fbpx
Wikipedia

Xeybər döyüşü

Xeybər döyüşü — (ərəb.غزوة خيبر‎‎) Peyğəmbərin Xeybər yəhudiləri ilə etdiyi döyüşdür ki, hicrətin 7-ci ili Məhərrəm ayında başlayıb və Səfər ayında Müsəlmanların qələbəsi ilə nəticələnmişdir. Xeybər yəhudiləri Mədinədən qovulmuş yəhudilərə pənah vermələri və bir sıra ərəb qəbilələrini müsəlmanların əleyhinə təhrik etmələri müharibəyə səbəb oldu. Bu müharibədə də müsəlmanlar qələbə çaldılar və bağlanmış müqaviləyə əsasən döyüşdə iştirak edən yəhudilər ailələri ilə birlikdə Xeybər ərazisini tərk etməli idilər.

Xeybər döyüşü
Xeybər döyüşü
Tarix mart/aprel 628
Yeri Xeybər
Nəticəsi Müsəlmanların qalib gəlməsi
Münaqişə tərəfləri

Müsəlman qüvvələri

Xeybər vadisi yəhudiləri

Komandan(lar)

Məhəmməd
Əli ibn Əbutalib

Haris ibn Əbuzeynəb✡️
Mərhəb ibn Əbuzeynəb✡️

Tərəflərin qüvvəsi

1600 nəfər

Xeybər: 10000
Banu Ğətafan: 4000

Ölənlər və yaralananlar

20-dən aşağı insan həlak oldu, 50 nəfər yaralandı.

93 nəfər

Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Amma Yəhudilər bu şəhərdə qalmaları üçün Peyğəmbərdən xahiş etdilər, Peyğəmbər də əkdikləri məhsulun yarısını müsəlmanlara vermələri ilə razılaşdı. Əlinin bəzi Xeyber qalalarının fəth edilməsindəki rəşadəti xüsusi yer tutur.

Mündəricat

Xaybər bölgəsi günümüzdə Mədinədən 165 km şimalda, Şam yolunun üstündə (Təbuk küçəsi) yerləşir və mərkəzi Şureyf şəhəridir. Dənizdən 854 km yüksəklikdə olan bu bölgə, bir sıra kənd və yaşıllıq əraziləri əhatə edir ki, o vahəni Xeybər adlandırıblar. Böyük əhali nüfusuna sahib olan Xeybər, geniş vadi və dərələr, su və kənd təsərrüfatı sahələrinə malikdir. Burada istehsal edilən əsas məhsul xurmadır. "Sureyr" və "Qaras" vadisində yaşayan Xayber sakinlərinin əksəriyyəti Ənəzə qəbiləsindəndir.

Döyüşün adı Başlıq mətni
Xeybər
İslam ordusu 1500
Düşmən ordusu Xeybər əhalisi
baş verdiyi yer Xeybər (Mədinə şəhəri)
tarixi hicrətin 7-ci ili Məhərrəm və Səfər (M.629)
nəticəsi Müsəlmanların qələbəsi
İtki 15 və ya 18 nəfər Müsəlman; 93 nəfər Yəhudi

Hicrətin 4-cü ili, Hz,Peyğəmbərinin Bəni Nadir Yəhudilərini xəyanətlərinə görə Mədinədən qovduqdan sonra, Hüyey ibn Əxtəb, Səllam ibn Əbil Huqəyq və Kənanə ibn Rəbi ibn Əbil Huqəyq kimi bəzi yəhudilər xeybərə getdilər. Növbəti il Məkkəyə getdilər və Qureyşliləri Müsəlmanlara qarşı vuruşmağa təhrik etdilər . Beləliklə, Xeybər yeni yaranan İslam Ümmətinə qarşı təhlükə mərkəzinə çevrildi. Məhəmməd peyğəmbər hicrətinin altıncı ilində, Şaban ayında, Xeybərin ərəb qonşularından biri Bəni Səd ibn Bəkr qəbiləsinin Xeybər Yəhudilərinə kömək üçün toplandığını eşitdikdə Hz. Əlini bir dəstə ilə onlara tərəf göndərdi. Hz. Əlinin hücumu nəticəsində düşmənlər qaçdı və müsəlmanlar qənimət əldə etdilər. Həmçinin, eyni ilin Ramazan ayında da Abdullah ibn Ətiq döyüşündə (səriyyəsində) Səllam ibn Əbil Huqəyq, müsəlmanlara və Hz. Məhəmmədə qarşı bəzi qrupları təhrik etmək ittihamı ilə öldürüldü. Bu vaxt Hz. Məhəməddin əmri ilə Abdullah ibn Rəvaha Xayberə göndərildi və Ona yəhudilərin vəziyyətini araşdırmaq tapşırıldı. Daha sonra xeybər yəhudiləri Useyr ibn Zarmini (və ya Yuseyr ibn Rizamı) özlərinə lider seçdilər və O da, Ğətfan tayfası kimi ərəb qəbilələrini Hz. Peyğəmbərlə döyüşmək üçün təhrik etməyə çalışırdı ki, onlarla birlikdə Mədinəyə hücum etsin. Buna görə də Məhəmməd Peyğəmbər hicrətin altıncı ilində, Şəvval ayında Abdullah ibn Rəvahanı yenidən bir qrupla Xeybərə göndərdi və bunun nəticəsində Useyr və bir qrup yəhudi öldürüldü. Bundan əlavə, Bəni Qureyzə yəhudilərinin Mədinədən qovulması, şəhərdə əminamanlığın təmin olunması və Hz.Peyğəmbərlə digər Mədinə yəhudiləri arasındakı razılaşmadan sonra, Bəni Nadir liderlərinin də aralarında yaşadığı Xeybər yəhudiləri Hz.Məhəmməddən qisas almaq istəyirdilər. Onlar müsəlmanlara qarşı birləşmək üçün öz var-dövlətlərini qonşu ərəb qəbilələrinə o cümlədən, güclü qətəfan qəbiləsinə xərcləyirdilər. Bu səbəb kifayət idi ki, Hz.Peyğəmbər Hüdeybiyyə sülhündən az bir müddət sonra Xeybərə hücum etsin.

Hicrətin yeddinci ili Məhərrəm ayının əvvəlində Xeybərə tərəf hərəkət edən Hz. Məhəmməd, Səfər ayında Xeybəri fəth etdi və Hicrətin yeddinci ili Rəbiüssani ayının ilk günü Mədinəyə qayıtdı.

Hz.Peyğəmbər, Səbba ibn Ərəfdə Qəffari və ya Əbuzər Ğəffarini canişini olaraq mədinəyə təyin etdi. Ağ rəngli döyüş bayrağını Hz. Əli ibn Əbu Talibə verdi və onu ordunun əsas dəstəsinin komandiri təyin etdi.

Tarixi mənbələr Xeybər qəzvəsində iştirak edən müsəlmanların sayını 1400 nəfər və ya Hüdeybiyyə qəzvəsində iştirak edən 1500 nəfər və ya 1540 nəfər olduqları qeyd edir. Bu döyüşdə İslam ordusundan biri Hz. Məhəmmədin həyat yoldaşı Ümmü Sələmə olmaqla iyirmi qadın iştirak etmişdir. Bəni Ğəffarlı bəzi qadınlar da Hz. Peyğəmbərin icazəsi ilə müsəlmanlara kömək etmək və yaralıları müalicə etmək üçün bu müharibəyə qatıldılar. Mədinə yəhudilərindən on nəfər və cəmiyyətdə mövqe sahibi olan bir neçə nəfər də Hz. Peyğəmbərin yanında idi.

Xeybər əhalisinin döyüşçülərinin sayı şişirdilərək on min və ya iyirmi min nəfər olduğu qeyd olunub. Hz. Məhəmmədin onlara qarşı müharibə aparacaqlarını düşünməyən yəhudilər, yüksək və güclü qalalarına, silahlarına, əhalisinə və daimi su qaynaqlarına güvənərək bir neçə il müqavimət göstərə biləcəklərini düşünürdülər. Mədinədən olan bəzi yəhudilər, Xeybər əhalisi ilə qarşılaşa bilməyəcəklərini və qalalarının öhdəsindən gələ bilməyəcəklərini söyləyərək müsəlmanları qorxudurdular. Hətta Xeybərə -Kənanə ibn əbi Həqiqə- Müsəlmanların saylarının və silahlarının az olduğunu söyləmək üçün birini göndərdilər. Qureyş kafirləri Xeybər xalqının müharibə vəziyyətində müsəlmanlar üzərində qələbə çalacağına ümid edərək, bu mövzuda iddiaya girdilər.

Hz. Peyğəmbər Əşcə qəbiləsindən olan iki bələdçi ilə birlikdə xeybərə tərəf yola düşdü. Hz.Peyğəmbərin Əsr kimi bəzi bölgələrdə düşərgə saldığına görə orada məscid inşa etdirdilər. Hz. Məhəmməd bələdçilərdən birinə Xeybər əhalisinin müttəfiqi olan Ətfan qəbiləsindən kömək ala bilməmələri üçün İslam ordusunu elə bir yolla aparmasını əmr etdi ki, Şam və xeybər yolunu tutsunlar. İslam Peyğəmbəri xeybərə aparan bir neçə yolladan "Mərhəb" yolu adıyla məşhur olan yolu seçdi. İslam ordusunun komandirlərindən olan Abbad ibn Bişr, Əşcə qəbiləsindən olan Yəhudi casuslarından birini tutdu və onu sorğu-sual etdi. O Qətfan qəbiləsinin Xeybər qalalarında olduğunu və yəhudilərlə birləşərək Peyğəmbərlə döyüşmək istədiklərini deyərək, müsəlmanları qorxutmaq istədi. Ancaq Abbadın onu təhdid etməsindən sonra Xeybər yəhudilərinin Müsəlmanların hücumundan çox qorxduqlarını etiraf etdi

Qətfan qəbiləsi İslam peyğəmbərinin Xeybərə çatması xəbərini aldıqdan sonra yəhudilərə kömək etmək üçün bir mənzil(düşərgə) getdilər, lakin sonra öz ailələrinə və mallarına görə qorxdular və Xeybər qalalarına çatmadan geri qayıtdılar. Başqa bir rəvayətə görə isə, Xayber müharibəsindən əvvəl Kinanə Qətfan qəbiləsinin yanına getdi və onlara bir illik(başqa bir görüşə görə yaısını) xurma məhsulu verəcəyini vəd edərək, Onları Hz. Peyğəmbərlə döyüşməyə təhrik etdi və bununla da onlarla müttəfiq oldu. Bu hadisədən sonra Qətfanlılar, Üyeynə ibn Hisni lider olaraq seçdilər və Hz. Peyğəmbərin gəlişindən üç gün əvvəl Xeybərə getdilər və Netat (Netah) qalasına girdilər. Hz. Məhəmməd Səd ibn Übadəni Üyeynənin yanına göndərərək Allahın Xeybərin fəth olunacağını bildirdiyini və Qətfanlıların geri dönəcəkləri təqirdə Xeybərin bir illik xurma məhsulunu (başqa bir görüşə görə yaısını) ona verəcəyini bildirdi. Üyeynə bu təklifi qəbul etmədi. Ancaq Müsəlmanların Xeybərə hücumundan bir gecə əvvəl, Qətfalılar, Hayfadakı (Mədinəyə bağlı) qohumlarına və əmlaklarına hücum edildiyi barədə bir xəbər eşitdilər. Buna görə də, Xeybəri tez tərk etdilər.

Digər tərəfdən də Müsəlmanların onlara tərəf gəldiyini bilən Xeybər yəhudiləri ixtilafa düşdülər. Haris ibn Əbuzeynəb adlı bir yəhudi qalanların xaricində qərargah qurmağı və qalalar xaricində müsəlmanlarla döyüşməyi tövsiyə etdi. Ancaq onlar qalaların möhkəm olduğuna güvənərək qalalarda qalmağı seçdilər.

Allah-Taala İslam ordusunun çıxış vaxtını Xeybər əhalisindən gizlətdi. Beləliklə, Hz. Məhəmməd, Şiqq və Netat (Netah) qalalar arasından keçdikdən sonra gecə Xeybərin yaxınlığına çatdılar. Hz. Məhəmməd əvvəlcə bir dua oxudu və müsəlmanlardan onu oxumasını istədi. Daha sonra yollarına davam edərək, Mənzələ bölgəsinə çatdılar. Hz. Peyğəmbər Mənzilədə bir yeri məscid olaraq təyin etdi və orada namaz qıldı və daha sonra həmin her Xeybər məscidi olaraq tanındı. Sübüh vaxtı Hz. Peyğəmbərin bu bölgəyə girməsindən xəbərsiz olan xeybər yəhudiləri qaçıb öz qalalarına sığındılar. Hz. Peyğəmbər səhabələrinə qadın və uşaqları öldürməmələrini əmr etdi. Həmin gün axşamadək Netat (Netah) qalasının əhalisi ilə döyüşdülər. Daha sonra Hz. Peyğəmbər rütubətli və düşmən oxunun çatdığı düşərgələrini Rəciyə adlanan başqa bir bölgəyə daşımalarını əmr etdi. Həmçinin Xeybər xurmalıqlarının bir hissəsini (yəqin müharibə zərurətindən qaynaqlanıb) kəsmələrini əmr etdi.

Döyüşün birinci günü müsəlmanlardan əlli nəfər yarlandı. Rəciyə bölgəsində yeddi gün qalan Hz. Məhəmməd hər gününü hər birinin öz bayrağı olan müsəlman qruplar ilə birlikdə yəhudilərlə döyüşərək keçirdi. Altıncı günün axşamı Netat (Netah) bölgəsinin sakinlərindən olan Səmmak adlı yəhudi biri Hz. Peyğəmbərin yanına gəldi və Müsəlmanları qalaya aparmaq şərti ilə aman istədi. O, Yəhudilərin yemək və müxtəlif döyüş alətlərinin olduğu deponun Netat (Netah)qalasında olduğunu və əhalinin qorxaraq qalanı tərk etmək üzrə olduğunu bildirdi. Müsəlmanlar sonrakı gün Netatı (Netah) fəth etdilər və həmin yəhudi daha sonra müsəlman oldu.

Naim qalasının fəthi

Hz. Peyğəmbərin ilk fəth etdiyi qalanın "Naim qalası" olduğu nəql edilir. Naim qalasının özü bir neçə qaladan ibarət idi. Hz.Peyğəmbər onlara hücum etmək üçün öz səhabələrini döyüşə hazırladı. Yəhudilər müsəlmanları ox yaxışına tutdular və səhabələr özlərini Hz. Peyğəmərə sipər etdilər. Həmin günü Hz. Peyğəmbər öz ağ bayrağını mühacirlərdən iki nəfərə (İbn İshaqın rəvayətində: XəlifəƏbu BəkrÖmər) və daha sonra ənsardan bir nəfərə verdi. Amma onlar heç bir müvəffəqiyyət qazanmadan geri qayıtdılar. Peyğəmbər buyurdu:"Sabah bayrağı elə bir şəxsə verəcəm ki, AllahRəsulu onu sevir və Allah onun əli ilə müsəlmanlara fəthi nəsib edəcəkdir. O heç vaxt (düşmənə arxa çevirib) qaçmaz". Növbəti səhər Hz. Əlinin göz ağrısını möcüzə ilə müalicə etdikdən sonra bayrağı ona verdi.

Mərhəbin qardaşı Harisin öldürülməsi

Mərhəbin qardaşı Harisin (qalanın lideri) bir qrupla döyüşə girdikdə müsəlmanlar pərakəndə oldular. Amma Hz. Əli Harislə döyüşdə qalib gəldi və Harisin dəstəsi qorxaraq qalaya qaçdılar və qapını bağladılar. Bunun üzərinə Mərhəb rəcəz (Döyüş meydanında qarşı tərəfə gözdağı vermək üçün oxunan şeir) oxuyaraq meydana girdi.

Mərhəbin öldürülməsi

Bəzi rəvayətlərdə Məhəmməd ibn Məsləmənin Hz. Peyğəmbərdən icazə alaraq Mərhəblə təkbə-tək döyüşə girərək onu oldürdüyü və ya ağır bir şəkildə yaraladığını və Hz. Əlinin də onu öldürdüyü qeyd olunur. Ancaq bir çox rəvayətlərdə Hz. Əli ibn Əbu Talibin təkbə-tək döyüşdə Mərhəbi öldürdüyü və bu hadisədən sonra qalanın fəth edildiyi qeyd olununr. Əhli-Sünnənin görkəmli tarixçilərindən bəzilri ikinci rəvayətin doğru olduğunu qeyd edirlər.

Qamus qalasının fəthi

Mənbələrdə qeyd olunduğuna görə, Xeybər qalalarının ən böyük və möhkəm qalası Qamus qalası idi. Hz. Peyğəmbər "Mərhəb qalası" kimi də tanınan bu qalanın fəth bayrağını Hz. Əli ibn Əbu Talibə verdi. Hz. Əli Mərhəbi qətlə yetirməklə həmin qalanı fəth etdi . Əbu Rəfi nəql edir: Qala qapısının yanında bir şəxs Hz. Əlini vurdu və zərbənin təsirindən qalxanı əlindən düşdü. Məcburən Qalanın yaxınlığında olan bir qapını götürərək özünə qalxan edərək döyüşə davam etdi və sonda qalanı ( Mərhəb qalasını) fəth etdi. Başqa bir rəvayətdə həmin Yəhudi şəxsin Mərhəb olduğu qeyd olunur. Mənbələrdə qeyd olunub ki, döyüşdən sonra həmin qapını qirx və ya yetmiş nəfər qaldıra bildi . Yəhudilərin bu iki Qəhrəmanının ( Haris və Mərhəb) və Naim qalasında olan digər pəvləvanlardan bir neçəsini öldürdükdən sonra Xeybərin bütünlüklə fəth edilməsi asanlaşdı.

Nətat qalasının fəthi

İçərisində qida, məhsul, heyvan və beş yüz nəfər döyüşcu olan Sab ibn Muaz qalası, Nətat qalasında yerləşirdi. Müsəlmanlar on gün ərzində Nətat qalasını mühasirəyə alıb vuruşdular. Müsəlmanların məxsusən Bəni Əsləmin aclığa dözə bilmədiyini görən Hz. Pyğəmbər, Qalardan ən böyük və zəngin olan birinin fəth edilməsini Allahdan istədi. Bundan sonra Sab ibn Məaz qalası iki gün davam edən şiddətli müharibədən sonra üçüncü günün səhərində Allahın lütfü ilə fəth edildi. Bunun ardınca Yəhudilər Nətat və Naim qalalarını da tərk edərək ən hündür və möhkəm olan əz-Zübeyr qalasına sığındılar. əz-Zübeyr qalası da üç gün mühasirə qaldıqdı. Yəhudilərdən biri təslim olaraq Hz. Peyğəmbərdən amannamə aldı. Onun rəhbərliyi altında ağır bir döyüşdən sonra, Müsəlmanlar Nətat qalasının sonuncu qalasını da fəth etdilər.

Müsəlmanların rahatlanması və qərargahlarını dəyişməsi

Nətat əhalisi Xeybər Yəhudilərinin ən şücaətlisi idi. Bu qalanın fəthindən sonra Hz. Peyğəmbər, yəhudilərin müharibə və basqın etməyəcəyindən arxayın oldu və qərargahın Rəcidən ilk yerə, Mənziləyə köçürməyi əmr etdi. Daha sonra bir neçə qaladan ibarət olan Şiqq qalasını mühasirə etdilər. Ağır bir müharbədən sonra Müsəlmanlar birinci Sumran və daha sonra Nizar qalasını fəth edərək, əhalisini də əsir götürdülər.

Yəhudilərin sülh təklifi

Nizar, Xeybərin axırıncı qalası idi. Nizarın fəthindən sonra oradan qaçan yəhudilər ( Kətibə qalasındakı) daha möhkəm olan Qamus, Vətih və Sulalim qalalarəna sığındılar və qapıları möhkəm bağladılar. Buna görə də Müsəlmanlar mancanaqdan istifadə etməyə qərar verdilər. Ondörd günlük mühasirədən sonra Yəhudilər Hz. Peyğəmbərə sülh təklifi etdilər. Sulalim qalasının lideri olan Kənanə ibn Əbil Həqiq baxmayaraq ki, mahir oxçu idi öz adamlarına ox atmamağı əmr etdi. Az sonra Kənanə və bir neçə yəhudi, Kətibə qalasının əhalisi ( iki mindən çox əhalisi vardı) tərəfindən bəzi şərtlər əsasında Hz. Peyğımbər onlarla sülh bağladı. Hz. Peyğəmbər onlara amannamə verdi və onlar da sərvətlərini (qızıllarını, gümüşlərini və zirehlərini) verdilər. Vətih və Sulalim Xeybərin axrıncı qalaları idi ki, fəth olundu. Bu sülh müqaviləsinə görə, qaladakı döyüşçülərin öldürülməməsi və mallarını, torpaqlarını, silahlarını, paltarlarını və silahlarını Hz. Peyğəmbərə təhvil verərək qadınları və uşaqları ilə birlikdə Xeybari tərk etmələri qərara alındı.

Xəzinənin tapılması

Hz. Peyğəmbər, Kənanə və qardaşının kətibə qalasında gizlətdikləri xəzinəni tapdı. Hz. Peyğəmbər Kinanə və qardaşı belə bir xəzinənin mövcudluğunu inkar etdikləri üçün onları iki müsəlmana təslim etdi ki, qohumlarının qisasını alsın. Həmçinin müqavilənin şərtini pozduqlarına görə, müqavilənin şərtinə uyğun olaraq əmlaklarını qənimət olaraq və ailələrini də əsir götürdü.

Hz. Peyğəmbər və səhabələrin Yəhudi qadını tərəfindən zəhərlənməsi

Xeybərin fəthindən sonra Zeynəb bint Haris (Səllam ibn Meşkinin həyat yoldaşı) döyüşdə öldürülmüş atasının, əmisinin və həyat yoldaşının intiqamını almaq üçün Hz. Peyğəmbərə zəhərli ət verdi. Hz. Peyğəmbər və Buşr ibn Bəra kimi bəzi səhabələri həmin ətdən bir neçə tikə yedikdən sonra Peyğəmbərin göstərişi ilə həmin ətdən yemədilər. Buşr ibn Bəra həmin an ( və ya bir il xəstə yatdıqdan sonra) vəfat etdi. Həmçinin bəziləri Hz. Peyğəmbərin vəfatına həmin zəhərlənməin səbəb olduğunu qeyd edirlər.

Statistika

İlkin ehtimalların əksinə olarq Xebər yəudiləri məğlub oldu. Bu, yəhudilərin təxminən bir aylıq müharibə və mühasirədən sonra ikinci məğlubiyyəti idi. Bu səbələ hicrətin yeddinci ilini İstiğlab (qələbə) ili adlandırıblar. Xeybər qəzvəsində 15 və ya 18 nəfər Müsəlman şəhid oldu. Yəhudilərdən isə 93 nəfər öldürülmüşdür. Hz. Peyğəmbər və müsəlmanların Xaybərdəki qələbəsi Qureyş və müttəfiqləri olan tayfaların hərbi gücünün azalmasına müsəlmanların hərbi və iqtisadi güclərinin isə artmasına səbəb oldu.

Hz. Məhəmməd Xeybər müharbəsindən əldə olunan qənimətləri ( Şiqq, Nətat və Kətibə qalaları) qorunmasını Fərvə ibn Əmr Bəyaziyə tapşırdı və buyurdu kim nə götürübsə geri qaytarsın hətta iynə və ya sap olsa belə. Hz. Məhəmməd Bu qəniməti beş hissəyə böldü. Bir hissəsini Xums olaraq Özü götürdü və ondan bir qismini həyat yoldaşlarına, Əhli-beytinə (Hz. ƏliHz. Fatimə), Bəni Əbdulmuttəlib ibn Haşim ibn Əbdumənaf və Bəni Əbdulmuttəlib ibn Əbdumənafa, bəzi [[Səhabə|səhabələrə]], yetimlərə və ehtiyaclı ailələrə verdi. Digər dörd hissəni isə satdı. Xeybərin sülh yolu ilə fəth edilən digər qalaları ( Vətih və Sulalim kimi) isə Fey olaraq Hz. Peyğəmbərə çatdı.

Qənimət alanlar

Xeybər qəzvəsindən əldə olunan qənimətlərdən Allahın payı (Xums) ayrıldıqdan sonra Xeybər qəzvəsində iştirak edib-etməməsindan aslı olmayaraq Hüdeybiyyə qəzvəsində iştirak edənlər arasında bölüşdürüldü. Amma Vaqidiyə görə isə Hüdeybiyyədə iştirak etməyib Xeybər qəzvəsində iştirak edənlərə verildi. Satılan qənimətlərin gəliri də onların arasında paylanıldı. Ümumilikdə 1800 hissə olan paylar, 18 yerə bölündü və hər yüz səhm üçün bir cavabdeh təyin edildi. Hz. Peyğəmbər Xeybərin Fəthindən sonra Əbu Hüreyrə, Tufeyl ibn Əmr və Əşca qəbiləsindən bir qrupla birlikdə gələn Dəvs qəbiləsindən bir qrupa da qənimətdən pay verdi. Hz. Peyğəmbər Yəhudilərə, Kölələrə və bu qəzvədə iştirak edən qadınlara da qənimətdən bir pay verdi və ya bağışladı.

Xeybərin fəthindən sonra İslam Peyğəmbəri, oradakı yəhudilərin istəklərini nəzərə alaraq Xeybər torpağında xurma ağacları əkmələrinə və Bunun müqabilində xurma və kənd təsərrüfatı məhsullarından yarısını da özlərinə götürmələrinə icazə verdi. Hz. Peyğəmbər onlarla bir müqavilə bağlayaraq can, mal və namuslarının amanda olduğunu bildirdi.

Xeybərin fəthi və Yəhudilərin təslim olma xəbərini eşidən digər qalalarda və Fədək xurmalığında yaşayan yəhudilər qorxuya düşdülər. İslam ordusunun onların üzərinə də yürüş etmələrindən qorxuya düşərək Hz. Peyğəmbərin yanına nümayəndə göndərərək təsim olduqlarını bildirib sülh müqaviləsi bağladılar. Müqavilənin mahiyyəti bundan ibarət idi ki, Fədək bağlarının məhsulunun və ərazisinin yarısını Hz. Peyğəmbərə verərək burada qalsınlar və həmçinin onların digər kənd və qəsbələrdəki mülkləri də amanda olsun.

Xeybərdə və ya Xeybərdən Mədinəyə qayıdarkən "Səhba" bölgəsində Hz. Peyğəmbər Huyey ibn Əxtab qızı Səfiyyəni İslama dəvət etdi o da İslamı qəbul etdi. Bundan sonra Hz. Peyğəmbər Səfiyyəni azad edərək onunla evləndi.

Allahın Qurani-Kərimdə müjdələdiyi (فَتْحًا قَرِیبًا -yaxın bir zəfər)-in Xeybərin fəthi olduğunu və “مغانم کثیره‌” çoxlu qənimətdən də məqsədin Xeybər qəzvəsindən əldə olunan gəlir və qənimətlər olduğu qeyd olunur. Bəzi Müfəssirlər Fəth surəsi 1-15 -ci ayələriƏhzab surəsi 27 -ci ayəsindəki "…وَأَرْضًا لَّمْ تَطَئُوهَا …"( ayaq basmadığınız yerləri) cümləsinin Xeybər qəzvəsi barəsində olduğunu bildirmişlər.

İkinci xəlifə (Ömər) dövründə Xeybər yəhudiləri müsəlmanlardan birinin öldürülməsində iştirak etmiş və bundan əlavə xəlifə Ömər Hz. Peyğəmbərə nisbət veridyi "Ərəbistan yarımadasında iki din bir arada ola bilməz" hədisinə görə, Xeybər əhalisinin də aralarında olduğu Hicaz yəhudiləri Şama sürgün edilmişdir. Xeybər torpaqlarındakı tarla və xurmalıqları yenidən böldü. Bəziləri su və torpaq almağı seçərkən, bəziləri də zəmanətli məhsulu seçdi. Sürgün edilən Xeybər yəhudilərindən bəziləri də İraqMisirə getdilər.

Xaybərin fəthindən sonra Həssan ibn Sabit kimi bəzi şairlər bu qəzvə haqqında şeirlər yazdılar.

Həssan ibn Sabitin xeybərin fatehi İmam Əli haqqındakı şeiri:

  • "Əli göz xəstəliyindən əziyyət çəkirdi, onu müalicə etmək üçün bir vasitə axtararkən heç nə tapılmamışdır."
  • "Allah Rəsulu onu ağzının suyu ilə yaxşılaşdıranadək. Nə mutlu sağaldana və nə mutlu sağalana."
  • "Və dedi: Bu gün bayrağı Allahı sevən, çox igid və cəsarətli birinə verəcəyəm."
  • "Allah da mən də onu sevirik. Allah onun əliylə açdı möhkəm qalaları."
  • Məhəmməd İbrahim Ayəti,Tarixe Peyəmbəri İslam,Çap: Əbulqasim Qorci,Tehran, 1366-ş.
  • İbn Adəm,Kitabul Xərac,Çap:Əməd Məhəməd Şakir, Qahirə.
  • İbn Əbi Şeybə,əl-Musənnəf fil Əhadis vəl asar,Çap:Səid Leham,Beyrut,1989/1409.
  • İbn Əsir,Əli ibn Məhəmməd ibn Məhəmməd,Əsədul Ğabətifi Mərifətis Səhabəti,Tədqiq,Əli Məhəmməd Muəvviz və Adil Əhməd Əbdulmövcud,Beyrut,Darul Kutubul Elmiyyə,1415-q.
  • İbn Babaveyh,Kitabul Xisal,nəşr,Əli Əkbər Ğəffari,Qum,1362-ş.
  • İbn Hayik,Sifətu Cəzirətul Ərəb,Nəşir,Məhəmməd ibn Əli Əkva,Bağdad,1989.
  • İbn Həbib,Kitabul Muhəbbər,İlse Lichtenstadter (ایلزه لیشتن اشتتر),Heydərabad,Nər,Ofost,Beyrut,1361/1942,
  • İbn Hazm,Cəmhərətul İnsab əl-Ərəb,Beyrut,1403/1983.
  • İbn Hordzəbih
  • ibn Zəncəveyh,Kitabul Əmval,Nəşr,Şakir Zib Fəyyaz,ər-Riyad,1406,1986.
  • ibn səd,Byrut
  • İbn Şəhr Aşub,Mənaqib Ali Əbi Talib,Nəcəf,1956.
  • İbn fərra,əl-Əhkamus Sultaniyyə,Nəşr,Məhəmməd Həmid Fəqi,Beyrut,1403/1983.
  • İbn hişam,əs-Sirətun Nəbəviyyə,Nəşr,Mustafa Səqqa,İbrahim Abyari,Əbdul Həfiz Şələbi,Qahirə,1355/1936.
  • Əbureyhan Biruni,əl-asarul Baqiyə.
  • Qasib ibn Səlam, Əbu Ubeyd,Kitabul Əmval,Nəşr,Məhəmməd Xəlil Hərras,Beyrut,1408/1988.
  • Yəqub ibn İbrahim Əbu Yusif,Kitabul Xərac,Beyrut,1399/1979.
  • Əhməd ibn Hənmbəl,Musnədul İmam Əhməd ibn Hənbəl,Beyrut,Dar Sadir.
  • Abdullah ibn Əbduləziz Bəkri,Mucəmu ma İstəcəmə min Əsmail Bilad vəl Məvazi,Nəşr,Mistafa
  • Səqqa,Beyrut,1403/1983.
  • Atiq Biladi,Mucəmul Məalimi əc-Coğrafiyyəti fi əs-Sirətin Nəbəviyyə,Məkkə,1402/1982.
  • Atiq Biladi,Mucəmu Məalim əl-Hicaz,Məkkə,1398-1978/1402-1982.
  • Əhməd ibn Yəhya Bəlazuri,Ənsabul Əşraf,Nəşr,Məhəmməd Firdovs Əzm,Dəməşq,1966-2000.
  • Əhməd ibn Yəhya Bəlazuri,Kitabu Futuhil Buldan,Nəşr,Duxuviyyə,Lidən,1866,Nəşr,Ofost,Frankfurt,1413/1992.
  • Əhməd ibn Hüseyn Beyhəqi,Dəlailun Nubuvvə,Nəşr,ƏbdulMuti Qaləci,Beyrut,1405/1985.
  • Cavad Əli,əl-Mufəssəl fi Tərixil Ərəbi qabləl İslam,Beyrut,1976-1978.
  • Məhəmməd ibn Musa Hazimi Həmədani,əl-Əməkin əv ma İttəfəqə Ləfzuhu və İftəraqa Məsəmməh minəl Əmkinəti,Nəşr,Həmid Casir,ər-Riyad.
  • Hafiz Vəhbi,Cəzirətul Ərəb Fi Əl Qərnil İşrin,Qahirə,1375/1956.
  • İbrahim ibn İshaq Hərəbi,Kitabul Mənasiq və Əmakin Turqul Həcci və Məalimil Cəzirəti,Nəşr,Həmid Casir,Ər-Riyad, 1401/1981
  • Xəlifə ibn Xəyyat,Tərixu Xəlifə ibn Xəyyat,nəşr Mustafa Nəcib Fəvvaz və Hikmət Kəşli Fəvvaz,Beyrut,1415/1995
  • Səlam Şafii Mahmud,Husnu Xeybər fi əl-Cahiliyyəti və Əsri ər-Rəsul (s),İsgəndəriyyə,1409/1989
  • Əli ibn Səhmudi,Vəfaul Vəfa bi Əxbari Darul Mustafa,nəşr Məhəmməd Muhyiddin Əbdul Həmid,Beyrut 1404/1984
  • Məhəmməd ibn Yusif Salihi Şami,Sublul Huda və Ər-Rəşadi fi Sirəti Xayril İbad,nəşr, Adil Əhməd Əbdul Məvcud və Əliməhəmməd Müavviz,Beyrut 1414/1993.
  • Səlah Ticani,Ət-Tərtibatu Əl Maliyəti fi Tərixi Ğəzbəti Xeybər: Mutəciuhə və Bəva Usihə,Məcəllətul Muvərrixi Ərəbi,C,1,Nömrə,5,Mart,1997
  • Əbdur-Rəzzaq ibn Həmman Sənani,Əl Musənnəf,nəşr,Həbib Ər-Rəhman ƏƏzəmi,Beyrut,1403/1983
  • Təbəri,Tarix,Beyrut
  • Təbəri,Cami.
  • Məhəmməd ibn Həsən Tusi,Nısbahul Mutəhəccid,Beyrut,1411/1991
  • Cəfər Murtəza Amuli,Əs-Səhih min Sirəti Ən-Nəbi Əl Əzəm(s),Qum,1385-Ş.
  • Harry St John Bridger Philby,Ərzul Ənbiya:Mədain Salih,Tarib Ömər Dirsavi,Beyrut,1962
  • Zəkəriyyə ibn Məhəmməd Qəzvini,Asarul Buldan və Əxbarul İbad,Beyrut,1404/1984
  • Əhməd ibn Əli Qəl Qəşəndi,Nihayətul Ərb fi Mərifətil Ənsabil Ərəb,Beyrut,1405/1984
  • Mucməlu Ət-Təvarixi və Əl Qasasi,Nəşr,Məhəmməd Təqi Bəhar,Tehran:Kəlalə Xavər,1318-ş
  • Məsudi,Ət-Tənbih.
  • Müslim ibn Xəccac,Əl Camius Səhih, Beyrut, Darul Fikr.
  • Mufid,Məhəmməd ibn Məhəmməd,Əl İrşadu fi Mərifəti Hucəcilləhi aləl İbəd, Tərcümə,Əmirxan Bəluki,Təhzib,Qum,1388.ş
  • Mufid Məhəmməd ibn Məhəmməd,Əl İrşad,Tərcümə Rəsuli Məhəllati,Çap2,Tehran,İslamiyyə
  • Məqdisi.
  • Məqrizi,İmtaul Əsma Bima Lin-Nəbiyyi minəl Əhvali və əl-Əmvali və Əl-Həfidəti vəl Mətə,Beyrut,Daru Əl-Kutubu Əl-elmiyyə,1420-q.
  • Əhməd ibn Əli Məqrizi, İmtaul Əsma Bima Lin-Nəbiyyi minəl Əhvali və əl-Əmvali və Əl-Həfidəti vəl Mətə, nəşr,Məhəmməd Əbul həmid Nəmisi,Beyrut,1420/1999
  • Əli ibn İbrahim Nurəddin Hələbi, Əs-Siratul Hələbiyyə,nəşr,Abdullah Məhəmməd Xəlili, Beyrut,1422/2002.
  • Məhəmməd ibn Ömər Vaqidi,Kitabul Məğazi,Nəşr,Marsden Johannes,London,1966,Nəşr,Ofost,Qahirə
  • Yaqut Həməvi.
  • Yəqubi,Tarix.
  • , Karachi 1981


  1. 2016-10-25 at the Wayback Machine
  2. Lings (1983), p. 264.
  3. Lings (1983), p. 255-6.
  4. بلادی، ص ۱۷۰-۱۷۱؛ حافظ وهبه، ص ۲۱؛ حربی، ص ۴۱۳ / Biladi,s,170-171; Hafiz VƏhbi,s,21; Hərbi,s,413
  5. واقدی، ج ۲، ص ۴۴۱-۴۴۲؛ ابن هشام ، ج ۳، ص ۲۰۱، ۲۲۵؛ بلاذری، ۱۹۹۶-۲۰۰، ج ۱، ص ۴۰۹؛ نیز: صلاح تجانی، ص ۵۶-۵۷، ۹۲؛ / Vaqidi,c,2,s,441-442; İbn Hişam,c,3,s,201,225; Bəlazuri,1996-2000,c,1,s,409; Salah Ticani,s,56-57,92
  6. صلاح تجانی، ص ۹۳-۹۴؛ وات، ص ۲۱۲ / Salah Ticani,s,93-94;Wat,s,212
  7. واقدی، ج ۲، ص ۵۲۶-۵۶۳؛ ابن هشام، ج ۳، ص ۲۸۶-۲۸۸ / Vaqidi,c,2,s,526-563; İbn Hişam,c,3,s,286-288
  8. واقدی، ج ۲، ص ۵۶۶-۵۶۸؛ ابن هشام، ج ۴، ص ۲۶۶-۲۶۷؛ ابن سعد، ج ۲، ص ۹۲؛ وات، ص ۲۱۲، ۲۱۳ / İbn Səd,c,2,s,92; Wat,s,212-213; İbn Hişam,c,4,s,266-267; Vaqidi,c,2,s,566-568
  9. وات ص ۲۱۶-۲۱۸ / Wat,s,216-218
  10. ابن هشام، ج ۳، ص ۳۴۲، ۳۵۵؛ ابن حبیب، ص ۱۱۵ / İbn Kişam,c,3,s,342,355; İbn Həbib,s,115
  11. واقدی، ج ۲، ص ۶۳۶-۶۳۷؛ برخی منابع اشخاص دیگری را نام برده‌اند؛ از جمله: ابن هشام، ج ۳، ص ۳۴۲: نمیله بن عبدالله لیثی؛ ابن حبیب، ص ۱۲۷: ابورهم غفاری کلثوم بن حصین / Vaqidi,c,2,s,636-637; bəzi mənbələrdə başqa səhabələrin adı qeyd elunub;məsələn: İbn Hişam,c,3,s,342:Numeylə ibn Abdullah Leysi; İbn Həbib,s,127:Əburəhm Ğəffari, Külsüm ibn Hsin
  12. ابن هشام، همانجا؛ قس واقدی، ج ۲، ص ۶۴۹؛ ابن سعد، ج ۲، ص ۱۰۶؛ عاملی، ج ۱۷، ص ۱۵۳-۱۵۴ / İbn Hişam,c,3,s,342; Vaqidi,c,2,s,106; Amuli,c,17,s,153-154
  13. ابن اثیر، ج ۳، ص ۴۵ / İbn Əsir,c,3,s,45
  14. واقدی، ج ۲، ص ۶۸۹ / Vaqidi,c,2,s,689;
  15. ابن زنجویه، ج ۱، ص ۱۹۰ / İbn Zəncəveyh,c,1,s,190
  16. بلاذری، ص ۲۸ / Bəlazuri,s,28
  17. واقدی، ج ۲، ص ۶۸۵-۶۸۷؛ ابن هشام، ج ۳، ص ۳۵۷ / Vaqidi,c,2,s,685-687; İbn Hişam,c,3,s,375
  18. واقدی ج ۲، ص ۶۸۴-۶۸۵ / Vaqidi,c,2,s,684-685
  19. واقدی ج ۲، ص ۶۳۴، ۶۴۰ / Vaqidi,c,2,s,634,640
  20. یعقوبی، ج ۲، ص ۵۶ /Yəqubi,c,2,s,56
  21. واقدی، ج ۲، ص ۶۳۴، ۶۳۷، ۶۴۰-۶۴۱، ۷۰۱-۷۰۳ / Vaqidi,c,2,s,634,637,640-641,701-703
  22. ابن هشام، ج ۳، ص ۳۴۴ واقدی، ج، ۲، ص ۶۳۹-۶۴۰؛ / İbn Hişam,c,3,s,344; Vaqidi,c,2,s,639-640
  23. واقدی، ج ۲، ص ۶۴۰-۶۴۲ / Vaqidi,c,2,s,640-642
  24. ابن هشام، ج ۳، ص ۳۴۴ واقدی، ج ۲، ص ۶۵۰ / İbn Hişam,c,3,s,344; Vaqidi,c,2,s,650
  25. واقدی، ج ۲، ص ۶۵۰-۶۵۲ / Vaqidi,c,2,s,650-652
  26. واقدی، ج ۲، ص ۶۳۷-۶۳۸ / Vaqidi,c,2,s,637-638
  27. بکری، ج۲، ص۵۲۲ابن هشام، ج ۳، ص ۳۴۳-۳۴۴؛واقدی،ج ۲، ص ۶۳۷ / Bəkri,c,2,s,522;İbn Hişam,c,3,s,343-344;Vaqidi,c,2,s,637
  28. ابن ابی شیبه، ج ۸، ص ۵۲۶ / İbn əbi Şeybə,c,8,s,526
  29. قس عاملی، ج ۱۷، ص۱۳۹-۱۴۱؛ واقدی، ج۲، ص۶۴۳-۶۴۵ / Qis Amuli,c,17,s,139-141;Vaqidi,c,2,s,643-645
  30. واقدی، ج ۲، ص ۶۴۴-۶۴۸ / Vaqidi,c,2,s,644-648
  31. واقدی،چ ۲، ص۶۴۸-۶۴۹، ۶۵۲-۶۵۴؛ ابن هشام، ج ۳، ص۳۴۹؛ بلاذریف ج ۲، ص۸۶، ۹۲-۹۳؛ ابن حزم، ص۲۱۳ / Vaqidi,c,2,s,648-649,652-654;İbn Hişam,c,3,s,349;Bəlazuri,c,2,s,86,92-93;İbn Hazım,s,213
  32. واقدی، ج ۲، ص ۶۵۴ / Vaqidi,c,2,s,654
  33. خلیفه بن خیاط، ص ۳۸؛ ابن هشام، ج ۳، ص ۳۴۸ / Xəlifə ibn Xəyyat,s,38; İbn Hişam,c,3,s,348
  34. واقدی، ج ۲، ص ۶۵۵-۶۵۶ / Vaqidi,c,2,s,655-656
  35. احمد بن حنبل، ج ۴، ص ۵۲؛ مسلم بن حجاج، ج ۵، ص ۱۹۴-۱۹۵؛ طبری، تاریخ، ج ۳، ص ۱۲-۱۳؛ مفید، ج ۲، ص ۱۲-۱۳؛ مفید، ج ۲، ص ۱۲۶-۱۲۷؛ صالحی شامی، ج ۵، ص ۱۲۶-۱۲۷ / Əhməd ibn Hənbəl,c,4,s,52; Mülim ibn Həccac,c,5,s,194-195; Təbəri,Tarix,c,3,s,12-13; Müfid,c,2,s,12-13; Müfid,c,2,s,126-127; Salihi Şami,c,5,s,126-127
  36. نور الدین حلبی، ج ۳، ص ۵۵ / Nurəddin Hələbi,c,3,s,55
  37. یعقوبی، ج ۲، ص ۵۶؛ بکری، ج ۲، ص ۵۲۲ / Yəqubi,c,2,s,56;Bəkri,c,2,s,522
  38. مقدسی، ص ۸۳؛ واقدی، ج ۲، ص ۶۵۵؛ ابن هشام، ج ۳، ص ۳۴۹-۳۵۰ / Məqdisi,s,83;Vaqidi,c,2,s,655;İbn Hişam,c,3,s,349-350
  39. مقریزی، ج ۱، ص ۳۱۰ / Məqrizi,c,1,s,310
  40. مفید، ج ۲، ص ۱۲۸-۱۲۹؛ بیهقی، ج ۴، ص ۲۱۲؛ ابن شهر آشوب، ج ۲، ص ۷۸، ۱۲۵-۱۲۸؛ عاملی، ج ۱۸، ص ۷-۲۷ / Müfid,c,2,s,128-129;Beyhəqi,c,4,s,212;ibn Şəhr Aşub,c,2,s,78,125-128;Amuli,c,18,s,7-27
  41. واقدی، ج ۲، ص ۶۵۴، ۶۵۷-۶۵۸ / Vaqidi,c,2,s,654,657-658
  42. ابن هشام، ج ۳، ص ۳۴۵-۳۴۶؛ واقدی، ج ۲، ص ۶۶۲ / İbn Hişam,c,3,s,345-346;Vaqidi,c,2,s,662
  43. واقدی، ج ۲، ص ۶۶۶-۶۶۷ / Vaqidi,c,2,s,666-667
  44. واقدی، ج ۲، ص ۶۴۸، ۶۶۸ / Vaqidi,c,2,s,648,668
  45. بلاذری، ج ۱، ص ۴۲۱ابن هشام، ج ۳، ص ۳۴۷، ۳۵۱-۳۵۲؛واقدی،ج ۲، ص ۶۶۹-۶۷۱
  46. واقدی، ج ۲، ص ۶۷۱-۶۷۳؛ قس ابن هشام، ج ۳، ص ۳۵۱؛ بلاذری، ص ۲۳-۲۴ / Vaqidi,c,2,s,671-673;Qas ibn Hişam,c,3,s,351;Bəlazuri,s,23-24
  47. واقدی، ج ۲، ص ۶۷۷-۶۷۸؛ ابن هشام، ج ۳، ص ۳۵۲-۳۵۳؛ بلاذری، ج ۱، ص ۶۳۹؛ یعقوبی، ج ۲، ص ۵۶-۵۷ / Vaqidi,c,2,s,677-678;İbn Hişam,c,3,s,352-353;Bəlazuri,c,1,s,639;Yəqubi,c,2,s,56-57;
  48. بلاذری، ص ۲۳، قس ص ۲۶: بیست تا سی شب؛ مفید، ج ۱، ص ۱۲۵: بیست شب و اندی / Bəlazuri,s,23,Qas,s,26:iyirmi- otuz gecə;Muufid,c,1,s,125:Yanlız iyirmi gecə
  49. واقدی، ج ۲، ص ۶۷۶ / Vaqidi,c,2,s,676
  50. مسعودی، ص ۲۵۶ / Məsudi,s,256
  51. واقدی، ج ۲، ص ۷۰۰؛ ابن هشام، ج ۳، ص ۳۵۷-۳۵۸؛ ابن سعد، ج ۲، ص ۱۰۷ / Vaqidi,c,2,s,700;İbn Hişam,c,3,s,357-358;İbn Səd,c,2,s,107
  52. صلاح تجانی، ص ۶۰-۶۱، ۹۴ / Səlah Ticani,s,60-61,94
  53. واقدی، ج ۲، ص ۶۸۰-۶۸۲، ۶۹۰، ۶۹۳-۶۹۶؛ ابن هشام، ج ۳، ص ۳۶۳، ۳۶۵-۳۶۶؛ ابن سعد، ج ۲، ص ۱۰۷-۱۰۸؛ ابن زنجویه، ج ۱، ص ۱۸۷ / Vaqidi,c,2,s,680-682,690,693-696;İbn Hişam,c,3,s,363,365-366;İbn Səd,c,2,s,107-108;İbn Zəcəveyh,c,1,s,187
  54. صالحی شامی، ج ۵، ص ۱۴۳؛ واقدی، ج ۲، ص ۶۷۰-۶۷۱؛ ابن فراء، ص ۲۰۰-۲۰۱؛ سهمودی، ج ۴، ص ۱۲۰۹-۱۲۱۰ / Salih Şami,c,5,s,143;Vaqidi,c,2,s,670-671;İbn Fərra,s,200-201;Səhmudi,c,4,s,1209-1210
  55. صنعانی، ج ۵، ص ۳۷۲؛ ابن هشام، ج ۳، ص ۳۶۴ / Sənani,c,5,s,372;İbn Hişam,c,3,s,364
  56. ج ۲، ص ۶۸۴ / c.2,s,684
  57. /ابویوسف، ص ۲۳؛ واقدی، ج ۲، ص ۶۸۹؛ ابن هشام، ج ۳، ص ۳۶۴؛ قس ابن آدم، ص ۳۷-۳۹؛ ابن زنجویه، ج ۱، ص ۱۸۸-۱۹۰؛ بلاذری، ص ۲۶-۲۸؛ درباره نحوه تقسیم سهام و طوایف مسلمانان و سرپرستان آن‌ها: ابن هشام، ج ۳، ص ۳۶۴-۳۶۵؛ بلاذری، ج ۲، ص ۶۸۹-۶۹۰؛ درباره رفتار ابوبکر، عمر و عثمان درباره حق وراث سهام غنایم: واقدی، ج ۲، ص ۶۹۷-۶۹۹ / Əbu Yusif,s,23;Vaqidi,c,2,s,689;İbn Hişam,c,3,s,364;Qas ibn Adəm,s,37-39;İbn Zəncəveyh,c,1,s,188-190;Bəlazuri,s,26-28; Səhmlərin paylnaması və Müsəlman qəbilələri və onların cavabdehləri barədə: İbn Hişam,c,3,s,364-365;Bəlazuri,c,2,s,689-690; Xəlifə Əbu Bəkr, ÖmərOsmanın səhmlərin varislərinin haqqı barəsindəki fikirləri: Vaqidi,c,2,s,697-699
  58. واقدی، ج ۲، ص ۶۸۳؛ قس عاملی، ج ۱۸، ص ۹۵-۹۸ / Vaqidi,c,2,s,683;Qas Amuli,c,18,s,95-98
  59. واقدی، ج ۲، ص ۶۸۴-۶۸۷؛ ابن هشام، ج ۳، ص ۳۵۶-۳۵۷ / Vaqidi,c,2,s,684-687;İbn Hişam,c,3,s,356-357
  60. ابویوسف، ص ۵۰-۵۱؛ صنعانی، ج ۸، ص ۹۹؛ ابن هشام، ج ۲، ص۳۳۷؛ ابوعبید، ص ۹۷-۹۸؛ ابن زنجویه، ج ۳، ص ۱۰۶۶-۱۰۶۸ / Əbu Yusif,s,50-51;Sənani,c,8,s,99;İbn Hişam,c,2,s,337;Əbu Ubeyd,s,97-98;İbn zəcəveyh,c,3,s,1066-1068
  61. امتاع الاسماع، ج۱، ص۳۲۵ / Əmtəul Əsma,c,1,s,325
  62. واقدی، ج ۲، ص ۶۷۳-۶۷۵؛ ۷۰۷-۷۰۸؛ ابن هشام، ج ۳، ص ۳۵۴ / Vaqidi,c,2,s,673-675,707-708;İbn Hişam,c,3,s,354
  63. Fəth, 48/18
  64. واقدی، ج۲، ص۶۸۴؛ صنعانی، ج۵، ص۳۷۲؛ بلاذری، ج۱، ص۲۵۴ / Vaqidi,c,2,s,684;Sənani,c,5,s,372;Bəlazuri,c,1,s,254
  65. ابن ابی شیبه، ج۸، ص۵۱۹؛ طبری، جامع، ذیل همین آیات / İbn Əbi Şeybə,c,8,s,519;Təbəri Cami,bu ayələrin təfsiri
  66. ابویوسف، ص ۸۹، واقدی، ج ۲، ص ۶۵۴، ۶۹۵-۶۹۹یوسف، ص ۸۹. ابن هشام، ج ۳، ص ۳۷۱-۳۷۲؛ بلاذری، ص ۲۳-۲۶ / Əbu Yusif,s,89;Vaqidi,c,2,s,654,695-699,716-721;Yusif,s,89;İban Hişam,c,3,s,371-372;Bəlazuri,s,23-26
  67. جوادعلی، ج ۶، ص ۵۲۵ / Cəvad Əli,c,6,s,525
  68. واقدی، ج ۲، ص ۷۰۱؛ ابن هشام، ج ۳، ص ۳۵۵-۳۵۶ / Vaqidi,c,2,s,701;İbn Hişam,c,3,s,355-356
  69. Mufid,əl-İrşad fi Mərifəti Hucəcullah ələl İbad,s,70

Xeybər döyüşü
xeybər, döyüşü, ərəb, غزوة, خيبر, peyğəmbərin, xeybər, yəhudiləri, ilə, etdiyi, döyüşdür, hicrətin, məhərrəm, ayında, başlayıb, səfər, ayında, müsəlmanların, qələbəsi, ilə, nəticələnmişdir, xeybər, yəhudiləri, mədinədən, qovulmuş, yəhudilərə, pənah, vermələri,. Xeyber doyusu Dil Izle Redakte Xeyber doyusu ereb غزوة خيبر Peygemberin Xeyber yehudileri ile etdiyi doyusdur ki hicretin 7 ci ili Meherrem ayinda baslayib ve Sefer ayinda Muselmanlarin qelebesi ile neticelenmisdir Xeyber yehudileri Medineden qovulmus yehudilere penah vermeleri ve bir sira ereb qebilelerini muselmanlarin eleyhine tehrik etmeleri muharibeye sebeb oldu Bu muharibede de muselmanlar qelebe caldilar ve baglanmis muqavileye esasen doyusde istirak eden yehudiler aileleri ile birlikde Xeyber erazisini terk etmeli idiler Xeyber doyusuXeyber doyusuTarix mart aprel 628Yeri XeyberNeticesi Muselmanlarin qalib gelmesiMunaqise terefleriMuselman quvveleri Xeyber vadisi yehudileriKomandan lar Mehemmed Eli ibn Ebutalib Haris ibn Ebuzeyneb 1 Merheb ibn Ebuzeyneb 1 Tereflerin quvvesi1600 nefer Xeyber 10000 2 Banu Getafan 4000 2 Olenler ve yaralananlar20 den asagi insan helak oldu 3 50 nefer yaralandi 93 nefer Vikianbarda elaqeli mediafayllar Amma Yehudiler bu seherde qalmalari ucun Peygemberden xahis etdiler Peygember de ekdikleri mehsulun yarisini muselmanlara vermeleri ile razilasdi Elinin bezi Xeyber qalalarinin feth edilmesindeki resadeti xususi yer tutur Mundericat 1 Xeyber erazisi 2 Doyusun sebebleri 3 Xeyber qezvesinin tarixi 4 Peygemberin medinedeki canisini 5 Muselman ordusunun sayi 6 Xeyber ehalisinin sayi 7 Medineden Xeybere kimi Islam ordusunun marsrutu 8 Qetfan qebilesi Xeyber yehudileri ile emekdasliq etmemesi 9 Xeyber yehudilerinin doyus strategiyasi 10 Islam ordusunun Xeybere daxil olmasi 11 Doyusun Hesabati 11 1 Naim qalasinin fethi 11 2 Merhebin qardasi Harisin oldurulmesi 11 3 Merhebin oldurulmesi 11 4 Qamus qalasinin fethi 11 5 Netat qalasinin fethi 11 6 Muselmanlarin rahatlanmasi ve qerargahlarini deyismesi 11 7 Yehudilerin sulh teklifi 11 8 Xezinenin tapilmasi 11 9 Hz Peygember ve sehabelerin Yehudi qadini terefinden zeherlenmesi 11 10 Statistika 12 Qenimetler 12 1 Qenimet alanlar 13 Yehudilerin Xeyberde ekincilik etmek isteyi 14 Fedek baginin Peygembere verilmesi 15 Peygemberin Sefiyye ile evlenmesi 16 Bezi ayelerin Xeyber muharibesine dair tefsiri 17 Ikinci xelifenin dovrunde Xeyber yehudilerinin surgun edilmesi 18 Xeyberin fethine dair seirler 19 Hemcinin bax 20 Edebiyyat 21 Xarici kecidler 22 IstinadlarXeyber erazisi RedakteXayber bolgesi gunumuzde Medineden 165 km simalda Sam yolunun ustunde Tebuk kucesi yerlesir ve merkezi Sureyf seheridir Denizden 854 km yukseklikde olan bu bolge bir sira kend ve yasilliq erazileri ehate edir ki o vaheni Xeyber adlandiriblar Boyuk ehali nufusuna sahib olan Xeyber genis vadi ve dereler su ve kend teserrufati sahelerine malikdir Burada istehsal edilen esas mehsul xurmadir Sureyr ve Qaras vadisinde yasayan Xayber sakinlerinin ekseriyyeti Eneze qebilesindendir 4 Doyusun adi Basliq metniXeyberIslam ordusu 1500Dusmen ordusu Xeyber ehalisibas verdiyi yer Xeyber Medine seheri tarixi hicretin 7 ci ili Meherrem ve Sefer M 629 neticesi Muselmanlarin qelebesiItki 15 ve ya 18 nefer Muselman 93 nefer YehudiDoyusun sebebleri RedakteHicretin 4 cu ili Hz Peygemberinin Beni Nadir Yehudilerini xeyanetlerine gore Medineden qovduqdan sonra Huyey ibn Exteb Sellam ibn Ebil Huqeyq ve Kenane ibn Rebi ibn Ebil Huqeyq kimi bezi yehudiler xeybere getdiler Novbeti il Mekkeye getdiler ve Qureyslileri Muselmanlara qarsi vurusmaga tehrik etdiler 5 Belelikle Xeyber yeni yaranan Islam Ummetine qarsi tehluke merkezine cevrildi 6 Mehemmed peygember hicretinin altinci ilinde Saban ayinda Xeyberin ereb qonsularindan biri Beni Sed ibn Bekr qebilesinin Xeyber Yehudilerine komek ucun toplandigini esitdikde Hz Elini bir deste ile onlara teref gonderdi Hz Elinin hucumu neticesinde dusmenler qacdi ve muselmanlar qenimet elde etdiler Hemcinin eyni ilin Ramazan ayinda da Abdullah ibn Etiq doyusunde seriyyesinde Sellam ibn Ebil Huqeyq muselmanlara ve Hz Mehemmede qarsi bezi qruplari tehrik etmek ittihami ile olduruldu Bu vaxt Hz Mehemeddin emri ile Abdullah ibn Revaha Xaybere gonderildi ve Ona yehudilerin veziyyetini arasdirmaq tapsirildi 7 Daha sonra xeyber yehudileri Useyr ibn Zarmini ve ya Yuseyr ibn Rizami ozlerine lider secdiler ve O da Getfan tayfasi kimi ereb qebilelerini Hz Peygemberle doyusmek ucun tehrik etmeye calisirdi ki onlarla birlikde Medineye hucum etsin Buna gore de Mehemmed Peygember hicretin altinci ilinde Sevval ayinda Abdullah ibn Revahani yeniden bir qrupla Xeybere gonderdi ve bunun neticesinde Useyr ve bir qrup yehudi olduruldu 8 Bundan elave Beni Qureyze yehudilerinin Medineden qovulmasi seherde eminamanligin temin olunmasi ve Hz Peygemberle diger Medine yehudileri arasindaki razilasmadan sonra Beni Nadir liderlerinin de aralarinda yasadigi Xeyber yehudileri Hz Mehemmedden qisas almaq isteyirdiler Onlar muselmanlara qarsi birlesmek ucun oz var dovletlerini qonsu ereb qebilelerine o cumleden guclu qetefan qebilesine xercleyirdiler Bu sebeb kifayet idi ki Hz Peygember Hudeybiyye sulhunden az bir muddet sonra Xeybere hucum etsin 9 Xeyber qezvesinin tarixi RedakteHicretin yeddinci ili Meherrem ayinin evvelinde Xeybere teref hereket eden Hz Mehemmed Sefer ayinda Xeyberi feth etdi ve Hicretin yeddinci ili Rebiussani ayinin ilk gunu Medineye qayitdi 10 Peygemberin medinedeki canisini RedakteHz Peygember Sebba ibn Erefde Qeffari ve ya Ebuzer Geffarini 11 canisini olaraq medineye teyin etdi Ag rengli doyus bayragini Hz Eli ibn Ebu Talibe verdi 12 ve onu ordunun esas destesinin komandiri teyin etdi 13 Muselman ordusunun sayi RedakteTarixi menbeler Xeyber qezvesinde istirak eden muselmanlarin sayini 1400 nefer 14 ve ya Hudeybiyye qezvesinde istirak eden 1500 nefer 15 ve ya 1540 nefer 16 olduqlari qeyd edir Bu doyusde Islam ordusundan biri Hz Mehemmedin heyat yoldasi Ummu Seleme olmaqla iyirmi qadin istirak etmisdir Beni Geffarli bezi qadinlar da Hz Peygemberin icazesi ile muselmanlara komek etmek ve yaralilari mualice etmek ucun bu muharibeye qatildilar 17 Medine yehudilerinden on nefer ve cemiyyetde movqe sahibi olan bir nece nefer de Hz Peygemberin yaninda idi 18 Xeyber ehalisinin sayi RedakteXeyber ehalisinin doyusculerinin sayi sisirdilerek on min 19 ve ya iyirmi min 20 nefer oldugu qeyd olunub Hz Mehemmedin onlara qarsi muharibe aparacaqlarini dusunmeyen yehudiler yuksek ve guclu qalalarina silahlarina ehalisine ve daimi su qaynaqlarina guvenerek bir nece il muqavimet gostere bileceklerini dusunurduler Medineden olan bezi yehudiler Xeyber ehalisi ile qarsilasa bilmeyeceklerini ve qalalarinin ohdesinden gele bilmeyeceklerini soyleyerek muselmanlari qorxudurdular Hetta Xeybere Kenane ibn ebi Heqiqe Muselmanlarin saylarinin ve silahlarinin az oldugunu soylemek ucun birini gonderdiler Qureys kafirleri Xeyber xalqinin muharibe veziyyetinde muselmanlar uzerinde qelebe calacagina umid ederek bu movzuda iddiaya girdiler 21 Medineden Xeybere kimi Islam ordusunun marsrutu RedakteHz Peygember Esce qebilesinden olan iki beledci ile birlikde xeybere teref yola dusdu Hz Peygemberin Esr kimi bezi bolgelerde duserge saldigina gore orada mescid insa etdirdiler Hz Mehemmed beledcilerden birine Xeyber ehalisinin muttefiqi olan Etfan qebilesinden komek ala bilmemeleri ucun Islam ordusunu ele bir yolla aparmasini emr etdi ki Sam ve xeyber yolunu tutsunlar Islam Peygemberi xeybere aparan bir nece yolladan Merheb yolu adiyla meshur olan yolu secdi 22 Islam ordusunun komandirlerinden olan Abbad ibn Bisr Esce qebilesinden olan Yehudi casuslarindan birini tutdu ve onu sorgu sual etdi O Qetfan qebilesinin Xeyber qalalarinda oldugunu ve yehudilerle birleserek Peygemberle doyusmek istediklerini deyerek muselmanlari qorxutmaq istedi Ancaq Abbadin onu tehdid etmesinden sonra Xeyber yehudilerinin Muselmanlarin hucumundan cox qorxduqlarini etiraf etdi 23 Qetfan qebilesi Xeyber yehudileri ile emekdasliq etmemesi RedakteQetfan qebilesi Islam peygemberinin Xeybere catmasi xeberini aldiqdan sonra yehudilere komek etmek ucun bir menzil duserge getdiler lakin sonra oz ailelerine ve mallarina gore qorxdular ve Xeyber qalalarina catmadan geri qayitdilar 24 Basqa bir revayete gore ise Xayber muharibesinden evvel Kinane Qetfan qebilesinin yanina getdi ve onlara bir illik basqa bir goruse gore yaisini xurma mehsulu vereceyini ved ederek Onlari Hz Peygemberle doyusmeye tehrik etdi ve bununla da onlarla muttefiq oldu Bu hadiseden sonra Qetfanlilar Uyeyne ibn Hisni lider olaraq secdiler ve Hz Peygemberin gelisinden uc gun evvel Xeybere getdiler ve Netat Netah qalasina girdiler Hz Mehemmed Sed ibn Ubadeni Uyeynenin yanina gondererek Allahin Xeyberin feth olunacagini bildirdiyini ve Qetfanlilarin geri donecekleri teqirde Xeyberin bir illik xurma mehsulunu basqa bir goruse gore yaisini ona vereceyini bildirdi Uyeyne bu teklifi qebul etmedi Ancaq Muselmanlarin Xeybere hucumundan bir gece evvel Qetfalilar Hayfadaki Medineye bagli qohumlarina ve emlaklarina hucum edildiyi barede bir xeber esitdiler Buna gore de Xeyberi tez terk etdiler 25 Xeyber yehudilerinin doyus strategiyasi RedakteDiger terefden de Muselmanlarin onlara teref geldiyini bilen Xeyber yehudileri ixtilafa dusduler Haris ibn Ebuzeyneb adli bir yehudi qalanlarin xaricinde qerargah qurmagi ve qalalar xaricinde muselmanlarla doyusmeyi tovsiye etdi Ancaq onlar qalalarin mohkem olduguna guvenerek qalalarda qalmagi secdiler 26 Islam ordusunun Xeybere daxil olmasi RedakteAllah Taala Islam ordusunun cixis vaxtini Xeyber ehalisinden gizletdi Belelikle Hz Mehemmed Siqq ve Netat Netah qalalar arasindan kecdikden sonra gece Xeyberin yaxinligina catdilar Hz Mehemmed evvelce bir dua oxudu ve muselmanlardan onu oxumasini istedi Daha sonra yollarina davam ederek Menzele bolgesine catdilar Hz Peygember Menzilede bir yeri mescid olaraq teyin etdi ve orada namaz qildi ve daha sonra hemin her Xeyber mescidi olaraq tanindi Subuh vaxti Hz Peygemberin bu bolgeye girmesinden xebersiz olan xeyber yehudileri qacib oz qalalarina sigindilar 27 Hz Peygember sehabelerine qadin ve usaqlari oldurmemelerini emr etdi 28 Hemin gun axsamadek Netat Netah qalasinin ehalisi ile doyusduler Daha sonra Hz Peygember rutubetli ve dusmen oxunun catdigi dusergelerini Reciye adlanan basqa bir bolgeye dasimalarini emr etdi Hemcinin Xeyber xurmaliqlarinin bir hissesini yeqin muharibe zeruretinden qaynaqlanib kesmelerini emr etdi 29 Doyusun Hesabati RedakteDoyusun birinci gunu muselmanlardan elli nefer yarlandi Reciye bolgesinde yeddi gun qalan Hz Mehemmed her gununu her birinin oz bayragi olan muselman qruplar ile birlikde yehudilerle doyuserek kecirdi Altinci gunun axsami Netat Netah bolgesinin sakinlerinden olan Semmak adli yehudi biri Hz Peygemberin yanina geldi ve Muselmanlari qalaya aparmaq serti ile aman istedi O Yehudilerin yemek ve muxtelif doyus aletlerinin oldugu deponun Netat Netah qalasinda oldugunu ve ehalinin qorxaraq qalani terk etmek uzre oldugunu bildirdi Muselmanlar sonraki gun Netati Netah feth etdiler ve hemin yehudi daha sonra muselman oldu 30 Naim qalasinin fethi Redakte Hz Peygemberin ilk feth etdiyi qalanin Naim qalasi oldugu neql edilir Naim qalasinin ozu bir nece qaladan ibaret idi Hz Peygember onlara hucum etmek ucun oz sehabelerini doyuse hazirladi Yehudiler muselmanlari ox yaxisina tutdular ve sehabeler ozlerini Hz Peygemere siper etdiler Hemin gunu Hz Peygember oz ag bayragini muhacirlerden iki nefere Ibn Ishaqin revayetinde XelifeEbu Bekr ve Omer ve daha sonra ensardan bir nefere verdi Amma onlar hec bir muveffeqiyyet qazanmadan geri qayitdilar Peygember buyurdu Sabah bayragi ele bir sexse verecem ki Allah ve Resulu onu sevir ve Allah onun eli ile muselmanlara fethi nesib edecekdir O hec vaxt dusmene arxa cevirib qacmaz Novbeti seher Hz Elinin goz agrisini mocuze ile mualice etdikden sonra bayragi ona verdi 31 Merhebin qardasi Harisin oldurulmesi Redakte Merhebin qardasi Harisin qalanin lideri bir qrupla doyuse girdikde muselmanlar perakende oldular Amma Hz Eli Harisle doyusde qalib geldi ve Harisin destesi qorxaraq qalaya qacdilar ve qapini bagladilar 32 Bunun uzerine Merheb recez Doyus meydaninda qarsi terefe gozdagi vermek ucun oxunan seir oxuyaraq meydana girdi Merhebin oldurulmesi Redakte Bezi revayetlerde Mehemmed ibn Meslemenin Hz Peygemberden icaze alaraq Merheble tekbe tek doyuse girerek onu oldurduyu 33 ve ya agir bir sekilde yaraladigini ve Hz Elinin de onu oldurduyu qeyd olunur 34 Ancaq bir cox revayetlerde Hz Eli ibn Ebu Talibin tekbe tek doyusde Merhebi oldurduyu ve bu hadiseden sonra qalanin feth edildiyi qeyd olununr 35 Ehli Sunnenin gorkemli tarixcilerinden bezilri ikinci revayetin dogru oldugunu qeyd edirler 36 Qamus qalasinin fethi Redakte Menbelerde qeyd olunduguna gore Xeyber qalalarinin en boyuk ve mohkem qalasi Qamus qalasi idi Hz Peygember Merheb qalasi kimi de taninan bu qalanin feth bayragini Hz Eli ibn Ebu Talibe verdi Hz Eli Merhebi qetle yetirmekle hemin qalani feth etdi 37 Ebu Refi neql edir Qala qapisinin yaninda bir sexs Hz Elini vurdu ve zerbenin tesirinden qalxani elinden dusdu Mecburen Qalanin yaxinliginda olan bir qapini goturerek ozune qalxan ederek doyuse davam etdi ve sonda qalani Merheb qalasini feth etdi 38 Basqa bir revayetde hemin Yehudi sexsin Merheb oldugu qeyd olunur 39 Menbelerde qeyd olunub ki doyusden sonra hemin qapini qirx ve ya yetmis nefer qaldira bildi 40 Yehudilerin bu iki Qehremaninin Haris ve Merheb ve Naim qalasinda olan diger pevlevanlardan bir necesini oldurdukden sonra Xeyberin butunlukle feth edilmesi asanlasdi 41 Netat qalasinin fethi Redakte Icerisinde qida mehsul heyvan ve bes yuz nefer doyuscu olan Sab ibn Muaz qalasi Netat qalasinda yerlesirdi Muselmanlar on gun erzinde Netat qalasini muhasireye alib vurusdular Muselmanlarin mexsusen Beni Eslemin acliga doze bilmediyini goren Hz Pygember Qalardan en boyuk ve zengin olan birinin feth edilmesini Allahdan istedi Bundan sonra Sab ibn Meaz qalasi iki gun davam eden siddetli muharibeden sonra ucuncu gunun seherinde Allahin lutfu ile feth edildi Bunun ardinca Yehudiler Netat ve Naim qalalarini da terk ederek en hundur ve mohkem olan ez Zubeyr qalasina sigindilar 42 ez Zubeyr qalasi da uc gun muhasire qaldiqdi Yehudilerden biri teslim olaraq Hz Peygemberden amanname aldi Onun rehberliyi altinda agir bir doyusden sonra Muselmanlar Netat qalasinin sonuncu qalasini da feth etdiler 43 Muselmanlarin rahatlanmasi ve qerargahlarini deyismesi Redakte Netat ehalisi Xeyber Yehudilerinin en sucaetlisi idi Bu qalanin fethinden sonra Hz Peygember yehudilerin muharibe ve basqin etmeyeceyinden arxayin oldu ve qerargahin Reciden ilk yere Menzileye kocurmeyi emr etdi Daha sonra bir nece qaladan ibaret olan Siqq qalasini muhasire etdiler Agir bir muharbeden sonra Muselmanlar birinci Sumran ve daha sonra Nizar qalasini feth ederek ehalisini de esir goturduler 44 Yehudilerin sulh teklifi Redakte Nizar Xeyberin axirinci qalasi idi Nizarin fethinden sonra oradan qacan yehudiler Ketibe qalasindaki daha mohkem olan Qamus Vetih ve Sulalim qalalarena sigindilar ve qapilari mohkem bagladilar Buna gore de Muselmanlar mancanaqdan istifade etmeye qerar verdiler Ondord gunluk muhasireden sonra Yehudiler Hz Peygembere sulh teklifi etdiler Sulalim qalasinin lideri olan Kenane ibn Ebil Heqiq baxmayaraq ki mahir oxcu idi oz adamlarina ox atmamagi emr etdi Az sonra Kenane ve bir nece yehudi Ketibe qalasinin ehalisi iki minden cox ehalisi vardi terefinden bezi sertler esasinda Hz Peygimber onlarla sulh bagladi Hz Peygember onlara amanname verdi ve onlar da servetlerini qizillarini gumuslerini ve zirehlerini verdiler Vetih ve Sulalim Xeyberin axrinci qalalari idi ki feth olundu Bu sulh muqavilesine gore qaladaki doyusculerin oldurulmemesi ve mallarini torpaqlarini silahlarini paltarlarini ve silahlarini Hz Peygembere tehvil vererek qadinlari ve usaqlari ile birlikde Xeybari terk etmeleri qerara alindi 45 Xezinenin tapilmasi Redakte Hz Peygember Kenane ve qardasinin ketibe qalasinda gizletdikleri xezineni tapdi Hz Peygember Kinane ve qardasi bele bir xezinenin movcudlugunu inkar etdikleri ucun onlari iki muselmana teslim etdi ki qohumlarinin qisasini alsin Hemcinin muqavilenin sertini pozduqlarina gore muqavilenin sertine uygun olaraq emlaklarini qenimet olaraq ve ailelerini de esir goturdu 46 Hz Peygember ve sehabelerin Yehudi qadini terefinden zeherlenmesi Redakte Xeyberin fethinden sonra Zeyneb bint Haris Sellam ibn Meskinin heyat yoldasi doyusde oldurulmus atasinin emisinin ve heyat yoldasinin intiqamini almaq ucun Hz Peygembere zeherli et verdi Hz Peygember ve Busr ibn Bera kimi bezi sehabeleri hemin etden bir nece tike yedikden sonra Peygemberin gosterisi ile hemin etden yemediler Busr ibn Bera hemin an ve ya bir il xeste yatdiqdan sonra vefat etdi Hemcinin bezileri Hz Peygemberin vefatina hemin zeherlenmein sebeb oldugunu qeyd edirler 47 Statistika Redakte Ilkin ehtimallarin eksine olarq Xeber yeudileri meglub oldu Bu yehudilerin texminen bir ayliq muharibe ve muhasireden sonra 48 ikinci meglubiyyeti 49 idi Bu sebele hicretin yeddinci ilini Istiglab qelebe ili adlandiriblar 50 Xeyber qezvesinde 15 ve ya 18 nefer Muselman sehid oldu Yehudilerden ise 93 nefer oldurulmusdur 51 Hz Peygember ve muselmanlarin Xayberdeki qelebesi Qureys ve muttefiqleri olan tayfalarin herbi gucunun azalmasina muselmanlarin herbi ve iqtisadi guclerinin ise artmasina sebeb oldu 52 Qenimetler RedakteHz Mehemmed Xeyber muharbesinden elde olunan qenimetleri Siqq Netat ve Ketibe qalalari qorunmasini Ferve ibn Emr Beyaziye tapsirdi ve buyurdu kim ne goturubse geri qaytarsin hetta iyne ve ya sap olsa bele Hz Mehemmed Bu qenimeti bes hisseye boldu Bir hissesini Xums olaraq Ozu goturdu ve ondan bir qismini heyat yoldaslarina Ehli beytine Hz Eli ve Hz Fatime Beni Ebdulmuttelib ibn Hasim ibn Ebdumenaf ve Beni Ebdulmuttelib ibn Ebdumenafa bezi Sehabe sehabelere yetimlere ve ehtiyacli ailelere verdi Diger dord hisseni ise satdi 53 Xeyberin sulh yolu ile feth edilen diger qalalari Vetih ve Sulalim kimi ise Fey olaraq Hz Peygembere catdi 54 Qenimet alanlar Redakte Xeyber qezvesinden elde olunan qenimetlerden Allahin payi Xums ayrildiqdan sonra Xeyber qezvesinde istirak edib etmemesindan asli olmayaraq Hudeybiyye qezvesinde istirak edenler arasinda bolusduruldu 55 Amma Vaqidiye 56 gore ise Hudeybiyyede istirak etmeyib Xeyber qezvesinde istirak edenlere verildi Satilan qenimetlerin geliri de onlarin arasinda paylanildi Umumilikde 1800 hisse olan paylar 18 yere bolundu ve her yuz sehm ucun bir cavabdeh teyin edildi 57 Hz Peygember Xeyberin Fethinden sonra Ebu Hureyre Tufeyl ibn Emr ve Esca qebilesinden bir qrupla birlikde gelen Devs qebilesinden bir qrupa da qenimetden pay verdi 58 Hz Peygember Yehudilere Kolelere ve bu qezvede istirak eden qadinlara da qenimetden bir pay verdi ve ya bagisladi 59 Yehudilerin Xeyberde ekincilik etmek isteyi RedakteXeyberin fethinden sonra Islam Peygemberi oradaki yehudilerin isteklerini nezere alaraq Xeyber torpaginda xurma agaclari ekmelerine ve Bunun muqabilinde xurma ve kend teserrufati mehsullarindan yarisini da ozlerine goturmelerine icaze verdi Hz Peygember onlarla bir muqavile baglayaraq can mal ve namuslarinin amanda oldugunu bildirdi 60 Fedek baginin Peygembere verilmesi RedakteXeyberin fethi ve Yehudilerin teslim olma xeberini esiden diger qalalarda ve Fedek xurmaliginda yasayan yehudiler qorxuya dusduler Islam ordusunun onlarin uzerine de yurus etmelerinden qorxuya duserek Hz Peygemberin yanina numayende gondererek tesim olduqlarini bildirib sulh muqavilesi bagladilar Muqavilenin mahiyyeti bundan ibaret idi ki Fedek baglarinin mehsulunun ve erazisinin yarisini Hz Peygembere vererek burada qalsinlar ve hemcinin onlarin diger kend ve qesbelerdeki mulkleri de amanda olsun 61 Peygemberin Sefiyye ile evlenmesi RedakteXeyberde ve ya Xeyberden Medineye qayidarken Sehba bolgesinde Hz Peygember Huyey ibn Extab qizi Sefiyyeni Islama devet etdi o da Islami qebul etdi Bundan sonra Hz Peygember Sefiyyeni azad ederek onunla evlendi 62 Bezi ayelerin Xeyber muharibesine dair tefsiri RedakteAllahin Qurani Kerimde mujdelediyi ف ت ح ا ق ر یب ا yaxin bir zefer 63 in Xeyberin fethi oldugunu ve مغانم کثیره coxlu qenimetden de meqsedin Xeyber qezvesinden elde olunan gelir ve qenimetler oldugu qeyd olunur 64 Bezi Mufessirler Feth suresi 1 15 ci ayeleri ve Ehzab suresi 27 ci ayesindeki و أ ر ض ا ل م ت ط ئ وه ا ayaq basmadiginiz yerleri cumlesinin Xeyber qezvesi baresinde oldugunu bildirmisler 65 Ikinci xelifenin dovrunde Xeyber yehudilerinin surgun edilmesi RedakteIkinci xelife Omer dovrunde Xeyber yehudileri muselmanlardan birinin oldurulmesinde istirak etmis ve bundan elave xelife Omer Hz Peygembere nisbet veridyi Erebistan yarimadasinda iki din bir arada ola bilmez hedisine gore Xeyber ehalisinin de aralarinda oldugu Hicaz yehudileri Sama surgun edilmisdir Xeyber torpaqlarindaki tarla ve xurmaliqlari yeniden boldu Bezileri su ve torpaq almagi secerken bezileri de zemanetli mehsulu secdi 66 Surgun edilen Xeyber yehudilerinden bezileri de Iraq ve Misire getdiler 67 Xeyberin fethine dair seirler RedakteXayberin fethinden sonra Hessan ibn Sabit kimi bezi sairler bu qezve haqqinda seirler yazdilar 68 Hessan ibn Sabitin xeyberin fatehi Imam Eli haqqindaki seiri Eli goz xesteliyinden eziyyet cekirdi onu mualice etmek ucun bir vasite axtararken hec ne tapilmamisdir Allah Resulu onu agzinin suyu ile yaxsilasdiranadek Ne mutlu sagaldana ve ne mutlu sagalana Ve dedi Bu gun bayragi Allahi seven cox igid ve cesaretli birine vereceyem Allah da men de onu sevirik Allah onun eliyle acdi mohkem qalalari 69 Hemcinin bax RedakteQezve Beni Qureyze qezvesi Beni Nadir qezvesi Beni Qeynuqa qezvesi Beni Musteliq qezvesiEdebiyyat RedakteMehemmed Ibrahim Ayeti Tarixe Peyemberi Islam Cap Ebulqasim Qorci Tehran 1366 s Ibn Adem Kitabul Xerac Cap Emed Mehemed Sakir Qahire Ibn Ebi Seybe el Musennef fil Ehadis vel asar Cap Seid Leham Beyrut 1989 1409 Ibn Esir Eli ibn Mehemmed ibn Mehemmed Esedul Gabetifi Merifetis Sehabeti Tedqiq Eli Mehemmed Muevviz ve Adil Ehmed Ebdulmovcud Beyrut Darul Kutubul Elmiyye 1415 q Ibn Babaveyh Kitabul Xisal nesr Eli Ekber Geffari Qum 1362 s Ibn Hayik Sifetu Ceziretul Ereb Nesir Mehemmed ibn Eli Ekva Bagdad 1989 Ibn Hebib Kitabul Muhebber Ilse Lichtenstadter ایلزه لیشتن اشتتر Heyderabad Ner Ofost Beyrut 1361 1942 Ibn Hazm Cemheretul Insab el Ereb Beyrut 1403 1983 Ibn Hordzebih ibn Zenceveyh Kitabul Emval Nesr Sakir Zib Feyyaz er Riyad 1406 1986 ibn sed Byrut Ibn Sehr Asub Menaqib Ali Ebi Talib Necef 1956 Ibn ferra el Ehkamus Sultaniyye Nesr Mehemmed Hemid Feqi Beyrut 1403 1983 Ibn hisam es Siretun Nebeviyye Nesr Mustafa Seqqa Ibrahim Abyari Ebdul Hefiz Selebi Qahire 1355 1936 Ebureyhan Biruni el asarul Baqiye Qasib ibn Selam Ebu Ubeyd Kitabul Emval Nesr Mehemmed Xelil Herras Beyrut 1408 1988 Yequb ibn Ibrahim Ebu Yusif Kitabul Xerac Beyrut 1399 1979 Ehmed ibn Henmbel Musnedul Imam Ehmed ibn Henbel Beyrut Dar Sadir Abdullah ibn Ebduleziz Bekri Mucemu ma Isteceme min Esmail Bilad vel Mevazi Nesr Mistafa Seqqa Beyrut 1403 1983 Atiq Biladi Mucemul Mealimi ec Cografiyyeti fi es Siretin Nebeviyye Mekke 1402 1982 Atiq Biladi Mucemu Mealim el Hicaz Mekke 1398 1978 1402 1982 Ehmed ibn Yehya Belazuri Ensabul Esraf Nesr Mehemmed Firdovs Ezm Demesq 1966 2000 Ehmed ibn Yehya Belazuri Kitabu Futuhil Buldan Nesr Duxuviyye Liden 1866 Nesr Ofost Frankfurt 1413 1992 Ehmed ibn Huseyn Beyheqi Delailun Nubuvve Nesr EbdulMuti Qaleci Beyrut 1405 1985 Cavad Eli el Mufessel fi Terixil Erebi qablel Islam Beyrut 1976 1978 Mehemmed ibn Musa Hazimi Hemedani el Emekin ev ma Ittefeqe Lefzuhu ve Ifteraqa Mesemmeh minel Emkineti Nesr Hemid Casir er Riyad Hafiz Vehbi Ceziretul Ereb Fi El Qernil Isrin Qahire 1375 1956 Ibrahim ibn Ishaq Herebi Kitabul Menasiq ve Emakin Turqul Hecci ve Mealimil Cezireti Nesr Hemid Casir Er Riyad 1401 1981 Xelife ibn Xeyyat Terixu Xelife ibn Xeyyat nesr Mustafa Necib Fevvaz ve Hikmet Kesli Fevvaz Beyrut 1415 1995 Selam Safii Mahmud Husnu Xeyber fi el Cahiliyyeti ve Esri er Resul s Isgenderiyye 1409 1989 Eli ibn Sehmudi Vefaul Vefa bi Exbari Darul Mustafa nesr Mehemmed Muhyiddin Ebdul Hemid Beyrut 1404 1984 Mehemmed ibn Yusif Salihi Sami Sublul Huda ve Er Resadi fi Sireti Xayril Ibad nesr Adil Ehmed Ebdul Mevcud ve Elimehemmed Muavviz Beyrut 1414 1993 Selah Ticani Et Tertibatu El Maliyeti fi Terixi Gezbeti Xeyber Muteciuhe ve Beva Usihe Mecelletul Muverrixi Erebi C 1 Nomre 5 Mart 1997 Ebdur Rezzaq ibn Hemman Senani El Musennef nesr Hebib Er Rehman EEzemi Beyrut 1403 1983 Teberi Tarix Beyrut Teberi Cami Mehemmed ibn Hesen Tusi Nisbahul Muteheccid Beyrut 1411 1991 Cefer Murteza Amuli Es Sehih min Sireti En Nebi El Ezem s Qum 1385 S Harry St John Bridger Philby Erzul Enbiya Medain Salih Tarib Omer Dirsavi Beyrut 1962 Zekeriyye ibn Mehemmed Qezvini Asarul Buldan ve Exbarul Ibad Beyrut 1404 1984 Ehmed ibn Eli Qel Qesendi Nihayetul Erb fi Merifetil Ensabil Ereb Beyrut 1405 1984 Mucmelu Et Tevarixi ve El Qasasi Nesr Mehemmed Teqi Behar Tehran Kelale Xaver 1318 s Mesudi Et Tenbih Muslim ibn Xeccac El Camius Sehih Beyrut Darul Fikr Mufid Mehemmed ibn Mehemmed El Irsadu fi Merifeti Hucecillehi alel Ibed Tercume Emirxan Beluki Tehzib Qum 1388 s Mufid Mehemmed ibn Mehemmed El Irsad Tercume Resuli Mehellati Cap2 Tehran Islamiyye Meqdisi Meqrizi Imtaul Esma Bima Lin Nebiyyi minel Ehvali ve el Emvali ve El Hefideti vel Mete Beyrut Daru El Kutubu El elmiyye 1420 q Ehmed ibn Eli Meqrizi Imtaul Esma Bima Lin Nebiyyi minel Ehvali ve el Emvali ve El Hefideti vel Mete nesr Mehemmed Ebul hemid Nemisi Beyrut 1420 1999 Eli ibn Ibrahim Nureddin Helebi Es Siratul Helebiyye nesr Abdullah Mehemmed Xelili Beyrut 1422 2002 Mehemmed ibn Omer Vaqidi Kitabul Megazi Nesr Marsden Johannes London 1966 Nesr Ofost Qahire Yaqut Hemevi Yequbi Tarix William Montgomery Watt Muhammad at Madina Karachi 1981Xarici kecidler RedakteDanes Nameye Cahane IslamIstinadlar Redakte 1 2 http www islamstory com غزوة خيبر 1 2 Arxivlesdirilib 2016 10 25 at the Wayback Machine 1 2 Lings 1983 p 264 Lings 1983 p 255 6 بلادی ص ۱۷۰ ۱۷۱ حافظ وهبه ص ۲۱ حربی ص ۴۱۳ Biladi s 170 171 Hafiz VEhbi s 21 Herbi s 413 واقدی ج ۲ ص ۴۴۱ ۴۴۲ ابن هشام ج ۳ ص ۲۰۱ ۲۲۵ بلاذری ۱۹۹۶ ۲۰۰ ج ۱ ص ۴۰۹ نیز صلاح تجانی ص ۵۶ ۵۷ ۹۲ Vaqidi c 2 s 441 442 Ibn Hisam c 3 s 201 225 Belazuri 1996 2000 c 1 s 409 Salah Ticani s 56 57 92 صلاح تجانی ص ۹۳ ۹۴ وات ص ۲۱۲ Salah Ticani s 93 94 Wat s 212 واقدی ج ۲ ص ۵۲۶ ۵۶۳ ابن هشام ج ۳ ص ۲۸۶ ۲۸۸ Vaqidi c 2 s 526 563 Ibn Hisam c 3 s 286 288 واقدی ج ۲ ص ۵۶۶ ۵۶۸ ابن هشام ج ۴ ص ۲۶۶ ۲۶۷ ابن سعد ج ۲ ص ۹۲ وات ص ۲۱۲ ۲۱۳ Ibn Sed c 2 s 92 Wat s 212 213 Ibn Hisam c 4 s 266 267 Vaqidi c 2 s 566 568 وات ص ۲۱۶ ۲۱۸ Wat s 216 218 ابن هشام ج ۳ ص ۳۴۲ ۳۵۵ ابن حبیب ص ۱۱۵ Ibn Kisam c 3 s 342 355 Ibn Hebib s 115 واقدی ج ۲ ص ۶۳۶ ۶۳۷ برخی منابع اشخاص دیگری را نام برده اند از جمله ابن هشام ج ۳ ص ۳۴۲ نمیله بن عبدالله لیثی ابن حبیب ص ۱۲۷ ابورهم غفاری کلثوم بن حصین Vaqidi c 2 s 636 637 bezi menbelerde basqa sehabelerin adi qeyd elunub meselen Ibn Hisam c 3 s 342 Numeyle ibn Abdullah Leysi Ibn Hebib s 127 Eburehm Geffari Kulsum ibn Hsin ابن هشام همانجا قس واقدی ج ۲ ص ۶۴۹ ابن سعد ج ۲ ص ۱۰۶ عاملی ج ۱۷ ص ۱۵۳ ۱۵۴ Ibn Hisam c 3 s 342 Vaqidi c 2 s 106 Amuli c 17 s 153 154 ابن اثیر ج ۳ ص ۴۵ Ibn Esir c 3 s 45 واقدی ج ۲ ص ۶۸۹ Vaqidi c 2 s 689 ابن زنجویه ج ۱ ص ۱۹۰ Ibn Zenceveyh c 1 s 190 بلاذری ص ۲۸ Belazuri s 28 واقدی ج ۲ ص ۶۸۵ ۶۸۷ ابن هشام ج ۳ ص ۳۵۷ Vaqidi c 2 s 685 687 Ibn Hisam c 3 s 375 واقدی ج ۲ ص ۶۸۴ ۶۸۵ Vaqidi c 2 s 684 685 واقدی ج ۲ ص ۶۳۴ ۶۴۰ Vaqidi c 2 s 634 640 یعقوبی ج ۲ ص ۵۶ Yequbi c 2 s 56 واقدی ج ۲ ص ۶۳۴ ۶۳۷ ۶۴۰ ۶۴۱ ۷۰۱ ۷۰۳ Vaqidi c 2 s 634 637 640 641 701 703 ابن هشام ج ۳ ص ۳۴۴ واقدی ج ۲ ص ۶۳۹ ۶۴۰ Ibn Hisam c 3 s 344 Vaqidi c 2 s 639 640 واقدی ج ۲ ص ۶۴۰ ۶۴۲ Vaqidi c 2 s 640 642 ابن هشام ج ۳ ص ۳۴۴ واقدی ج ۲ ص ۶۵۰ Ibn Hisam c 3 s 344 Vaqidi c 2 s 650 واقدی ج ۲ ص ۶۵۰ ۶۵۲ Vaqidi c 2 s 650 652 واقدی ج ۲ ص ۶۳۷ ۶۳۸ Vaqidi c 2 s 637 638 بکری ج۲ ص۵۲۲ابن هشام ج ۳ ص ۳۴۳ ۳۴۴ واقدی ج ۲ ص ۶۳۷ Bekri c 2 s 522 Ibn Hisam c 3 s 343 344 Vaqidi c 2 s 637 ابن ابی شیبه ج ۸ ص ۵۲۶ Ibn ebi Seybe c 8 s 526 قس عاملی ج ۱۷ ص۱۳۹ ۱۴۱ واقدی ج۲ ص۶۴۳ ۶۴۵ Qis Amuli c 17 s 139 141 Vaqidi c 2 s 643 645 واقدی ج ۲ ص ۶۴۴ ۶۴۸ Vaqidi c 2 s 644 648 واقدی چ ۲ ص۶۴۸ ۶۴۹ ۶۵۲ ۶۵۴ ابن هشام ج ۳ ص۳۴۹ بلاذریف ج ۲ ص۸۶ ۹۲ ۹۳ ابن حزم ص۲۱۳ Vaqidi c 2 s 648 649 652 654 Ibn Hisam c 3 s 349 Belazuri c 2 s 86 92 93 Ibn Hazim s 213 واقدی ج ۲ ص ۶۵۴ Vaqidi c 2 s 654 خلیفه بن خیاط ص ۳۸ ابن هشام ج ۳ ص ۳۴۸ Xelife ibn Xeyyat s 38 Ibn Hisam c 3 s 348 واقدی ج ۲ ص ۶۵۵ ۶۵۶ Vaqidi c 2 s 655 656 احمد بن حنبل ج ۴ ص ۵۲ مسلم بن حجاج ج ۵ ص ۱۹۴ ۱۹۵ طبری تاریخ ج ۳ ص ۱۲ ۱۳ مفید ج ۲ ص ۱۲ ۱۳ مفید ج ۲ ص ۱۲۶ ۱۲۷ صالحی شامی ج ۵ ص ۱۲۶ ۱۲۷ Ehmed ibn Henbel c 4 s 52 Mulim ibn Heccac c 5 s 194 195 Teberi Tarix c 3 s 12 13 Mufid c 2 s 12 13 Mufid c 2 s 126 127 Salihi Sami c 5 s 126 127 نور الدین حلبی ج ۳ ص ۵۵ Nureddin Helebi c 3 s 55 یعقوبی ج ۲ ص ۵۶ بکری ج ۲ ص ۵۲۲ Yequbi c 2 s 56 Bekri c 2 s 522 مقدسی ص ۸۳ واقدی ج ۲ ص ۶۵۵ ابن هشام ج ۳ ص ۳۴۹ ۳۵۰ Meqdisi s 83 Vaqidi c 2 s 655 Ibn Hisam c 3 s 349 350 مقریزی ج ۱ ص ۳۱۰ Meqrizi c 1 s 310 مفید ج ۲ ص ۱۲۸ ۱۲۹ بیهقی ج ۴ ص ۲۱۲ ابن شهر آشوب ج ۲ ص ۷۸ ۱۲۵ ۱۲۸ عاملی ج ۱۸ ص ۷ ۲۷ Mufid c 2 s 128 129 Beyheqi c 4 s 212 ibn Sehr Asub c 2 s 78 125 128 Amuli c 18 s 7 27 واقدی ج ۲ ص ۶۵۴ ۶۵۷ ۶۵۸ Vaqidi c 2 s 654 657 658 ابن هشام ج ۳ ص ۳۴۵ ۳۴۶ واقدی ج ۲ ص ۶۶۲ Ibn Hisam c 3 s 345 346 Vaqidi c 2 s 662 واقدی ج ۲ ص ۶۶۶ ۶۶۷ Vaqidi c 2 s 666 667 واقدی ج ۲ ص ۶۴۸ ۶۶۸ Vaqidi c 2 s 648 668 بلاذری ج ۱ ص ۴۲۱ابن هشام ج ۳ ص ۳۴۷ ۳۵۱ ۳۵۲ واقدی ج ۲ ص ۶۶۹ ۶۷۱ واقدی ج ۲ ص ۶۷۱ ۶۷۳ قس ابن هشام ج ۳ ص ۳۵۱ بلاذری ص ۲۳ ۲۴ Vaqidi c 2 s 671 673 Qas ibn Hisam c 3 s 351 Belazuri s 23 24 واقدی ج ۲ ص ۶۷۷ ۶۷۸ ابن هشام ج ۳ ص ۳۵۲ ۳۵۳ بلاذری ج ۱ ص ۶۳۹ یعقوبی ج ۲ ص ۵۶ ۵۷ Vaqidi c 2 s 677 678 Ibn Hisam c 3 s 352 353 Belazuri c 1 s 639 Yequbi c 2 s 56 57 بلاذری ص ۲۳ قس ص ۲۶ بیست تا سی شب مفید ج ۱ ص ۱۲۵ بیست شب و اندی Belazuri s 23 Qas s 26 iyirmi otuz gece Muufid c 1 s 125 Yanliz iyirmi gece واقدی ج ۲ ص ۶۷۶ Vaqidi c 2 s 676 مسعودی ص ۲۵۶ Mesudi s 256 واقدی ج ۲ ص ۷۰۰ ابن هشام ج ۳ ص ۳۵۷ ۳۵۸ ابن سعد ج ۲ ص ۱۰۷ Vaqidi c 2 s 700 Ibn Hisam c 3 s 357 358 Ibn Sed c 2 s 107 صلاح تجانی ص ۶۰ ۶۱ ۹۴ Selah Ticani s 60 61 94 واقدی ج ۲ ص ۶۸۰ ۶۸۲ ۶۹۰ ۶۹۳ ۶۹۶ ابن هشام ج ۳ ص ۳۶۳ ۳۶۵ ۳۶۶ ابن سعد ج ۲ ص ۱۰۷ ۱۰۸ ابن زنجویه ج ۱ ص ۱۸۷ Vaqidi c 2 s 680 682 690 693 696 Ibn Hisam c 3 s 363 365 366 Ibn Sed c 2 s 107 108 Ibn Zeceveyh c 1 s 187 صالحی شامی ج ۵ ص ۱۴۳ واقدی ج ۲ ص ۶۷۰ ۶۷۱ ابن فراء ص ۲۰۰ ۲۰۱ سهمودی ج ۴ ص ۱۲۰۹ ۱۲۱۰ Salih Sami c 5 s 143 Vaqidi c 2 s 670 671 Ibn Ferra s 200 201 Sehmudi c 4 s 1209 1210 صنعانی ج ۵ ص ۳۷۲ ابن هشام ج ۳ ص ۳۶۴ Senani c 5 s 372 Ibn Hisam c 3 s 364 ج ۲ ص ۶۸۴ c 2 s 684 ابویوسف ص ۲۳ واقدی ج ۲ ص ۶۸۹ ابن هشام ج ۳ ص ۳۶۴ قس ابن آدم ص ۳۷ ۳۹ ابن زنجویه ج ۱ ص ۱۸۸ ۱۹۰ بلاذری ص ۲۶ ۲۸ درباره نحوه تقسیم سهام و طوایف مسلمانان و سرپرستان آن ها ابن هشام ج ۳ ص ۳۶۴ ۳۶۵ بلاذری ج ۲ ص ۶۸۹ ۶۹۰ درباره رفتار ابوبکر عمر و عثمان درباره حق وراث سهام غنایم واقدی ج ۲ ص ۶۹۷ ۶۹۹ Ebu Yusif s 23 Vaqidi c 2 s 689 Ibn Hisam c 3 s 364 Qas ibn Adem s 37 39 Ibn Zenceveyh c 1 s 188 190 Belazuri s 26 28 Sehmlerin paylnamasi ve Muselman qebileleri ve onlarin cavabdehleri barede Ibn Hisam c 3 s 364 365 Belazuri c 2 s 689 690 Xelife Ebu Bekr Omer ve Osmanin sehmlerin varislerinin haqqi baresindeki fikirleri Vaqidi c 2 s 697 699 واقدی ج ۲ ص ۶۸۳ قس عاملی ج ۱۸ ص ۹۵ ۹۸ Vaqidi c 2 s 683 Qas Amuli c 18 s 95 98 واقدی ج ۲ ص ۶۸۴ ۶۸۷ ابن هشام ج ۳ ص ۳۵۶ ۳۵۷ Vaqidi c 2 s 684 687 Ibn Hisam c 3 s 356 357 ابویوسف ص ۵۰ ۵۱ صنعانی ج ۸ ص ۹۹ ابن هشام ج ۲ ص۳۳۷ ابوعبید ص ۹۷ ۹۸ ابن زنجویه ج ۳ ص ۱۰۶۶ ۱۰۶۸ Ebu Yusif s 50 51 Senani c 8 s 99 Ibn Hisam c 2 s 337 Ebu Ubeyd s 97 98 Ibn zeceveyh c 3 s 1066 1068 امتاع الاسماع ج۱ ص۳۲۵ Emteul Esma c 1 s 325 واقدی ج ۲ ص ۶۷۳ ۶۷۵ ۷۰۷ ۷۰۸ ابن هشام ج ۳ ص ۳۵۴ Vaqidi c 2 s 673 675 707 708 Ibn Hisam c 3 s 354 Feth 48 18 واقدی ج۲ ص۶۸۴ صنعانی ج۵ ص۳۷۲ بلاذری ج۱ ص۲۵۴ Vaqidi c 2 s 684 Senani c 5 s 372 Belazuri c 1 s 254 ابن ابی شیبه ج۸ ص۵۱۹ طبری جامع ذیل همین آیات Ibn Ebi Seybe c 8 s 519 Teberi Cami bu ayelerin tefsiri ابویوسف ص ۸۹ واقدی ج ۲ ص ۶۵۴ ۶۹۵ ۶۹۹یوسف ص ۸۹ ابن هشام ج ۳ ص ۳۷۱ ۳۷۲ بلاذری ص ۲۳ ۲۶ Ebu Yusif s 89 Vaqidi c 2 s 654 695 699 716 721 Yusif s 89 Iban Hisam c 3 s 371 372 Belazuri s 23 26 جوادعلی ج ۶ ص ۵۲۵ Cevad Eli c 6 s 525 واقدی ج ۲ ص ۷۰۱ ابن هشام ج ۳ ص ۳۵۵ ۳۵۶ Vaqidi c 2 s 701 Ibn Hisam c 3 s 355 356 Mufid el Irsad fi Merifeti Hucecullah elel Ibad s 70Menbe https az wikipedia org w index php title Xeyber doyusu amp oldid 5806728, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.