fbpx
Wikipedia

Xristianlıq

Xristianlıq

İsa

Xristianlıq

Xristianlıq (yun.Χριστόςməsh olunmuş) İsa Məsihin Əhdi-Cədid dini kitabında əksini tapmış həyatının təsvirinə və baxışlarına əsaslanan monoteist dünya dini. Digər adları: məsihçilik, məsihilik, nəsraniyyət, tərsa. Üç əsas dünya dinlərindən (yəhudilikislamla bərabər) biri, İbrahimi dini kimi də sayılır.

İsa müxtəlif təsvirləri

Xristianlar inanırlar ki, Nazaretli olаn İsa "məsh olunmuş ilahi varlıqdır (Məsihdir)", Tanrının Kəlamıdır, bəşər olmuş Kəlamdır, Tanrıdır, Tanrının oğludur və bəşəriyyəti xilas edəcək Məsihdir.

Bibliyaİsanın əqidələri ətrafında mərkəzləşdirilmiş, dünyada tərəfdarlarına görə (2007-ci ildə təqribən 2.1 milyard nəfər) birinci dindir. Avropada, hər iki Amerikada, cənubi Afrikada və Okeaniyada üstün inancdır.

Xristianlığın üç əsas cərəyanları katoliklik , pravoslavlıqprotestantlıqdır. Demək olar ki, hər xristian məzhəb kilsə formada təşkil olunur. Xristianlıq Üçlü Birlikə, yəni, tək Tanrının üç ilahi Şəxsiyyətdə var olmasına inanır.

Xristianlıq bizim eranın I əsrində Roma imperiyasının tərkibində olan Fələstin torpağında, yəhudilərin arasında yaranıb. Sonradan o digər əyalətlərdə və xalqların arasında yayılmağa başladı. www.hristiyanforum.com

Mündəricat

Xristianlıqda aşağıdakı məzhəbləri var :

Xristianlığın əsas ehkamı odur ki, İsanın ölümüdirilməsi vasitəsilə günahkar insanlar Ata ilə barışmış, əbədi həyatı əldə etmişlərdir. Xristianlar inanırlar ki, bəşəriyyətin nicatına görə məsh edilmiş İsa Əhd-i ətiq peyğəmbərliyini yerinə yetirmək üçün dünyaya gəlmişdir. Xristianlar həmçinin inanırlar ki, o şəxslənmiş Tanrıdır, həmçinin tamamilə ilahi və tamamilə insani. Bu o deməkdir ki, İsanın iki təbiəti vardır: ilahi və insani. Nicat ilahi iltifat vasitəsilə nail olunur. Esxatologiyasında adamın ölümündən sonra onun ruhu cənnətə və ya cəhənnəmə gedir (katolisizmdə həmçinin əraf var). Məhşərdən sonra ölülər dirilmiş olacaqlar.

Dünya ölkələrində xristian əhalinin yerli əhaliyə faizlə nisbəti

İlk çaglar

Xristianlığın tarixi köklərinə və yaranmasına diqqət yetirdikdə, onun bir tərəfdən qədim yəhudi dininə, başqa bir tərəfdən isə antik dövr dünyagörüşü və fəlsəfəsi ilə sıx surətdə əlaqədar olduğu məlum olur. Bununla yanaşı başqa dini ənənələrin (məs. mitraizmin) də xristian təliminin formalaşmasında təsiri olmuşdur. Tarixdən məlum olduğu kimi, I əsrdə yəhudi dövləti Roma imperiyası tərəfindən işğal edilmişdi. Bundan sonra yəhudi cəmiyyəti parçalanmışdı və dərin böhran içində idi. Yəhudilər də Roma imperiyası tərəfindən işğala məruz qalmış bütün xalqlar kimi azadlığa can atırdılar. Çünki imperiyada hər addımbaşı ədalətsizlik və istibdad hökm sürməkdə idi. Nəticədə isə, imperiyadaxili çəkişmələrin sayı artır, cəmiyyətin təbəqələşməsi və parçalanması getdikcə daha da dərinləşirdi. Bütün bu proseslər yəhudi cəmiyyətində özünü daha da qabarıq şəkildə göstərirdi. Bu cür acınacaqlı vəziyyətdən çıxmaqdan ötrü imperiyada yaşayan xalq kütlələri öz ümidlərini daha çox dinlərə bağlayırdılar. Bu səbəbdən də yəhudi xalqı arasında İsraili xilas edən Məsihin gəlməsinin yaxın olduğu ideyası geniş yayılmışdı. Hətta o zamanlar bir neçə şəxs özlərini peyğəmbər elan edərək üsyan etməyə cəhd etsələr belə, sonda fəaliyyətləri məğlubiyyət ilə nəticələnmişdi.

Xristianlıq


Xristianlıq

Bu cür gərgin ictimai-siyasi vəziyyətdə, yəhudilər arasında İsa adlı bir adam peyğəmbərlik edərək, bir sıra yeni dini və etik prinsipləri ifadə etmişdir. O, qədim yəhudi dininin bəzi müddəalarına yeni baxışlarla çıxış etmişdir. Rəvayətlərə görə İsa özünü bir Məsih kimi təqdim etmişdi. İsa peyğəmbərin bizim zəmanəmizə gəlib çatmayan, İncil adlı İlahi Kitab gətirdiyi haqqında rəvayətlər olsa da, əslində bu kitab yalnız şifahi olaraq onun tələbələrinə (həvarilərə) məlum idi. Çünki bugün mövcud olan müxtəlif İncil adlı kitabların İsadan sonra yunan dilində yazıldıqları heç də sirr deyildir. Halbuki İsanın yunan dilində danışa bilməsi haqqında heç bir dəlil yoxdur. İsanın fəaliyyətindən narazı olan yəhudi kahinləri çox çəkmədi ki, İsanı öldürmək fikrinə düşdülər və bu işi həyata keçirmək üçün Roma imperiyasının Fələstində olan canişininə müraciət etdilər. Məqsəd isə İsanın İsraili xilas edən Məsih olmadığını sübut etmək idi. Belə ki, məğlub olan adam Məsih ola bilməzdi. Məsih yalnız xalqı xilas edən adam olmalı idi. Bu məqsədlərinə nail olmaqdan ötrü isə, onlar az sonra elan etdilər ki, İsanı tutub mühakimə etdikdən sonra çarmıxa çəkərək edam etmişdirlər. Belə bir hadisənin baş verdiyinin, hətta şahidlərinin belə olduqları barədə məlumatlar xristian ənənəsində də öz təsdiqini tapdı. İsanın ardıcılları arasında onun ölümü, və ya qeybə çəkilməsi haqqında vahid fikir yox idi. Daha sonralar İsanı artıq peyğəmbər kimi qəbul etmiş bəzi yəhudilər, öz əqidələrini Roma imperiyasının müxtəlif yerlərində yaymağa başladılar. Belə ki, çoxlu sayda dini dəvətçilər bu işi həyata keçirməyə başladı. Nəticədə isə, dərin mənəvi böhran keçirən Roma imperiyasının müxtəlif sosial təbəqələri arasında yeniləşmiş yəhudi dininə meyillər günü-gündən artmağa başlamışdı. Ənənəyə görə xristianlığı yaymağa həvarilər PyotrPavel başlamışdılar. Roma imperiyasının müxtəlif bölgələrində İsanın ilk ardıcılları yığıncaqlarını keçirirdilər və özləri bütpərəstliyə qarşı etiraz səslərini ucaldırdılar. İsanı onlar Xristos adlandırırdılar. Bu söz isə yəhudilərin "Maşiax" (Məsih) sözünün yunancaya tərcüməsidir. Roma imperiyasında Xristianlıq əvvəlcə qullar, miskinlər arasında yayılırdı. Dözülməz şəraitdə yaşayan bu adamlar Xristianlıqda nicat yolunu tapırdı, bu ideya onlara mənəvi qida verirdi. Lakin sonra Xristianlığı tədricən varlı zümrələrin nümayəndələri də qəbul etməyə başladılar. Məsələ bundadır ki, Roma imperiyasında ənənəvi yayılmış bütpərəst inanclar artıq cəmiyyətdə təsir gücünü itirmişdi. Onlar artıq Roma imperiyasında hökm sürən ədalətsizliyin və istibdadın rəmzinə çevrilmişdi. Buna görə də imperiyada müxtəlif qeyri-ənənəvi dinlər yayılmışdı. Onların arasında Misir tanrıları İzida və Osiris, İran tanrısı Mitranın kultlarını xüsusilə qeyd etmək lazımdır. Belə ki, bir vaxtlar onlar xristianlıqla ciddi rəqabət aparır, hətta bəzi tədqiqatçılara görə, məsələn mitraizmin bəzi inancları sonralar Xristianlığa daxil olmuşdur. Belə ki, məsələn, ölən və dirilən tanrı ideyası mitraizmin əsaslarınlan biri idi. Lakin sonda Xristianlıq bu rəqabətdən qalib çıxa bildi.

Romada geniş xalq kütlələri tərəfindən Xristianlığın qəbul edilməsi prosesi kilsənin və keşiş zümrəsi olan klerosun (yepiskoplar, arxiyepiskoplar və s.) yaranması ilə nəticələndi. Getdikcə bu dində təşkilatlanma prosesi gücləndi və onun strukturları imperiyanın ictimai-siyasi həyatında aparıcı rol oynamağa başladı. İmperator Konstantinusun (lat.Constantinus) (306–337) hakimiyyəti zamanı isə, kilsələrin dövlət maraqlarına qulluq etməsi məqsədi ilə, Xristianlıq rəsmi dövlət dini elan edildi. Bundan sonra bütün bütpərəst məbədlərinin bağlaması prosesi başlandı. Nəhayət 451-ci ildə Kalkedon Ümumdünya Kilsə Yığıncağı son olaraq Romanın həm Qərbində, həm də Şərqində Xristianlığı rəsmi dövlət dini kimi təsdiq etdi. Cənubi Qafqazda yeni din yaranandan yayilmağa başlamışdır. Albaniyalı həvari Yelisey, Yerusəlimin birinci patriarxı həvari Yaqub tərəfindən Qafqaz Albaniyası patriarxı təyin olunmuşdu. 313-cü ildə çar Urnayr xristianlığı Qafqaz Albaniyasında dövlət dini elan etdi. Qeyd etmək lazımdır ki, Xristianlıqla bütpərəstliyin mübarizəsi təkcə ideoloji mübarizə müstəvisində aparılmırdı. Məsələn, imperatorlardan Nero (54–68), Domitianus (81–96), Trayan (98–117), Markus Aurelius (161–180), Septimi Sever (193–211), Maksimus (235–238), Valerian (253–260), Dialektian (284–305) öz hakimiyyətləri zamanı xristianlara qarşı təqiblər və zorakılıqlar həyata keçirməklə yadda qalmışdırlar. Bunun əsas səbəbi isə, xristianların imperatorları Tanrı kimi tanınmamaları idi. Öz növbəsində Xristianlıq da qalib gələndən sonra bütpərəstliyə qarşı hücuma keçdi. Belə ki, bütpərəstlərin məbədləri məhv edilir, kahinləri öldürülür, ədəbiyyatları isə yandırılırdı. Məsələn, II TeodosiusunIII Valentinusun əmri ilə 448-ci ildə Porfirinin məşhur "Xristianların əleyhinə" kitabı tonqallarda yandırılmışdı. 30 il ondan qabaq isə Misirin İsgəndəriyyə şəhərində Hipatiya adlı tanınmış riyaziyyatçı alim qadın xristian yepiskopu Kirilin (Cyril) iştirakı ilə təəssübkeş kütlə tərəfindən vəhşicəsinə öldürülmüşdür. Bu hadisələrdən sonra Avropada azadfikirlilik qadağan olunmuş və hamı Xristianlığı qəbul etmək məcburiyyətində qalmışdı.

Xristianlığın parçalanması

Dünyanın məşhur xristianları

858-ci ildə Konstantinopolis kilsəsinin patriarxı vəzifəsinə Fotius (lat.Photius) adlı dünyəvi bir adam təyin olunmuşdu. Patriarx olması üçün onu, altı günün ərzində qiraətçidən yepiskopa qədər bütün kilsə rütbələrindən keçirmişdilər. Ondan öncəki patriarx İqnatius (lat.Ignatius) isə, imperator III Mixaellə birlikdə imperiyanı idarə edən, dayısı Varda ilə olan ixtilafdan sonra vəzifəsindən getmişdi. Lakin onun tərəfdarları buna qarşı etiraz edərək, Fotiusu qəsbkar elan etmişdilər. Bundan sonra kilsədə parçalanma baş vermişdi. 859-cu ildə Konstantinopolisdə (İstanbulda) yığılan Kilsə Məclisi İqnatiusun tərəfdarlarını pisləmişdir. Lakin, onlar Roma papasına müraciət edərək, 861-cı ildə daha bir Kilsə Məclisinin yığılmasına nail oldular. Bu dəfə də onların mövqeyi pislənmişdi. Lakin Roma papası Nikolas 863-cü ildə hər iki Kilsə Məclislərinin qərarlarını etibarsız elan etdi. Bundan sonra Qərb və Şərq Kilsələri arasında ilk dəfə olaraq, və sonda kilsənin parçalanmasına gətirən, bir ixtilaf baş vermiş oldu. Papas Nikolas bu addımı Bolqarıstan Kilsəsinin üzərində hakimiyyəti əldə etmək və bu Kilsəni Bizans patriarxlarının hakimiyyətindən almaq üçün atmışdı. Əslində isə, xristian Kilsəsinin bölünməsi artıq bir zərurətə çevrilmişdi. Məsələ bundadır ki, həm Roma papaları, həm də Konstantinopolis patriarxları bütün xristian dünyası üzərində başçılıq etmək istəyirdilər və onların arasındakı rəqabət getdikcə dərinləşirdi.

Papa Nikolasın hərəkətinə cavab olaraq, patriarx Fotiusun tərəfdarları 867-ci ildə Konstantinopolisdə daha bir Kilsə Məclisi çağırdılar. Orada papaz Nikolasın vəzifəsindən azad olunması haqqında qərar qəbul edildi. Lakin bundan sonra, Bizansda saray çevrilişi baş verdi və bunun nəticəsində Fotiusun özü vəzifəsindən devrildi. Bundan sonra 869–870-ci illərdə Romanın təkidi ilə Konstantinopolisdə daha bir Kilsə Məclisi yığılmışdı. Bu məclisi Qərb (katolik) kilsəsi VIII Ümumdünya Kilsə Məclisi kimi tanıyır. Şərq (ortodoks, və ya pravoslav) kilsəsi isə, onu Ümumdünya Kilsə Məclisi kimi tanımır. Məclisin qərarı ilə, Fotius kəskin surətdə pislənib, vəzifəsindən azad edilmişdi. Onun yerinə Konstantinopolis patriarxı vəzifəsinə İqnatius bərpa edildi. Buna baxmayaraq, Fotius Konstantinopolisdə böyük nüfuza malik idi. 877-ci ildə, İqnatiusun ölümündən sonra, o yenidən patriarx oldu. Bundan sonra, 879–880-ci illərdə daha bir Kilsə Məclisi yığıldı. Bu məclisdə papa Nikolasın nümayəndələri, onun taxtdan salınmasına görə Fotiusdan üzr istəməsini tələb etdilər. Lakin Fotius üzr istəmədi. Bu Məclisdə Şərq kilsəsinin nümayəndələri Qərbdə yayılmış bəzi inancları və ayinləri də pisləmişdirlər. "Filioque" adlanan inanc xüsusilə pislənmişdi. Məsələ bundadır ki, Şərqdə və Qərbdə Kilsə ənənələri, bəzi ayinlər, bir-birindən fərqlənirdi. Bu amil də Kilsənin parçalanmasında müəyyən rol oynamışdı. Bu Kilsə Məclisi Qərbdə əvvəlcə Ümumdünya Kilsə Məclisi elan olunmuşdur. Lakin sonra, bu keyfiyyətdə, Fotiusun əvəzinə İqnatiusu patriarx kimi yenidən tanıyan, 869–870-ci illərdə keçirilən, Məclis tanınmışdı.

Eyni zamanda, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, Xristianlığın ehkamları və inanclarının əsasları da Qərb və Şərq Kilsələrinin mübahisə obyektinə çevrilmişdir. Məlum olduğu kimi, xristianlar Tanrının üç sifətdən ibarət olduğunu iddia edirlər. Bu sifətlərin üçüncüsü olan Müqəddəs Ruh, həyatverici keyfiyyətlərinə malik olan sifətdir. Onun Atadan və ya Oğuldan çıxması haqqında gərgin mübahisələr, Kilsənin əqidə nöqteyi-nəzərindən parçalanmasına gətirib çıxarmışdı. Qərbdə Ambrosius, Hiyeronimus, Avqustinus kimi kilsə ataları, Müqəddəs Ruhun təkcə Atadan deyil, həm də Oğuldan çıxmasını (lat.filioque) iddia edirdilər. VII əsrdə İspaniyanın Toledo şəhərində keçirilən Kilsə Məclisində filioque xristian əqidəsinin əsaslarına (simvoluna) daxil edilmişdir. Buna dəlil olaraq İsanın sözləri gətirilirdi:

"Bunu dediyi zaman, onlara üfürdü və: "Müqəddəs Ruhu qəbul edin", – dedi.

Lakin şərq Kilsəsi filioqueni qəbul etməmişdi. Onların fikrincə Müqəddəs Ruh yalnız Atadan çıxır, Oğuldan çıxmaz. Qərb atalarının filioque haqqında dediklərini isə, Kilsənin deyil, onların şəxsi fikirləri olduğunu deyirdilər.

Bolqarıstan üzərində Qərb və Şərq Kilsələri arasında gedən mübahisələr isə, sonda, Şərq Kilsəsinin xeyrinə həll olundu. Bolqarıstan kilsəsi Konstantinopolisin nəzarəti altına keçdi. X əsrdə də Qərb və Şərq Kilsələri arasında sülh əldə edilməmişdi. Konstantinopolis keşişləri Roma papasına yalnız müstəsna hallarda müraciətlər edirdilər. Bu amil isə Kilsələri biri-birindən daha da uzaqlaşdırırdı. XI əsrdə Qərb və Şərq kilsələri arasında münasibətlər bir qədər fəallaşdırmışdır, lakin bu fəallaşma sonda onların parçalanması ilə nəticələnmişdir. O dövrdə Roma papası olan IX Leo Cənubi İtaliyada Konstantinopolis patriarxının tabeçiliyində olan kilsələrdə Qərb (latın) ayinlərinin icra olunmasını tələb etmişdir (qeyd olunduğu kimi Qərb kilsələrin bəzi dini ayinləri Şərq ortodoks ayinlərindən fərqlənirdi). Öz növbəsində Konstantinopolis patriarxı Mixael Kelluarios (lat.Michael Cerullarios) Konstantinopolisdə papanın tabeliyində olan kilsə və monastırların bağlanması haqqında sərancam vermişdir. Vəziyyətin gərginləşməsini görən Bizans imperatoru Konstantine Monomaxus (lat.Constantine Monomachus) Qərblə münasibətlərini pozmaq istəmirdi. O, papa ilə danışıqlar apararaq, Konstantinopolisə papa tərəfindən göndərilmiş nümayəndələri qəbul etməyə hazır olduğunu bildirmişdi. Lakin nümayəndələrin gəlişindən sonra, onların Şərq (yunan) keşişləri ilə şiddətli ixtilafı baş vermişdir. Bu ixtilaf nəticəsində papanın nümayəndələri Konstantinopolis patriarxını və ona tabe olan bütün Şərq Kilsələrini heresdə (bidətçilik) və dinsizlikdə ittiham edərək, onların xristian kilsəsindən xaric edilməsi haqqında məktub yazaraq onu rəsmi ibadət zamanı Konstantinopolisin Müqəddəs Sofiya (Aya Sofya) kilsəsində yunan keşişlərinə təqdim etdilər. Öz növbəsində patriarx Mixael Kelluarios 1054-cü ildə Kilsə Məclisi yığaraq papanın nümayəndələrini lənətləmiş, Roma kilsəsi ilə bütün əlaqələrin kəsilməsi haqqında sərəncam vermişdir. Bu hadisələrdən sonra Xristian kilsəsi parçalanmışdır. Şərq (yunan) kilsəsi ortodoks (pravoslav), Qərb (latın) kilsəsi isə katolik adlandırılmışdır.

Əsas məqalə: Xristian simvolikası
İxtis (yunanca "balıq"), İsa Xristos yunan inisiallardan gələn erkən xristianlığın simvolu.

1.Xaç. Xaç Xristianlığın ən geniş yayılmış rəmzidir, İsanın edam edildiyi alətin təsviridir. Lakin bu rəmz Xristianlıqdan öncə qədim Misirdə həyat simvolu olmuşdur və Ankh adlanırdı. Xaçın yuxarısında olan dairə qadın, aşağı hissəsi isə kişi başlanqıcını simvolizə edir. Ümumiyyətlə xaçın təsvirini xristianlar misir ənənəsindən almışdılar. Xristianlıqda xaçın rəmz kimi yaranma tarixi II–III əsrlərə təsadüf edilir. Xaçların bir neçə növləri vardır. Latın xaçı, yunan xaçı, Qolqofa (İsanı edam edilən təpəliyin adı) xaçı və ya pilləli xaç, Rus ortodoks (pravoslav) kilsəsinin xaçı, Roma papazlarının xaçı, xaç suyuna salınma mərasiminə aid olan xaç, Qələbənin rəmzi olan Yunan xaçı, Kürə üzərində qələbəniin simvolu olan xaç, Müqəddəs Petrusun çevrilmiş xaçı, Yeruşalaim (Qüds) xaçı və sair.

2.Balıq. Balıq ilk xristian simvollarından biri olmuşdur. O İsanın rəmzi mənasını daşıyırdı. Buna səbəb şəkildə göstərilən yunan hərflərinin abreviaturasıdır (İXTUS). Bu abreviatura yunan dilində "Xilaskar İsa Məsih Tanrının oğludur" sözlərinin birinci hərflərindən yaranmışdır. "İXTUS" sözü isə yunanca balıq deməkdir.Eyni zamanda İsanın ilk ardıcıllarının bir neçəsi balıqçı olmuşdur. Buna görə xristianlar özlərini "insan ruhunu tutanlar" adlandırırdılar.

3.Gəmi. Gəmi də Xristianlığın ən qədim rəmzlərindən (simvollarından) biridir. Məsələn məşhur roma ilahiyyatçısı Hippolitus (III əsrdə yaşamışdır) xristian kilsəsini "dalğalar üzərində üzən və heç zaman batmayan" gəmiyə bənzədirdi. Başqaları onu "nicat gəmisi" adlandırırdılar

4.Labarum. Labarum (latın sözüdür) imperator Konstantinusun bayrağı olmuşdu. Onun hakimiyyəti dövründən başlayaraq, Xristianlığın rəmzinə çevrilmişdir. Bayrağın üzərində "Xristos" sözünün yunanca ilk iki hərfi və "Hoc vince" (Bununla qələbə çalacağıq) sözləri yazılmışdır. Rəvayətlərə görə 312-ci ildə Milviya körpüsü yaxınlığında baş verən döyüşdən öncə imperator Konstaninus və onun 40 minlik ordusu göydə böyük bir xaçı gördülər. Bu xaç hətta günəşi də bağlamışdı. Başqa rəvayətə görə, bu döyüşdən öncə Konstantinus yuxuda labarumumu görərək In hoc signo vinces (Bu rəmzlə qələbə çalacaqsan) sözlərini eşitmişdi. Bu yuxunu görəndən sonra, Konstantinus öz əskərlərinə gördüyü labarumu öz qalxanlarının üzərində təsvir etməyi əmr etmişdi. Bu döyüş onun qələbəsi ilə bitmişdi və bundan sonra Konstantinus roma imperatoru olmuşdu. Onun hakimiyyəti dövründə də Xristianlıq dövlət dini statusunu almışdı.

Xristianlıq Azərbaycan ərazisinə eranın ilk əsrlərindən, hələ İsa Məsihin həvariləri dövründə Qafqaz Albaniyası vasitəsilə nüfuz etmişdir. 70-ci ildə Yerusəlimin (Qüdsün) süqutundan sonra yəhudilərin Qafqaza köçürülməsi güclənir. Gələnlər İsanın göstərdiyi möcüzələrdən danışırlar. Bu cür təbliğin təsiri altında bölgədə ilk xristian icmaları yaranır.

Albaniyada xristianlığın yayılmasında bu dövr həvari (sirofil) dövrü adlanır və həvarilərdən Varfolomey və Faddeyin adları ilə bağlıdır. Həvari Faddeyin şagirdlərindən olan Yelisey Yerusəlimin birinci patriarxı Yəqubun xeyir-duası ilə yeni dini təbliğ edə-edə Aqvan diyarına gəlib çıxmış və Kiş adlı yerdə kilsə tikmişdir. Bu kilsə Ermənistandakı birinci xristian kilsəsindən qabaq tikilmişdir.

Sonra Yelisey Çolaya (Dərbəndə) yollanmış, daha sonra isə Samur çayını keçib dinin təbliğini davam etdirmiş, Helmes kəndində bütpərəstlər tərəfindən öldürülərək bir çalaya atılmışdır. Sonralar Alban məliki Vaçaqanın göstərişi ilə Yeliseyin cəsədinin qalıqları Xruq kəndində torpağa tapşırılmış, çalanın üzərində isə kiçik bir məbəd tikilmişdir.

313-cü ildə Roma imperatoru Konstantin xristianlığa etiqad üzərindən qadağanı götürəndə Alban hökmdarı Urnayr xristianlığı dövlət dini elan edir. Bu vaxtdan etibarən Azərbaycanda xristianlığın yayılmasının qrekofil dövrü adlanan yeni dövrü başlanır. Akademik Z.Bünyadov göstərir ki, Urnayr, II Vaçe və III Vaçaqan ölkədə xristianlığı yaymaq üçün mübarizə aparmışlar. IV–V əsrlərdə ruhanilik və kilsə iyerarxiyası təşəkkül tapır. Katolikosun göstərişi ilə feodallar öz ərazilərində kilsə üçün xüsusi yerlər ayırırdılar. Bölgədə kilsələr tikilir, dini kitablar siryani, arami və yunan dillərindən Alban dilinə tərcümə edilirdi. Sinayda aşkar edilmiş "Alban yazısında və Alban dilində" leksionari dünyada xristianlığın ən qədim kütləvi qiraət kitablarından sayılır.

451-ci ildə Xalkidon kilsə toplantısında Albaniya monofizitliyə üstünlük verir. V–VI əsrlərdə ölkə əpazisində monofizitlərlə diofizitlər arasında mübarizə güclənir. VI əsrin sonu – VII əsrin əvvəllərində Alban kilsəsi diofizitliyi qəbul edir. Alban katolikosunun iqamətgahı Çoqay şəhərində yerləşirdi. 552-ci ildə iqamətgah Bərdəyə köçürülmüşdür. İslam fütuhatlarından, xüsusilə Alban məlikliyinin süqutundan sonra ölkədə xristianlığın rolu zəifləmiş, Alban dili sıxışdırılıb çıxarılmışdır. VIII–IX əsrlərdə Azərbaycan ərazisində müstəqil dövlətlər yarananda Alban kilsəsi yenidən avtokefal kilsə statusunu bərpa etmişdir.

X–XI əsrlərdə bölgədə şərq xristianlığı nüfuzunu müəyyən dərəcədə qoruyub saxlaya bilmişdi. Bu durum XVIII əsrə kimi beləcə davam etmişdir. 1836-cı ildə çar hökuməti Sinodun təqdimatı ilə Alban kilsəsini ləğv edir, kilsənin bütün əmlakı Eçmiədzin katolikosluğuna verilir. XX əsrin 80–90-cı illərində Alban kilsəsi bir daha bərpa olunur. 2003-cü ildə Alban-udi xristian icması dövlət qeydiyyatından keçir. Bu, Şəkidəki Kiş kilsəsinin bərpasından sonra olmuşdur. Hazırda Qəbələ rayonunun Nic kəndindəki kilsənin də bərpası davam etdirilir.

Azərbaycanda xristianlıq özünün pravoslavlıq, katoliklik və protestantlıq qolları, habelə müxtəlif sektant icmaları ilə təmsil olunmuşdur. Dövlət qeydiyyatında 5 qriqorian icması vardır. Pravoslavlıq Azərbaycana XIX əsrin əvvəllərindən etibarən rus çarizminin bölgədə yeritdiyi "köçürmə siyasəti" çərçivəsində nüfuz etməyə başlamışdır. Bakıda ilk pravoslav kilsəsi 1815-ci ildə fəaliyyətə başlamışdır. Rus pravoslav kilsəsində baş verən parçalanmanın ağır nəticələrindən sığortalanmaq üçün sektant xristianların Qafqaza sürgünü başlanır. Azərbaycanda ilk rus köçkünləri 1834-cü ildə Şamaxı qəzasında Altı-Ağac kəndini, 1838-ci ildə Lənkəran qəzasında Vel kəndini, 1842-ci ildə Yelizavetpol quberniyasında Rus Borisi, 1844-cü ildə isə Slavyanka kəndlərini salırlar. 1868-ci ildə Bakı quberniyasının ərazisində 21 sektant kəndi var idi ki, burada 13 min sektant yaşayırdı.

Katolisizm. Bakıda ilk Roma-katolik prixodu XIX əsrin 50-ci illərində rus ordusu tərəfindən hərbçi katoliklərin Qafqaza sürgün edilməsi ilə əlaqədar olaraq yaradılmışdır. Prixod Tetri-Skarodakı (Gürcüstan) Roma-katolik hərbi prixoduna tabe idi. 1882-ci ildə Bakı prixodu müstəqilləşir. 1895-ci ildə Müqəddəs Məryəmin Bakirə Hamiləliyi şərəfinə kilsə, 1903-cü ildə isə Bakı qəbiristanlığında Müqəddəs Xaç kilsəsi tikilir. 1909–1912-ci illərdə Bakının gözəl memarlıq abidələrindən sayılan yeni Müqəddəs Məryəmin Bakirə Hamiləliyi kilsəsi qotik üslubda inşa edilir. Sovet dövründə kilsə dağıdılmışdır. 1999-cu ildə Bakıda Roma-katolik icması yenidən bərpa olunur. 2001-ci ildə icma öz ibadət evini yaradır. Hazırda Bakıda Roma-katolik kilsəsinin inşası üçün torpaq sahəsi ayrılmışdır. 22–23 may 2002-ci ildə Roma-katolik kilsəsinin sabiq başçısı Papa İoann II Pavel Bakıda rəsmi səfərdə olmuşdur.

Baptizm. İncilçi-lüteran kilsəsinin ardıcılları Bakıya hələ XIX əsrin ikinci yarısında neft yataqlarının istismarında iştirak edən alman sənayeçiləri sırasında gəlmişlər. Onların gəlişinin bir səbəbi də XIX əsrin əvvəllərində Almaniyada baş vermiş siyasi və dini iğtişaşlar sayılmalıdır. O vaxt ölkədə belə bir mövhumi şayiə yayılmışdı ki, Qərbdə qiyamət günü yaxınlaşır, nicat ancaq Şərqdədir. Əhali, xüsusilə sektant dindarlar Rusiyaya və Qafqaza köçməklə qiyamət gününün sorğu-sualından yaxa qurtarmağa çalışırdılar. 1819-cu ilin əvvəlində Azərbaycanda 209 alman ailəsi vardı. Bakıda İncilçi-lüteran icması 1870-ci ildə yaradılmışdır. 1899-cu ildə icmanın üzvləri şəhərdə öz məbədlərini – kirxanı (indiki Kamera və orqan musiqisi zalı) tikmişlər. Yelenendorfda (indiki Xanlar) kirxa daha əvvəl tikilmişdir. 1937-ci ildə Lüteran kilsəsinin keşişləri başqa dini icmaların nümayəndələri ilə birlikdə sürgün edilmiş, güllələnmişlər. 1994-cü ildə lüteran icması Bakıda yenidən fəaliyyətə başlamışdır.

  1. Aydın Əlizadə. Xristianlıq: Tarix və fəlfəsə
  2. Aydın Əlizadə. Xristianlıq: Tarix və fəlfəsə
  3. Aydın Əlizadə. Xristianlıq: Tarix və fəlfəsə
  4. . 2016-11-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:2009-10-21.

Xristianlıq
xristianlıq, dünyəvi, dinlərdən, biri, bakirə, məryəmin, doğması, isanın, çarmıxa, çəkilməsi, isanın, dirilməsi, pasxa, erkən, dövr, həvari, kilsə, inanc, incil, allahın, padşahlığı, septuaginta, yeni, əhd, bibliya, əhdi, ətiq, əhdi, cədid, xristian, kanonları. Xristianliq dunyevi dinlerden biri Dil Izle Redakte Xristianliq Isa Bakire Meryemin dogmasi Isanin carmixa cekilmesi Isanin dirilmesi Pasxa Isa Xristianliqda Erken Dovr Hevari Kilse Inanc Incil Allahin Padsahligi Septuaginta Yeni Ehd Bibliya Ehdi Etiq Ehdi Cedid Xristian kanonlari Apokrif Teologiya Bagislanma Veftiz Xristologiya Ata Ogul Muqeddes Ruh Insan Xilas Esxatologiya Uc uqnum Tarix ve Eneneler Xronologiya Meryem Pyotr Pavel Erken I Konstantin Kilse meclisi Xristianliqda bolunme Xac yurusleri Reformasiya Mezhebler ve Herekatlar QerbiAdventist Anabaptist Anglikan Baptist Kalvinizm Evangelizm Muqeddeslik Luteran Medotist Qedim Kilse Protestant Ellinci Katolik kilsesiSerqiPravoslav Katolik kilsesi Serqi Pravoslav Konstantinopol Pravoslav KilsesiHerekatlarYehovanin Sahidleri Sonuncu gun Unitarianizm Kristafel Birlik pentekostalizmi Esas movzular Medeniyyet Xristianligin tenqidi Ekumenizm Ayin ili Liturgiya Musiqi Veftiz Diger dinler Dua Vez SimvolizmXristianliqbaxmuzakireredakte Xristianliq yun Xristos mesh olunmus Isa Mesihin Ehdi Cedid dini kitabinda eksini tapmis heyatinin tesvirine ve baxislarina esaslanan monoteist dunya dini Diger adlari mesihcilik mesihilik nesraniyyet tersa Uc esas dunya dinlerinden yehudilik ve islamla beraber biri Ibrahimi dini kimi de sayilir Isa muxtelif tesvirleri Xristianlar inanirlar ki Nazaretli olan Isa mesh olunmus ilahi varliqdir Mesihdir Tanrinin Kelamidir beser olmus Kelamdir Tanridir Tanrinin ogludur ve beseriyyeti xilas edecek Mesihdir Bibliya ve Isanin eqideleri etrafinda merkezlesdirilmis dunyada terefdarlarina gore 2007 ci ilde teqriben 2 1 milyard nefer birinci dindir 1 Avropada her iki Amerikada cenubi Afrikada ve Okeaniyada ustun inancdir Xristianligin uc esas cereyanlari katoliklik pravoslavliq ve protestantliqdir Demek olar ki her xristian mezheb kilse formada teskil olunur Xristianliq Uclu Birlike yeni tek Tanrinin uc ilahi Sexsiyyetde var olmasina inanir Xristianliq bizim eranin I esrinde Roma imperiyasinin terkibinde olan Felestin torpaginda yehudilerin arasinda yaranib Sonradan o diger eyaletlerde ve xalqlarin arasinda yayilmaga basladi www hristiyanforum com Mundericat 1 Xristianligin mezhebleri 2 Doktrinasi 3 Tarixi 3 1 Ilk caglar 3 2 Xristianligin parcalanmasi 4 Simvollari 5 Azerbaycanda xristianliq 6 Istinadlar 7 Xarici kecidler 8 Hemcinin baxXristianligin mezhebleri RedakteXristianliqda asagidaki mezhebleri var Katolisizm Ortodoks ProtestantliqDoktrinasi RedakteXristianligin esas ehkami odur ki Isanin olumu ve dirilmesi vasitesile gunahkar insanlar Ata ile barismis ebedi heyati elde etmislerdir Xristianlar inanirlar ki beseriyyetin nicatina gore mesh edilmis Isa Ehd i etiq peygemberliyini yerine yetirmek ucun dunyaya gelmisdir Xristianlar hemcinin inanirlar ki o sexslenmis Tanridir hemcinin tamamile ilahi ve tamamile insani Bu o demekdir ki Isanin iki tebieti vardir ilahi ve insani Nicat ilahi iltifat vasitesile nail olunur Esxatologiyasinda adamin olumunden sonra onun ruhu cennete ve ya cehenneme gedir katolisizmde hemcinin eraf var Mehserden sonra oluler dirilmis olacaqlar Tarixi Redakte Dunya olkelerinde xristian ehalinin yerli ehaliye faizle nisbeti Ilk caglar Redakte Esas meqaleler Erken Xristianliq ve Xristianligin yaranmasi Xristianligin tarixi koklerine ve yaranmasina diqqet yetirdikde onun bir terefden qedim yehudi dinine basqa bir terefden ise antik dovr dunyagorusu ve felsefesi ile six suretde elaqedar oldugu melum olur Bununla yanasi basqa dini enenelerin mes mitraizmin de xristian teliminin formalasmasinda tesiri olmusdur Tarixden melum oldugu kimi I esrde yehudi dovleti Roma imperiyasi terefinden isgal edilmisdi Bundan sonra yehudi cemiyyeti parcalanmisdi ve derin bohran icinde idi Yehudiler de Roma imperiyasi terefinden isgala meruz qalmis butun xalqlar kimi azadliga can atirdilar Cunki imperiyada her addimbasi edaletsizlik ve istibdad hokm surmekde idi Neticede ise imperiyadaxili cekismelerin sayi artir cemiyyetin tebeqelesmesi ve parcalanmasi getdikce daha da derinlesirdi Butun bu prosesler yehudi cemiyyetinde ozunu daha da qabariq sekilde gosterirdi Bu cur acinacaqli veziyyetden cixmaqdan otru imperiyada yasayan xalq kutleleri oz umidlerini daha cox dinlere baglayirdilar Bu sebebden de yehudi xalqi arasinda Israili xilas eden Mesihin gelmesinin yaxin oldugu ideyasi genis yayilmisdi Hetta o zamanlar bir nece sexs ozlerini peygember elan ederek usyan etmeye cehd etseler bele sonda fealiyyetleri meglubiyyet ile neticelenmisdi Xristianliq Isa Bakire Meryemin dogmasi Isanin carmixa cekilmesi Isanin dirilmesi Pasxa Isa Xristianliqda Erken Dovr Hevari Kilse Inanc Incil Allahin Padsahligi Septuaginta Yeni Ehd Bibliya Ehdi Etiq Ehdi Cedid Xristian kanonlari Apokrif Teologiya Bagislanma Veftiz Xristologiya Ata Ogul Muqeddes Ruh Insan Xilas Esxatologiya Uc uqnum Tarix ve Eneneler Xronologiya Meryem Pyotr Pavel Erken I Konstantin Kilse meclisi Xristianliqda bolunme Xac yurusleri Reformasiya Mezhebler ve Herekatlar QerbiAdventist Anabaptist Anglikan Baptist Kalvinizm Evangelizm Muqeddeslik Luteran Medotist Qedim Kilse Protestant Ellinci Katolik kilsesiSerqiPravoslav Katolik kilsesi Serqi Pravoslav Konstantinopol Pravoslav KilsesiHerekatlarYehovanin Sahidleri Sonuncu gun Unitarianizm Kristafel Birlik pentekostalizmi Esas movzular Medeniyyet Xristianligin tenqidi Ekumenizm Ayin ili Liturgiya Musiqi Veftiz Diger dinler Dua Vez Simvolizm Xristianliqbaxmuzakireredakte Bu cur gergin ictimai siyasi veziyyetde yehudiler arasinda Isa adli bir adam peygemberlik ederek bir sira yeni dini ve etik prinsipleri ifade etmisdir O qedim yehudi dininin bezi muddealarina yeni baxislarla cixis etmisdir Revayetlere gore Isa ozunu bir Mesih kimi teqdim etmisdi Isa peygemberin bizim zemanemize gelib catmayan Incil adli Ilahi Kitab getirdiyi haqqinda revayetler olsa da eslinde bu kitab yalniz sifahi olaraq onun telebelerine hevarilere melum idi Cunki bugun movcud olan muxtelif Incil adli kitablarin Isadan sonra yunan dilinde yazildiqlari hec de sirr deyildir Halbuki Isanin yunan dilinde danisa bilmesi haqqinda hec bir delil yoxdur Isanin fealiyyetinden narazi olan yehudi kahinleri cox cekmedi ki Isani oldurmek fikrine dusduler ve bu isi heyata kecirmek ucun Roma imperiyasinin Felestinde olan canisinine muraciet etdiler Meqsed ise Isanin Israili xilas eden Mesih olmadigini subut etmek idi Bele ki meglub olan adam Mesih ola bilmezdi Mesih yalniz xalqi xilas eden adam olmali idi Bu meqsedlerine nail olmaqdan otru ise onlar az sonra elan etdiler ki Isani tutub muhakime etdikden sonra carmixa cekerek edam etmisdirler Bele bir hadisenin bas verdiyinin hetta sahidlerinin bele olduqlari barede melumatlar xristian enenesinde de oz tesdiqini tapdi Isanin ardicillari arasinda onun olumu ve ya qeybe cekilmesi haqqinda vahid fikir yox idi Daha sonralar Isani artiq peygember kimi qebul etmis bezi yehudiler oz eqidelerini Roma imperiyasinin muxtelif yerlerinde yaymaga basladilar Bele ki coxlu sayda dini devetciler bu isi heyata kecirmeye basladi Neticede ise derin menevi bohran keciren Roma imperiyasinin muxtelif sosial tebeqeleri arasinda yenilesmis yehudi dinine meyiller gunu gunden artmaga baslamisdi Eneneye gore xristianligi yaymaga hevariler Pyotr ve Pavel baslamisdilar Roma imperiyasinin muxtelif bolgelerinde Isanin ilk ardicillari yigincaqlarini kecirirdiler ve ozleri butperestliye qarsi etiraz seslerini ucaldirdilar Isani onlar Xristos adlandirirdilar Bu soz ise yehudilerin Masiax Mesih sozunun yunancaya tercumesidir Roma imperiyasinda Xristianliq evvelce qullar miskinler arasinda yayilirdi Dozulmez seraitde yasayan bu adamlar Xristianliqda nicat yolunu tapirdi bu ideya onlara menevi qida verirdi Lakin sonra Xristianligi tedricen varli zumrelerin numayendeleri de qebul etmeye basladilar Mesele bundadir ki Roma imperiyasinda enenevi yayilmis butperest inanclar artiq cemiyyetde tesir gucunu itirmisdi Onlar artiq Roma imperiyasinda hokm suren edaletsizliyin ve istibdadin remzine cevrilmisdi Buna gore de imperiyada muxtelif qeyri enenevi dinler yayilmisdi Onlarin arasinda Misir tanrilari Izida ve Osiris Iran tanrisi Mitranin kultlarini xususile qeyd etmek lazimdir Bele ki bir vaxtlar onlar xristianliqla ciddi reqabet aparir hetta bezi tedqiqatcilara gore meselen mitraizmin bezi inanclari sonralar Xristianliga daxil olmusdur Bele ki meselen olen ve dirilen tanri ideyasi mitraizmin esaslarinlan biri idi Lakin sonda Xristianliq bu reqabetden qalib cixa bildi Romada genis xalq kutleleri terefinden Xristianligin qebul edilmesi prosesi kilsenin ve kesis zumresi olan klerosun yepiskoplar arxiyepiskoplar ve s yaranmasi ile neticelendi Getdikce bu dinde teskilatlanma prosesi guclendi ve onun strukturlari imperiyanin ictimai siyasi heyatinda aparici rol oynamaga basladi Imperator Konstantinusun lat Constantinus 306 337 hakimiyyeti zamani ise kilselerin dovlet maraqlarina qulluq etmesi meqsedi ile Xristianliq resmi dovlet dini elan edildi Bundan sonra butun butperest mebedlerinin baglamasi prosesi baslandi Nehayet 451 ci ilde Kalkedon Umumdunya Kilse Yigincagi son olaraq Romanin hem Qerbinde hem de Serqinde Xristianligi resmi dovlet dini kimi tesdiq etdi Cenubi Qafqazda yeni din yaranandan yayilmaga baslamisdir Albaniyali hevari Yelisey Yeruselimin birinci patriarxi hevari Yaqub terefinden Qafqaz Albaniyasi patriarxi teyin olunmusdu 313 cu ilde car Urnayr xristianligi Qafqaz Albaniyasinda dovlet dini elan etdi Qeyd etmek lazimdir ki Xristianliqla butperestliyin mubarizesi tekce ideoloji mubarize mustevisinde aparilmirdi Meselen imperatorlardan Nero 54 68 Domitianus 81 96 Trayan 98 117 Markus Aurelius 161 180 Septimi Sever 193 211 Maksimus 235 238 Valerian 253 260 Dialektian 284 305 oz hakimiyyetleri zamani xristianlara qarsi teqibler ve zorakiliqlar heyata kecirmekle yadda qalmisdirlar Bunun esas sebebi ise xristianlarin imperatorlari Tanri kimi taninmamalari idi Oz novbesinde Xristianliq da qalib gelenden sonra butperestliye qarsi hucuma kecdi Bele ki butperestlerin mebedleri mehv edilir kahinleri oldurulur edebiyyatlari ise yandirilirdi Meselen II Teodosiusun ve III Valentinusun emri ile 448 ci ilde Porfirinin meshur Xristianlarin eleyhine kitabi tonqallarda yandirilmisdi 30 il ondan qabaq ise Misirin Isgenderiyye seherinde Hipatiya adli taninmis riyaziyyatci alim qadin xristian yepiskopu Kirilin Cyril istiraki ile teessubkes kutle terefinden vehsicesine oldurulmusdur Bu hadiselerden sonra Avropada azadfikirlilik qadagan olunmus ve hami Xristianligi qebul etmek mecburiyyetinde qalmisdi 2 Xristianligin parcalanmasi Redakte Dunyanin meshur xristianlari 858 ci ilde Konstantinopolis kilsesinin patriarxi vezifesine Fotius lat Photius adli dunyevi bir adam teyin olunmusdu Patriarx olmasi ucun onu alti gunun erzinde qiraetciden yepiskopa qeder butun kilse rutbelerinden kecirmisdiler Ondan onceki patriarx Iqnatius lat Ignatius ise imperator III Mixaelle birlikde imperiyani idare eden dayisi Varda ile olan ixtilafdan sonra vezifesinden getmisdi Lakin onun terefdarlari buna qarsi etiraz ederek Fotiusu qesbkar elan etmisdiler Bundan sonra kilsede parcalanma bas vermisdi 859 cu ilde Konstantinopolisde Istanbulda yigilan Kilse Meclisi Iqnatiusun terefdarlarini pislemisdir Lakin onlar Roma papasina muraciet ederek 861 ci ilde daha bir Kilse Meclisinin yigilmasina nail oldular Bu defe de onlarin movqeyi pislenmisdi Lakin Roma papasi Nikolas 863 cu ilde her iki Kilse Meclislerinin qerarlarini etibarsiz elan etdi Bundan sonra Qerb ve Serq Kilseleri arasinda ilk defe olaraq ve sonda kilsenin parcalanmasina getiren bir ixtilaf bas vermis oldu Papas Nikolas bu addimi Bolqaristan Kilsesinin uzerinde hakimiyyeti elde etmek ve bu Kilseni Bizans patriarxlarinin hakimiyyetinden almaq ucun atmisdi Eslinde ise xristian Kilsesinin bolunmesi artiq bir zerurete cevrilmisdi Mesele bundadir ki hem Roma papalari hem de Konstantinopolis patriarxlari butun xristian dunyasi uzerinde basciliq etmek isteyirdiler ve onlarin arasindaki reqabet getdikce derinlesirdi Papa Nikolasin hereketine cavab olaraq patriarx Fotiusun terefdarlari 867 ci ilde Konstantinopolisde daha bir Kilse Meclisi cagirdilar Orada papaz Nikolasin vezifesinden azad olunmasi haqqinda qerar qebul edildi Lakin bundan sonra Bizansda saray cevrilisi bas verdi ve bunun neticesinde Fotiusun ozu vezifesinden devrildi Bundan sonra 869 870 ci illerde Romanin tekidi ile Konstantinopolisde daha bir Kilse Meclisi yigilmisdi Bu meclisi Qerb katolik kilsesi VIII Umumdunya Kilse Meclisi kimi taniyir Serq ortodoks ve ya pravoslav kilsesi ise onu Umumdunya Kilse Meclisi kimi tanimir Meclisin qerari ile Fotius keskin suretde pislenib vezifesinden azad edilmisdi Onun yerine Konstantinopolis patriarxi vezifesine Iqnatius berpa edildi Buna baxmayaraq Fotius Konstantinopolisde boyuk nufuza malik idi 877 ci ilde Iqnatiusun olumunden sonra o yeniden patriarx oldu Bundan sonra 879 880 ci illerde daha bir Kilse Meclisi yigildi Bu meclisde papa Nikolasin numayendeleri onun taxtdan salinmasina gore Fotiusdan uzr istemesini teleb etdiler Lakin Fotius uzr istemedi Bu Meclisde Serq kilsesinin numayendeleri Qerbde yayilmis bezi inanclari ve ayinleri de pislemisdirler Filioque adlanan inanc xususile pislenmisdi Mesele bundadir ki Serqde ve Qerbde Kilse eneneleri bezi ayinler bir birinden ferqlenirdi Bu amil de Kilsenin parcalanmasinda mueyyen rol oynamisdi Bu Kilse Meclisi Qerbde evvelce Umumdunya Kilse Meclisi elan olunmusdur Lakin sonra bu keyfiyyetde Fotiusun evezine Iqnatiusu patriarx kimi yeniden taniyan 869 870 ci illerde kecirilen Meclis taninmisdi Eyni zamanda yuxarida qeyd olundugu kimi Xristianligin ehkamlari ve inanclarinin esaslari da Qerb ve Serq Kilselerinin mubahise obyektine cevrilmisdir Melum oldugu kimi xristianlar Tanrinin uc sifetden ibaret oldugunu iddia edirler Bu sifetlerin ucuncusu olan Muqeddes Ruh heyatverici keyfiyyetlerine malik olan sifetdir Onun Atadan ve ya Oguldan cixmasi haqqinda gergin mubahiseler Kilsenin eqide noqteyi nezerinden parcalanmasina getirib cixarmisdi Qerbde Ambrosius Hiyeronimus Avqustinus kimi kilse atalari Muqeddes Ruhun tekce Atadan deyil hem de Oguldan cixmasini lat filioque iddia edirdiler VII esrde Ispaniyanin Toledo seherinde kecirilen Kilse Meclisinde filioque xristian eqidesinin esaslarina simvoluna daxil edilmisdir Buna delil olaraq Isanin sozleri getirilirdi Bunu dediyi zaman onlara ufurdu ve Muqeddes Ruhu qebul edin dedi Lakin serq Kilsesi filioqueni qebul etmemisdi Onlarin fikrince Muqeddes Ruh yalniz Atadan cixir Oguldan cixmaz Qerb atalarinin filioque haqqinda dediklerini ise Kilsenin deyil onlarin sexsi fikirleri oldugunu deyirdiler Bolqaristan uzerinde Qerb ve Serq Kilseleri arasinda geden mubahiseler ise sonda Serq Kilsesinin xeyrine hell olundu Bolqaristan kilsesi Konstantinopolisin nezareti altina kecdi X esrde de Qerb ve Serq Kilseleri arasinda sulh elde edilmemisdi Konstantinopolis kesisleri Roma papasina yalniz mustesna hallarda muracietler edirdiler Bu amil ise Kilseleri biri birinden daha da uzaqlasdirirdi XI esrde Qerb ve Serq kilseleri arasinda munasibetler bir qeder feallasdirmisdir lakin bu feallasma sonda onlarin parcalanmasi ile neticelenmisdir O dovrde Roma papasi olan IX Leo Cenubi Italiyada Konstantinopolis patriarxinin tabeciliyinde olan kilselerde Qerb latin ayinlerinin icra olunmasini teleb etmisdir qeyd olundugu kimi Qerb kilselerin bezi dini ayinleri Serq ortodoks ayinlerinden ferqlenirdi Oz novbesinde Konstantinopolis patriarxi Mixael Kelluarios lat Michael Cerullarios Konstantinopolisde papanin tabeliyinde olan kilse ve monastirlarin baglanmasi haqqinda serancam vermisdir Veziyyetin gerginlesmesini goren Bizans imperatoru Konstantine Monomaxus lat Constantine Monomachus Qerble munasibetlerini pozmaq istemirdi O papa ile danisiqlar apararaq Konstantinopolise papa terefinden gonderilmis numayendeleri qebul etmeye hazir oldugunu bildirmisdi Lakin numayendelerin gelisinden sonra onlarin Serq yunan kesisleri ile siddetli ixtilafi bas vermisdir Bu ixtilaf neticesinde papanin numayendeleri Konstantinopolis patriarxini ve ona tabe olan butun Serq Kilselerini heresde bidetcilik ve dinsizlikde ittiham ederek onlarin xristian kilsesinden xaric edilmesi haqqinda mektub yazaraq onu resmi ibadet zamani Konstantinopolisin Muqeddes Sofiya Aya Sofya kilsesinde yunan kesislerine teqdim etdiler Oz novbesinde patriarx Mixael Kelluarios 1054 cu ilde Kilse Meclisi yigaraq papanin numayendelerini lenetlemis Roma kilsesi ile butun elaqelerin kesilmesi haqqinda serencam vermisdir Bu hadiselerden sonra Xristian kilsesi parcalanmisdir Serq yunan kilsesi ortodoks pravoslav Qerb latin kilsesi ise katolik adlandirilmisdir 3 Simvollari Redakte Esas meqale Xristian simvolikasi Ixtis yunanca baliq Isa Xristos yunan inisiallardan gelen erken xristianligin simvolu 1 Xac Xac Xristianligin en genis yayilmis remzidir Isanin edam edildiyi aletin tesviridir Lakin bu remz Xristianliqdan once qedim Misirde heyat simvolu olmusdur ve Ankh adlanirdi Xacin yuxarisinda olan daire qadin asagi hissesi ise kisi baslanqicini simvolize edir Umumiyyetle xacin tesvirini xristianlar misir enenesinden almisdilar Xristianliqda xacin remz kimi yaranma tarixi II III esrlere tesaduf edilir Xaclarin bir nece novleri vardir Latin xaci yunan xaci Qolqofa Isani edam edilen tepeliyin adi xaci ve ya pilleli xac Rus ortodoks pravoslav kilsesinin xaci Roma papazlarinin xaci xac suyuna salinma merasimine aid olan xac Qelebenin remzi olan Yunan xaci Kure uzerinde qelebeniin simvolu olan xac Muqeddes Petrusun cevrilmis xaci Yerusalaim Quds xaci ve sair 2 Baliq Baliq ilk xristian simvollarindan biri olmusdur O Isanin remzi menasini dasiyirdi Buna sebeb sekilde gosterilen yunan herflerinin abreviaturasidir IXTUS Bu abreviatura yunan dilinde Xilaskar Isa Mesih Tanrinin ogludur sozlerinin birinci herflerinden yaranmisdir IXTUS sozu ise yunanca baliq demekdir Eyni zamanda Isanin ilk ardicillarinin bir necesi baliqci olmusdur Buna gore xristianlar ozlerini insan ruhunu tutanlar adlandirirdilar 3 Gemi Gemi de Xristianligin en qedim remzlerinden simvollarindan biridir Meselen meshur roma ilahiyyatcisi Hippolitus III esrde yasamisdir xristian kilsesini dalgalar uzerinde uzen ve hec zaman batmayan gemiye benzedirdi Basqalari onu nicat gemisi adlandirirdilar 4 Labarum Labarum latin sozudur imperator Konstantinusun bayragi olmusdu Onun hakimiyyeti dovrunden baslayaraq Xristianligin remzine cevrilmisdir Bayragin uzerinde Xristos sozunun yunanca ilk iki herfi ve Hoc vince Bununla qelebe calacagiq sozleri yazilmisdir Revayetlere gore 312 ci ilde Milviya korpusu yaxinliginda bas veren doyusden once imperator Konstaninus ve onun 40 minlik ordusu goyde boyuk bir xaci gorduler Bu xac hetta gunesi de baglamisdi Basqa revayete gore bu doyusden once Konstantinus yuxuda labarumumu gorerek In hoc signo vinces Bu remzle qelebe calacaqsan sozlerini esitmisdi Bu yuxunu gorenden sonra Konstantinus oz eskerlerine gorduyu labarumu oz qalxanlarinin uzerinde tesvir etmeyi emr etmisdi Bu doyus onun qelebesi ile bitmisdi ve bundan sonra Konstantinus roma imperatoru olmusdu Onun hakimiyyeti dovrunde de Xristianliq dovlet dini statusunu almisdi 4 Azerbaycanda xristianliq Redakte Esas meqale Azerbaycanda xristianliq Xristianliq Azerbaycan erazisine eranin ilk esrlerinden hele Isa Mesihin hevarileri dovrunde Qafqaz Albaniyasi vasitesile nufuz etmisdir 70 ci ilde Yeruselimin Qudsun suqutundan sonra yehudilerin Qafqaza kocurulmesi guclenir Gelenler Isanin gosterdiyi mocuzelerden danisirlar Bu cur tebligin tesiri altinda bolgede ilk xristian icmalari yaranir Albaniyada xristianligin yayilmasinda bu dovr hevari sirofil dovru adlanir ve hevarilerden Varfolomey ve Faddeyin adlari ile baglidir Hevari Faddeyin sagirdlerinden olan Yelisey Yeruselimin birinci patriarxi Yequbun xeyir duasi ile yeni dini teblig ede ede Aqvan diyarina gelib cixmis ve Kis adli yerde kilse tikmisdir Bu kilse Ermenistandaki birinci xristian kilsesinden qabaq tikilmisdir Sonra Yelisey Colaya Derbende yollanmis daha sonra ise Samur cayini kecib dinin tebligini davam etdirmis Helmes kendinde butperestler terefinden oldurulerek bir calaya atilmisdir Sonralar Alban meliki Vacaqanin gosterisi ile Yeliseyin cesedinin qaliqlari Xruq kendinde torpaga tapsirilmis calanin uzerinde ise kicik bir mebed tikilmisdir 313 cu ilde Roma imperatoru Konstantin xristianliga etiqad uzerinden qadagani goturende Alban hokmdari Urnayr xristianligi dovlet dini elan edir Bu vaxtdan etibaren Azerbaycanda xristianligin yayilmasinin qrekofil dovru adlanan yeni dovru baslanir Akademik Z Bunyadov gosterir ki Urnayr II Vace ve III Vacaqan olkede xristianligi yaymaq ucun mubarize aparmislar IV V esrlerde ruhanilik ve kilse iyerarxiyasi tesekkul tapir Katolikosun gosterisi ile feodallar oz erazilerinde kilse ucun xususi yerler ayirirdilar Bolgede kilseler tikilir dini kitablar siryani arami ve yunan dillerinden Alban diline tercume edilirdi Sinayda askar edilmis Alban yazisinda ve Alban dilinde leksionari dunyada xristianligin en qedim kutlevi qiraet kitablarindan sayilir 451 ci ilde Xalkidon kilse toplantisinda Albaniya monofizitliye ustunluk verir V VI esrlerde olke epazisinde monofizitlerle diofizitler arasinda mubarize guclenir VI esrin sonu VII esrin evvellerinde Alban kilsesi diofizitliyi qebul edir Alban katolikosunun iqametgahi Coqay seherinde yerlesirdi 552 ci ilde iqametgah Berdeye kocurulmusdur Islam futuhatlarindan xususile Alban melikliyinin suqutundan sonra olkede xristianligin rolu zeiflemis Alban dili sixisdirilib cixarilmisdir VIII IX esrlerde Azerbaycan erazisinde musteqil dovletler yarananda Alban kilsesi yeniden avtokefal kilse statusunu berpa etmisdir X XI esrlerde bolgede serq xristianligi nufuzunu mueyyen derecede qoruyub saxlaya bilmisdi Bu durum XVIII esre kimi belece davam etmisdir 1836 ci ilde car hokumeti Sinodun teqdimati ile Alban kilsesini legv edir kilsenin butun emlaki Ecmiedzin katolikosluguna verilir XX esrin 80 90 ci illerinde Alban kilsesi bir daha berpa olunur 2003 cu ilde Alban udi xristian icmasi dovlet qeydiyyatindan kecir Bu Sekideki Kis kilsesinin berpasindan sonra olmusdur Hazirda Qebele rayonunun Nic kendindeki kilsenin de berpasi davam etdirilir Azerbaycanda xristianliq ozunun pravoslavliq katoliklik ve protestantliq qollari habele muxtelif sektant icmalari ile temsil olunmusdur Dovlet qeydiyyatinda 5 qriqorian icmasi vardir Pravoslavliq Azerbaycana XIX esrin evvellerinden etibaren rus carizminin bolgede yeritdiyi kocurme siyaseti cercivesinde nufuz etmeye baslamisdir Bakida ilk pravoslav kilsesi 1815 ci ilde fealiyyete baslamisdir Rus pravoslav kilsesinde bas veren parcalanmanin agir neticelerinden sigortalanmaq ucun sektant xristianlarin Qafqaza surgunu baslanir Azerbaycanda ilk rus kockunleri 1834 cu ilde Samaxi qezasinda Alti Agac kendini 1838 ci ilde Lenkeran qezasinda Vel kendini 1842 ci ilde Yelizavetpol quberniyasinda Rus Borisi 1844 cu ilde ise Slavyanka kendlerini salirlar 1868 ci ilde Baki quberniyasinin erazisinde 21 sektant kendi var idi ki burada 13 min sektant yasayirdi Katolisizm Bakida ilk Roma katolik prixodu XIX esrin 50 ci illerinde rus ordusu terefinden herbci katoliklerin Qafqaza surgun edilmesi ile elaqedar olaraq yaradilmisdir Prixod Tetri Skarodaki Gurcustan Roma katolik herbi prixoduna tabe idi 1882 ci ilde Baki prixodu musteqillesir 1895 ci ilde Muqeddes Meryemin Bakire Hamileliyi serefine kilse 1903 cu ilde ise Baki qebiristanliginda Muqeddes Xac kilsesi tikilir 1909 1912 ci illerde Bakinin gozel memarliq abidelerinden sayilan yeni Muqeddes Meryemin Bakire Hamileliyi kilsesi qotik uslubda insa edilir Sovet dovrunde kilse dagidilmisdir 1999 cu ilde Bakida Roma katolik icmasi yeniden berpa olunur 2001 ci ilde icma oz ibadet evini yaradir Hazirda Bakida Roma katolik kilsesinin insasi ucun torpaq sahesi ayrilmisdir 22 23 may 2002 ci ilde Roma katolik kilsesinin sabiq bascisi Papa Ioann II Pavel Bakida resmi seferde olmusdur Baptizm Incilci luteran kilsesinin ardicillari Bakiya hele XIX esrin ikinci yarisinda neft yataqlarinin istismarinda istirak eden alman senayecileri sirasinda gelmisler Onlarin gelisinin bir sebebi de XIX esrin evvellerinde Almaniyada bas vermis siyasi ve dini igtisaslar sayilmalidir O vaxt olkede bele bir movhumi sayie yayilmisdi ki Qerbde qiyamet gunu yaxinlasir nicat ancaq Serqdedir Ehali xususile sektant dindarlar Rusiyaya ve Qafqaza kocmekle qiyamet gununun sorgu sualindan yaxa qurtarmaga calisirdilar 1819 cu ilin evvelinde Azerbaycanda 209 alman ailesi vardi Bakida Incilci luteran icmasi 1870 ci ilde yaradilmisdir 1899 cu ilde icmanin uzvleri seherde oz mebedlerini kirxani indiki Kamera ve orqan musiqisi zali tikmisler Yelenendorfda indiki Xanlar kirxa daha evvel tikilmisdir 1937 ci ilde Luteran kilsesinin kesisleri basqa dini icmalarin numayendeleri ile birlikde surgun edilmis gullelenmisler 1994 cu ilde luteran icmasi Bakida yeniden fealiyyete baslamisdir 5 Istinadlar Redakte http www adherents com Religions By Adherents html Aydin Elizade Xristianliq Tarix ve felfese I Fesil Ilk Xristianligin qisa tarixi icmali Aydin Elizade Xristianliq Tarix ve felfese VIII Fesil Qerb ve Serq arasinda ixtilaflar ve xristian kilsesinin parcalanmasi Aydin Elizade Xristianliq Tarix ve felfese Xristianligin simvollari AZERBAYCANDA DINLERIN TARIXI 2016 11 05 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2009 10 21 Xarici kecidler RedakteYeniheyat com Azerincil net Arxivlesdirilib 2012 05 11 at the Wayback MachineHemcinin bax RedakteXristianligin yaranmasi Erken Xristianliq Tampilyerler San Qril Sion PrioratiMenbe https az wikipedia org w index php title Xristianliq amp oldid 6049779, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.