaya boyun eydirilmis ve 800 yasayis yeri dagidilmisdi Avarikum seherinin ehalisinin demek olar ki hamisi 40 min oldurulmusdu Sezar torpaqlarindan ayrilan Helvetilerin sayinin 368 000 oldugundan bunlardan 92 000 sexsin doyuscu oldugundan ve sadece 110 000 sexsin geri done bildiyinden behs edir Lakin dogru sayi bilmenin cetinliklerine elave olaraq Sezarin propaqanda meqsedli melumatlari ve antik metnlerdeki sisirtmeli reqemler nezere alindiginda dusmenin sahib oldugu doyuscu sayinin duzgun olmamasi tamamile aydindir Furger Qunti 60 min esgerden ve ondan cox sexsi heyete sahib ordunun planlanan strategiya baximindan subheli olacagini bu sebeble de Helvetilerin 40 min doyuscu olmaqla toplam 160 min qacqindan ibaret ola bileceyini iddia edir Delbruck sayini daha da asagi hesab edir ona gore umumi qacqin sayi 100 min olmus doyuscu sayi ise Romali 30 mine qarsi yalnizca 16 min olmusdur Sezari tesvir eden qravur Herbi karyerasi RedakteSezar adi sahib oldugu herbi bacariqlara gore tarixciler terefinden tarixin en muhum herbi strateqleri ve stratejistleri olaraq qebul edilen Boyuk Isgender Sun Tzi Xalid ibn Valid Hannibal Cingiz xan ve Napoleon Bonapartla birlikde anilmisdir Sezar hem Qalliya muharibeleri zamani Gergoviya doyusunde hem de vetendas muharibesi zamani Dyrrhachium doyusunde strategiya baximindan mukemmel zeferler qazanmisdir Lakin Sezarin taktika duhasi ozunu Qalliya muharibeleri zamani Alesia muhasiresinde vetendas muharibesi zamani Farsalus doyusunde Pompeyin say baximindan cox olan quvvelerini geri puskurtmesile ve Farnakesin ordusunu Zela doyusunde yox etmesile gostermisdir Sezarin sertler ne olursa olsun qelebe qazanmasinin sirri komandanliq etdiyi legionlarin sahib oldugu sert ama edaletli nizam intizami idi Sezar birinci dereceli piyada ve suvarilere sahib olmaqla yanasi muthis Roma agir silahlarina ve ustun muhendislik bacariqlari ile ehate olunmus orduya sahib idi Eyni zamanda manevr eden quvvelerin catdigi suret efsane halina gelmisdi Sezarin ordusu bezen bir gunde o zaman ucun inanilmaz mesafe olan 64 km yol gede bilirdi Sezara aid olan Qalliya muharibeleri barede Serhler adli eserde deyilenlere gore olduqca elcatmaz seraitde salinmis Qalliya seherinin muhasiresi zamani Sezarin muhendisleri sert qayadan tunel acmis ve seherin su aldigi qaynaga catib yonunu deyisdirerek oz ordusuna yoneltmisdi Seher ise teslim olmusdu Sezar Roma sikkeleri uzerinde oz resmini cekdiren ilk sexsdir Vetendas muharibesi Redakte E e 50 ci ilde Pompeyin rehberliyindeki Senat prokonsulluq vezifesinin sona catdigi sebebile Sezara Romaya geri donmesi ve ordusunu terxis etmesi emrini verdi Elave olaraq Senat Sezarin in absentia qiyabi olaraq ikinci defe konsul secilmesini de qadagan etdi Sezar toxunulmazliq haqqi ya da ordusunun gucu olmadan Romaya girmesi ile siyasi olaraq mehv edileceyini bilirdi Pompey Sezari usyan etmek ve vetene xeyanetde gunahlandirdi Sezarin 10 yanvar e e 49 cu ilde generallarin ordulari ile kecmelerinin qadagan oldugu Rubikon cayini Legion XIII Gemina ile kecmesile Romada vetendas muharibesi baslamis oldu Plutarx Sezarin Rubikonu kecdiyinde Afinali bir dram yazari olan Menandra aid ἀnerrif8w kybos meseleni dediyini yazir Suetonius bu zerb meselin latincada qarsiligini alea iacta est yeni ox yaydan cixdi olaraq verir Cenuba qacan Metellus Skipio ve Genc Katonun da aralarinda oldugu Optimatlar xususile de Simali Italiyadaki seherlerin coxunun teslim olmasinin ardindan yeni toplanan quvveler sayesinde bir az nefes aldilar Samariumda calisdiqlari legion toplama cehdi legionun guclu bir toqqusmaya meruz qalmadan teslim olmasi ile neticesiz qaldi Sezarin sahibo oldugu birce legiona nisbeten daha cox quvveye sahib olan Pompeyin doyusmeye bir o qeder de niyeti yox idi Sezar Pompeyi Brindiziye qeder qovdu Pompey Sezarin catmasina az qalmis limandan ayrila bildi Limandaki butun gemiler Pompey terefinden quvvelerinin texliyesi ucun istifade olundugundan onu teqib etmek munkun deyildi ve bundan sonra Sezar uzunu Hispaniyaya cevirdi Romani Markus Aemilius Lepidusun prefektliyine ve Italiyanin geride qalanini tribun Mark Antoninin idareciliyine buraxan Sezar boyuk suretle 27 gun icinde Hispaniyaya catdi ve ozune qatilan iki Qalliya legionu ile Pompeyin vekillerini darmadagin etdi Bunun ardiyca Pompeyle doyusmek ucun serqe Yunanistana dogru ireliledi 10 iyul e e 48 ci ilde Dyrrhachiumda olan doyusde darmadagindan gucle qurtuldu Qisa vaxt sonra reallasan ikinci doyusde Farsal doyusunde piyada sayinin iki defe az suvari sayinin ise xeyli derecede az olmasina baxmayaraq Pompeyin qosunlarini darmadagin etdi Romada Sezar diktator olaraq teyin olunarken Mark Antoni de onun Magister Equitumu olaraq calismaga basladi Bu vezifeye teyin olunmasindan sadece 11 gun sonra diktatorluqdan istefa eden Sezar Publius Servilius Vatia ile ikinci defe konsul secildi Sezar Pompeyi XIII Ptolomeyin xidmetinde olan kohne Romali zabit terefinden olduruleceyi Isgenderiyye seherine qeder qovdu Ardiyca XIII Ptolomey ve onun bacisi heyat yoldasi ve eyni zamanda da vekil kralica olan VII Kleopatra arasindaki ara muharibesine daxil oldu Bunun sebebi belke de XIII Ptolomeyin Pompeyin qetlindeki roludur Sezar Kleopatranin terefini tutdu Deyilenlere gore XIII Ptolomeyin xidmetcisi terefinden teqdim olunan Pompeyin kesik basina aglamisdi E e 47 ci ilde Nil cayi sahilinde bas veren doyusde Sezarin mudafie etdiyi Kleopatra terefdarlari qalib geldi Ardiyca Sezardan Sezarion adli usagi oldugundan subhenilen Kleopatra taxta cixarildi E e 47 ci ilin yazinda Nil uzerinde teskil etdikleri zefer alayi ile qelebelerini qeyd etdiler Kraliyyet qayigini musayet eden 400 gemi Sezara Misir fironlarinin mohtesemliyini gostermek niyeti dasiyirdi Sezar ve Kleopatra hec vaxt evlenmediler cunki Roma qanunlarina gore bunu etmeleri munkun deyildi Evlilik akti sadece Roma vetendaslari arasinda edildiyinde kecerli olurdu ve Kleopatra Misir kralicasi idi Sezarin evliliyi 14 il evvel usaq sahibi olmadan sona catdigindan Kleopatra ile olan elaqesi Romalilar terefinden zina olaraq deyerlendirilmedi Kleopatra Romani bir nece defe ziyaret etdi ve bu ziyaretler zamani Sezarin Romanin kenarindaki Tiber cayi sahilinde yerlesen villasinda qaldi E e 47 ci ilin ilk aylarini Misirde keciren Sezar daha sonra Orta Serqe yoneldi ve Pont krali II Farnekesi yox edeceyi Zela doyusunu qazandi Ardiyca Pompeyin Afrikada qalan senatorial terefdarlari ile hesablasmaq ucun Afrikaya kecdi Qisa muddet sonra e e 46 ci ilde olan Tapsus doyusunde Metellus Skipio bu doyusde oldu ve Genc Katoya intihar etdi qarsi zefer qazandi Bununla beraber Pompeyin ogullari Gneyus Pompey ve Sextus Pompey Sezarin kohne leqati ve Qalliya muharibelerinin iki nomreli komandani Titus Labienus ile birlikde Hispaniyaya qacdi Sezar teqibe davam etdi ve geri qalan son muxalifleri de e e 45 ci ilde olan Munda doyusunde mehv etdi Bu muddet erzinde Sezar e e 46 ci ilde Markus Aemilius Lepidusla III ve e e 45 ci ilde hemkari olmadan IV defe konsul secildi Morte de Cesare Sezarin olumu Vincenzo Camuccininin tablosu Vetendas muharibesinden sonra Redakte Hispaniyaya seferde oldugu zaman Senat Sezara in absentia qiyabinda mukafatlar verdi Sezar cox vaxt dusmenlerini bagisladigi ucun ozune qarsi muxalifet yox idi 21 aprelde Munda zeferine ithaf olunmus oyunlar ve senlikler teskil edildi E e 45 ci ilin sentyabr ayinda Italiyaya geri donen Sezar vesiyyetini hazirladi ve bacisi oglu Gaius Oktaviusu Oktavian sahibi oldugu her seyin varisi elan etdi Bundan elave Sezar Oktavianin ozunden evvel oleceyi halda II varis kimi Markus Junius Brutusu mueyyen etdi Bezi menbelere gore Sezar Brutusu ozunun ogullugu elan etmisdir Sezar dovlet emlakinin satin alinmasini mohkem formada nizama saldi ve alicilarin sayini mueyyen reqemde sabitleyerek hamisini qeydiyyata aldirdi Kasiblar ucun ayrilan taxil paylarinin satilmasini da qadagan eledi E e 47 44 cu iller arasinda pensiyada olan herbiciler ucun erazi ayrilmasi ve Roma dunyasi boyunca pensiyada olan herbici koloniyalari qurulmasi ile bagli planlar hazirladi Sezar e e 63 cu ilde vezife borcu icinde teqvimi qurmaq da olan Pontifex Maximus secilmisdi Bu vezife ile movcud teqvim sistemi uzerinde reallasdirdigi yenidenqurma etdiyi en tesirli ve en uzunomurlu reformlarindan biri olaraq tarixe kecdi Sezar e e 46 ci ilde her dord ilde bir artiq il hesabina esaslanan 365 gunluk teqvim sistemini inkisaf etdirdi Yuliyan teqvimi olaraq bilinen bu teqvim Papa XIII Qriqori terefinden reform edilerek indi de istifade olunan Qriqoryan teqvimi yaradilmisdir Bu islahatin neticesi olaraq 455 gun uzunlugundaki standart Roma ili movumlere bolunmus oldu Qriqoryan teqviminin VII ayina Sezarin serefine July latinca Iuliusdan toremisdir adi verilmisdir Bu dovrde Sezar Forumu ve icinde olan Venera Genetrix Mebedi ile birlikde xeyli sayda ictimai bina insa edildi Sui qesd RedakteSui qesdein sebebleri ve hazirliq Redakte Antik bioqrafiya yazarlari Sezar ve Senat arasindake gerginliyi ve onun ehtimal olunan monarxiya iddiasini etrafli sekilde tesvir edirler Bu hadiseler Sezarin Senatda olan siyasi reqibleri terefinden sui qesd neticesinde oldurulmesinin esas sebebidir Sezara Pater Patrie Vetenin Atasi fexri adi da verilmisdir III defe diktator secilmis ve ardiyca eslinde onu 10 illik muddet ucun diktator edecek formada bir birini izleyen doqquz tek il ucun diktator olaraq teyin olunmusdur Elave olaraq 3 illik muddet ucun praefektus morum exlaq prefekti secilmisdir Sezar Senat terefinden omurluk diktator menasina gelen Diktator Perpetuus adlandirilmisdir Respublika tarixinde ilk defe olmaqla on terefinde bu unvan ve Sezarin profilden resmi arxa terefde ise ilahe Ceres ve Sezarin unvani olan Augur Pontifex Maximus olan Roma denariusu zerb etdirilmisdir Respublika dovrunde konsullarin ve diger ictimai memurlarin fiqurlarinin sikke uzerinde zerbi adi hal olsa da Diktator adinin sikke uzerinde ilk defe zerb edilmesi olduqca ehemiyyetli idi Kassius Dio e e 44 cu ilde senator heyetinin Sezara yeni fexri adlar verilmesi barede onu melumatlandirmaq ucun onu ziyaret etmesinden behs edir Sezar heyeti qarsilamaq yerine Venera Genetrix Mebedinde oturaraq qebul etmeyi secmisdi Dioya gore bu veziyyet senatorlarin Sezara sui qesd teskil etmesinin esas sebebi idi Yene Dionun yazdigina gore Sezarin terefdarlari bu hereketin sebebi olaraq Sezarin agir diareya kecirdiyini gostermis lakin senatorlar onun hec kimin komeyi olmadan eve getdiyini gorduklerini iddia etmisdirler Qay Svetoni Trankvill Sezarin ayaga qalxmamasinin sebebi olaraq Kornelius Balbus terefinden engellenmesini gosterir Qay Svetoni bundan elave Sezarin Romaya geri donmesi zamani toplanan kutle ile elaqeli hekaye de yazir beleki kutleden biri Sezarin Rostrada olan heykeline defne budagindan celeng qoymusdu Tribunlar Qayus Epidius Marsellus ve Lusius Kaesetius Flavius hadiseye mudaxile ederek defne budaginin Yupiterin ve hakimiyyetin remzi oldugunu bildirerek budagin goturulmesini isteyirler Bunu esiden zaman Sezar tribunlarin resmi guclerini elinden almisdi Qay Svetoni kutleden birinin Sezara latinca kral menasina gelen rex dediyini Sezarin ise ona cavabinda Men Sezaram kral yox deye cavab vermesini yazir Bundan elave Luperkalia festivali dovrunde Rostrada nitq deyerken onun birlikde konsul secilmis Mark Antoni defelerle onun basina celeng qoymaq istese de bunu redd etmisdir Evezinde bu celengi Yupiter Opitimus Maximusa teqdim etmek ucun kenara qoymusdur Plutarx ve Qay Svetoninin bu hadiseleri tesvir etmeleri demek olar ki eynidir lakin Dio Sezarin heykeline celeng ya da diadem taxmaq isteyenlerin tribunlar terefinden hebse atildiqlarini yazir Bundan elave Sezara rex deye bagirilmasi hadisesinin Alban tepesinde reallasdigini ve bagiran qrupun yene tribunlar terefinden hebse atildigini yazir Sezar hemin andaca tribunlari senata teqdim etmis senatorlarin sesvermesi neticesinde hemin tribunlar vezifeden uzaqlasdirilmisdir Qay Svetoni elave olaraq Lusius Kottanin Parfiya olkesini ancaq bir kralin feth ede bileceyi onceden gormesine esaslanaraq Senata Sezarin kral qebul edilmesini nezerde tutan qanun layihesini teqdim etmesini yazir Sezar dogurdan da Parfiyani isgal etmeye calisacaq ve bu veziyyet II Triumviratda Mark Antoniye xeyli problem yaradacaqdi Mark Yuni Brutus heyat yoldasinin qardasi Kassisus ve diger adamlarla birlikde ozlerine Liberatores adini vererek sui qesd planini hazirlamaga basladilar Demesqli Nikolas terefinden kagiza qeyd edilerek gunumuze catmasi temin edilen xeyli plan uzerinde mubahiseler aparildi Sui qesdciler hec vaxt aciq sekilde bir yere gelmediler ancaq kicik qruplar halinda bir birlerinin evinde toplandilar Sui qesdin yeri ve zamani haqqinda gozlenildiyi kimi cox sayda mubahise aparildi teklifler edildi Bezileri bu cehdin Sezarin gezmeyi en cox sevdiyi Via Sakrada tek gezerken edilmesini teklif etdiler Bir diger fikir ise sui qesdin Sezarin yeni secilen magistralari teyin etmek ucun Kampus Martiusda olan korpuden kecisi zamani edilmesi idi Bir pusk atilacaq ve burada cixana dam Sezari korpuden asagi atacaq digerleri ise qacaraq onu oldurecekdiler III plan ise qladiator oyunlarinin gelmesini gozlemek idi Sui qesd tesebbusu ucun istifade olunacaq silahlarin ortaya cixmasi veziyyetinde bele bu oyunlarin tebietine gore diqqet cekmeyeceyi dusuncesi bu plani avantajli edirdi Ancaq coxlugun fikri Sezarin sadece senatorlarin girmesine icaze verilen ve senatorlarin geydiyi paltarlarin sui qesdde istifade olunacaq xencerleri gizletmek ucun kifayet qeder uygun olmasi sebebile Sezarin Senat binasinda oldurulmesi yonunde idi Gunun qazanani bu plan oldu Sezarin oldurulmesinden iki gun evvel Kassius sui qesdcilerle yigincaq kecirdi ve eger biri planlarini oyrenerse xencer ile ozlerine oldurmelerini dedi Sui qesdin reallasmasi Redakte E e 44 cu il tarixinde bir qrup senator senata gucunu geri vermesini xahis eden qanun layihesini oxumasi ucun Sezari foruma cagirdi Ancaq layihe Sezari aldatmaq ucun idi Sui qesd planini dehset icindeki bir Liberator olan Servilius Kaskadan bir gece evvel qismen oyrenen ve islerin pislesmesinden qorxan Mark Antoni Sezara nerdivanlarda mane olmaq ucun foruma getdi Ancaq Sezarin yolu Kampus Martiusda olan Pompey teatrindan kecerken bir qrup senator terefinden kesildi ve Sezar serq terefe dogru yonlendirildi Sezar saxta layiheni oxumaga baslayarken layiheni ona teqdim eden Tillius Kimper Sezarin toqasini asagi endirdi Sezar Kimbere Amma bu bir vehset Ista quidem vis est deye bagirdigi zaman Kaska xencerini cixardi ve diktatorun bogazini bir yandan diger yana kesdi Sezar hemen deqiqe etrafinda dovr etdi ve Kaskanin qolundan tutaraq Kaska xain Sen ne edirsen dedi qorxudan donmus olan Kaska yunanca Qardaslarim komek edin ἀdelfe boh8ei adelphe boethei deye bagirdi Bu andaca aralarinda Brutun da oldugu qrupun geri qalani da Sezari bicaqlamaga basladilar Sezar qacmaga calisdi ancaq gozleri qandan gore bilmediyi ucun ayagi ilisdi ve yixildi Eutropiusa gore bu sui qesdde eli olan adamlarin saye 60 dan cox idi ve Sezar 23 defe bicaqlanmisdi Suetoniusa gore bir doktor aldigi yaralardan sadece ikincisinin yeni boynuna aldigi yaranin olumcul yara oldugunu mueyyen etmisdi Diktatorun son sozlerinin ne oldugu deqiq olaraq bilinmemekdedir ve bu movzu barede elm adamlari tarixciler arasinda mubahise vardir Daha cox bilinen versiya latinca zerb mesel olan Et tu Brute Sen de mi Brutus seklindedir ve Sekspirin Yulius Caesar adli dramindan goturulmusdur Eslinde tam olaraq makaronik setirin ilk misrasi olaraq Et tu Brute Eleyse yixil ol Sezar formasindadir Sekspirin versiyasi Romali tarixci Suetoniusun Sezarin son sozlerinin yunanca deyim olan kaὶ sy teknon Kai su teknon olaraq oxunur Azerbaycancasi Sen de mi ovladim seklindedir oldugunu iddia eden versiyasini izleyir Diger terefden Plutarx Sezarin hec bir sey demediyini ve sui qesdcilerin arasinda Brutu gorduyu zaman toqasini ustune cekdiyini deyir Plutarx sui qesdden sonra Brutun nelerse demek ucun senatorlarin qarsisina kecdiyini lakin senatorlarin ona qulaq asmayaraq qacdigini yazir Brut ve terefdarlari Kapitoli tepesine dogru getdiler ve oradan sehere dogru qisqirdilar Roma xalqi yeniden azadiq Olacaqlarin ferqine varan Romalilar ozlerine evlerine kilidlediklerine gore onlarin bu qisqiriqlari cavabsiz qaldi Sezarin uzerinde 23 eded yara izi olan balmumundan heykeli foruma qoyuldu Toplanan kutleden birinin yaratdigi yangin forumun ve qonsu binalarin ciddi ziyan gprmesine sebeb oldu Bundan sonra yaranan xaos dovrunde Mark Antoni Oktavian ve digerleri 5 merheleli vetendas muharibesinde qarsi qarsiya geldi ve butun bunlar Roma imperiyasinin yaranmasi ile neticelendi Sui qesdin neticeleri Redakte Sezarin oldurulmesi sui qesdcilerin dusune bilmediyi suretle respublikanin sonunu getirdi Sezarin olduqca populyar biri oldugu Romanin orta ve alt tebeqeleri kicik tekebburlu bir qrupun hamilerini oldurmesinden qezebli idi Antoni uzgun Romali asagi tebeqe uzvlerini belke de Romanin idareciliyini tek basina ele kecirmek niyetile Optimates mensublarinin uzerine gonderdi Ancaq Sezar tek mirascisi olaraq bacisi oglu Oktaviani gostermis ve onu Romanin en varli vetendaslarindan biri etmekle yanasi olduqca guclu Sezar unvanini da ona miras buraxmisdi Qayus Oktavian eyni zamanda Boyuk Sezarln ovladliq oglu olmasi sebebile Roma xalqinin coxunun da sedaqetine sahib idi Sezar olduyu zaman hele 19 yasinda olan Oktavian Antoninin Brut ile vetendas muharibesinin ilk raundu ucun raziliga gelmesi ile oz terefini birde nezerden kecirdi Makr Antoni daha sonra Sezarin sevgilisi Kleopatra ile evlendi Yunanistanda ordu toplamaga baslayan Brut ve Kassius ile savasa bilmek ucun Antoninin hem Sezarin muharibe ucun ayirdigi ehtiyat pullara hem de bu ikisine qarsi giriseceyi muharibenin Sezar adina olduguna dair iddiasinin qanuniliyinin desteklenmesine ehtiyaci var idi Bunun ucun Oktavian Antoni ve Sezarin sadiq suvari komandani Lepidus arasinda II ve son Triumvirat yaradildi II Triumvirat ilk is olaraq Sezara Divus Iulius unvanini verdi Sezarin merhemetinin onun olumune sebeb oldugu iddiasi ile Sulla dovrunden beri istifade olunmayan qadagalar yeniden quvveye mindirildi Bu qadagalar daha cox Brut ve Kassisua qarsi baslanan vetendas muharibesinin maliyyesini temin etmek ucun istifade edildi ve bu ikisi nehayet Antoni ve Oktavian terefinden Filippo doyusunde meglub oldular Vetendas muharibesinin III merhelesinde Oktavianin qarssiinda Antoni ve Kleopatra var idi Vetendas muharibesi Antoni ve Kleopatranin Aksi doyusunde Oktavian terefinden meglub edilmesi ile sonlandi ve belece Oktavian Caesar Augustus adi ile ilk Roma imperatoru oldu Sezar eslinde Parfiya olkesini Skif olkesini Qafqazi ele kecirmeyi ve Germaniya uzerinden Serqi Avropaya getmeyi planlayirdi Bu planlarina meruz qaldigi sui qesd mane oldu Saglamligi RedaktePlutarx qaynaqli melumatlara gore Sezarin epilepsiya kecirdiyi dusunulmusdur Muasir tarixciler ise e e 80 ci illerdeki Sulla qadagalari dovrunde malyariyadan eziyyet cekdiyini daha cox mudafie edirler Gencliyinde epilepsiya tutmalari kecirmesi de diger ehtimaldir Aile tarixinde baxildiginda atalari ve soyundan gelenler arasinda da eyni xestelik gorulur Sezarin tutmalarindan ilk behs eden sexs onun olumunden sonra dogulmus olan biqrafiya yazari olan Qay Svetoni Trankvilldir Lakin epilepsiya xestesi oldugu fikri bezi tarixciler terefinden redd edilmis ve Sezarin zaman zaman epilepsiya ile eyni tutma isareleri veren hipoqlikemiyadan eziyyet cekdiyi iddia edilmisdir Eserleri RedakteSezar yasadigi dovrde Romanin en guclu natoqlerinden ve duz yazi yazarlarindan biri olaraq qebul edilirdi Ritorikasi ve terzi meshur natiq Siseron terefinden cox yuksek deyerlendirilmisdi En meshur eserleri arasinda xalasi Yulianin defn merasimi nitqi ve Antikato adinda Katonun sohretini qaralamaq Siseronun Kato abidesine cavab vermek ucun yazilmis sened daxildir Commentarii de Bello Gallico Qalliya muharibesi barede serhler prokonsul olaraq calisdigi dovrde etdiyi Qalliya ve Britaniya seferleri haqqinda eser Commentarii de Bello Civili Vetendas muharibesi barede serhler Pompeyin Misirde olmesine qeder vetendas muharibesinden behs edir Sezara aid edilen ancaq muellifi deqqi bilinmeyen eserler De Bello Alexandrino Isgenderiyye muharibesi barede Sezarin Isgenderiyye seferinden behs edilir De Bello Africo Afrika muharibesi barede Sezarin Afrika seferinden behs edilir De Bello Hispaniensi Hispaniya muharibesi barede Iber yarimadasi seferlerinden behs edilir Adi RedakteSezarin yasadigi dovrde istifade olunan Latin elifbasi ile yeni J ya da U herflerinin kicik formalari oxunmamaqla Sezarin adi tam olaraq tercume edildiyinde GAIVS IVLIVS CAESAR olaraq yazilirdi Kohne Roma teleffuzunde C herfi G yerine istifade edildiyinden adin CAIVS formasina antik dovrde GAIVS formasindan daha cox rast gelinirdi ve tez tez C IVLIVS CAESAR olaraq qisaldilirdi AE olaraq bilinen birlesik herf latinca yazilarda yer qazanmaq ucun istifade olunurdu ve ae herflerinden basqa bir sey deyildi Klassik latincada gaːius ˈjuːlius ˈkaisar olaraq teleffuz edilirdi Roma Respublikasinin son dovrlerinde Roma yazilarinin coxu en tehsilli Romalilarin dili olan yunanca olaraq yazilirdi Romali genc ve zengin oglan usaqlari daha cox yunan qullar terefinden oyredilirdi ve bezen eynen Sezarin esas sui qesdcisi Brut kimi daha yaxsi tehsil almalari ucun Afinaya gonderilirdiler Sezar dovru Yunanistaninda Sezarin aile adi dovrun teleffuzunu eks etdirecek formada Kaisar Kaisar olaraq yazilirdi Bu sozden almancada Kayser ruscada Car unvani toremisdir Sezar adi eyni zamanda Norvec mifologiyasinda olan efsanevi kral Kjarr adina da seleflik edir Ailesi RedakteValideynleri Redakte Atasi Qayus Yulius Sezar Gaius Julius Caesar Anasi AureliaBacilari Redakte Yulia Yasli Yulia Genc Heyat yoldaslari Redakte Ilk evliliyi Kornelia Kinnilla e e 83 cu ilden dogum zamani olduyu e e 69 ve ya e e 68 ci ile qeder Ikinci evliliyi Pompeya e e 67 ci ilden bosandigi e e 61 ci ile qeder Ucuncu evliliyi Kalpurnia Pisonis e e 59 cu ilden Sezarin olduyu e e 44 cu ile qeder Usaqlari Redakte Yulia Yuli Sezarin qizi Kornellia Kinnilladan e e 83 cu ilde ya 82 ci ilde dogulmusdur Sezarion Caesarion e e 47 ci ilde VII Kleopatradan dogulan oglu Ptolomey Sezar Caesar adi ile firon olan usaq 17 yasinda Sezarin ovladliq varisi Oktavian terefinden oldurulmusdur Ovladliq Redakte Oktavian Avqust Gaius Julius Caesar varisi qan bagi ile boyuk bacisi oglu Nevesi Redakte Yulia ve Qney Pompeyin dogulduqdan bir nece gun sonra olen adsiz usagi Sevgilileri Redakte VII Kleopatra Servilia Kaepionis Brutun anasi Eunoe Mavritaniyanin kralicasi ve Mavritaniya krali Boqudesin heyat yoldasi Muhum qohumluq elaqeleri Redakte Qayus Marius bibisi Yulia ile evli idi Mark Antoni Sezarin bacisi qizi Oktavia ile qisa siyasi evliliyi olub Lucius Yulius Caesar Yulius SabinSiyasi reqibleri ve homoseksualligi ile elaqeli sayeler RedakteRoma cemiyyetine gore cinsi elaqe zamani cinsiyyet ne olursa olsun passiv rolda olmaq bpyun eymek ya da bayagiliq isaresi hesab olunurdu Suetonius Sezarin esgerlerinin Qalliya zeferi ucun teskil olunan zefer alayi zamani sezar Qalliyani feth etmis ola biler amma IV Nikomedes de Sezari feth etdi deye mahni oxuduqlarini deyir Siseron Bibulus Qayus Memmius ve digerlerine gore coxu Sezarin dusmenleri Sezar Vifiniya krali IV Nikomedes ile munasibet yasamisdi Sezardan Vifiniya kralicasi olaraq behs eden bu hekaye bezi romali siyasetciler terefinden onu alcaltmaq ucun cox zaman dile getirilirdi Kassius Dioya gore Sezar bu ittihamlarin dogru olmadigini and icerek redd etmisdir Romanin bu dovrunde siyasi reqibleri alcaltmaq ve gozden salmaq ucun bu cur hadiselere tez tez rast gelinirdi Reqibler terefinden istifade olunan en meshur taktikalardan biri siyasi reqibini koklerini Yunanistan ve serq medeniyyetinden alan Romanin muhafizekar yasam terziyle qarsilasdirildiginda homoseksualliga daha xos munasibet gosteren Helenistik yasam terzine sahib olmaqda gunahlandirmaq idi Katullus Sezar ve onun ordu memari olan Mamurranin sevgili olduqlarini bildiren ser yazsa da sonradan buna gore uzr istemisdir Mark Antoni Oktavianin Sezar terefinden ovladliq goturulmesinin altinda yatan sebebin onnu Sezara gosterdiyi cinsi xidmetlerle elaqeli olduguna soz vurmusdur Suetonius Antoninin bu iddiasini siyasi ser olaraq teqdim etmisdir Fexri adlari RedakteSezar olumunden sonra ilahlasdirilmis ve ona Divus Tanri adi verilmisdir Heyatda iken aralarinda Pater Patrae Pontifex Maximus ve Diktator adlarinin da oldugu xeyli sayda fexri ada layiq gorulmusdur Muasirleri terefinden teskil edilen sui qesdin baslica sebebi kimi olumlu bir insana bu qeder fexri ad vermenin yersiz oldugunu dusunen senatorlar oldugu gosterilir Hele cox genc iken Kicik Asiya doyuslerinde gosterdiyi cesarete gore ona Korona Cikika fexri adi verilmisdi Sezarin kagnomeni zamanla bir dexri unvan halina gelmis bu fexri unvan rutbe deyiserek almanca Kaiser ve slavyan dillerinde Car unvanina donusmusdur Car unvani dasiyan son sexs Sezarin olumunden iki min il sonra bele onun adini dasiyan dovlet rehberi olaraq 1946 ci ile qeder taxtda qalmis olan bolqar cari II Simondur Bu unvan meshur zerb mesel olan Sezarin haqqini Sezara Tanrinin haqqini Tanriya verin numunesinde gorulduyu kimi Bibliyada da ozune yer tapmisdir Tesviri Redakte Sezarin bustu Neapol Milli Arxeologiya Muzeyi Britaniya Muzeyinde Sezarin bustu Italiya Riminide Sezarin modern burunc heykeliQeydler Redakte Sezarin ozunun sezaryanla doguldugu iddiasi yanlisdir ve menseyi X esrde yayimlanmis antik Bizans ensiklopediyasidir Her halda Sezar bu adi dasiyan ilk insan deyildi Bu dovrde sezeryan usulu yalniz olu qadinlarda tetbiq edilirdi ve Sezarin anasi Aureliya Sezarin anadan olmasindan sonra uzun muddet yasamisdir Istinadlar Redakte Sezarin dogum tarixi mubahiselidir bezi tarixciler dogum gununu 12 iyul ve dogum tarixini de 101 ve ya 102 ci il kimi qebul edir Bazi James Anthony Froude 2007 dekabr Life of Caesar seh 24 Gaius Suetonius Tranquillus terc Fato Felatar ve F Gul Ozakturk Ankara Yedinci Dizi ISBN Turkce ceviri Birinci Kitap Tanrisal Iulius Caesar 2008 On Iki Caesar in Yasami Ankara Turk Tarih Kurumu Yayinlari seh 231 ISBN 978 975 16 2097 2 Suetonius On Iki Sezar in Hayatlari seh 6 Velleius Paterculus Roma Tarihi Virgil SELEF yoxdur Yuli Sezar Diktator XELEF Oktavian Avqust Vikianbarda Qay Yuli Sezar ile elaqeli mediafayllar var Menbe https az wikipedia org w index php title Qay Yuli Sezar amp oldid 6012482, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.