fbpx
Wikipedia

Xəzər dənizi

Bu məqalənin bəzi məlumatlarının mənbəsi göstərilməmişdir.
Daha ətraflı məlumat üçün məqalənin müzakirə səhifəsinə baxa və məqaləyə uyğun formada mənbələr əlavə edib Vikipediyanı zənginləşdirə bilərsiniz. (iyul 2021)

Xəzər dənizi (qaz.Каспий теңізі, rus.Каспийское море türkm.Hazar deňzi, fars.دریای خزر) — Yer kürəsində ən böyük axmaz göl. AvropaAsiyanın kəsişməsində yerləşir.

Xəzər dənizi
qaz.Каспий теңізі
Ümumi məlumatlar
Mütləq hündürlüyü −28 m
Eni 435 km
Uzunluğu
  • 1.200 km
Sahil uzunluğu 7.000 km
Sahəsi
  • 386.400 km²
Həcmi 78.700 km³
Dərin yeri 1.025 m,211 m
Duzluluğu 12,5 ‰
Yerləşməsi
42° şm. e. 51° ş. u.
Ölkə
Xəzər dənizi
Xəzər dənizi
Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Dibində okean tipli yer qatı yerləşdiyinə və dəniz ölçülərinə malik olduğuna görə dəniz adlanır. Axmaz olduğundan tərkibində duzun faizi 0,05% Volqa çayının deltasında 1–3%-dir. Suyun səviyyəsi dəyişkəndir, hazırda o okean səviyyəsindən təqribən 28 metr aşağıdır. Onu dünyanın başqa iri su hövzələrindən əsas fərqi dünya okeanı ilə heç bir birbaşa əlaqəsinin olmamasıdır.Qədim xəritələrdə Xəzər dənizi Gilan dənizi kimi də adlandırılırdı.

Xəzərin sahəsi 376 000 km²-dir. Sahil xəttinin ümumi uzunluğu (perimetri) 6 380 km-dir.Ən uzun sahəsinin uzunluğu 1 205 km, eni 554 km,ən dərin yeri 1 025 m-dir.

Xəzər dənizi hövzəsi

Mündəricat

Xəzər dənizi haqqında ən qədim məlumatlara Assuriya gil qablarının üzərindəki yazılarda rast gəlinir və o Cənub dənizi adlanır. Yunan tarix və coğrafiyaçısı Hekatey Miletskinin (e.ə. VI əsr) əsərlərində bu dəniz Kaspiy və Hirkan kimi adlanır. Birinci etnonim o zaman dənizin cənub-qərb sahillərində, müasir Azərbaycanın ərazisində yaşamış kaspi xalqının adı ilə əlaqədardır. İkinci ad dənizin cənub-şərq küncündə yerləşmiş Hirkan ölkəsindən (farsça "canavarlar ölkəsi" deməkdir) yaranmışdır. Hər iki ad Herodot tərəfindən də istifadə olunur (e.ə. V əsr). Daha sonrakı qədim müəlliflər bu adlarla yanaşı, Coşqun və Hirkan dənizi adlarını işlədirlər. Qədim rus əlyazmaları abidələrində Xəzər dənizi Göy (monqol-türklərdən götürülmşdür), Xarəzm (Amudərya çayının aşağı vadisində yerləşən və ərazisi Xəzər dənizinə qədər uzanan Xarəzm dövləti ilə bağlı), Xvalın, Dərbənt və s. kimi adlandırılır. Xəzər ətrafında yaşayan xalqlar da bu dənizə məxtəlif adlar vermişlər. Məsələn, ruslar — Xvalın, tatarlar — Ağ dəniz, türklər — Kiçik dəniz, çinlilər — Si Hay, yəni qərb dənizi. Rusiyada Kaspiy adı XVI əsrin əvvələrində meydana gəlmişdir. Xəzər ətrafında yerləşmiş digər ölkələrdə bu su hövzəsi: Azərbaycanda — Xəzər (Xəzərlər — V–X əsrlərdə dənizin şimal-qərb sahillərində məskunlaşmış türkdilli millətdir), İranda Mazandaran, QazaxıstandaTürkmənistanda Kaspiy dənizi kimi adlandırılmışdır. Antik dövrün Xəzər dənizini öyrənməklə məşğul olmuş alim və səyahətçilərinin maraqlı fikir və fərziyyələri əsasında, demək olar ki, özünün çoxəsrlik tarixi ərzində Xəzərin çoxlu adları olmuşdur. Bəzi mənbələrdə bu adların sayı 40-dək, bəzilərində isə 100-dək göstərilir. Həmin adlar adətən onun sahilində məskunlaşmış əhalinin, böyük tayfa birliklərinin adına görə, ya da sahilyanı zolaqda yerləşən şəhər, vilayət, ölkələrin adlarına görə verilirdi. Bu baxımdan Xəzərin Hirkan, Abeskun, Xəzər, Xvalınsk, Kaspi, Gürgan, Pontik, Kimmerik, Sarmat, Xorasan, Tabasaran, Mazandaran, Lənkəran, Göy, Ağdəniz, Rus, Bakı, Dərbənd və s. kimi adları bununla bağlı olmuşdur. Adlar içərisində yalnız Xəzər və Kaspi tarixi və coğrafi ad hüququ qazanaraq indiyə kimi qalmışdır.

Mütəxəssislərin fikrincə Mezozoy erasının başlanğıcında 30-min il davam edən Trias dövrü ərəfəsində Yer kürəsinin böyük sahəsini quru təşkil etmiş, sonralar həmin quru hissələri su basdığına görə dəniz əmələ gəlmişdir. Elmi ədəbiyyatda Tetis adlandırılan bu dənizin bir tərəfi İspaniyaya, o biri tərəfi, isə Zond adalarınadək çatırmış. Lakin Mezozoy erasının sonunda, yəni 70 milyon il davam edən Tabaşir dövründə gil, quməhəngdaşı çöküntülərinin uzun tarixi dövr ərzində toplanaraq suyun səthinə çıxması quru əmələgəlmə prosesinə güclü təkan vermişdir. Proses bu mərhələ ilə dayanmayıb davam etmiş, nəticədə Xəzər dənizi, Qara dəniz hövzəsindən tədricən ayrılmışdır. Amma tarixin müxtəlif dövrlərində Xəzərin sahəsi bəzən böyümüş, bəzən də kiçilmişdir. Tədqiqatçılar bu hövzənin İrandan Samara şəhərinədək geniş əraziyə malik Ağcaqıl dənizi kimi də adlandırmışlar. Müasir Xəzərin formalaşması müxtəlif mərhələlər keçməyinə baxmayaraq milyon il bundan qabaq iqlimin kəskin dəyişməsi (Avropada, AsiyadaŞimali Amerikada buzlaşma dövrü və onun əriməsi prosesi) onun ərazisinin dövrü olaraq dəyişməsinə təsir göstərmişdir.

1562-ci ildə ingilis səyyahı Cenkinsonun tərtib etdiyi Bakı şəhəri və Xəzər dənizinin xəritəsi

Qədim yunan coğrafiyaşünası və tarixçisi Hekatey Miletli (e.ə. VI–V əsrlər) ilk dəfə olaraq Xəzərdən bəhs etmiş, onu okean körfəzi və Hirkan (Girkan) dənizi kimi adlandırılmışdır. Sovet tarixçisi L.A.Yelnski isə Hekateyin və onun müasirlərinin coğrafi baxışlarını bütövlükdə təhlil edərək belə nəticəyə gəlir ki, yunan səyyahı bütün dənizləri (Aralıq dənizi istisna olmaqla) o cümlədən Xəzəri qapalı hesab etmişdir. Lakin Herodotun dövründə Qırmızı, Ərəbistan və s. dənizlərin okeanla əlaqəsi aşkar edildi. Görünür tarixçi Herodot da bir dəniz haqqında olan baxışın mexaniki olaraq başqasına tətbiq edilməsinə qarşı çıxmışdır. Ona görə də Xəzərin heç bir dənizlə əlaqəsi olmadığını göstərmişdir. Xəzərə göl xarakteri e.ə. V–IV əsrlərdə daha çox irəli sürülürdü. Eyni zamanda əks nəzəriyyələr də mövcud idi. E.ə. II əsrdə yaşamış Ptolomey də birmənalı olaraq Herodotun fikrini təsdiq etmişdir. Sərkərdə Makedoniyalı İsgəndərin qoşunları Sırdərya ətrafında olduğu zaman (həmin vaxt Xəzər və Aral dənizləri bir-birindən ayrılmamışdır) İskəndərin silahdaşları belə hesab etmişlər ki, Sır-Dərya Xəzər dənizinə, Don çayı isə Azov dənizinə tökülür, Xəzər və Azov dənizi bir-birinə qovuşur. Hətta böyük mütəfəkkir Aristotel də Xəzərin qapalı hövzə olmasını müdafiə edirdi. Lakin onun Xəzərin Qara dənizlə yeraltı əlaqəsinin olması fikrini nəyin əsası məlum deyil.

E.ə. IV əsrdə yaşamış Flavi Arrianın məlumatına əsasən hətta Makedoniyalı İsgəndər Xəzərin şimal və şərq okeanları ilə əlaqəsinin olması haqqında olan mübahisələrə son qoymaq məqsədi ilə əvvəlcə sərkərdə Partokla bu məsələni araşdırmağı tapşırmış, daha sonra onun bütün sahillərini yoxlamaq üçün cənubda dəniz donanmasının yaradılması haqda Heraklitə əmr etmişdir. Lakin İsgəndərin ölümü bu məsələni 40 il geri saldı. Bunu onun varislərindən biri Selevk Nikator həyata keçirdi. O, e.ə. 285–280-ci illərdə Hirkan hakimi Partokla əmr etdi ki, bütün sahilboyu səfər etsin və burada əsas məqsədlərdən biri Xəzərin xarakterini öyrənmək idi. Yəni o, başqa dənizlərlə birləşirmi, birləşirsə hansı ilə. Partokl dövrünün savadlı dövlət xadimi və alimi idi. Lakin səfər nəticəsində yazdığı əsərdə çox qəribə bir nəticəyə gəlmişdir. Tədqiqatçı Seyran Vəliyev yazır ki, Partokol Xəzərin şimalda şimal okeanı ilə birləşdiyi qənaətinə gəlmişdir. Həmin əsərin əldə olmamasına görə tədqiqatçı bunun səbəbini izah etmir. Lakin bu haqda elmi ədəbiyyatda ziddiyyətli fikirlər vardır. Bəzi alimlərə görə Partokl Qaraboğaz-Qöl körfəzinə gedən yolu okeana gedən boğaz hesab etmiş, başqalarına görə Manqışlağa qədər üzmüş yarımadanın şərqə döndüyündən okeanın başladığını zənn etmiş, bir başqasına görə isə Volqanı okeana gedən boğaz saymışdır. Yenə də L.A.Yelnski bunları təhlil edərək qeyd edir ki, Partokl Xəzərin yalnız Abşeron yarımadasınadək olan hissəsinədək üzmüş, qalan ərazini şimal dənizi hesab etmişdir. Beləliklə, bir neçə əsr ərzində qədim adamların Xəzəri okean körfəzi hesab etməsinə baxmayaraq e.ə. II əsrdə Ptolomey köhnə və yeni məlumatlar əsasında Xəzərin qapalı hövzə olmasını tam əminliklə söyləmişdir. Bu fikrin qələbə çalması əlbəttə bir əsrdən çox vaxtda mümkün olmuşdur. Sonrakı əsrlərdə də bu höfzəni okean körfəzi hesab edən alimlər olmuşdur. Bir məqamı yadda saxlamaq lazımdır ki, Xəzərin göl olması, qapalı hövzə olması həqiqəti 2 min ildən artıq mübahisədən sonra təsdiq edilmişdir. Belə nəticəyə gəlindi ki, Xəzəri Qara, Baltik və başqa dənizlərlə yanaşı qoymaq olmaz. Ümumiyyətlə, Xəzərin tarixi haqqında qədim dövrdə daha çox yunan müəllifləri (Hekatey, Herodot, Erotosfen, Strabon, Ptolomey və s.) ilk orta əsrlərdə isə yunanların fikirləri ilə tanış olmuş ərəb müəllifləri (Yaqut Həməvi, Zəkəriyyə Qəvzini, Əbül Fida, İstəxri, İdrisi) sonrakı əsrlərdə isə fars, türk, Avropa və rus səyyahları (İ.F.Seymanov, Q.V.Abix, N.N.Andrusov və s.) məlumat vermişlər. X əsrdə yaşamış Məsudi Xəzərdə üzən rus gəmiləri, Bakıda çıxarılan neft haqqında məlumat vermişdir. Eramızın 900-cü illərində ərəb müəllifləri İstəxri və İdrisi Xəzərin qapalı olduğunu sübut etmişdir. İstəxri yazırdı: "Hövzeyi-bəhru-əl Xəzərin bir nöqtəsindən çıxıb onun sahili boyu hərəkət etməklə, yenə həmin nöqtəyə qayıtmaq olar".

17-ci əsrdə yaşamış kazak quldur dəstələrinin başçısı Stepan Razin Xəzər dənizində yürüşə gedərkən. 1906-cı ildə çəkilmiş rəsm

Xəzərdəki neft haqqında tarixə belə fakt məlum olmuşdur ki, e.ə. 331-ci ildə Makedoniyalı İsgəndər İranı mühasirəyə alarkən qurduğu çadırı Xəzər sahilində yaşayan sakinlərin gətirdikləri gil qabın içərisində yanan neftlə işıqlandırmışdır. Bu hövzənin adı XV əsrdən müntəzəm olaraq Xəzər adlanmış, ilk xəritəsi isə 1616–17-ci illərdə çəkilmişdir. Xəzərin yeni və daha dəqiq xəritəsi 1717-ci ildə təshis olunmuşdur. XVIII əsrin 20-ci illərində İ.F.Soymonov tərəfindən Xəzərin tədqiqi aparılmış 1731-ci ildə hidrocoğrafi tərkibdə ümumi xəritəsini nəşr etdirmişdir. XIX əsrin II yarısında isə Xəzərin tədqiqində İ.V.Tokmaçev və M.İ.Voynoviçemin xüsusi xidmətləri olmuşdur. XIX əsrin əvvəllərində Kolodkin birinci dəfə sahillərin kompas şəklini hazırladı, əsrin ortalarında bu iş kontr-admiral İ.İvasintsevin rəhbərliyi altında davam etdirildi. 1856-cı illərədək ekspedisiya işi davam etdirildi, 1874-cü ildə bu ekspedisiyaların nəticəsində iki cildlik Həştərxan-Bakı-Aşurada haqqında "qısa hidrocoğrafi təsvir və Xəzər dənizində üzməyə rəhbərlik" adlı bütöv atlas nəşr olundu. XIX əsrdə P.S.Kollas, K.M.Ber, Q.V.Abix, E.X.Lents, N.İ.Andrusov və digərləri Xəzərin təbii şəraitinin öyrənilməsi sahəsində müəyyən işlər görmüş, bu işdə Bakı gömrüyünün və Xəzərdəniz hidrometroloji idarəsinin əməkdaşlarının çox böyük xidmətləri olmuşdur. İ.M.Knipoviçin rəhbərlik etdiyi ekspedisiya 1904, 1912, 1915-ci illərdə Xəzərdə müxtəlif işlər görmüşdür. XX əsrin əvvəllərindən başlayaraq sovet geoloqları İ.M.Qubkin, B.A.Appolov, K.P.Voskresenki, II dünya müharibəsindən sonra bu işdə Azərbaycanlı mütəxəssislər K.K.Gül, E.M.Şıxlınski, A.Q.Qasımov, M.İ.Abakorov, A.İ.Xəlilov və başqaları Xəzər haqqında çox dəyərli tədqiqatlar aparmışlar. Azərbaycanlı alimlər əsasən Xəzərin tədqiqatına 1947-ci ildən başlamışlar. XVIII əsrdən etibarən mühüm iqtisadi-siyasi əhəmiyyətə malik olan, öz təbii sərvəti ilə məşhur Xəzər dənizi rusların diqqət mərkəzində olmuş, XIX əsrin 30-cu illərindən isə Azərbaycanın işğalından sonra bu hövzədən Rusiya və İran sərbəst şəkildə istifadə etmişlər. XIX əsrin sonlarından başlayaraq Xəzərin geoloji tarixi, neft qaz yataqları, bioloji şəraiti və s. tədqiqatlar bilavasitə azərbaycanlı mütəxəssislərin mühüm xidmətləri sahəsində aşkar olunmuşdur. Bu dövrdən etibarən Xəzərdə ağalıq uğrunda iki dövlətin Rusiya və İranın mübarizəsi daha səciyyəvidir ki, SSRİ dağılanadək burada bir çox maraqlı məqamlar diqqəti cəlb edir.

Müasir Xəzərin şimal-cənub uzunluğu təqribən 1200 km, orta eni 320 km, sahil xətttinin uzunluğu 6,5 min km (o cümlədən, 800 km-i Azərbaycanın ərazisində), sahəsi 370 min kv km. (1929-cu ildə isə sahəsi 422 min kv km- olmuşdur), dünya okeanı səviyyəsindən 28 metr aşağıdır. Son 160 illik tarixində Xəzərin səviyyəsi 25,2 m. (1882) — 29,0 m. (1977) arasında tərəddüd etmiş, səviyyənin enməsi 3,8 m, son 100 ildə isə 3,2 m. olmuşdur. 1975–95-ci illər ərzində Xəzərdə su səviyyəsinin qalxması nəticəsində 12,5 min km² ərazi su altında qalmışdır. Bu zaman Azərbaycanda 48450 ha. sahəni su basmış, 2 milyard dollar ziyan dəymişdir. Bakı buxtasında suyun altında qalmış Karvansaray adasına, Lənkəranda su altında qalmış meşə qalığına əsasən belə nəticəyə gəlmək olar ki, hətta XII–XIII əsrlərdə Xəzərin səviyyəsi bu günkündən çox aşağı olmuşdur. 1320-ci ildə isə Xəzərin qərb sahilində tapılmış Marino-Sanuto xəritəsində belə bir yazı vardır: "Dəniz hər il bir ovuc içi qalxır və bir neçə yaxşı şəhərləri basmışdır". Göründüyü kimi haqqında danışdığımız Xəzər çox geniş bir tarixə malikdir. Bu tarix onun əsrlərlə, minilliklərlə bölgədəki mühüm əhəmiyyətindən xəbər verir. Lakin XIX əsrin ortalarından başlayaraq sənayedə daha mütəşəkkil rol oynayan neft region dövlətlərinin diqqətini kəskin şəkildə Xəzərə yönəltmişdir. Əsrlərlə Rusiyanın Qafqazda apardığı mübarizələrin əsasında elə Xəzər kimi böyük hövzəsinin sərvətlərinə sahib olmaq dururdu. Buna görə də son 150 il Xəzər tarixində daha maraqlı məqamlarla zəngindir. Bu dövr ərzində dənizin Azərbaycan hissəsində 432 milyon ton neft, 318 milyard kubmetr qaz hasil edilmiş, 26 böyük yataqlar kəşf edilmişdir. Məhz dünya praktikasında ilk dəfə olaraq 1798–1830-cu illərdə dənizdə Xəzərin buxtasında qazılmış quyulardan neft çıxarılmışdır. 1872-ci ildən başlayaraq Avropanın neft nəhəngləri bölgədəki neft sahələrinə böyük maraq göstərmiş, 1873-cü ildə Robert Nobel (1829–1896) Abşeron, Xəzər neft yataqlarının istifadəsinə və ağ neft fabrikinin tikintisinə qardaşları LüdviqAlfred ilə birlikdə 25 min rubl sərf etmişdir. Həmin qardaşlar 1879-cu ildə neft şirkəti yaratmışlar. 1877-ci ildə L.Nobelin sifarişi ilə dünyada ilk neft gəmisi tikilib istifadəyə verilmişdir. "Zaratustra" adlanan dünyanın ən iri tankeri 40 ilə yaxın Xəzər dənizində işlədi. Xəzər neftinə daha sonra Rotşildlər maraq göstərmiş, öz fəaliyyət dairəsinə görə 2-ci yerə çıxmışlar. Sovet hakimiyyəti illərində də Xəzər nefti məşhurluğu ilə yanaşı, Moskvanın diqtəsi ilə güclü istismar olunmuş, həm də burada tətbiq olunmuş texnikanın səviyyəsi getdikcə yüksəlmişdir. İlk dəfə olaraq 1949-cu ildə sənaye üsulu ilə neftin istehsal edilməsinə Xəzər dənizində başlanmışdır. Ötən 50 il ərzində Xəzər nefti Sovet Rusiyasının güclü gəlir mənbəyi olmuşdur. XX əsrin 70-ci illərində Xəzərin tədqiqi ilə məşğul olan görkəmli azərbaycanlı coğrafiyaşünas alim Q.M.Gül bu haqda yazırdı: "Xəzərin sərvətləri müxtəlif və rəngarəngdir. Dünya durduqca Xəzər bəşəriyyətə xidmət edə, ona bol ruzi verə bilər. Bunun üçün onun təbii sərvətlərindən, iqtisadi imkanlarından ağıl və zəka ilə zamanın tələblərinə uyğun səmərəli istifadə yolları müəyyən edilməlidir". Lakin 90-cı illərdə baş vermiş ictimai-siyasi proseslər Xəzərin tarixində əsaslı dönüş yaradaraq əvvəllər keçmiş SSRİ-nin İranla bağladığı 10-dan artıq müxtəlif müqavilələr əsasında istismar praktikasını kölgədə qoymuşdur. Artıq regionda beş müstəqil dövlətin mövcudluğu onların xarici siyasətində "Xəzərdən yeni istifadəni" meydana çıxarmış, bu beynəlxalq əhəmiyyətli mövzuya çevrilmişdir.

Azərbaycan-Bakı, Sumqayıt

Rusiya-Mahaçqala, Dərbənd

İran-Rəşt

Qazaxıstan-Aktau

Türkmənistan-Türkmənbaşı

SSRİ dağılandan bəri 5 sahil dövləti Xəzərin zəngin ehtiyatlarının necə bölünməsi üstə mübahisəni həll olunmayıb. 2015-ci ilin sentyabrın 29-da Həştərxanda görüşən 5 sahil ölkəsinin prezidenti Xəzərlə bağlı yekun razılaşmanın yenə də bir sonrakı dəfəyə qaldığını elan etdilər.

  • Azərbaycan (955,08 km) Xəzərin dibinin SSRİ zamanındakı kimi bölünməsini Rusiya və Qazaxıstanla razılaşdırıb. Amma ABŞ-ın bu hövzədəki "Xəzər keşikçisi" layihəsindən faydalanır, ona görə Rusiyanın Xəzərdə hərbi əməkdaşlıq təkliflərinə razılaşmır.
  • İran (900 km) SSRİ ilə öz arasında Xəzərə dair razılaşmaları tanımır, onun yenidən, bütün sahilyanı ölkələr arasında 5 bərabər hissəyə bölünməsini tələb edir. Azərbaycan bunu rədd edir, çünki bu qayda ilə bölgü İranın sü sərhədlərinin Bakı buxtasına qədər uzanması demək olur.
  • Rusiya (695 km) Xəzərin dibinin SSRİ zamanındakı kimi bölünməsini Azərbaycan və Qazaxıstanla razılaşdırıb. Amma Xəzərə "kənar dövlətlərin nüfuz etməsinə" qarşı çıxış edir, sahilyanı ölkələrə iqtisadi və hərbi əməkdaşlıq təklif edir.
  • Türkmənistan (1200 km) Xəzərin orta xətt prinsipi ilə bölünməsini, orta xətt müəyyən olunanda da Abşeron yarımadası və Çilov adasının nəzərə alınmamasını tələb edir. Hesab edir ki, bunlar Xəzərdə "xüsusi vəziyyət" yaradırlar. Azərbaycanın işlətdiyi "Azəri", "Çıraq" və "Kəpəz" yataqlarına iddia edir.
  • Qazaxıstan (2320 km) Xəzərin dibinin SSRİ zamanındakı kimi bölünməsini Rusiya və Azərbaycanla razılaşdırıb. Amma ABŞ-ın bu hövzədəki "Xəzər keşikçisi" layihəsindən faydalanır, ona görə Rusiyanın Xəzərdə hərbi əməkdaşlıq təklifinə razılaşmır.
Qaraboğazgöl sentyabr, 1995

Hazırda Xəzər dənizi dünyada ən böyük göl hesab olunur. Xəzər dənizinin sahəsi dünyadakı bütün göllərin ümumi sahəsinin 44%-nə bərabərdir. 2001-ci ilin ölçmələrinə əsasən, Xəzərin suyunun səviyyəsi dünya okeanının səviyyəsindən 28 metr aşağıdadır. Xəzər dənizinin səthinin sahəsi 370 000 km²-dən çoxdur, bu göstərici daim olaraq dəyişir. Dənizin sahəsinin dəyişmə diapazonu 10%-lə 20% arasındadır. Xəzər dənizinə irili-xırdalı 130 çay tökülür. Bu çaylar arasında əsas yeri Volqa çayı tutur. Xəzərə çaylardan tökülən su kütləsinin 90%-i üç çayın payına düşür. Volqa (80%), Kür (6%) və Ural çayı (5%). Terek, Sulak, Samur çayları ümumilikdə Xəzərə tökülən suyun 5%-ni, yerdə qalan suyu isə İranın xırda çayları gətirir. Xəzər dənizinin şərq sahilindən heç bir çay dənizə tökülmür.

Aşağıdakı cədvəldə Xəzər dənizi əsviyyəsinin və sahəsinin XX əsrin əvvəlindən sonuna kimi dəyişilməsi göstəriciləri verilib:

İllər Səviyyə (metrlə, Baltik dənizi
səviyyəsi ilə müqayisədə)
Sahəsi (min km²)
1910 -26,30 405,5
1920 -27,80 389,0
1930 -27,10 398,5
1940 -28,09 379,0
1950 -27,93 376,5
1960 -27,81 374,1
1970 -27,73 374,0
1980 -27,57 371,6
1990 -27,44 386,0

Adalar

Xəzərdə təqribən 200-dək ada var. Onların Azərbaycana məxsus (Pirallahı, Tava, Səngi Muğan, Kür daşı, Qarasu, Xərə Zirə, Gil adası,Sualtı adalar qövsü, Çilov, Daş adalar qövsü, Qutan, Kicik Tava, Böyük Tava, Qu, Sarı, Urunus, Dardanel, Baburi, Tava altı, Koltiş, Yal, Böyük Zirə, Qum, Xanlar, Karvansaray adaları daxildir ümumilikdə 50-yə yaxındır.

Xəzər dənizinin yarımadaları

Xəzər dənizinə axan çaylar

Xəzər dənizinin ərazisində irili-xırdalı 130-dək bura tökülən çay vardır. Bunlardan dənizə ən çox su gətirəni Volqa çayıdır. Bunlardan bir neçəsi Terek, Ural, Kür, Qusarçay, Qudyalçay, Vəlvələçay, Sumqayıtçay, Viləş çayı, Lənkəran çayıAstara çayıdır

Xəzər dənizinin sahillərində yağıntı qeyri bərabər paylanmışdır.Ən çox yağıntı dənizin cənub-qərb sahillərinə düşür ki, onun da il ərzində miqdarı 1700 mm bərabərdir. Dənizin cənub hissəsindədə kifayət qədər (700 мм) yağıntı düşür. Dənizin şimal və şərq sahilləri yağıntıların az düşməsi ilə seçilirlər. Şərq sahilinin cənub və orta hissələrində il ərzində 100 mm-ə qədər, şimal hissəsinə isə 100–200 mm-ə qədər yağıntı düşür. Orta Xəzərin qərb sahillərinə isə il ərzində 200–400 mm-ə qədər yağıntı düşür.

Dənizin şimal rayonlarında noyabr-mart aylarında,cənub rayonlarında isə dekabr-fevral aylarında qar yağır.

Axınlar

Xəzər dənizində axınların yaranmasına səbəb olan amillər əsasən küləklər, dəniz dibinin relyefi, sahil xəttinin konfiqurasiyası, dənizin müxtəlif sahələrinin suyunun temperatur fərqi , dənizə tökülən çaylar ( əsasən Volqa çayının təsiri böyükdür). Uzun müddət aparılan tədqiqatlara əsaslanaraq demək olar ki, əsas başlıca həlledici təsir edən faktor küləkdir. Xəzər dənizinin axınlarının sxemini ilk dəfə N.M.Knipoviç 1921 ci ildə vermişdir. Bu sxemdə Orta Xəzər və Cənubi Xəzərdə suyun dövranı göstərilmişdir. Volqa çayından gələn suyun bir hissəsi Şimali Qərb istiqaməti ilə Orta Xəzərə axır, o biri hissəsi isə Şimali Şərq istiqamətində hərəkət edərək antisiklonik su dövranını yaradır. 1956 cı ildən başlayaraq Azərbaycan. SSR. Elmlər Akademiyasının "Baku", "Mir — Qasımov" elmi tədqiqat gəmilər ində mütamadi olaraq Xəzər dənizində axınların sürəti ölçülmüşdür. Qış — yaz aylarında bir siklonik su dövranı Orta Xəzəri iki antisiklonik su dövranı Cənubi Xəzərdə müşahidə edilir. Yayda intensivlik qışa nisbətən dahada yüksək olur. Yayda sirkulyasiya suyun səthində gedir və termoklin ərazisində vertikal sürət artır. Qışda dənizin dərin hissələrindən başla yaraq sürət azalır. Səthdə sürət 10–20 sm/s, 100–150 metr horizontda isə 35 sm/s olur.

Suyun şəffaflığı

Xəzər dənizi sularının şəffaflığı suyun rəngi, dənizə axan çaylar, temperatur, dalğalanma, dibin tərkibi, ilin fəsli və coğrafi şəraitlə təyin olunur. Xəzər dənizinin sularının şəffaflığı ilin fəsli və coğrafi rayondan aslı olaraq dəyişir. Yanvar ayında dənizin şimal hissəsi buzla örtülüdür. Bu zaman dənizin qərb hissəsində 5 metr dərinliyə uyğun şəffaflıq izoxətti sahildən 50–100 km aralı keçir. Abşeron yarımadası rayonunda və Kürün mənsəbində bu xətt sahilə yaxınlaşır. İran şelfinin ən cənub hissəsi bütövlükdə 5 metrlik izoxəttə düşür və şəffaflığın artması müşahidə olunur.İran şelfinin cənubi-şərqindən Türkmənbaşı şəhərinə qədər şəffafliq minimaldır(2,5 m).Ümumiyyətlə şərq sahilində 5 metrlik izoxətt sahilə yaxındır, yəni nisbətən yüksək şəffaflıq müşahidə olunur. Dənizin dərin hissələrində, Lənkəran və Dərbənd çökəkliklərində, şəffaflığın qiyməti 15 metrə yaxındır.Apreldə, Şimali Xəzərdə, Volqa çayının buzları əridiyindən dənizin suları bulanlıqdır və şəffaflıq aşağıdır (2m-2,4m aşağı). Qərb sahilində 5 metrlik izoxətt sahilə yaxınlaşır, suların şəffaflığı artır.Cənub və şərq şelfinin sularında hər yerdə şəffaflıq 5 metrdən yuxarıdır. Yanvar ayında Dərbənd çökəkliyində mövcud olan yüksək şəffaflıq (15 m) zonası apreldə yox olur və öz yerini şəffaflığın 10 metrlik izoxəttinə verir. Eyni zamanda Cənubi Xəzərdə şəffaflıq 15 metrə qədər artır.Iyulda suların şəffaflığı artır, Cənubi Xəzərdə şəffaflığın 20 metrə çatdığı sahələr yaranır. Noyabrda suların şəffaflığı azalır, 20 metr şəffaflığa malik olan zonalar yox olur, qərb sahillərində şəffaflıq 1–2 metr aşağı düşür. Minimal şəffaflıq qərb sahilində, Samur, Kür, və sair çayların dənizə axdığı yerlərdə müşahidə olunur. Dənizin mərkəzi hissəsində şəffaflıq 10–15 metr tərtibindədir. Onun 21 metrə yaxın maksimal qiyməti isə yay fəslinə düşür və Cənubi Xəzərdə qeydə alınır. Bütün fəsillərdə, bir qayda olaraq, qərb hissələrin sularının şəffaflığı şərq hissələrinə əsasən aşağıdır.

Duzluluq

Xəzər dənizinin suyu okean mənşəlidir, dəniz qədim dövrdə okeanla birləşmiş, Aralıq, QaraAzov dənizləri ilə birlikdə Para Tetis dənizinin tərkibində olmuşdur. Xəzər dənizinin əlahiddə su hövzəsi kimi yaşı 3–5 milyon il hesab edilir. Xəzər dənizinin suyunun orta duzluğu 12,85 ‰ (promil) təşkil edir (okean suyunun orta duzluğu 35 ‰ — dir). Duzluğun aşağı olması dənizin qapalı olması və çay axımlarının böyük olması ilə əlaqədardır. Xəzər suyunda okean sularına nisbətən karbonatsulfatların miqdarı çox, xloridlərin miqdarı isə azdır. Şimali Xəzərdə duzluq çay mənsəblərdə 0,1 ‰ — dən Orta Xəzərin sərhədində 12 ‰ — ə, Cənubi Xəzərin şərq sahillərinə doğru isə 13,4 ‰ — ə qədər dəyişir. Ərazinin şimal- şərq və qərb sahilləri boyu daha durulu sular yerləşmişdir.

Xəzər dənizinin dərin hissələrində açıq dənizdə duzluğun orta qiyməti 12,8–12,9 ‰ təşkil edir. Dərinliyə doğru duzluq az dəyişir, təxminən 0,1–0,2 ‰ artır. Qışda Orta Xəzərdə duzluq şimal-qərbdə 11,0 ‰ — dən cənubi-şərqdə 13,4 ‰ — ə qədər artır. Yayda həm Orta, həm də Cənubi Xəzərdə (səthə) duzluq eyni olub, 12.8 −12,9 ‰ təşkil edir. Lakin duzluq Orta Xəzərin şərq sahillərində və mərkəzi ərazilərdə 13 ‰ qiymətlərinə qədər artır. Xəzər dənizinin duzluğu şimalda, Volqa çayı hövzəsində, 0,3%-dir, ona görə də Şimali Xəzər tipik şirinsulu dəniz hövzəsi kimi qəbul olunur. Ancaq, cənuba doğru duzluq sürətlə artmağa başlayır və cəmi 100 km məsafədə onun qiyməti 10%-ə çatır. Dənizin qərb hissəsində duzluğun illik orta qiyməti 12.5, şərq hissəsində isə 13,0%-dir. Bəzi hallarda cənub-şərqdə duzluq 13,5%-ə çatır, Qara-Boğaz-Qol körfəzində isə 300%-dən çoxdur. Dənizin duzluğu da mövsümdən asılı olaraq dəyişir. Belə ki, qışda Xəzərin duzluğu artır, yayda isə nisbətən azalır. Buna səbəb qışda Xəzər sularını duruldan Volqa çayının qışda donması və sularının azalmasıdır.

Dib relyefi

Dibin relyefi axınların istiqaməti və sürətinə əsaslı təsir göstərir. Dənizin dibinin relyefi üç əsas formada təzahür edir. Şelf, materik dayazlığı, (materik yamacı) və dəniz dibinin dərin çökəklik sahələri.

Xəzər dənizində şelf zonası sahildən başlayaraq təxminən 100 metr dərinlikdə qurtarır. Şelf zonasından sonra materik yamacı başlayır. Orta Xəzərdə bu zona 500–600 metr dərinliyində, Cənubi Xəzərdə isə 700–750 metrdə qurtarır. Xəzər dənizində iki dərin Dərbənd (788 m.) və Lənkəran (1025 m.), çökəklikləri qeydə alınmışdır.

Dənizin şimal hissəsi 44° paraleldən şimalda qalan ərazini əhatə edir. Bu rayonda dəniz dibinin relyefi akkumlyativ xarakterli dayazlıqla xarakterizə olunur. Rayonun şimal-qərb hissəsində Volqa çayının deltası, şimal-şərq hissəsində isə akkumlyativ mənşəli Çanbay, və Uknatıy adaları yerləşir.Volqanın eniş delta hissəsində Zuydev, Qalkin, Konev cənubda isə Çistaya və Balıqqulaqı bankası yerləşir. Şimali Xəzərin şərq sahilində yerləşən Buzoçi yarımadasının yaxınlığındakı eniş dayazlıqda isə Tulen adaları qrupu (Kulalı, Novıy, Balıqçı və s.) yerləşir. Şimali Xəzərdə şoxlu sayda adalar və bankalar yerləşmişdir.

Orta Xəzərin dib relyefi Şimali Xəzərin dib relyefindən fərqlidir. Xəzərin bu hissəsində şelf, materik yamacı və dərin Dərbənd şökəkliyi dəqiq seşilir. Orta Xəzərin qərb şelf hissəsi 60–100 metr dar sahəni əhatə edir. Orta Xəzərin şərq hissəsində şelf daha geniş sahəni tutur. Dərbənd şökəkliyinin materik yamacı dar və dikdir. Orta Xəzərin şimal və cənub şökəkliyinin dərinliyi Dərbənd çökəkliyinin dərinliyindən azdır. Orta Xəzər cənubi Xəzərdən Abşeron astanası ilə ayrılır. Abşeron astanasında orta dərinlik 198 metrdir. Ümumiyyətlə, cənub-qərbdən şimal-şərqə tərəf dayazlaşan orta Xəzər zonası şimalı Xəzərdən şox dərindir.

Cənubi Xəzərin dib relyefi şelf, materik yamacı, ən dərin çökəklikləri və sualtı yüksəklikləri ilə xarakterizə olunur. Qərb sahilinin şelf sahəsinin eni 43 km olub, dik qayalı bankalara, qumlu qrunta malik sahələrlə növbələşir. Şelfin şimal hissəsində düzən sahələr daha üstünlük təşkil edir. Cənub Xəzərin materik yamacı sahəsi dar, sərt pilləli şəkildə olması ilə xarekterizə olunur.

Qasırğa dalğaları

Coğrafi mövqeyinə görə Xəzər dənizi üzərində şimal-qərb, şimal və cənub-şərq küləkləri hökm sürür. Buna uyğun olaraq Xəzər dənizində şimal və şimal-qərbdən, cənub və cənub-şərqə və ya cənub-şərqdən şimal-qərbə və şimala doğru hərəkət edən dalğalar yaranır. Xəzər dənizinin böyük hissəsinə hakim olan şimal və şimal-qərb küləkləri Orta və Cənubi Xəzərdə daha intensiv qasırğalı dalğalar yaradır. Cənub-şərqdən gələn hava kütlələri Xəzərin şimal yarısında nisbətən güclü küləklər yaradır. Cənub-şərqdən daxil olan hava kütlələri Xəzərin şimal yarısında çox güclü küləklərin yaranmasına səbəb olur.

Dəniz üzərində zəif, sürəti v≈5,9 m/s olan şimal-qərb küləkləri əsdiyi zaman Orta və Cənubi Xəzərin 75% akvatoriyasında Abşeron yarımadasından 200–250 km şimala doğru hündürlüyü maksimum 1 m olan dalğalar müşahidə edilir. Sürəti 10–15 m/s olan küləklərin yaratdığı, hündürlüyü 1 m olan dalğalar Orta və Cənubi Xəzərin bütün rayonlarını əhatə edir.

Hündürlüyü maksimum yüksək olan dalğaların episentri Abşeron yarımadasından 70–90 km şimalda yerləşir.

Şimal-qərb və şimaldan əsən sürəti 16–20 m/s olan güclü qasırğa küləkləri dənizdə hündürlüyü 3 m və daha yüksək olan dalğalar yaradır və bu dalğalar Orta və Cənubi Xəzərin təxminən 80% akvatoriyasını əhatə edir. Yalnız Xəzərin cənub qutaracağında hündürlüyü 2 m-dən az olan dalğalara rast gəlinir. Şimal-qərb küləyi güclənərək 25 m/s və daha güclü olarsa qasırğa dalğalarının hündürlüyü episentrdə 7,5–7,8 m-ə çatır.

Cənub-şərqdən əsən güclü küləklər və qasırğalar, Şimali Xəzərin azsulu sahələrində dalğalar çox yüksək hündürklüyə çata bilmir. Ən intensiv güclü qasırğalarda belə hava kütlələrinin Xəzərin şimal-qərb hissəsinə axını güclənir.

Küləklər

Xəzər dənizi yer kürəsində küləkli dənizlərindən sayılır. Statistikaya görə bu dənizdə ilə 250 gün qasırğalı küləklər müşahidə olunur. Küləklərin sürət və istiqamətləri, əsasən, aşağadakı amillərlə müəyyən olunur: atmosferin ümumi dövranının xarakteri, küləyin özü tərəfindən yaranmış temperatur sahəsi və sahillərin relyefi. Atmosfetin yerə yaxın qatında külək öz qeyri-stabilliyi ilə fərqlənir. Bu da dənizin müxtəlif hissələrində atmosfer dövranlarının müxtəlifliyi ilə izah olunur. Külək rejiminin ümumi qanunauyğunluğuna görə dəniz üzərində şimal (ŞmQ, Şm, ŞmŞ) və cənubi-şərq rumblu küləklər üstünlük təşkil edirlər (Koşinski, 1964). Xəzər dənizində il boyunca şimal rumblu külək sahələrinin qərarlaşmasının orta ehtimalı 41%-dir, amma başqa mövsümlərə nisbətən yayda bu rəqəm bir qədər artır-48,7%. Təqribən onların yarısı şimali-qərb rumbulna düşür. Şimal rumblu küləklər Azor antisiklonunun qollarının cənub rayonlarına yayılması, Barens və Karsk, Skandinaviya antisiklonlarının hərəkəti və həm də, sonradan şimali-şərq istiqamətində hərəkət edib Orta Asiyanın qərb rayonlarında daxil olan, Cənubi Xəzər antisiklonunun aktivləşməsi zamanı müşahidə olunur. Cənubi-şərq küləkləri ildə orta hesabla 35,9% təşkil edir. Onlar ən çox qışda, Qazaxıstan və Orta Asiyanın rayonları üzərində qərarlaşmış antisiklon yarananda müşahidə olunur (41,3%). Bu antisiklon hava kütlələrinin cənub-şərq istiqamətində daşınmasına əlverişli şərait yaradır. Xəzər dənizi üzərində əsən külək tiplərindən ən davamlısı cənubi-şərqi küləklərdir. Dəniz akvatoriyası hüdudlarında küləyin orta illik sürəti 4–6 sm/san tərtibindədir.

Hidrometeoroloji fəlakətlər

Xəzər dənizində hidrometeoroloji fəlakət hadisələrinə gücü v≥30 m/san olan küləklər, hündürlüyü h≥8 m olan dalğalar, dəniz səviyyəsinin təhlükə həddindən aşağı və yuxarı tərəddüdləri, buzlaşma hadisələri və buz dreyfləri aiddir.

Xəzər dənizində qasırğa yaradan küləklər şimal-qərb, şimal və cənub-şərq küləkləri hesab edilir. Oroqrafiyasına və burunlarla zəngin olduğuna görə Abşeron yarımadasının rayonları, Xəzərin başqa rayonlarına nisbətən qasırğaların təsirinə daha çox məruz qalır. Hər il bu rayonlarda sürəti 25 m/s və daha güclü küləklər əsir.

Sürəti daha çox — 42–44 m/s olan küləklər Xəzərin qərb hissəsində müşahidə edilir, güclü qasırğaların təkrarlanması nisbətən çox olur. Cənub-şərq qasırğaları Xəzərin Mahaçkala-Dərbənd rayonları üçün xarakterikdir.

Çox güclü və uzun müddət davam edən şimal küləkləri əsən zaman Neft Daşları rayonunda parametrləri bütün Xəzər üçün son hədd hesab edilən çox güclü dalğalar yaranır. Hesablamalara görə bu akvatoriyada 50 ildə bir dəfə dalğaların hündürlüyü 17 m-ə çatır. Cənubi Xəzərdə hündürlüyü 15 m olan dalğaların təkrarlanması 50 ildən bir baş verir.

Güclü qabarma-çəkilmələr əsasən Şimali Xəzərə aiddir və əsasən payız, qış aylarında baş verir, yaz mövsümündə isə 1–2 dəfə təkrarlanır. Cənubi Xəzərdə çox da böyük olmayan sahələri qeyd etmək olar ki, sahilləri müəyyən qədər su altında qalır və bu su basmış sahələr bir neçə km-ə qədər çata bilir.

Buzlaşma hadisələri xalq təsərrüfatının bir çox sahələrinə ciddi təhlükə yaradır. Xüsusilə Şimali Xəzərdən Orta Xəzərin qərb sahilləri boyunca hərəkət edən buz dreyfləri cənub sahillərində 1928–29, 1949–50, 1953–54, 1968–69 və 1971–72-ci illərdə qışın çox soyuq və sərt keçməsi zamanı müşahidə edilmişdir.

Havanın temperaturu

Xəzər dənizinin temperatur rejimi müxtəlifdir. Havanın orta aylıq temperaturu dənizin şimal-şərqində 7–8 °C, cənub hissəsində isə 15–17 °C — aralarında dəyişir. Ən çox temperatur fərqi qış aylarında olur ki, bu, da 16 °C -yə, yayda isə 3–4 °C -yə bərabər olur. Bütün dəniz üzrə havanın temperaturu payızda yaza nisbətən isti olur.

Xəzərin şimal hissəsində qış mövsümündə havanın orta aylıq temperaturu 5–6 °C -yə, qərb sahilində isə 8 −10 °C arasında olur. Yazda havanın temperaturu tez yüksəlir və yazın axırında 16–18 °C -yə çatır. Yay aylarında havanın orta aylıq temperaturu 23–26 °C-ə, payızda isə 9 −12 °C-ə aralarında olur. Dənizin orta hissəsinin şimal-şərq sahilində havanın orta aylıq temperaturu yanvar ayında 3–4 °C -yə, qalan rayonlarında isə 0 °C -yə yaxın olur. Qərb sahilinin əksər hissəsində isə temperatur müsbət olur.Nadir hallarda qərb sahilində güclü şaxta müşahidə olunur.

Dənizin cənub hissəsində gəldikdə isə qışda havanın orta temperaturu 0 °C-dən yüksək olur. Yay çox isti olur. Xüsusi ilə şərq sahilində havanın orta aylıq temperaturu 26–29 °C -yə çatır.Qərb sahilində isə bu aylarda orta temperatur 23–25 °C-ə olur.Payızın əvvəlində və axırında isə havanın orta aylıq temperaturu uyğun olaraq 22–24 °C- və 11–13 °C -yə bərabər olur. Dənizin cənubunda isə hətta yanvar ayında belə temperatur 5–6 °C -ə olur.

Xəzər dənizinin hidroloji rejimi

Xəzər dənizi qapalı su hövzəsi olduğundan o, özünün xüsusi hidroloji rejiminə malikdir. Bu rejimin özünəməxsusluğu bir sıra amillər təyin edir ki, onlarında əsasları bunlardır; çay axını, iqlim şəraiti, dənizin dərinliyi, və dib relyefi, eyni zamanda sahilin fiziki-coğrafi xüsusiyyəti.Çay axını dənizdə, xüsusəndə onun sahil zonalarında, temperaturun paylanma xarakterinə, suyun duzluluğuna və sıxlığına böyük təsir göstərir. Bu cür təsir özünü daha qabarıq şəkildə dənizin şimal-qərb sahilində, Volqa çayının mənsəb hissəsində göstərir. Bu təsirin nəticəsində oradakı dəniz suyu ilə açıq dəniz suyunun hidroloji elementləri arasında kəskin fərq mövcuddur. Dənizin hidroloji rejiminə rayonun iqlim şəraiti də böyük təsir göstərir. Yayın aydın və isti günlərində su müəyyən dərinliyə qədər qızır ki, bu da sıxlığın dəyişmə xarakterinə öz təsirini göstərir.

Dənizin dərinliyinin və dib relyefinin də hidroloji rejimin dəyişməsində böyük rolu vardır. Yayda, dənizin dərin yerlərində su istilik yığır ki, bu da qışda, suda temparaturun paylanmasına öz təsirini göstərir. Dib relyefi isə dənizin axın rejiminə təsir edir.

Xəzər dənizinin buzları

Sumqayıtın buz bağlamış Xəzərin sahil suları (12.02.2012)

Xəzər dənizin şimal hissəsi hər il hərəkətsiz, möhkəm buzlarla örtülür. Bəzi çox soyuq keçən qış mövsümlərində, Orta Xəzərin qərb və şərq sahilləri də buz qatı ilə örtülür. Bu, əsasən körfəz və buxtalarda müşahidə edilir. Orta Xəzərin qərb sahillərinin buzlaşma ehtimalı Mahaçkalada 72–74%, Sumqayıtda 20% qədər mümkündür. Nadir hallarda, çox soyuq keçən qış aylarında hətta Cənubi Xəzərin də buz bağlamasına rast gəlinir. Ekstrimal soyuq qış şəraitində üzən ağır buzların Xəzərin şimalından Abşeron sahillərinə üzüb gəlməsi müşahidə edilir. Bu, aşağıdakı şəraiıtdə mümkün olur: Xəzərin şimal hissəsi çox möhkəm buz bağlayır, şimal-şərq və şərq istiqamətdə əsən çox güclü küləklərin olması lazımdır ki, dərinliklərə təsir edib onları yerindən tərpədə bilsin; Xəzərin qərb sahillərində çox güclü şimal-qərb küləklərinin əsməsi, eyni zamanda Orta və Cənubi Xəzərdə havanın və suyun temperaturunun aşağı olması şəraitində mümkündür. Belə şəraitin yaranması soyuq arktik hava kütlələrinin Xəzərin dərin qatlarına təsiri nəticəsində mümkündür. Şimaldan üzüb gələn ağır, böyük buz kütlələri çox böyük dağıdıcı təsirə malik olur ki, bu da çox vaxt estakadaların və özüllərin zədələnməsinə və bəzən tamamilə dağılmasına səbə olur. Onlar dənizlə əlaqəli olan xalq təsərrüfatı sahələrinə çox ciddi təhlükə yaradır və zərər vurur.

Xəzər dənizində palçıq vulkanları Cənub Xəzər hövzəsində daha geniş yayılmışdır. Bu hövzədə 500 — ə qədər palçıq vulkanları aşkar edilmişdir. Onların xeyli hissəsi (169 — dan) cox Cənubi Xəzərin akvatoriyasına düşür.Dənizdə palçıq vulkanları ayrıca adalar, saylar və sualtı hündürlüklər şəklində özünü göstərir.Əsasən kiçik dərinliklərin 100 m — ə yaxın hüdudlarında yerləşirlər. Püskürmədən yaranmış adaların bəziləri bir müddətdən sonradəniz suları ilə yuyulurlar.(Buzovna sopkasında 2001 — ildə püskürmüş vulkanı misal göstərmək olar). Vulkanların püskürmə tezliyi müxtəlifdir. Ən çox püskürən Lökbatan vulkanıdır — 21 dəfə. Dənizdə çirkab vulkanların püskürməsi dəniz və adadakı hidrotexniki qurğular, boru kəmərləri üçün təhlükə yaradır. Çox zaman səthə çıxan qaz yanmağa başlayır. 1932-ci il aprel ayının 11 — də Səngi — Muğan adasında vulkanın püskürməsi nəticəsində atılmlş qazın alovunun hündürlüyu 60 m — ə çatmışdır

Xəzərin müasir problemləri arasında onun ekoloji vəziyyəti,səviyyəsinin dəyişməsi və statusu məsələləri mühüm yer tutur.

Ekoloji problem

Hazırda Xəzərin ekoloji vəziyyəti olduqca gərgindir.Dənizin şelf zonasında ekoloji şərait daha kəskindir və artıq burada ölü zonalar yaranmışdır.Bəzi yerlərdə çirkləndiricilərin miqdarı normadan 10–20 dəfə artıqdır.Xəzərin çirklənmə mənbələri müxtəlifdir.Onları aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar:

  1. Xəzərə axan çaylar vasitəsilə gələn çirkləndiricilər.
  2. Sahil zonasında yerləşən şəhərlərdənsənaye obyektlərindən gələn çirkləndiricilər.
  3. Dənizdə neft hasilatı və nəqli ilə əlaqədar çirklənmə.
  4. Xəzər dənizi səviyyəsinin qalxması nəticəsində sahil zonasında su altında qalmış mənbələrdən çirklənmə.

Bu çirkləndirici mənbələr içərisində birinci yeri Xəzərə axan çaylar tutur.Belə ki,son məlumatlara görə çaylar vasitəsilə Xəzər dənizinə ildə 75 milyon ton neft məhsulları gətirilir ki,bunun da 95 faizi Volqa çayının payına düşür.Çirklənmənin və qanunsuz ovun artması,Xəzər ətrafındakı balıqartırma zavodlarının əvvəlki güclə işləməməsi dənizdə bir çox növlərin,xüsusən nərə balığı ehtiyatının tükənməsi təhlükəsini yaratmışdır.

Xəzər dənizinin sahil zolağında antropogen çirklənmələri (bioloji problem)

Xəzər dənizinin neftlə çirklənməsinin digər səbəblərindən biri mövcud axarlarda (təbii axarlar, bələdiyyə axarları və s.) nəzarətin zəif olmasından irəli gəlir. Belə ki, bu axarlar yaxınlığında və ya sahil zolağında fəaliyyət göstərən müəssisə və obyektlərdə formalaşan tullantıların düzgün idarə olunmaması nəticəsində Xəzər dənizi antropogen təsirə məruz qalır və bu səbəbdən su mühitində yaşayan canlı orqanizmlərin məhvinə gətirib çıxarır. Sahil zolağında, çimərliklərdə (Nardaran, Bilgəh, Mərdəkan, Şüvəlan, Pirşağı, Buzovna və digər qəsəbələrin sahil zolağında), həssas və ekoloji üstün ərazilərdə neft ləkələrinin qeydə alınması iri sənaye müəssisələrində və Bakkanalizasiya İB-nin tabeliyində istismar olunan təmizləyici qurğuların effektli işləməməsinin nəticəsində əmələ gəlir.

Xəzər dənizinin neftlə çirklənməsinin əsas səbəblərindən biridə Xəzəryanı dövlətlərin sahildə və dənizdə fəaliyyət gösətərən neft və qaz çıxarma idarələrinin düzgün idarə olunmayan axıntı suları, iri sənaye zavodlarının (neft emalı, kimya sənaye zavodları və s.) istehsalat suları, çaylar vasitəsilə gətirilən neft məhsulları və dənizdə hərəkət edən obyektlərdən atılan çirkab sulardır. Ekstermal yüksək çirklənmənin hansı ölkədə baş verməsindən asılı olmayaraq informasiya mübadiləsinin olmaması, problemlə üzləşən tərəfin fakt qarşısında qalması ilə nəticələnir. Buna misal olaraq 2004-cü ilin iyul ayında Qazaxıstan Respublikasının Jilando burnu ərazisində 150 m²-lik sahədə neft ləkələrinin aşkar edilməsi və qəzanın aradan qaldırılmasını göstərmək olar.

Xəzər dənizində neftlə çirklənmənin azaldılması üçün aşağıdakılar vacibdir:

  1. Xəzər dənizi ilə əlaqəsi olan axarlara iri sənaye müəssisələrində (NQÇİ, Neft Emalı zavodları, Kimya sənaye müəssisələri və s.) formalaşan çirkab suların təmizlənmədən atılmasının qarşısının alınması;
  2. Neft və neft-kimya müəssisələrində istismar olunan avadanlıqların müasir tələblərə cavab verənlərlə əvəz olunması;
  3. Açıq dənizdə fəaliyyət göstərən və NQÇİ-lərin tabeliyində olan, uzun müddət fasiləsiz istismar olunan hidrotexniki qurğuların müasir tələblərə cavab verən qurğularla əvəz edilməsini;
  4. Estakada və estakadayanı meydançalardan keçən, neftin nəqli üçün nəzərdə tutulan komunikasiya xətlərinin sualtı çəkilməsini;
  5. Neftlə çirklənmə qeydə almarsa onun dərhal aradan qaldırılması istiqamətində təxirəsalmsaz işlərin görülməsini.

Səviyyənin dəyişməsi problemi

Paleocoğrafi,arxeoloji və tarixi məlumatlara görə son 3 min ildə Xəzərin səviyyəsinin dəyişmə amplitudu 15 metrə yaxın olmuşdur.Bu sahədə aparılan müşahidələrin əsasını 1837-ci ildə Bakıda E.Lents qoymuşdur. Müşahidələr dövründə qeydə alınmış ən yüksək səviyyə (-25.2 metr) 1882-ci ildə,ən aşağı (-29.0 metr) səviyyə isə 1977-ci ildə qeydə alınmışdır.1978–1995-ci illərdə səviyyə 2.5 metr qalxmışdır. Səviyyənin dəyişməsi iqlim, geoloji və antropogen amillərlə əlaqələndirilir. İqlim amili öz təsirini Xəzərin su balansının gəlir(dənizə axan çayların suları və dənizə düşən yağıntılar)və çıxar (səthdən buxarlanma) fərqində göstərir. Balansın pozulması səviyyənin dəyişməsi ilə nəticələnir,yəni çay suları və yağıntının miqdarı səthdən buxarlanmadan çox olduğu halda səviyyə qalxır və əksinə. Xəzər faunasının məskunlaşdığı və inkişaf etdiyi şelf zonasının sahəsi azalır, balıqların kürü tökmək üçün çaylara keçməsinə əngəl yaranır.Bu zonanın hidrometeoroloji rejimində mənfi dəyişikliklər baş verir.Səviyyənin qalxdığı hallarda da sahil zonasının sosial-iqtisadi vəziyyətinə külli miqdarda ziyan dəyir,ekoloji şərait pisləşir,bataqlıqlar yaranır, evlərtorpaqlar su altında qalır.1978–1995-ci illərdə səviyyənin qalxmasından Azərbaycana dəyən ziyanın miqdarı təqribən 2 milyard dollar təşkil etmişdir.

1978–95-ci illərdə Xəzərin səviyyəsi 2,5 metr qalxmışdı, xeyli ərazi suyun altında qalmışdı. Təxmini hesablamalara görə, təsərrüfatlara 2 milyard manat ziyan dəymişdi. Sonra isə bu səviyyə stabilləşdi və suyun altında qalan ərazilər yenidən üzə çıxdı. Xəzərin səviyyəsi 10–15 ildən bir aşağı düşə bilər. Araşdırmalara görə, 250 il Xəzərdə enmə olur, sonra isə suyun səviyyəsi qalxır. 4 min il ərazində Xəzərlə bağlı 8 belə dövr müəyyən olunub. Sonuncu dəfə qalxma 1800-cü ildə baş verib. 1810–1820-ci illərdən sonra suyun səviyyəsi enməyə başlayıb. Növbəti 25 il ərzində, təxminən 2050-ci ilə qədər Xəzər dənizinin səviyyəsinin enməsi proqnozlaşdırılır

Rusiya Hidrometeorologiya Mərkəzinin və Xəzər dənizi Araşdırmaları Mərkəzinin mütəxəssisləri belə iddia ilə çıxış ediblər ki, 2019-cu ilin dekabr ayına qədər Xəzər dənizində suyun səviyyəsi daha 15 santimetr azalacaq. Əgər bu proqnoz təsdiqini taparsa, Xəzər dənizi il ərzində 60 kub kilometr su itirə bilər. Bu da balıq populyasiyalarının azalmasını qaçılmaz edir. Elm adamları suyun səviyyəsinin enməsini 2019-cu il yaz aylarının çox isti keçməsi ilə əlaqələndirirlər.

Status məsələsi

Vaxtilə Xəzər dənizi SSRİ ilə İran arasında bölünmüş və sərhəd Astara-Həsənqulu xətti boyunca müəyyənləşdirilmişdir.1991-ci ildə SSRİ-nin süqutundan müttəfiq respublikalar,o cümlədən Azərbaycan Respublikası müstəqillik əldə edərək öz ərazi suları ilə birlikdə BMT-yə və digər beynəlxalq qurumlara daxil olmuşdur.

Azərbaycanda neft yataqları

Xəzər dənizi böyük həcmdə hidrokarbon ehtiyatlara malikdir. Müxtəlif hesablamalara görə Xəzərdə olan neft ehtiyatları 200 milyard barrelə çatır. Bundan başqa dənizdə böyük həcmdə təbii qaz ehtiyatları var. Xəzərin hidrokarbon ehtiyatlarının çıxarılmasında ətraf dövlətlər və xarici korporasiyalar fəal şəkildə iştirak edirlər. Bu gün Xəzər dənizi dünyada enerji təhlükəsizliyində əsas rol oynayan regionlardan biridir. Xəzərdə hasil olunan enerji resursları həm sahil ölkələrinin, həmdə ətraf regiona daxil olan ölkələrin inkişafında vacib rol oynayır.

Novxanı çimərliyi

Xəzər — əhəmiyyətli nəqliyyat yolu və ətraf mühitin və havanın təmizliyində əhəmiyyərli faktor olmaqla yanaşı qiymətli təbii yataqlara malikdir. Xəzərin əsas sərvəti neft və qazdır. 1994-cü ilin sentyabr ayında qərb dövlətlərinin konsertləri ilə bağlanan müqavilə "əsrin müqaviləsi" adlanır. Aparılan tədqiqatlar göstərir ki, Xəzər dünyada böyük neft anbarıdır. Hal-hazırda Azərbaycanda hasil olunan neftin 67 %-i, qazın isə 95 %-i Xəzərdən çıxarılır. Xəzər nadir və qiymətli balıq növləri ilə də zəngindir.

Abşeron yarımadasından şərqdə, neftlə zəngin bölgədə dənizin 100 m dərinliyindən metal bünövrələrin üstündə 100-dən çox süni adacıqlar təşkil olunub estakadalar düzəldilmişdir. Estakadaların ümumi uzunluğu 400 km-dən çoxdur. Estakadaların üstündə çoxmərtəbəli yaşayış evləri və ictimai binaları olan "Neft daşları" şəhəri yaradılmışdır.

Xəzərin qumlu çimərlikləri əhalinin sevimli istirahət yeridir. Xəzərin zümrüd suyu, "qızıl" qumu, ultrabənövşəyi günəş şüaları yay aylarında turistləri cəlb edir.

Xəzər dənizinin Türkmənistan sahilləri

Hazırda Xəzərin ekoloji vəziyyəti olduqca gərgindir. Dənizin şelf zonasında problem daha kəskindir, artıq bu ərazilərdə ölü zonalar yaranmışıdr. Bəzi yerlərdə çirkləndiricilərin qiyməti normanı 10–20 dəfə artır. Xəzərin çirklənmə mənbələri olduqca müxtəlifdir. Bununla birlikdə onları aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar:

  1. Xəzərə axan çaylar vasitəsi ilə gələn çirkləndiricilər
  2. Sahil zonasında yerləşən şəhərlərdən və sənaye obyektlərindən çirklənmə
  3. Dənizdə neft hasilatı və nəqli ilə əlaqədar çirklənmə
  4. Xəzər dənizi səviyyəsinin qalxması nəticəsində sahil zonasında su altında qalmış mənbələrdən çirklənmə

Bu çirklənmə mənbələri içərisində birinci yeri Xəzərə axan çaylar vasitəsi ilə gətirilən çirkləndirmə tutur. Misal üçün, son məlumatlara görə çaylar vasitəsi ilə Xəzər dənizinə ildə 75 mln. tonn neft məhsulları gətirilir və bunun 95% Volqa çayının payına düşür. Xəzərətrafı ölkələr arasında dənizin mühafizəsi üçün yekdil saziş olmadığından brakonyerlik geniş vüsət almışdır. Çirklənmənin və brakonyerliyin artması, Xəzər ətrafındakı balıqartırma zavodlarının əvvəlki güclə işləməməsi dənizdə bir çox növlərin, xüsusən nərə balığının ehtiyatının tükənməsi problemini yaratmışdır.

Dənizdə aparılan qazma işləri zamanı təmizləyici qurğulardan qazma məhsulları və çirkab suları çox vaxt dənizə axıdılır. Neft quyularının yaxınlığında suyun üzərində neft ləkələrinin olması adi haldır. Dalğalar isə onları sahilə gətirir və sahil zolağının torpaq qatının çiriklənməsinə səbəb olur. Bundan başqa, uzun illərdi neft-qaz yataqlarının kəşfi, həmçinin yataqların istifadəsi nəticəsində dənizdə neft quyularının, estakadalarının tikintisi və boru kəmərlərinin çəkilməsi həyata keçirilib. Artıq bu qurğuların çox hissəsinin istifadə müddəti başa çatib. Köhnəlmiş texniki qurğular korroziyaya uğrayaraq dənizi çirkləndirir. Dənizdə fəaliyyət göstərən müəssisələrin balansında olan özüllərin əksəriyyəti istismara yararsız vəziyyətdə dəniz akvatoriyasında atılaraq qalmaqdadır. Xəzər dənizinin çirklənməsində neft emalı müəssisələrində neftlə çiriklənmiş suların tam təmizlənmədən dənizə axıdılması da rol oynayır. Su mühitinin Xәzәrsahili ölkәlәrin neft hasilatını artırması nәticәsindә ifrat çirklənməsi balıq sənayesinə ciddi ziyan vurur. Xəzər dənizi üçün ən təhlükəli çirklənmə tərkibində zərərli kimyəvi maddələr olan tullantılarla çirklənmədir. Bunlardan neft karbohidrogenlərini, karbonukleidləri, xlor üzvi birləşmələri və ağır metalları göstərmək olar. Kimyəvi maddələr suyun və qruntun tərkibini dəyişdirir. Bu da öz növbəsində Xəzər dənizinin flora və faunasına öldürücü təsir göstərir. Xəzər dənizinin neftlə və neft məhsulları ilə ən çox çirklənməyə məruz qalan hissələri Bakı buxtası, Abşeron arxipelaqı, Adalar, Türkmənbaşı, Çeleken, Manqışlaq, Tenqiz və neft sənayesinin digər inkişaf edən əraziləridir. Ekspertlər bildirirlər ki, Xəzər dənizində neft sənayesinin güclü inkişafı ilə əlaqədar olaraq, onun daha da çirklənəcəyini gözləmək olar.

  • Səviyyəsinin dəyişməsi problemi — Xəzər dənizi səviyyəsinin dəyişməsi sahil zonasında həmişə sosial-iqtisadi və ekoloji problemlər yaratmışdır. Məsələn, səviyyənin endiyi hallarda bütün hidrotexniki qurğuların, o cümlədən limanların, yenidən tikilməsinə ehtiyac yaranır. Xəzər faunasının məskunlaşdığı və inkişaf etdiyi şelf zonasının sahəsi azalır, balıqların kürü tökmək üçün çaylara keçməsinə əngəl yaranır. Bu zonanın hidrometeoroloji rejimində də mənfi dəyişikliklər baş verir. Səviyyənin qalxdığı hallarda da sahil zonasının sosial-iqtisadi həyatına külli miqdarda ziyan dəyir, ekoloji şərait pisləşir, bataqlıqlar yaranır, evlər və torpaqlar su altında qalır. Məsələn, 1977–1998-ci illər ərzində Xəzər dənizində suyun səviyyəsi 2,5 m qalxıb. Azərbaycanın cənub rayonlarında 17 kənd və 50 min hektar sahə su səviyyəsinin qalxmasından zərər çəkib, bir sıra kəndlərin əhalisi "ekoloji qaçqın" vəziyyətinə düşüb. Bu fəlakətin vurduğu iqtisadi ziyan 4 mlrd ABŞ dollarından çoxdur.
  • Status problemi — Əvvəllər Xəzər dənizi iki dövlətin sərhədlərində yerləşmişdir. 1991-ci ildə SSRİ-nin dağılması Xəzər ətrafında beş müstəqil dövlət və yeni geosiyasi şəraitin yaranması ilə nəticələndi. Yeni geosiyasi şəraitlə əlaqədər Xəzərin statusu problemi meydana gəldi. Xəzərətrafı ölkələrin mövqelərinin müxtəlifliyindən bu problem hələ də həll olunmamış qalır. Azərbaycan Respubliksının mövqeyi belədir ki, Xəzər beynəlxalq daxili göldür və onun suları mediana prinsipi ilə beş sektora bölünməlidr.
  • Seysmik şərait — Xəzər dənizi olduqca seysmoaktiv regionda yerləmişdir. Mütəxəssislərin fikrincə intensiv neft kəşfiyyatı və hasilatı Xəzərdə tektonik plitaların hərəkətini sürətləndirməklə seysmik şəraiti aktivləşdirir. Bunlardan əlavə Xəzərdə tez-tez palçıq vulkanlarının püskürməsi müşahidə olunur. Palçıq vulkanlarının ən çox sayı Bakı arxipelaqı rayonundadır. Buradakı adaların çoxu vulkan mənşəlidir.

Son illərdə Xəzərin ekoloji vəziyyətinin yaxşılaşdırılması üçün bir çox tədbirlər görülmüşdür. Bu qəbildən olan tədbirlərdən bir də 2006-cı ildə Aktauda açılan "Xəzər-dostluq dənizi" beynəlxalq festivalınındır. Onun əsas mövzusu Xəzərin mövcud ekoloji vəziyyəti və onun problemlərinin həll yollarıdır. Bu festivalda Qazaxıstan tərəfindən başqa, festivala bütün Xəzəryanı dövlətlərin — Azərbaycan, İran, Rusiya və Türkmənistanın nümayəndə heyətləri iştirak etmişdir və Xəzərin ekoloji vəziyyətinin yaxşılaşdırılması üçün bir çox sənədlər qəbul olunmuşdur.

Dondurulmuş Xəzər kilkəsi

Xəzər dənizinin fauna və florasının özünəməxsus zənginliyi var. O başqa dəniz və göllərdən seçilir. Xəzərin faunası tipik dəniz faunasından ciddi fərqlənir. Xəzərin sahil zonasında üç qoruq yaradılmışdır: Azərbaycanda Qızılağac, Rusiyada Həştərxan, Türkmənistanda — Xəzər . Xəzərdə 920-ə yaxın heyvan növü yaşayır. Xəzərdə onurğalıların 79 növü mövcuddur. Bunlardan başqa Xəzərdə 101 balıq növü də mövcuddur. Xəzər dənizinidə, nərə, uzunburun, qaya balığı, ağ qızılbalıq, qızıl balıq, Xəzər siyənəyinin beş növü, dəniz sıfı, ziyad, gülmə, çəki, xəşəm və başqa balıq növləri var.

Xəzər dənizində yaşayan balıqların siyahısında 101 müxtəlif balıq növü və forması yaşayır. Bunlara nərəkimi balıqlardan olan 5m-lik nəhəng bölgədən tutmuş 45 mm uzunluqda olan hirkanobus xul balığı da daxildir. Burada bəzi növlərin sayı milyon və milyardlarla hesablanır: siyənəkkimilər, xulkimilər, nərəkimilər, gızılbalıgkimilər, durnabalığı, çəkikimilər, naxabalığı və s. Bunlardan durnabalığı , xanıbalığı , dabanbalığı şirin su mənşəlidirlər.

Onlar başlıca olaraq çayların dənizlərə töküldüyü yerlərdən yuxarıda və nadir hallarda dənizdə rast gəlirlər.

Sıf, çapaq, çəki həm çayda həm də dənizin şirin sulu hissələrində yaşayırlar. Yalnız nərəkimilər və siyənəkkimilər dənizin hər yerində yayılmışlar və ancaq çoxalmaq üçün çaya girirlər. Aterina (Atherina mochon pontica), iynəbalıq (Syngnathus nigrolineatus), kefal (Lisa auratusLisa saliens) və kambala sırf dəniz balıqlarıdır. Dünyadakı nərə balıqlarının təqribən 85 %-i, qara kürünün isə 95 %-i Xəzər dənizində yaşayır. Xəzər dənizində 10 milyona qədər quş qışlayır.

Kambaladan başqa bunların hamısı AzovQara dənizdən gəlib Xəzər denizində inkişaf və böyümək üçün əlverişli şərait tapıb.

Xəzər dənizi qoruqlarında 312 növü qeyd edilmişdir və sahillərində çoxlu su quşları yuvalayır. Xəzər dənizi xususən qu quşlarının iri qışlama yeri kimi məşhurdur. Xəzər dənizi quşların Avropa, Asiya və Yaxın Şərq arasında köçməsinin əsas marşrutlarından biridir. Miqrasiya zamanı hər il regiondan 12 milyona qədər quş uçub keçir, 5 milyon quş isə burada qışlayır. Azərbaijan sahilləri çox mühüm təbii əhəmiyyətə malikdir. Belə ki, onun qorunan körfəzləri, kiçik adaları, gölməçələri, bataqlıq sahələri miqrasiya edən və qışlayan, həm də orada daimi yaşayan və çoxalan növlər üçün ideal yerlərdir. Xəzər dənizində və onun qoruqlarında ördək, qaz, qaşqaldaq, qaradöş qaqar, qıvrımlələk qutan, iri qarabatdaq, xırda qarabatdaq, kürən vağ, flaminqo, fısıldayan qu, harayçı qu, boz qaz, ağqaş qaz, anqut və ya qırmızı ördək, ala ördək, yaşılbaş ördək, boz, ordəkcarcı cürə, qızılbaş dalğıc və s. yaşayır.

Xəzər dənizində 1809 növ və yarım heyvan yaşayır ki, onun 1069 sərbəst yaşayan onurğasızlar, 325 növü parazitlər və 415 növü onurğalı heyvanlardır. Mənşəyinə görə Xəzər dənizində beş qrup sərbəst yaşayan heyvanlar ayırd etmək olarki bunlar da əsasən dənizin mürəkkəb tarixə malik olduğunu əks etdirir.

Birinci qrup Xəzərin aftoxton faunasından ibarətdir, ümumi sayı 513 növdür. Bütün faunanın 48 faizini təşkil edir. Onlar Sarmat, Pont və Akcaqıl hövzələrində yaşayan qədim formalardan əmələ gəlmişdir. Siyənəklər, xuı balıqlar, çömçə xullar, nərə kimilər, dreyssen mollyuskaları, xərçənklər, turbellyarilər, bəzi polixetlər, mizidlərin böyük hissəsi üçüncü dövr dəniz faunasının qalıqlarıdır.

İkinci genetik qrupu Arktika növləridir. Hazırda əcdadları Şimal dənizindədirlər. Bunlar şimal dənizindən 10–12 min il əvvəl Xəzər dənizinə keçmişlər. Arktika qrupunun 14 növü var. Bura xərçənk kimilərdən limnokalanus, dörd növ mizit, iki növ ağ qızıl balıq, Xəzər qızılbalığı, yanüzən, dəniz yuyrüyü, Xəzər su itisi aiddir. Bunlar Xəzərə buzlaşma dövründən sonra əmələ gələn qöyçay vasitəsilə keçmişlər. Bunlar Orta və Cənubi Xəzərin 200–700 metr dərinliklərində yaşayırlar. Bu həmin dərinliklərdə suyun daha soyuq olması izah edilir (4,9–5,9 °C).

Üçüncü qrup Aralıq dənizi növləridir. Ümumi sayı 26-dır. Bunlar Xəzər dənizinə Xvalın dövründə Kumu-Manıc boğazı vasitəsilə keçmiçlər. Bu qrupa fabritsiya çoxqıllı qurdu, iki növ sirastoderma mollyusku,iynəbalıq və s. aiddir. Bəzi Aralıq dənizi növlərisə Xəzərə Volqa-Don kanalı açıldıqdan sonra keçmişlər. Dördüncü qrup şirin su faunası 228 növdür. Şirin su növlərinin Xəzərə keçməsi dənizin suyunun şirinləşməsilə əlaqədar bir neçə mərhələdə baş vermişdir. Bura qızıl balıglar, durnabalığıkimilər, naxakimilər,karpkimilər, xanıbalığıkimilər, həmçinin bəzi onurğasızlar (oliqoxetlər), rotatorilər,turbellyarilərin bir qismi, xironomidlər və s. daxildir. Beşinci qrup dəniz növləridir. Bunlar infuzorlar (386 forma), iki foraminifer və s. aiddir.

Xəzər suitisi Xəzərin yeganə məməli heyvanıdır. Xəzər tısbağası

Xəzər balıqları

Zooplankton

Xəzər dənizinin zooplanktonunda infuzorlar , bağırsaqboşluqlar, rotatorilər, qurdlar, molyusklar, həmçinin balıqların kürüsü və sürfələrə rast gəlinir. Zooplankton balıqların və balinaların gidasında mühüm rol oynayır, o çox qidalıdır. Dünya okeanı dənizlərində təqribən 2000 zooplankton heyvanlar, o cümlədən 1200 növ xərçənglər qeyd edilmışdir.

Xəzər dənizini zooplanktonunda 315 növ yaşayır: onlardan 135 növ infuzorlar, 2 növ bağırsaqboşluqlar, 67 növ rotatorilər, 54 növ şaxəbığcıqlı xərçənglər, 32 növ kürəkayaqlı xərçənglər, 1 növ çanaqlı xərçənglər, 6 növ mizidlər, 5 növ kumlar, 6 növ yanüzənlər, 1 növ izopodlar, 1 növ su gənələri. Xəzər dənizində yaşayan 135 növ plankton infuzorların 73 növü Şimali Xəzərdə, 112 növü Orta Xəzərdə və 108 növü Cənubi Xəzərdə yaşayır. Rotatorilər əsasən dənizin şirin su olan — VolqaKür çaylarının dənizə töküldüyü sahələrində yaşayırlar. Xəzər dənizinin zooplanktonunda şaxəbığcıqlı xərçənglər mühüm rol oynayırlar. Onlardan şirin su növlərinə əsasən Şimali Xəzərdə və Volqa çayının dənizə tökülən hissəsində təsadüf edilir. Xəzər dənizi planktonunda kürəkayaqlı xərçənglərin aşağıdaki yarımdəstələrin (Calanoida — 6 növ, Cyclopoida — 17 növ, Harpacticoida — 9 növ) vardır. Burada say hesabı ilə birinci yeri limnokalanus xərçəngi tutur. Xəzərin planktonunda mizidlər, yanüzənlər və onurğasız heyvanların sürfələri də mühüm rol oynayırlar. Payızda zooplanktonun biokütləsi dənizin sahil zonasında artır, lakin dənizin orta hissəsində onun biokütləsi xeyli aşağı olur. Xəzər dənizi zooplanktonunun trofik strukturu aşağıdakı kimi təmsil olunmuşdur: dərin zonalarda fitofaqlar üstünlük təşkil edirlər, dairəvi axın zonasında yırtıcıların rolu artır, dayaz yerlərdə isə fitofaqlar və yırtıcılarla yanaşı, həmçinin detritofaqlar görünməyə başlayır.

Zoobentos

Xəzər dənizində bentik heyvanların yayılması onun dibini örtən torpaq tiplərindən və dərinlikdən asılıdır. Hazırda Xəzərin dib hissəsində onurğasız heyvanların 855 növü və yarımnövü qeydə alınmışdır. Onların 305 növünü infuzorlar, 52 növünü nematodlar, 118 növünü molyuskalar, 74 növünü yanüzənlər və 46 növünün çanaqlı xərçənklər və s. təşkil edir. Dənizin sahil zonalarında (0–50m) bentik heyvanların növ müxtəlifliyi onun dərin hissələrinə nisbətən çoxdur. Şimali Xəzərin bentosunda 276 növ heyvan qeyd edilmişdir. Orta Xəzər bentosunda 589 növ heyvan yaşayır. Onlardan 233 növü infuzorlardır. Orta Xəzərin qərb hissəsində 199 növ infuzor yaşayır. Orta Xəzərin zoobentosunda biokütləcə Azov və Qara dəniz növləri (abra, mitilaster, serastoderma, nereis) və bəzi Xəzər növləri-dreysena, pirqula ilbizləri, hipaniya qurdu və xironomid sürfələri üstünlük təşkil edirlər. Bentik heyvanların yüksək inkişafına Xudat və Giləzi arasındakı sahələrdə rast gəlinir. Orta Xəzərin şərq hissəsində çoxlu miqdarda yanüzən xərçənklər inkişaf edirlər. Cənubi Xəzərin zoobentosunun balıqların artmasında əsas rolu vardır. Cənubi Xəzərin bentosunda 589 növ heyvan qeydə alınmışdır. Onların 279 növü infuzorlardır. Bentik heyvanların maksimum inkişafına dənizin 10–50 m dərinliklərində rast gəlinir. Burada biokütləcə mitilaster, abra və dreyssena ilbizləri üstünlük təşkil edirlər. Bentik heyvanların maksimum inkişafına Bəndovan burnundan, Lənkəran və Astara yaxınlığında rast gəlinir. Kür çayının dənizə tökülən hissəsində cəmi 13 növ heyvan qeyd edilmışdir. Ümümiyyətlə, Cənubi Xəzərin şərq hissəsində bentik heyvanların 389 növü yaşayır. Onların 176 növü infuzorlardır. Molyuskalar arasında mitilaster və abra əsas yeri tuturlar. Bentik heyvanlar əsasən Təzabad yaxınlığında, Oqurçinsk adası və Ulski bankası yaxınlığında daha çox inkişaf edirlər. Xəzər dənizinin suyunun şorlanması ilə əlaqədar olaraq onun zoobentosunun tərkibində böyük dəyişikliklər baş vermişdir. Körfəzlərdəki sularda duzluluğun artması nəticəsində tamamilə yeni biosenozlar əmələ gəlmişlər ki, bu biosenozlarda Azov və Qara dənizlərdən Volqa-Don kanalı vasıtəsilə şortəhər sularda yaşayan orqanizmlərin gəlməsi hesabına baş verir. Bu proses Krasnovodsk, Cənubi Çələkən, Balxan, Qızılağac, Qorqan körfəzlərində daha intensiv gedir. Hazırda həmin körfəzlərdə Azov və Qara dəniz növləri bütün sahələri tutmuşlar. Təkcə Qazaxıstan körfəzində suyun duzluluğu gözəçarpan dəyişikliyə uğramadığı üçün Xəzər faunası öz domanantlığını saxlamışdır. Orta və Cənubi Xəzərin sahil zonalarının, eləcə də Şımali Xəzərin bentofaunasının rəngarəngliyi bu rayonlara müxtəlif balıqları — nərə, külmə, çəki, bəzi xullar, aterina və s. balıqları cəlb edir. Xəzərin bütün rayonlarında zoobentosun əsas biokütləsini Azov və Qara dənizlərdən gəlmiş növlər təşkil edir. Xəzərin səviyyəsinin qalxmasının təsiri altında dənizin dib faunasının məhsuldarlığında dəyişikliklər baş verir. Zoobentosun biokütləsi Orta və Cənubi Xəzərdə daha məhsuldardır, burada yem bazasının böyük ehtiyatları vardır. Lakin Şimali Xəzərin dibində yaşayan yem ehtiyatlarından balıqlar tam istifadə edirlər, çünki həyatı Volqa və Ural çayları ilə bağlı olan bütün balıqlar bu rayonlarda qidalanır.

Perifiton

Perifitona bəzən bioloji örtük də deyilir. Xəzərdə olan təbii və süni substratlarda çoxlu miqdarda perifiton orqanizmlər inkişaf edirlər. Perifitonda bakteriyalar, yosunlar, infuzorlar, süngürlər, briozoylar, qurdlar, molyuskalar, bığayaqlı xərçənklər və s. yaşayırlar. Xəzər dənizi perifitonunda 90 növ bitki və 212 növ heyvan qeyd edilmişdir. Əsrimizin əvvələrində Xəzər dənizində cəmi bir neçə növ perifiton heyvan yaşayırdı. Həmin heyvanlar Xəzərdə olan hidrotexniki qurğulara heç bir ziyan vurmurdular. Lakin Azov və Qara dənizlərdən Xəzər dənizinə yeni heyvanların gəlməsi ilə əlaqədar olaraq perifitonun rolu xeyli artmışdır. Hazırda perifiton heyvanlar gəmilərin, dəniz estakadaların və s. suda qalmış hissələrində külli miqdarda inkişaf etməklə onlara böyük ziyan vururlar. Mitilaster ilbizi Xəzər dənizinə Qara dənizdən gəmilərlə gəlmişdir. O, Xəzərdə ilk dəfə Bakı buxtasında qeyd edilmiş və buradan Cənubi Xəzərin qərb sahilinə, sonra şərq sahilinə və getdikcə dənizin bütün sahələrinə yayılmışdır. Xəzər dənizi perifitonundakı bütün dıyişiklər Volqa-Don kanali istismar olunandan sonra baş vermişdir. Bu kanalla Xəzər dənizinə gəmilərə yapışmış halda Qara və Azov dənizlərində yaşayan bir çox perifiton orqanizmlər gəlmişdir.Xəzər dənizinin perifitonunda 172 növ infuzor qeyd edimişdir, onların 30 növünə dənizin bütün akvatoriyasında rast gəlinir. Xəzər dənizi perifitonunda molyuskalardan mitilaster mühüm rol oynayır.

Poçt markası (1992).

Perifitonun tərkibində mitilasterdən başqa dreyssena, abra, serastoderma, teodoksus molyuskaları da vardır. Xərçənglərdən korofiidlər Xəzərdəki bioloji örtüklərdə böyük rol oynayırlar. Xəzər dənizi perifitonunda balanus xərçəngi (Balanus improvisus) əsas rol oynayır. Suda olan əşyaların və hidrotexniki qurğuların bioloji örtüklərinin hamısında balanus üstünlük təşkil edir. Xəzərin bioloji örtüklərində briozoyların 3 növü yaşayır. Son zamanlar Xəzər dənizinin perifitonunda sonboşluqlardan barensiyaya qeyd edilmişdir. İlk dəfə ona Krasnovodsk körfəzində rast gəlinmişdir. Xəzərdə gəmilərin alt hissəsində 10 növ heyvan tapılmışdır ki, bunlar hidrotexniki qurğulardakı bioloji örtüklər üçün də xarakterikdir. Perifiton heyvanların balıqların qidasında rolu olduqca azdır. Bəzi plankton balıqlar onların sürfələrindən istifadə edirlər.

Onurğasız heyvanlar

Xəzərdə yaşayan heyvanların əsas hissəsini onurğasız heyvanlar təşkil edir. Onların payına 1394 növ düşür ki, buda 77,1% təşkil edir.

Xəzərdə kökayaqlıların 10 növü, Heliozoyların hər iki növü, Qamçıdaşıyanlar (Mastiqophora) Bu yarımtip sarkomastiqoforlar tipinə daxildir. Bunların hamısında qamçı var və onun köməyi ilə hərəkət edirlər. Hazırda 6–8 min. növü vardır.

İnfuzorların 460 növü (21 növü parazitdir), süngərlər 3 forması olan bir növü, bağırsaqboşluqların 5 növü, kirpikli qurdların 29 növü, Nemertinlərin 1 növü (Prostoma clepsinoides) məlumdur

nematodların 52 növü, rotatorilər 67 növü, çoxqıllı qurdların 32 növü,

Zəlilər (Hirudinea) Piscicola caspia, Caspiobdella tuberculata, Archaeobdella esmonti. Bunlar sularda, dənizdə, bəzən isə quruda yaşayırlar Hazırda zəlilərin 400 növü vardır. Xəzərdə isə 3 növü qeyd edilmişdir.

Şaxəbığcıqlı xərçənglər (Cladosera) Pleopis polyphemoides, Polyphemus exiguus, Evadne anonux, Podonevadne, Cornigerius, Caspievadne, Cercopagis, Apagis cinslərinin növləri Xəzər dənizində geniş yayılmışdir. Hazırda 380 növü var, onlardan 55 növünə Xəzər dənizində rast gəlınır. Pleopis polyphemoides növündən başqagalan bütün formalar Xəzər və Azov dənizləri üçün endemikdir. Bu növ Xəzər dənizinə 1957-ci ildə Volqa-Don kanalı acıldıqdan sonra gəlmişdir.

Kürəkayaqlı xərçənglər (Copepoda) Xəzər dənizində 21 növ sərbəstyaşayan kürəkayaqlı xərçənk qeyd edilmişdir. Bu 5 növü Eurytemora minor, Halicyclops sarsi, Estinosoma concinnum, Schizopera akatovae, Smirnnoviella unisetosa Xəzərdə geniş yayılmışdır.

Bığayaqlı xərçənglər (Cirripedia) Hazırda bığayaqların 1000 növü vardır. Onlardan Xəzər dənizində isə 2 növü — Balanus improvisus ilk dəfə 1955-ci ildə, B. eberneus 1956-cı ildə qeyd edilmişdir. Hər iki Xəzərə Azov dənizindən, Volqa-Don kanalı açıldıqdan sonra gəmilərə və hidrotexniki qurğuların bioloji örtüklərinin əsas hissəsini təşkil edir. B.eberneus əsasən dənizin dibində yaşayır.

Çanaqlı xərçənglər (Ostrasoda) Cyprideis littoralis, Leptocythere lonqa Darüinula stevensoni, Cytherissa inormis, Leptocythere laevis, L.minuta, L laetifica Xəzər dənizinin sahil sularında lil, qum və balığqulağı biotoplarında yaşayırlar. Onların bəzi növləri bentik balıqların qidasını təşkil edirlər.

Mizidlər (Mysidacea) Hazırda mizidlırin 500 növü məlumdur, onlardan Xəzər dənizində 20 növü qeyd edilmişdir, bunlardan 13 növü endemik hesab olunur, 7 növünə isə Xəzər dənizindən başqa həm də Qara və Azov dənizlərində də rast gəlinir. Mysis macrolepis, M.microphthalma, M. amblyops, Paramysis loxolepis həmişə planktonda yaşayırlar. Mizidlər bəzi balıqların qidasında şışqarın siyənəklər, sıf, uzunburun,çapaq və s. mühüm rol oynayırlar.

Kumların 18 növü, bərabərayaqlıların 2 yarımnövü, yanüzənlərin 74 növü (69 növü yerli faunadır, 4 növü (Pseudolibrotus caspius, P. Platyceras, Pontoporea affinis microphtalma, Gammaracanthus loricatus caspius) Arktika faunası qrupuna daxildir), onayaqlıların 5 növü.

Su gənələri (hydracarina). Xəzərdə 2 növü məlumdur, dənizdə, şirin sularda və quruda yayılmışlar. Caspihalacarus hyrcanus Bakı buxtasında, Copidognathus oxicanus isə Şimali Xəzərin şərq hissəsində qeyd edilmişdir. Hər iki növ planktonda yaşayır.

xironomidlərin 8 növü, Nəm milçəklərinin Culicoides cinsinə aid növləri, molyuskların 118 növü, Briozoyların 6 növü, sonboşluqların 1 növü (Barentsia benedeni) qeydə alınmışdır.

Bitkilər aləmi

Xəzər dənizinin florası miosen dövründən məlumdur. Dənizinin florası 755 növ və yarımnövdən ibarətdir ki, onun da 5 növü ali bitkilərdir. Ali bitkilər guruda, dənizlərdə və şirin sularda yaşayırlar. Xəzər dənizində yaşayan bitkilərə bunlar aiddir: dənizotu (zostera notli), daragşəkilli suçiçəyi(potamogetonpestinatus), 2 növ ruppiya (ruppia spiralis, r.maritima, najas marina). Dənizotu çoxillik bitki olub, əsasən vegetativ, bəzən isə cinsi yolla çoxalır. Suçiçəyinə dənizin sahil zonasında, najas bitkisinə isə körfəzlərdə rast gəlinir. Ali su bitkiləri onurğasız heyvanlar və balıglar üçün yaxşı sığınacagdır. Ali bitkilərlə həm balıglar, həm də su quşları gidalanır. Bir çox balıglar öz kürülərini onların üzərinə tökürlər.

Fitoplankton balıq sərvətinin əsasıdır. Dəniz canlılarının əksəriyyəti onunla qidalanır. Xəzər dənizinin fitoplanktonu başqa dənizlərin fitoplanktonundan dəniz növlərinin az olması və şirin su növlərinin üstünlüyü ilə fərqlənir. Xəzər dənizi fitoplanktonunda həm şirin su və həm lə şortəhər su yosunları yaşayır. Bu da dənizinin duzluğunun az olması ilə bağlıdır. Xəzər dənizinin fitoplanktonunda 450 növ josun qeyd edilmişd ir: onların 163 növü diatom yosunlar,102 növü göy-yaşıl yosunlar , 139 növü yasıl yosunlar, 39 növü dinofit yosunlar, 2 növü qızılı yosunlar, 5 növü evglen yosunlardır. Xəzərin fitoplanktonunda 47 növ dəniz yosunu, 66 növ şortəhər su yosunu, 74 növ şortəhər — şirin su yosunu, 210 növ şirin su yosunu və 52 növ başqa yosunlar vardır. Xəzər dənizi fitoplanktonunda prorosentrum və rizosoleniya daha çoxdur. Orta və Cənubi Xəzərin suyunun duzluğu Şimali Xəzərə nisbətən yüksək olduğu üçün burada şirin su yosunları yaşaya bilmir və məhv olurlar.

Yosunlar

Caspian Sea Khezeshahr beach

Xəzərdə normal duzluğa malik dənizlərdə yaşayan yosunlar qrupu yoxdur. Xəzər dənizində yaşıl və göy-yaşıl yosunlar üstünlük təşkil edirlər. Əsrimizin 30-cu illərinin əvvəlində Xəzər dənizinə Qara dənizdən diatom yosun -rizosoleniya keçmişdir ki, hazırda bütün Xəzəri basmışdır. Volqa-Don kanalı açıldıqdan sonra Xəzərdə Azov və Qara dənizlərdə yaşayan başqa yosun növləri görünməyə başlamışdır. Yosunlara ibtidai bitkilər qrupu, adətən, su bitkiləri aiddir. Yosunlar müxtəlif rəngdə olurlar ki, bu da onlarda olan xlorofil və başqa piqmentlərin qarşılıqlı nisbətindən asılıdır. Xəzər dənizində göy-yaşıl, qızılı, diatom, qırmızı, yaşıl, qonur, xara, dinofit yosunları yaşayırlar.

Xəzərdə göy-yaşıl yosunların 203 növü, qızılı yosunların 2 növü (Dinobryon baltikumDinobryon sertularia), Diatom yosunların 292 növü, yaşıl yosunların 139 növü, xara yosunların 10 növü, qonur yosunların 13 növü, qırmızı yosunların 25 növü yayılmışdır.

Ali bitkilər

Hazırda ali bitkilərin 300 min növü məlumdur. Xəzərdə onların 5 növü qeyd edilmişdir. Bunların hamısı çiçəkli bitkilərə aiddir: dənizotu (Zostera nolti), daraqşəkilli suçiçəyi (Potamogeton pectinatus), 2 növ ruppiya (Ruppia spiralis, Ruppia maritima), najas (Najas marina). Dənizotu qum və qumbalıqqulağı torpaqlarda inkişaf edir. Suçiçəyinə dənizin sahil zonasında, nayas bitkisinə isə körfəzlərdə rast gəlinir. Ruppiyaların hər iki növü körfəzlərdə yaşayır. Ali bitkilərlə həm balıqlar, həm də su quşları gidalanır. Bir çox balıqlar (çəki, çapaq, külmə) öz kürülərini onların üzərinə tökürlər.

Fitoplankton balıq sərvətinin əsasıdır. Dəniz canlılarının əksəriyyəti onunla qidalanır. Xəzər dənizinin fitoplanktonu başqa dənizlərin fitoplanktonundan dəniz növlərinin az olması və şirin su növlərinin üstünlüyü ilə fərqlənir. 1934-cü ildə Xəzər dənizi planktonunda rizosoleniya diatom yosunun müşahidə olunması dənizin fitoplanktonunda xeyli dəyişiklik əmələ gətirmişdir. Şimali Xəzər fitoplanktonunda şirin su yosunları üstünlük təşkil edir ki, bunlardan da ən çox yayılanı göy-yaşıl və yaşıl yosunlardır. Orta Xəzər fitoplanktonunda diatom və göy-yaşıl yosunlar üstünlük təşkil edirlər. Fitoplanktonun fəsillər üzrə dəyişməsi aşağıdaki kimidir. Yazda Şimali Xəzərin cənub-qərb və Volqa çayı tökülən hissəsində diatom yosunların külli inkişafı qeyd edilir.Yayda fitoplanktonda yaşayan yosunların növ tərkibi artır. Payızda Şimali Xəzər fitoplanktonunda göy-yaşıl yosunlar demək olar ki, yox olurlar və onların əvəzində əsasən diatom və dinofit yosunları inkişaf etməyə başlayırlar. Orta və Cənubi Xəzərdə Şimali Xəzərdən fərqli olaraq, yosunların inkişafı qışda da davam edir. Dənizin şərq hissəsində qərb hissəsinə nisbətən yosunlar daha çox artırlar ki, bu da suyun həmin hissədə daha çox olması ilə əlaqədardır.

Cənubi Xəzərin qərb hissəsi, xüsusən dənizin 3,5 m dərinliyinə qədər olan yerləri yosunlarla zəngindir. Ələt və Bəndəvan burunları yaxınlığında qırmızı yosunlar və dənizotu yaxşı inkişaf edirlər. Böyük Qızılağac körfəzində ali bitkilərdən dənizotu və suçiçəyi yaxşı inkişaf edirlər. KrasnovodskTürkmən körfəzlərinin dibində, OqurçinskOsuşnoy adalarının sahil zonalarında ali su bitkilərinin bütün növlərinə rast gəlinir. Krasnovodsk körfəzinin şimal hissəsində xara yosunları yaxşı inkişaf edirlər. Şimali Çeleken körfəzində 2 növ yaşıl, 1 növ xara, 4 növ qırmızı yosun və 2 ali su bitkisi qeyd edilmişdir. Körfəzin orta hissəsində yosunların külli miqdarda inkişafına rast gəlinir.

Şimal Xəzər dənizinin fitobentosu dənizin bioloji məhsuldarlığında mühüm rol oynayır. Fotobentosda bitkilər arasında çoxlu miqdarda qurdlar, molyusklar, xərçənglər (yanüzənlər, mizidlər, yengəclər, krevetkalar) və körpə balıqlar yaşayırlar. Fitobentik bitkilər bir çox onurğasız heyvanlar və balıqlar üçün sığınacaq hesab olunurlar.

  1. . 2010-12-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:2011-06-13.
  2. R.M.Məmmədov, "Xəzər dənizinin hidrometeorologiyası", 2013:
  3. Azərbaycan Milli Ensiklopediyası.Bakı.2007.
  4. . 2011-11-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:2011-06-13.
Vikianbarda Xəzər dənizi ilə əlaqəli mediafayllar var.

Xəzər dənizi
xəzər, dənizi, dünyanın, böyük, gölü, məqalənin, bəzi, məlumatlarının, mənbəsi, göstərilməmişdir, daha, ətraflı, məlumat, üçün, məqalənin, müzakirə, səhifəsinə, baxa, məqaləyə, uyğun, formada, mənbələr, əlavə, edib, vikipediyanı, zənginləşdirə, bilərsiniz, iyu. Xezer denizi Dunyanin en boyuk golu Dil Izle Redakte Bu meqalenin bezi melumatlarinin menbesi gosterilmemisdir Daha etrafli melumat ucun meqalenin muzakire sehifesine baxa ve meqaleye uygun formada menbeler elave edib Vikipediyani zenginlesdire bilersiniz iyul 2021 Xezer denizi qaz Kaspij tenizi rus Kaspijskoe more turkm Hazar denzi fars دریای خزر Yer kuresinde en boyuk axmaz gol Avropa ve Asiyanin kesismesinde yerlesir Xezer deniziqaz Kaspij teniziUmumi melumatlarMutleq hundurluyu 28 mEni 435 kmUzunlugu 1 200 kmSahil uzunlugu 7 000 kmSahesi 386 400 km Hecmi 78 700 km Derin yeri 1 025 m 211 mDuzlulugu 12 5 Yerlesmesi42 sm e 51 s u Olke Iran Rusiya Qazaxistan Azerbaycan TurkmenistanXezer deniziXezer denizi Vikianbarda elaqeli mediafayllar Dibinde okean tipli yer qati yerlesdiyine ve deniz olculerine malik olduguna gore deniz adlanir Axmaz oldugundan terkibinde duzun faizi 0 05 Volqa cayinin deltasinda 1 3 dir Suyun seviyyesi deyiskendir hazirda o okean seviyyesinden teqriben 28 metr asagidir Onu dunyanin basqa iri su hovzelerinden esas ferqi dunya okeani ile hec bir birbasa elaqesinin olmamasidir Qedim xeritelerde Xezer denizi Gilan denizi kimi de adlandirilirdi Xezerin sahesi 376 000 km dir Sahil xettinin umumi uzunlugu perimetri 6 380 km dir En uzun sahesinin uzunlugu 1 205 km eni 554 km en derin yeri 1 025 m dir Xezer denizi hovzesi Mundericat 1 Etimologiyasi 2 Tarixi 3 Boyuk sahilyani seherleri 4 Sahilyani dovletler ve Xezer denizinin statusu 5 Fiziki cografi xarakteristika 5 1 Adalar 5 2 Xezer denizinin yarimadalari 5 3 Xezer denizine axan caylar 6 Yaginti 6 1 Axinlar 6 2 Suyun seffafligi 6 3 Duzluluq 6 4 Dib relyefi 6 5 Qasirga dalgalari 6 6 Kulekler 6 7 Hidrometeoroloji felaketler 6 8 Havanin temperaturu 6 9 Xezer denizinin hidroloji rejimi 6 10 Xezer denizinin buzlari 7 Xezer denizinin palciq vulkanlari 8 Xezer denizinin problemleri 8 1 Ekoloji problem 8 1 1 Xezer denizinin sahil zolaginda antropogen cirklenmeleri bioloji problem 8 2 Seviyyenin deyismesi problemi 8 3 Status meselesi 9 Xezer denizi sahilinde yerlesen seherler 10 Xezer denizinin neft ve qaz ehtiyatlari 11 Xezer denizinin bioloji servetleri 11 1 Xezer baliqlari 11 2 Zooplankton 11 3 Zoobentos 11 4 Perifiton 11 5 Onurgasiz heyvanlar 11 6 Bitkiler alemi 11 6 1 Yosunlar 11 6 2 Ali bitkiler 12 Istinadlar 13 Xarici kecidlerEtimologiyasi RedakteXezer denizi haqqinda en qedim melumatlara Assuriya gil qablarinin uzerindeki yazilarda rast gelinir ve o Cenub denizi adlanir Yunan tarix ve cografiyacisi Hekatey Miletskinin e e VI esr eserlerinde bu deniz Kaspiy ve Hirkan kimi adlanir Birinci etnonim o zaman denizin cenub qerb sahillerinde muasir Azerbaycanin erazisinde yasamis kaspi xalqinin adi ile elaqedardir Ikinci ad denizin cenub serq kuncunde yerlesmis Hirkan olkesinden farsca canavarlar olkesi demekdir yaranmisdir Her iki ad Herodot terefinden de istifade olunur e e V esr Daha sonraki qedim muellifler bu adlarla yanasi Cosqun ve Hirkan denizi adlarini isledirler Qedim rus elyazmalari abidelerinde Xezer denizi Goy monqol turklerden goturulmsdur Xarezm Amuderya cayinin asagi vadisinde yerlesen ve erazisi Xezer denizine qeder uzanan Xarezm dovleti ile bagli Xvalin Derbent ve s kimi adlandirilir Xezer etrafinda yasayan xalqlar da bu denize mextelif adlar vermisler Meselen ruslar Xvalin tatarlar Ag deniz turkler Kicik deniz cinliler Si Hay yeni qerb denizi Rusiyada Kaspiy adi XVI esrin evvelerinde meydana gelmisdir Xezer etrafinda yerlesmis diger olkelerde bu su hovzesi Azerbaycanda Xezer Xezerler V X esrlerde denizin simal qerb sahillerinde meskunlasmis turkdilli milletdir Iranda Mazandaran Qazaxistanda ve Turkmenistanda Kaspiy denizi kimi adlandirilmisdir Antik dovrun Xezer denizini oyrenmekle mesgul olmus alim ve seyahetcilerinin maraqli fikir ve ferziyyeleri esasinda demek olar ki ozunun coxesrlik tarixi erzinde Xezerin coxlu adlari olmusdur Bezi menbelerde bu adlarin sayi 40 dek bezilerinde ise 100 dek gosterilir Hemin adlar adeten onun sahilinde meskunlasmis ehalinin boyuk tayfa birliklerinin adina gore ya da sahilyani zolaqda yerlesen seher vilayet olkelerin adlarina gore verilirdi Bu baximdan Xezerin Hirkan Abeskun Xezer Xvalinsk Kaspi Gurgan Pontik Kimmerik Sarmat Xorasan Tabasaran Mazandaran Lenkeran Goy Agdeniz Rus Baki Derbend ve s kimi adlari bununla bagli olmusdur Adlar icerisinde yalniz Xezer ve Kaspi tarixi ve cografi ad huququ qazanaraq indiye kimi qalmisdir Tarixi RedakteMutexessislerin fikrince Mezozoy erasinin baslangicinda 30 min il davam eden Trias dovru erefesinde Yer kuresinin boyuk sahesini quru teskil etmis sonralar hemin quru hisseleri su basdigina gore deniz emele gelmisdir Elmi edebiyyatda Tetis adlandirilan bu denizin bir terefi Ispaniyaya o biri terefi ise Zond adalarinadek catirmis Lakin Mezozoy erasinin sonunda yeni 70 milyon il davam eden Tabasir dovrunde gil qum ve ehengdasi cokuntulerinin uzun tarixi dovr erzinde toplanaraq suyun sethine cixmasi quru emelegelme prosesine guclu tekan vermisdir Proses bu merhele ile dayanmayib davam etmis neticede Xezer denizi Qara deniz hovzesinden tedricen ayrilmisdir Amma tarixin muxtelif dovrlerinde Xezerin sahesi bezen boyumus bezen de kicilmisdir Tedqiqatcilar bu hovzenin Irandan Samara seherinedek genis eraziye malik Agcaqil denizi kimi de adlandirmislar Muasir Xezerin formalasmasi muxtelif merheleler kecmeyine baxmayaraq milyon il bundan qabaq iqlimin keskin deyismesi Avropada Asiyada ve Simali Amerikada buzlasma dovru ve onun erimesi prosesi onun erazisinin dovru olaraq deyismesine tesir gostermisdir 1562 ci ilde ingilis seyyahi Cenkinsonun tertib etdiyi Baki seheri ve Xezer denizinin xeritesi Qedim yunan cografiyasunasi ve tarixcisi Hekatey Miletli e e VI V esrler ilk defe olaraq Xezerden behs etmis onu okean korfezi ve Hirkan Girkan denizi kimi adlandirilmisdir Sovet tarixcisi L A Yelnski ise Hekateyin ve onun muasirlerinin cografi baxislarini butovlukde tehlil ederek bele neticeye gelir ki yunan seyyahi butun denizleri Araliq denizi istisna olmaqla o cumleden Xezeri qapali hesab etmisdir Lakin Herodotun dovrunde Qirmizi Erebistan ve s denizlerin okeanla elaqesi askar edildi Gorunur tarixci Herodot da bir deniz haqqinda olan baxisin mexaniki olaraq basqasina tetbiq edilmesine qarsi cixmisdir Ona gore de Xezerin hec bir denizle elaqesi olmadigini gostermisdir Xezere gol xarakteri e e V IV esrlerde daha cox ireli surulurdu Eyni zamanda eks nezeriyyeler de movcud idi E e II esrde yasamis Ptolomey de birmenali olaraq Herodotun fikrini tesdiq etmisdir Serkerde Makedoniyali Isgenderin qosunlari Sirderya etrafinda oldugu zaman hemin vaxt Xezer ve Aral denizleri bir birinden ayrilmamisdir Iskenderin silahdaslari bele hesab etmisler ki Sir Derya Xezer denizine Don cayi ise Azov denizine tokulur Xezer ve Azov denizi bir birine qovusur Hetta boyuk mutefekkir Aristotel de Xezerin qapali hovze olmasini mudafie edirdi Lakin onun Xezerin Qara denizle yeralti elaqesinin olmasi fikrini neyin esasi melum deyil E e IV esrde yasamis Flavi Arrianin melumatina esasen hetta Makedoniyali Isgender Xezerin simal ve serq okeanlari ile elaqesinin olmasi haqqinda olan mubahiselere son qoymaq meqsedi ile evvelce serkerde Partokla bu meseleni arasdirmagi tapsirmis daha sonra onun butun sahillerini yoxlamaq ucun cenubda deniz donanmasinin yaradilmasi haqda Heraklite emr etmisdir Lakin Isgenderin olumu bu meseleni 40 il geri saldi Bunu onun varislerinden biri Selevk Nikator heyata kecirdi O e e 285 280 ci illerde Hirkan hakimi Partokla emr etdi ki butun sahilboyu sefer etsin ve burada esas meqsedlerden biri Xezerin xarakterini oyrenmek idi Yeni o basqa denizlerle birlesirmi birlesirse hansi ile Partokl dovrunun savadli dovlet xadimi ve alimi idi Lakin sefer neticesinde yazdigi eserde cox qeribe bir neticeye gelmisdir Tedqiqatci Seyran Veliyev yazir ki Partokol Xezerin simalda simal okeani ile birlesdiyi qenaetine gelmisdir Hemin eserin elde olmamasina gore tedqiqatci bunun sebebini izah etmir Lakin bu haqda elmi edebiyyatda ziddiyyetli fikirler vardir Bezi alimlere gore Partokl Qarabogaz Qol korfezine geden yolu okeana geden bogaz hesab etmis basqalarina gore Manqislaga qeder uzmus yarimadanin serqe donduyunden okeanin basladigini zenn etmis bir basqasina gore ise Volqani okeana geden bogaz saymisdir Yene de L A Yelnski bunlari tehlil ederek qeyd edir ki Partokl Xezerin yalniz Abseron yarimadasinadek olan hissesinedek uzmus qalan erazini simal denizi hesab etmisdir Belelikle bir nece esr erzinde qedim adamlarin Xezeri okean korfezi hesab etmesine baxmayaraq e e II esrde Ptolomey kohne ve yeni melumatlar esasinda Xezerin qapali hovze olmasini tam eminlikle soylemisdir Bu fikrin qelebe calmasi elbette bir esrden cox vaxtda mumkun olmusdur Sonraki esrlerde de bu hofzeni okean korfezi hesab eden alimler olmusdur Bir meqami yadda saxlamaq lazimdir ki Xezerin gol olmasi qapali hovze olmasi heqiqeti 2 min ilden artiq mubahiseden sonra tesdiq edilmisdir Bele neticeye gelindi ki Xezeri Qara Baltik ve basqa denizlerle yanasi qoymaq olmaz Umumiyyetle Xezerin tarixi haqqinda qedim dovrde daha cox yunan muellifleri Hekatey Herodot Erotosfen Strabon Ptolomey ve s ilk orta esrlerde ise yunanlarin fikirleri ile tanis olmus ereb muellifleri Yaqut Hemevi Zekeriyye Qevzini Ebul Fida Istexri Idrisi sonraki esrlerde ise fars turk Avropa ve rus seyyahlari I F Seymanov Q V Abix N N Andrusov ve s melumat vermisler X esrde yasamis Mesudi Xezerde uzen rus gemileri Bakida cixarilan neft haqqinda melumat vermisdir Eramizin 900 cu illerinde ereb muellifleri Istexri ve Idrisi Xezerin qapali oldugunu subut etmisdir Istexri yazirdi Hovzeyi behru el Xezerin bir noqtesinden cixib onun sahili boyu hereket etmekle yene hemin noqteye qayitmaq olar 17 ci esrde yasamis kazak quldur destelerinin bascisi Stepan Razin Xezer denizinde yuruse gederken 1906 ci ilde cekilmis resm Xezerdeki neft haqqinda tarixe bele fakt melum olmusdur ki e e 331 ci ilde Makedoniyali Isgender Irani muhasireye alarken qurdugu cadiri Xezer sahilinde yasayan sakinlerin getirdikleri gil qabin icerisinde yanan neftle isiqlandirmisdir Bu hovzenin adi XV esrden muntezem olaraq Xezer adlanmis ilk xeritesi ise 1616 17 ci illerde cekilmisdir Xezerin yeni ve daha deqiq xeritesi 1717 ci ilde teshis olunmusdur XVIII esrin 20 ci illerinde I F Soymonov terefinden Xezerin tedqiqi aparilmis 1731 ci ilde hidrocografi terkibde umumi xeritesini nesr etdirmisdir XIX esrin II yarisinda ise Xezerin tedqiqinde I V Tokmacev ve M I Voynovicemin xususi xidmetleri olmusdur XIX esrin evvellerinde Kolodkin birinci defe sahillerin kompas seklini hazirladi esrin ortalarinda bu is kontr admiral I Ivasintsevin rehberliyi altinda davam etdirildi 1856 ci illeredek ekspedisiya isi davam etdirildi 1874 cu ilde bu ekspedisiyalarin neticesinde iki cildlik Hesterxan Baki Asurada haqqinda qisa hidrocografi tesvir ve Xezer denizinde uzmeye rehberlik adli butov atlas nesr olundu XIX esrde P S Kollas K M Ber Q V Abix E X Lents N I Andrusov ve digerleri Xezerin tebii seraitinin oyrenilmesi sahesinde mueyyen isler gormus bu isde Baki gomruyunun ve Xezerdeniz hidrometroloji idaresinin emekdaslarinin cox boyuk xidmetleri olmusdur I M Knipovicin rehberlik etdiyi ekspedisiya 1904 1912 1915 ci illerde Xezerde muxtelif isler gormusdur XX esrin evvellerinden baslayaraq sovet geoloqlari I M Qubkin B A Appolov K P Voskresenki II dunya muharibesinden sonra bu isde Azerbaycanli mutexessisler K K Gul E M Sixlinski A Q Qasimov M I Abakorov A I Xelilov ve basqalari Xezer haqqinda cox deyerli tedqiqatlar aparmislar Azerbaycanli alimler esasen Xezerin tedqiqatina 1947 ci ilden baslamislar XVIII esrden etibaren muhum iqtisadi siyasi ehemiyyete malik olan oz tebii serveti ile meshur Xezer denizi ruslarin diqqet merkezinde olmus XIX esrin 30 cu illerinden ise Azerbaycanin isgalindan sonra bu hovzeden Rusiya ve Iran serbest sekilde istifade etmisler XIX esrin sonlarindan baslayaraq Xezerin geoloji tarixi neft qaz yataqlari bioloji seraiti ve s tedqiqatlar bilavasite azerbaycanli mutexessislerin muhum xidmetleri sahesinde askar olunmusdur Bu dovrden etibaren Xezerde agaliq ugrunda iki dovletin Rusiya ve Iranin mubarizesi daha seciyyevidir ki SSRI dagilanadek burada bir cox maraqli meqamlar diqqeti celb edir Muasir Xezerin simal cenub uzunlugu teqriben 1200 km orta eni 320 km sahil xetttinin uzunlugu 6 5 min km o cumleden 800 km i Azerbaycanin erazisinde sahesi 370 min kv km 1929 cu ilde ise sahesi 422 min kv km olmusdur dunya okeani seviyyesinden 28 metr asagidir Son 160 illik tarixinde Xezerin seviyyesi 25 2 m 1882 29 0 m 1977 arasinda tereddud etmis seviyyenin enmesi 3 8 m son 100 ilde ise 3 2 m olmusdur 1975 95 ci iller erzinde Xezerde su seviyyesinin qalxmasi neticesinde 12 5 min km erazi su altinda qalmisdir Bu zaman Azerbaycanda 48450 ha saheni su basmis 2 milyard dollar ziyan deymisdir Baki buxtasinda suyun altinda qalmis Karvansaray adasina Lenkeranda su altinda qalmis mese qaligina esasen bele neticeye gelmek olar ki hetta XII XIII esrlerde Xezerin seviyyesi bu gunkunden cox asagi olmusdur 1320 ci ilde ise Xezerin qerb sahilinde tapilmis Marino Sanuto xeritesinde bele bir yazi vardir Deniz her il bir ovuc ici qalxir ve bir nece yaxsi seherleri basmisdir Gorunduyu kimi haqqinda danisdigimiz Xezer cox genis bir tarixe malikdir Bu tarix onun esrlerle minilliklerle bolgedeki muhum ehemiyyetinden xeber verir Lakin XIX esrin ortalarindan baslayaraq senayede daha mutesekkil rol oynayan neft region dovletlerinin diqqetini keskin sekilde Xezere yoneltmisdir Esrlerle Rusiyanin Qafqazda apardigi mubarizelerin esasinda ele Xezer kimi boyuk hovzesinin servetlerine sahib olmaq dururdu Buna gore de son 150 il Xezer tarixinde daha maraqli meqamlarla zengindir Bu dovr erzinde denizin Azerbaycan hissesinde 432 milyon ton neft 318 milyard kubmetr qaz hasil edilmis 26 boyuk yataqlar kesf edilmisdir Mehz dunya praktikasinda ilk defe olaraq 1798 1830 cu illerde denizde Xezerin buxtasinda qazilmis quyulardan neft cixarilmisdir 1872 ci ilden baslayaraq Avropanin neft nehengleri bolgedeki neft sahelerine boyuk maraq gostermis 1873 cu ilde Robert Nobel 1829 1896 Abseron Xezer neft yataqlarinin istifadesine ve ag neft fabrikinin tikintisine qardaslari Ludviq ve Alfred ile birlikde 25 min rubl serf etmisdir Hemin qardaslar 1879 cu ilde neft sirketi yaratmislar 1877 ci ilde L Nobelin sifarisi ile dunyada ilk neft gemisi tikilib istifadeye verilmisdir Zaratustra adlanan dunyanin en iri tankeri 40 ile yaxin Xezer denizinde isledi Xezer neftine daha sonra Rotsildler maraq gostermis oz fealiyyet dairesine gore 2 ci yere cixmislar Sovet hakimiyyeti illerinde de Xezer nefti meshurlugu ile yanasi Moskvanin diqtesi ile guclu istismar olunmus hem de burada tetbiq olunmus texnikanin seviyyesi getdikce yukselmisdir Ilk defe olaraq 1949 cu ilde senaye usulu ile neftin istehsal edilmesine Xezer denizinde baslanmisdir Oten 50 il erzinde Xezer nefti Sovet Rusiyasinin guclu gelir menbeyi olmusdur XX esrin 70 ci illerinde Xezerin tedqiqi ile mesgul olan gorkemli azerbaycanli cografiyasunas alim Q M Gul bu haqda yazirdi Xezerin servetleri muxtelif ve rengarengdir Dunya durduqca Xezer beseriyyete xidmet ede ona bol ruzi vere biler Bunun ucun onun tebii servetlerinden iqtisadi imkanlarindan agil ve zeka ile zamanin teleblerine uygun semereli istifade yollari mueyyen edilmelidir Lakin 90 ci illerde bas vermis ictimai siyasi prosesler Xezerin tarixinde esasli donus yaradaraq evveller kecmis SSRI nin Iranla bagladigi 10 dan artiq muxtelif muqavileler esasinda istismar praktikasini kolgede qoymusdur Artiq regionda bes musteqil dovletin movcudlugu onlarin xarici siyasetinde Xezerden yeni istifadeni meydana cixarmis bu beynelxalq ehemiyyetli movzuya cevrilmisdir 1 Boyuk sahilyani seherleri Redakte Azerbaycan Baki Sumqayit Rusiya Mahacqala Derbend Iran Rest Qazaxistan Aktau Turkmenistan TurkmenbasiSahilyani dovletler ve Xezer denizinin statusu RedakteSSRI dagilandan beri 5 sahil dovleti Xezerin zengin ehtiyatlarinin nece bolunmesi uste mubahiseni hell olunmayib 2 2015 ci ilin sentyabrin 29 da Hesterxanda gorusen 5 sahil olkesinin prezidenti Xezerle bagli yekun razilasmanin yene de bir sonraki defeye qaldigini elan etdiler 2 Azerbaycan 955 08 km Xezerin dibinin SSRI zamanindaki kimi bolunmesini Rusiya ve Qazaxistanla razilasdirib 2 Amma ABS in bu hovzedeki Xezer kesikcisi layihesinden faydalanir ona gore Rusiyanin Xezerde herbi emekdasliq tekliflerine razilasmir 2 Iran 900 km SSRI ile oz arasinda Xezere dair razilasmalari tanimir onun yeniden butun sahilyani olkeler arasinda 5 beraber hisseye bolunmesini teleb edir 2 Azerbaycan bunu redd edir cunki bu qayda ile bolgu Iranin su serhedlerinin Baki buxtasina qeder uzanmasi demek olur 2 Rusiya 695 km Xezerin dibinin SSRI zamanindaki kimi bolunmesini Azerbaycan ve Qazaxistanla razilasdirib 2 Amma Xezere kenar dovletlerin nufuz etmesine qarsi cixis edir sahilyani olkelere iqtisadi ve herbi emekdasliq teklif edir 2 Turkmenistan 1200 km Xezerin orta xett prinsipi ile bolunmesini orta xett mueyyen olunanda da Abseron yarimadasi ve Cilov adasinin nezere alinmamasini teleb edir 2 Hesab edir ki bunlar Xezerde xususi veziyyet yaradirlar Azerbaycanin isletdiyi Azeri Ciraq ve Kepez yataqlarina iddia edir 2 Qazaxistan 2320 km Xezerin dibinin SSRI zamanindaki kimi bolunmesini Rusiya ve Azerbaycanla razilasdirib 2 Amma ABS in bu hovzedeki Xezer kesikcisi layihesinden faydalanir ona gore Rusiyanin Xezerde herbi emekdasliq teklifine razilasmir 2 Fiziki cografi xarakteristika Redakte Qarabogazgol sentyabr 1995 Hazirda Xezer denizi dunyada en boyuk gol hesab olunur Xezer denizinin sahesi dunyadaki butun gollerin umumi sahesinin 44 ne beraberdir 2001 ci ilin olcmelerine esasen Xezerin suyunun seviyyesi dunya okeaninin seviyyesinden 28 metr asagidadir Xezer denizinin sethinin sahesi 370 000 km den coxdur bu gosterici daim olaraq deyisir Denizin sahesinin deyisme diapazonu 10 le 20 arasindadir Xezer denizine irili xirdali 130 cay tokulur Bu caylar arasinda esas yeri Volqa cayi tutur Xezere caylardan tokulen su kutlesinin 90 i uc cayin payina dusur Volqa 80 Kur 6 ve Ural cayi 5 Terek Sulak Samur caylari umumilikde Xezere tokulen suyun 5 ni yerde qalan suyu ise Iranin xirda caylari getirir Xezer denizinin serq sahilinden hec bir cay denize tokulmur Asagidaki cedvelde Xezer denizi esviyyesinin ve sahesinin XX esrin evvelinden sonuna kimi deyisilmesi gostericileri verilib Iller Seviyye metrle Baltik denizi seviyyesi ile muqayisede Sahesi min km 1910 26 30 405 51920 27 80 389 01930 27 10 398 51940 28 09 379 01950 27 93 376 51960 27 81 374 11970 27 73 374 01980 27 57 371 61990 27 44 386 0Adalar Redakte Xezerde teqriben 200 dek ada var Onlarin Azerbaycana mexsus Pirallahi Tava Sengi Mugan Kur dasi Qarasu Xere Zire Gil adasi Sualti adalar qovsu Cilov Das adalar qovsu Qutan Kicik Tava Boyuk Tava Qu Sari Urunus Dardanel Baburi Tava alti Koltis Yal Boyuk Zire Qum Xanlar Karvansaray adalari daxildir umumilikde 50 ye yaxindir Xezer denizinin yarimadalari Redakte Abseron yarimadasi Azerbaycanda Celeken yarimadasi Turkmenbasi yarimadasi Derdce yarimadasi Turmenistanda Miyanqala yarimadasi Iran Mangistau yarimadasi Bozasi yarimadasi QazaxistanXezer denizine axan caylar Redakte Xezer denizinin erazisinde irili xirdali 130 dek bura tokulen cay vardir Bunlardan denize en cox su getireni Volqa cayidir Bunlardan bir necesi Terek Ural Kur Qusarcay Qudyalcay Velvelecay Sumqayitcay Viles cayi Lenkeran cayi ve Astara cayidirYaginti RedakteXezer denizinin sahillerinde yaginti qeyri beraber paylanmisdir En cox yaginti denizin cenub qerb sahillerine dusur ki onun da il erzinde miqdari 1700 mm beraberdir Denizin cenub hissesindede kifayet qeder 700 mm yaginti dusur Denizin simal ve serq sahilleri yagintilarin az dusmesi ile secilirler Serq sahilinin cenub ve orta hisselerinde il erzinde 100 mm e qeder simal hissesine ise 100 200 mm e qeder yaginti dusur Orta Xezerin qerb sahillerine ise il erzinde 200 400 mm e qeder yaginti dusur Denizin simal rayonlarinda noyabr mart aylarinda cenub rayonlarinda ise dekabr fevral aylarinda qar yagir Axinlar Redakte Xezer denizinde axinlarin yaranmasina sebeb olan amiller esasen kulekler deniz dibinin relyefi sahil xettinin konfiqurasiyasi denizin muxtelif sahelerinin suyunun temperatur ferqi denize tokulen caylar esasen Volqa cayinin tesiri boyukdur Uzun muddet aparilan tedqiqatlara esaslanaraq demek olar ki esas baslica helledici tesir eden faktor kulekdir Xezer denizinin axinlarinin sxemini ilk defe N M Knipovic 1921 ci ilde vermisdir Bu sxemde Orta Xezer ve Cenubi Xezerde suyun dovrani gosterilmisdir Volqa cayindan gelen suyun bir hissesi Simali Qerb istiqameti ile Orta Xezere axir o biri hissesi ise Simali Serq istiqametinde hereket ederek antisiklonik su dovranini yaradir 1956 ci ilden baslayaraq Azerbaycan SSR Elmler Akademiyasinin Baku Mir Qasimov elmi tedqiqat gemiler inde mutamadi olaraq Xezer denizinde axinlarin sureti olculmusdur Qis yaz aylarinda bir siklonik su dovrani Orta Xezeri iki antisiklonik su dovrani Cenubi Xezerde musahide edilir Yayda intensivlik qisa nisbeten dahada yuksek olur Yayda sirkulyasiya suyun sethinde gedir ve termoklin erazisinde vertikal suret artir Qisda denizin derin hisselerinden basla yaraq suret azalir Sethde suret 10 20 sm s 100 150 metr horizontda ise 35 sm s olur Suyun seffafligi Redakte Xezer denizi sularinin seffafligi suyun rengi denize axan caylar temperatur dalgalanma dibin terkibi ilin fesli ve cografi seraitle teyin olunur Xezer denizinin sularinin seffafligi ilin fesli ve cografi rayondan asli olaraq deyisir Yanvar ayinda denizin simal hissesi buzla ortuludur Bu zaman denizin qerb hissesinde 5 metr derinliye uygun seffafliq izoxetti sahilden 50 100 km arali kecir Abseron yarimadasi rayonunda ve Kurun mensebinde bu xett sahile yaxinlasir Iran selfinin en cenub hissesi butovlukde 5 metrlik izoxette dusur ve seffafligin artmasi musahide olunur Iran selfinin cenubi serqinden Turkmenbasi seherine qeder seffafliq minimaldir 2 5 m Umumiyyetle serq sahilinde 5 metrlik izoxett sahile yaxindir yeni nisbeten yuksek seffafliq musahide olunur Denizin derin hisselerinde Lenkeran ve Derbend cokekliklerinde seffafligin qiymeti 15 metre yaxindir Aprelde Simali Xezerde Volqa cayinin buzlari eridiyinden denizin sulari bulanliqdir ve seffafliq asagidir 2m 2 4m asagi Qerb sahilinde 5 metrlik izoxett sahile yaxinlasir sularin seffafligi artir Cenub ve serq selfinin sularinda her yerde seffafliq 5 metrden yuxaridir Yanvar ayinda Derbend cokekliyinde movcud olan yuksek seffafliq 15 m zonasi aprelde yox olur ve oz yerini seffafligin 10 metrlik izoxettine verir Eyni zamanda Cenubi Xezerde seffafliq 15 metre qeder artir Iyulda sularin seffafligi artir Cenubi Xezerde seffafligin 20 metre catdigi saheler yaranir Noyabrda sularin seffafligi azalir 20 metr seffafliga malik olan zonalar yox olur qerb sahillerinde seffafliq 1 2 metr asagi dusur Minimal seffafliq qerb sahilinde Samur Kur ve sair caylarin denize axdigi yerlerde musahide olunur Denizin merkezi hissesinde seffafliq 10 15 metr tertibindedir Onun 21 metre yaxin maksimal qiymeti ise yay fesline dusur ve Cenubi Xezerde qeyde alinir Butun fesillerde bir qayda olaraq qerb hisselerin sularinin seffafligi serq hisselerine esasen asagidir Duzluluq Redakte Xezer denizinin suyu okean menselidir deniz qedim dovrde okeanla birlesmis Araliq Qara ve Azov denizleri ile birlikde Para Tetis denizinin terkibinde olmusdur Xezer denizinin elahidde su hovzesi kimi yasi 3 5 milyon il hesab edilir Xezer denizinin suyunun orta duzlugu 12 85 promil teskil edir okean suyunun orta duzlugu 35 dir Duzlugun asagi olmasi denizin qapali olmasi ve cay aximlarinin boyuk olmasi ile elaqedardir Xezer suyunda okean sularina nisbeten karbonat ve sulfatlarin miqdari cox xloridlerin miqdari ise azdir Simali Xezerde duzluq cay menseblerde 0 1 den Orta Xezerin serhedinde 12 e Cenubi Xezerin serq sahillerine dogru ise 13 4 e qeder deyisir Erazinin simal serq ve qerb sahilleri boyu daha durulu sular yerlesmisdir Xezer denizinin derin hisselerinde aciq denizde duzlugun orta qiymeti 12 8 12 9 teskil edir Derinliye dogru duzluq az deyisir texminen 0 1 0 2 artir Qisda Orta Xezerde duzluq simal qerbde 11 0 den cenubi serqde 13 4 e qeder artir Yayda hem Orta hem de Cenubi Xezerde sethe duzluq eyni olub 12 8 12 9 teskil edir Lakin duzluq Orta Xezerin serq sahillerinde ve merkezi erazilerde 13 qiymetlerine qeder artir Xezer denizinin duzlugu simalda Volqa cayi hovzesinde 0 3 dir ona gore de Simali Xezer tipik sirinsulu deniz hovzesi kimi qebul olunur Ancaq cenuba dogru duzluq suretle artmaga baslayir ve cemi 100 km mesafede onun qiymeti 10 e catir Denizin qerb hissesinde duzlugun illik orta qiymeti 12 5 serq hissesinde ise 13 0 dir Bezi hallarda cenub serqde duzluq 13 5 e catir Qara Bogaz Qol korfezinde ise 300 den coxdur Denizin duzlugu da movsumden asili olaraq deyisir Bele ki qisda Xezerin duzlugu artir yayda ise nisbeten azalir Buna sebeb qisda Xezer sularini duruldan Volqa cayinin qisda donmasi ve sularinin azalmasidir 3 Dib relyefi Redakte Dibin relyefi axinlarin istiqameti ve suretine esasli tesir gosterir Denizin dibinin relyefi uc esas formada tezahur edir Self materik dayazligi materik yamaci ve deniz dibinin derin cokeklik saheleri Xezer denizinde self zonasi sahilden baslayaraq texminen 100 metr derinlikde qurtarir Self zonasindan sonra materik yamaci baslayir Orta Xezerde bu zona 500 600 metr derinliyinde Cenubi Xezerde ise 700 750 metrde qurtarir Xezer denizinde iki derin Derbend 788 m ve Lenkeran 1025 m cokeklikleri qeyde alinmisdir Denizin simal hissesi 44 paralelden simalda qalan erazini ehate edir Bu rayonda deniz dibinin relyefi akkumlyativ xarakterli dayazliqla xarakterize olunur Rayonun simal qerb hissesinde Volqa cayinin deltasi simal serq hissesinde ise akkumlyativ menseli Canbay ve Uknatiy adalari yerlesir Volqanin enis delta hissesinde Zuydev Qalkin Konev cenubda ise Cistaya ve Baliqqulaqi bankasi yerlesir Simali Xezerin serq sahilinde yerlesen Buzoci yarimadasinin yaxinligindaki enis dayazliqda ise Tulen adalari qrupu Kulali Noviy Baliqci ve s yerlesir Simali Xezerde soxlu sayda adalar ve bankalar yerlesmisdir Orta Xezerin dib relyefi Simali Xezerin dib relyefinden ferqlidir Xezerin bu hissesinde self materik yamaci ve derin Derbend sokekliyi deqiq sesilir Orta Xezerin qerb self hissesi 60 100 metr dar saheni ehate edir Orta Xezerin serq hissesinde self daha genis saheni tutur Derbend sokekliyinin materik yamaci dar ve dikdir Orta Xezerin simal ve cenub sokekliyinin derinliyi Derbend cokekliyinin derinliyinden azdir Orta Xezer cenubi Xezerden Abseron astanasi ile ayrilir Abseron astanasinda orta derinlik 198 metrdir Umumiyyetle cenub qerbden simal serqe teref dayazlasan orta Xezer zonasi simali Xezerden sox derindir Cenubi Xezerin dib relyefi self materik yamaci en derin cokeklikleri ve sualti yukseklikleri ile xarakterize olunur Qerb sahilinin self sahesinin eni 43 km olub dik qayali bankalara qumlu qrunta malik sahelerle novbelesir Selfin simal hissesinde duzen saheler daha ustunluk teskil edir Cenub Xezerin materik yamaci sahesi dar sert pilleli sekilde olmasi ile xarekterize olunur Qasirga dalgalari Redakte Cografi movqeyine gore Xezer denizi uzerinde simal qerb simal ve cenub serq kulekleri hokm surur Buna uygun olaraq Xezer denizinde simal ve simal qerbden cenub ve cenub serqe ve ya cenub serqden simal qerbe ve simala dogru hereket eden dalgalar yaranir Xezer denizinin boyuk hissesine hakim olan simal ve simal qerb kulekleri Orta ve Cenubi Xezerde daha intensiv qasirgali dalgalar yaradir Cenub serqden gelen hava kutleleri Xezerin simal yarisinda nisbeten guclu kulekler yaradir Cenub serqden daxil olan hava kutleleri Xezerin simal yarisinda cox guclu kuleklerin yaranmasina sebeb olur Deniz uzerinde zeif sureti v 5 9 m s olan simal qerb kulekleri esdiyi zaman Orta ve Cenubi Xezerin 75 akvatoriyasinda Abseron yarimadasindan 200 250 km simala dogru hundurluyu maksimum 1 m olan dalgalar musahide edilir Sureti 10 15 m s olan kuleklerin yaratdigi hundurluyu 1 m olan dalgalar Orta ve Cenubi Xezerin butun rayonlarini ehate edir Hundurluyu maksimum yuksek olan dalgalarin episentri Abseron yarimadasindan 70 90 km simalda yerlesir Simal qerb ve simaldan esen sureti 16 20 m s olan guclu qasirga kulekleri denizde hundurluyu 3 m ve daha yuksek olan dalgalar yaradir ve bu dalgalar Orta ve Cenubi Xezerin texminen 80 akvatoriyasini ehate edir Yalniz Xezerin cenub qutaracaginda hundurluyu 2 m den az olan dalgalara rast gelinir Simal qerb kuleyi guclenerek 25 m s ve daha guclu olarsa qasirga dalgalarinin hundurluyu episentrde 7 5 7 8 m e catir Cenub serqden esen guclu kulekler ve qasirgalar Simali Xezerin azsulu sahelerinde dalgalar cox yuksek hundurkluye cata bilmir En intensiv guclu qasirgalarda bele hava kutlelerinin Xezerin simal qerb hissesine axini guclenir Kulekler Redakte Xezer denizi yer kuresinde kulekli denizlerinden sayilir Statistikaya gore bu denizde ile 250 gun qasirgali kulekler musahide olunur Kuleklerin suret ve istiqametleri esasen asagadaki amillerle mueyyen olunur atmosferin umumi dovraninin xarakteri kuleyin ozu terefinden yaranmis temperatur sahesi ve sahillerin relyefi Atmosfetin yere yaxin qatinda kulek oz qeyri stabilliyi ile ferqlenir Bu da denizin muxtelif hisselerinde atmosfer dovranlarinin muxtelifliyi ile izah olunur Kulek rejiminin umumi qanunauygunluguna gore deniz uzerinde simal SmQ Sm SmS ve cenubi serq rumblu kulekler ustunluk teskil edirler Kosinski 1964 Xezer denizinde il boyunca simal rumblu kulek sahelerinin qerarlasmasinin orta ehtimali 41 dir amma basqa movsumlere nisbeten yayda bu reqem bir qeder artir 48 7 Teqriben onlarin yarisi simali qerb rumbulna dusur Simal rumblu kulekler Azor antisiklonunun qollarinin cenub rayonlarina yayilmasi Barens ve Karsk Skandinaviya antisiklonlarinin hereketi ve hem de sonradan simali serq istiqametinde hereket edib Orta Asiyanin qerb rayonlarinda daxil olan Cenubi Xezer antisiklonunun aktivlesmesi zamani musahide olunur Cenubi serq kulekleri ilde orta hesabla 35 9 teskil edir Onlar en cox qisda Qazaxistan ve Orta Asiyanin rayonlari uzerinde qerarlasmis antisiklon yarananda musahide olunur 41 3 Bu antisiklon hava kutlelerinin cenub serq istiqametinde dasinmasina elverisli serait yaradir Xezer denizi uzerinde esen kulek tiplerinden en davamlisi cenubi serqi kuleklerdir Deniz akvatoriyasi hududlarinda kuleyin orta illik sureti 4 6 sm san tertibindedir Hidrometeoroloji felaketler Redakte Xezer denizinde hidrometeoroloji felaket hadiselerine gucu v 30 m san olan kulekler hundurluyu h 8 m olan dalgalar deniz seviyyesinin tehluke heddinden asagi ve yuxari tereddudleri buzlasma hadiseleri ve buz dreyfleri aiddir Xezer denizinde qasirga yaradan kulekler simal qerb simal ve cenub serq kulekleri hesab edilir Oroqrafiyasina ve burunlarla zengin olduguna gore Abseron yarimadasinin rayonlari Xezerin basqa rayonlarina nisbeten qasirgalarin tesirine daha cox meruz qalir Her il bu rayonlarda sureti 25 m s ve daha guclu kulekler esir Sureti daha cox 42 44 m s olan kulekler Xezerin qerb hissesinde musahide edilir guclu qasirgalarin tekrarlanmasi nisbeten cox olur Cenub serq qasirgalari Xezerin Mahackala Derbend rayonlari ucun xarakterikdir Cox guclu ve uzun muddet davam eden simal kulekleri esen zaman Neft Daslari rayonunda parametrleri butun Xezer ucun son hedd hesab edilen cox guclu dalgalar yaranir Hesablamalara gore bu akvatoriyada 50 ilde bir defe dalgalarin hundurluyu 17 m e catir Cenubi Xezerde hundurluyu 15 m olan dalgalarin tekrarlanmasi 50 ilden bir bas verir Guclu qabarma cekilmeler esasen Simali Xezere aiddir ve esasen payiz qis aylarinda bas verir yaz movsumunde ise 1 2 defe tekrarlanir Cenubi Xezerde cox da boyuk olmayan saheleri qeyd etmek olar ki sahilleri mueyyen qeder su altinda qalir ve bu su basmis saheler bir nece km e qeder cata bilir Buzlasma hadiseleri xalq teserrufatinin bir cox sahelerine ciddi tehluke yaradir Xususile Simali Xezerden Orta Xezerin qerb sahilleri boyunca hereket eden buz dreyfleri cenub sahillerinde 1928 29 1949 50 1953 54 1968 69 ve 1971 72 ci illerde qisin cox soyuq ve sert kecmesi zamani musahide edilmisdir Havanin temperaturu Redakte Xezer denizinin temperatur rejimi muxtelifdir Havanin orta ayliq temperaturu denizin simal serqinde 7 8 C cenub hissesinde ise 15 17 C aralarinda deyisir En cox temperatur ferqi qis aylarinda olur ki bu da 16 C ye yayda ise 3 4 C ye beraber olur Butun deniz uzre havanin temperaturu payizda yaza nisbeten isti olur Xezerin simal hissesinde qis movsumunde havanin orta ayliq temperaturu 5 6 C ye qerb sahilinde ise 8 10 C arasinda olur Yazda havanin temperaturu tez yukselir ve yazin axirinda 16 18 C ye catir Yay aylarinda havanin orta ayliq temperaturu 23 26 C e payizda ise 9 12 C e aralarinda olur Denizin orta hissesinin simal serq sahilinde havanin orta ayliq temperaturu yanvar ayinda 3 4 C ye qalan rayonlarinda ise 0 C ye yaxin olur Qerb sahilinin ekser hissesinde ise temperatur musbet olur Nadir hallarda qerb sahilinde guclu saxta musahide olunur Denizin cenub hissesinde geldikde ise qisda havanin orta temperaturu 0 C den yuksek olur Yay cox isti olur Xususi ile serq sahilinde havanin orta ayliq temperaturu 26 29 C ye catir Qerb sahilinde ise bu aylarda orta temperatur 23 25 C e olur Payizin evvelinde ve axirinda ise havanin orta ayliq temperaturu uygun olaraq 22 24 C ve 11 13 C ye beraber olur Denizin cenubunda ise hetta yanvar ayinda bele temperatur 5 6 C e olur Xezer denizinin hidroloji rejimi Redakte Esas meqale Xezer denizinin hidrologiyasi Xezer denizi qapali su hovzesi oldugundan o ozunun xususi hidroloji rejimine malikdir Bu rejimin ozunemexsuslugu bir sira amiller teyin edir ki onlarinda esaslari bunlardir cay axini iqlim seraiti denizin derinliyi ve dib relyefi eyni zamanda sahilin fiziki cografi xususiyyeti Cay axini denizde xususende onun sahil zonalarinda temperaturun paylanma xarakterine suyun duzluluguna ve sixligina boyuk tesir gosterir Bu cur tesir ozunu daha qabariq sekilde denizin simal qerb sahilinde Volqa cayinin menseb hissesinde gosterir Bu tesirin neticesinde oradaki deniz suyu ile aciq deniz suyunun hidroloji elementleri arasinda keskin ferq movcuddur Denizin hidroloji rejimine rayonun iqlim seraiti de boyuk tesir gosterir Yayin aydin ve isti gunlerinde su mueyyen derinliye qeder qizir ki bu da sixligin deyisme xarakterine oz tesirini gosterir Denizin derinliyinin ve dib relyefinin de hidroloji rejimin deyismesinde boyuk rolu vardir Yayda denizin derin yerlerinde su istilik yigir ki bu da qisda suda temparaturun paylanmasina oz tesirini gosterir Dib relyefi ise denizin axin rejimine tesir edir Xezer denizinin buzlari Redakte Sumqayitin buz baglamis Xezerin sahil sulari 12 02 2012 Xezer denizin simal hissesi her il hereketsiz mohkem buzlarla ortulur Bezi cox soyuq kecen qis movsumlerinde Orta Xezerin qerb ve serq sahilleri de buz qati ile ortulur Bu esasen korfez ve buxtalarda musahide edilir Orta Xezerin qerb sahillerinin buzlasma ehtimali Mahackalada 72 74 Sumqayitda 20 qeder mumkundur Nadir hallarda cox soyuq kecen qis aylarinda hetta Cenubi Xezerin de buz baglamasina rast gelinir Ekstrimal soyuq qis seraitinde uzen agir buzlarin Xezerin simalindan Abseron sahillerine uzub gelmesi musahide edilir Bu asagidaki seraiitde mumkun olur Xezerin simal hissesi cox mohkem buz baglayir simal serq ve serq istiqametde esen cox guclu kuleklerin olmasi lazimdir ki derinliklere tesir edib onlari yerinden terpede bilsin Xezerin qerb sahillerinde cox guclu simal qerb kuleklerinin esmesi eyni zamanda Orta ve Cenubi Xezerde havanin ve suyun temperaturunun asagi olmasi seraitinde mumkundur Bele seraitin yaranmasi soyuq arktik hava kutlelerinin Xezerin derin qatlarina tesiri neticesinde mumkundur Simaldan uzub gelen agir boyuk buz kutleleri cox boyuk dagidici tesire malik olur ki bu da cox vaxt estakadalarin ve ozullerin zedelenmesine ve bezen tamamile dagilmasina sebe olur Onlar denizle elaqeli olan xalq teserrufati sahelerine cox ciddi tehluke yaradir ve zerer vurur Xezer denizinin palciq vulkanlari RedakteXezer denizinde palciq vulkanlari Cenub Xezer hovzesinde daha genis yayilmisdir Bu hovzede 500 e qeder palciq vulkanlari askar edilmisdir Onlarin xeyli hissesi 169 dan cox Cenubi Xezerin akvatoriyasina dusur Denizde palciq vulkanlari ayrica adalar saylar ve sualti hundurlukler seklinde ozunu gosterir Esasen kicik derinliklerin 100 m e yaxin hududlarinda yerlesirler Puskurmeden yaranmis adalarin bezileri bir muddetden sonradeniz sulari ile yuyulurlar Buzovna sopkasinda 2001 ilde puskurmus vulkani misal gostermek olar Vulkanlarin puskurme tezliyi muxtelifdir En cox puskuren Lokbatan vulkanidir 21 defe Denizde cirkab vulkanlarin puskurmesi deniz ve adadaki hidrotexniki qurgular boru kemerleri ucun tehluke yaradir Cox zaman sethe cixan qaz yanmaga baslayir 1932 ci il aprel ayinin 11 de Sengi Mugan adasinda vulkanin puskurmesi neticesinde atilmls qazin alovunun hundurluyu 60 m e catmisdirXezer denizinin problemleri RedakteXezerin muasir problemleri arasinda onun ekoloji veziyyeti seviyyesinin deyismesi ve statusu meseleleri muhum yer tutur Ekoloji problem Redakte Hazirda Xezerin ekoloji veziyyeti olduqca gergindir Denizin self zonasinda ekoloji serait daha keskindir ve artiq burada olu zonalar yaranmisdir Bezi yerlerde cirklendiricilerin miqdari normadan 10 20 defe artiqdir Xezerin cirklenme menbeleri muxtelifdir Onlari asagidaki kimi qruplasdirmaq olar Xezere axan caylar vasitesile gelen cirklendiriciler Sahil zonasinda yerlesen seherlerden ve senaye obyektlerinden gelen cirklendiriciler Denizde neft hasilati ve neqli ile elaqedar cirklenme Xezer denizi seviyyesinin qalxmasi neticesinde sahil zonasinda su altinda qalmis menbelerden cirklenme Bu cirklendirici menbeler icerisinde birinci yeri Xezere axan caylar tutur Bele ki son melumatlara gore caylar vasitesile Xezer denizine ilde 75 milyon ton neft mehsullari getirilir ki bunun da 95 faizi Volqa cayinin payina dusur Cirklenmenin ve qanunsuz ovun artmasi Xezer etrafindaki baliqartirma zavodlarinin evvelki gucle islememesi denizde bir cox novlerin xususen nere baligi ehtiyatinin tukenmesi tehlukesini yaratmisdir 4 Xezer denizinin sahil zolaginda antropogen cirklenmeleri bioloji problem Redakte Xezer denizinin neftle cirklenmesinin diger sebeblerinden biri movcud axarlarda tebii axarlar belediyye axarlari ve s nezaretin zeif olmasindan ireli gelir Bele ki bu axarlar yaxinliginda ve ya sahil zolaginda fealiyyet gosteren muessise ve obyektlerde formalasan tullantilarin duzgun idare olunmamasi neticesinde Xezer denizi antropogen tesire meruz qalir ve bu sebebden su muhitinde yasayan canli orqanizmlerin mehvine getirib cixarir Sahil zolaginda cimerliklerde Nardaran Bilgeh Merdekan Suvelan Pirsagi Buzovna ve diger qesebelerin sahil zolaginda hessas ve ekoloji ustun erazilerde neft lekelerinin qeyde alinmasi iri senaye muessiselerinde ve Bakkanalizasiya IB nin tabeliyinde istismar olunan temizleyici qurgularin effektli islememesinin neticesinde emele gelir Xezer denizinin neftle cirklenmesinin esas sebeblerinden biride Xezeryani dovletlerin sahilde ve denizde fealiyyet goseteren neft ve qaz cixarma idarelerinin duzgun idare olunmayan axinti sulari iri senaye zavodlarinin neft emali kimya senaye zavodlari ve s istehsalat sulari caylar vasitesile getirilen neft mehsullari ve denizde hereket eden obyektlerden atilan cirkab sulardir Ekstermal yuksek cirklenmenin hansi olkede bas vermesinden asili olmayaraq informasiya mubadilesinin olmamasi problemle uzlesen terefin fakt qarsisinda qalmasi ile neticelenir Buna misal olaraq 2004 cu ilin iyul ayinda Qazaxistan Respublikasinin Jilando burnu erazisinde 150 m lik sahede neft lekelerinin askar edilmesi ve qezanin aradan qaldirilmasini gostermek olar Xezer denizinde neftle cirklenmenin azaldilmasi ucun asagidakilar vacibdir Xezer denizi ile elaqesi olan axarlara iri senaye muessiselerinde NQCI Neft Emali zavodlari Kimya senaye muessiseleri ve s formalasan cirkab sularin temizlenmeden atilmasinin qarsisinin alinmasi Neft ve neft kimya muessiselerinde istismar olunan avadanliqlarin muasir teleblere cavab verenlerle evez olunmasi Aciq denizde fealiyyet gosteren ve NQCI lerin tabeliyinde olan uzun muddet fasilesiz istismar olunan hidrotexniki qurgularin muasir teleblere cavab veren qurgularla evez edilmesini Estakada ve estakadayani meydancalardan kecen neftin neqli ucun nezerde tutulan komunikasiya xetlerinin sualti cekilmesini Neftle cirklenme qeyde almarsa onun derhal aradan qaldirilmasi istiqametinde texiresalmsaz islerin gorulmesini Seviyyenin deyismesi problemi Redakte Paleocografi arxeoloji ve tarixi melumatlara gore son 3 min ilde Xezerin seviyyesinin deyisme amplitudu 15 metre yaxin olmusdur Bu sahede aparilan musahidelerin esasini 1837 ci ilde Bakida E Lents qoymusdur Musahideler dovrunde qeyde alinmis en yuksek seviyye 25 2 metr 1882 ci ilde en asagi 29 0 metr seviyye ise 1977 ci ilde qeyde alinmisdir 1978 1995 ci illerde seviyye 2 5 metr qalxmisdir Seviyyenin deyismesi iqlim geoloji ve antropogen amillerle elaqelendirilir Iqlim amili oz tesirini Xezerin su balansinin gelir denize axan caylarin sulari ve denize dusen yagintilar ve cixar sethden buxarlanma ferqinde gosterir Balansin pozulmasi seviyyenin deyismesi ile neticelenir yeni cay sulari ve yagintinin miqdari sethden buxarlanmadan cox oldugu halda seviyye qalxir ve eksine Xezer faunasinin meskunlasdigi ve inkisaf etdiyi self zonasinin sahesi azalir baliqlarin kuru tokmek ucun caylara kecmesine engel yaranir Bu zonanin hidrometeoroloji rejiminde menfi deyisiklikler bas verir Seviyyenin qalxdigi hallarda da sahil zonasinin sosial iqtisadi veziyyetine kulli miqdarda ziyan deyir ekoloji serait pislesir bataqliqlar yaranir evler ve torpaqlar su altinda qalir 1978 1995 ci illerde seviyyenin qalxmasindan Azerbaycana deyen ziyanin miqdari teqriben 2 milyard dollar teskil etmisdir 4 4 1978 95 ci illerde Xezerin seviyyesi 2 5 metr qalxmisdi xeyli erazi suyun altinda qalmisdi Texmini hesablamalara gore teserrufatlara 2 milyard manat ziyan deymisdi Sonra ise bu seviyye stabillesdi ve suyun altinda qalan eraziler yeniden uze cixdi Xezerin seviyyesi 10 15 ilden bir asagi duse biler Arasdirmalara gore 250 il Xezerde enme olur sonra ise suyun seviyyesi qalxir 4 min il erazinde Xezerle bagli 8 bele dovr mueyyen olunub Sonuncu defe qalxma 1800 cu ilde bas verib 1810 1820 ci illerden sonra suyun seviyyesi enmeye baslayib Novbeti 25 il erzinde texminen 2050 ci ile qeder Xezer denizinin seviyyesinin enmesi proqnozlasdirilir Rusiya Hidrometeorologiya Merkezinin ve Xezer denizi Arasdirmalari Merkezinin mutexessisleri bele iddia ile cixis edibler ki 2019 cu ilin dekabr ayina qeder Xezer denizinde suyun seviyyesi daha 15 santimetr azalacaq Eger bu proqnoz tesdiqini taparsa Xezer denizi il erzinde 60 kub kilometr su itire biler Bu da baliq populyasiyalarinin azalmasini qacilmaz edir Elm adamlari suyun seviyyesinin enmesini 2019 cu il yaz aylarinin cox isti kecmesi ile elaqelendirirler 5 Status meselesi Redakte Vaxtile Xezer denizi SSRI ile Iran arasinda bolunmus ve serhed Astara Hesenqulu xetti boyunca mueyyenlesdirilmisdir 1991 ci ilde SSRI nin suqutundan muttefiq respublikalar o cumleden Azerbaycan Respublikasi musteqillik elde ederek oz erazi sulari ile birlikde BMT ye ve diger beynelxalq qurumlara daxil olmusdur Xezer denizi sahilinde yerlesen seherler Redakte Azerbaycan Astara Baki Xacmaz Lenkeran Masalli Neftcala Sumqayit Siyezen Sabran Xudat Qazaxistan Aktau Atirau Turkmenistan Turkmenbasi Iran Enzeli Rest Rusiya Hesterxan Derbend MahacqalaXezer denizinin neft ve qaz ehtiyatlari Redakte Esas meqale Xezer denizinin neft ve tebii qaz ehtiyatlari Azerbaycanda neft yataqlari Xezer denizi boyuk hecmde hidrokarbon ehtiyatlara malikdir Muxtelif hesablamalara gore Xezerde olan neft ehtiyatlari 200 milyard barrele catir Bundan basqa denizde boyuk hecmde tebii qaz ehtiyatlari var Xezerin hidrokarbon ehtiyatlarinin cixarilmasinda etraf dovletler ve xarici korporasiyalar feal sekilde istirak edirler Bu gun Xezer denizi dunyada enerji tehlukesizliyinde esas rol oynayan regionlardan biridir Xezerde hasil olunan enerji resurslari hem sahil olkelerinin hemde etraf regiona daxil olan olkelerin inkisafinda vacib rol oynayir Novxani cimerliyi Xezer ehemiyyetli neqliyyat yolu ve etraf muhitin ve havanin temizliyinde ehemiyyerli faktor olmaqla yanasi qiymetli tebii yataqlara malikdir Xezerin esas serveti neft ve qazdir 1994 cu ilin sentyabr ayinda qerb dovletlerinin konsertleri ile baglanan muqavile esrin muqavilesi adlanir Aparilan tedqiqatlar gosterir ki Xezer dunyada boyuk neft anbaridir Hal hazirda Azerbaycanda hasil olunan neftin 67 i qazin ise 95 i Xezerden cixarilir Xezer nadir ve qiymetli baliq novleri ile de zengindir Abseron yarimadasindan serqde neftle zengin bolgede denizin 100 m derinliyinden metal bunovrelerin ustunde 100 den cox suni adaciqlar teskil olunub estakadalar duzeldilmisdir Estakadalarin umumi uzunlugu 400 km den coxdur Estakadalarin ustunde coxmertebeli yasayis evleri ve ictimai binalari olan Neft daslari seheri yaradilmisdir Xezerin qumlu cimerlikleri ehalinin sevimli istirahet yeridir Xezerin zumrud suyu qizil qumu ultrabenovseyi gunes sualari yay aylarinda turistleri celb edir Xezer denizinin Turkmenistan sahilleri Hazirda Xezerin ekoloji veziyyeti olduqca gergindir Denizin self zonasinda problem daha keskindir artiq bu erazilerde olu zonalar yaranmisidr Bezi yerlerde cirklendiricilerin qiymeti normani 10 20 defe artir Xezerin cirklenme menbeleri olduqca muxtelifdir Bununla birlikde onlari asagidaki kimi qruplasdirmaq olar Xezere axan caylar vasitesi ile gelen cirklendiriciler Sahil zonasinda yerlesen seherlerden ve senaye obyektlerinden cirklenme Denizde neft hasilati ve neqli ile elaqedar cirklenme Xezer denizi seviyyesinin qalxmasi neticesinde sahil zonasinda su altinda qalmis menbelerden cirklenme Bu cirklenme menbeleri icerisinde birinci yeri Xezere axan caylar vasitesi ile getirilen cirklendirme tutur Misal ucun son melumatlara gore caylar vasitesi ile Xezer denizine ilde 75 mln tonn neft mehsullari getirilir ve bunun 95 Volqa cayinin payina dusur Xezeretrafi olkeler arasinda denizin muhafizesi ucun yekdil sazis olmadigindan brakonyerlik genis vuset almisdir Cirklenmenin ve brakonyerliyin artmasi Xezer etrafindaki baliqartirma zavodlarinin evvelki gucle islememesi denizde bir cox novlerin xususen nere baliginin ehtiyatinin tukenmesi problemini yaratmisdir Denizde aparilan qazma isleri zamani temizleyici qurgulardan qazma mehsullari ve cirkab sulari cox vaxt denize axidilir Neft quyularinin yaxinliginda suyun uzerinde neft lekelerinin olmasi adi haldir Dalgalar ise onlari sahile getirir ve sahil zolaginin torpaq qatinin ciriklenmesine sebeb olur Bundan basqa uzun illerdi neft qaz yataqlarinin kesfi hemcinin yataqlarin istifadesi neticesinde denizde neft quyularinin estakadalarinin tikintisi ve boru kemerlerinin cekilmesi heyata kecirilib Artiq bu qurgularin cox hissesinin istifade muddeti basa catib Kohnelmis texniki qurgular korroziyaya ugrayaraq denizi cirklendirir Denizde fealiyyet gosteren muessiselerin balansinda olan ozullerin ekseriyyeti istismara yararsiz veziyyetde deniz akvatoriyasinda atilaraq qalmaqdadir Xezer denizinin cirklenmesinde neft emali muessiselerinde neftle ciriklenmis sularin tam temizlenmeden denize axidilmasi da rol oynayir Su muhitinin Xәzәrsahili olkәlәrin neft hasilatini artirmasi nәticәsindә ifrat cirklenmesi baliq senayesine ciddi ziyan vurur Xezer denizi ucun en tehlukeli cirklenme terkibinde zererli kimyevi maddeler olan tullantilarla cirklenmedir Bunlardan neft karbohidrogenlerini karbonukleidleri xlor uzvi birlesmeleri ve agir metallari gostermek olar Kimyevi maddeler suyun ve qruntun terkibini deyisdirir Bu da oz novbesinde Xezer denizinin flora ve faunasina oldurucu tesir gosterir Xezer denizinin neftle ve neft mehsullari ile en cox cirklenmeye meruz qalan hisseleri Baki buxtasi Abseron arxipelaqi Adalar Turkmenbasi Celeken Manqislaq Tenqiz ve neft senayesinin diger inkisaf eden erazileridir Ekspertler bildirirler ki Xezer denizinde neft senayesinin guclu inkisafi ile elaqedar olaraq onun daha da cirkleneceyini gozlemek olar Seviyyesinin deyismesi problemi Xezer denizi seviyyesinin deyismesi sahil zonasinda hemise sosial iqtisadi ve ekoloji problemler yaratmisdir Meselen seviyyenin endiyi hallarda butun hidrotexniki qurgularin o cumleden limanlarin yeniden tikilmesine ehtiyac yaranir Xezer faunasinin meskunlasdigi ve inkisaf etdiyi self zonasinin sahesi azalir baliqlarin kuru tokmek ucun caylara kecmesine engel yaranir Bu zonanin hidrometeoroloji rejiminde de menfi deyisiklikler bas verir Seviyyenin qalxdigi hallarda da sahil zonasinin sosial iqtisadi heyatina kulli miqdarda ziyan deyir ekoloji serait pislesir bataqliqlar yaranir evler ve torpaqlar su altinda qalir Meselen 1977 1998 ci iller erzinde Xezer denizinde suyun seviyyesi 2 5 m qalxib Azerbaycanin cenub rayonlarinda 17 kend ve 50 min hektar sahe su seviyyesinin qalxmasindan zerer cekib bir sira kendlerin ehalisi ekoloji qacqin veziyyetine dusub Bu felaketin vurdugu iqtisadi ziyan 4 mlrd ABS dollarindan coxdur 6 Status problemi Evveller Xezer denizi iki dovletin serhedlerinde yerlesmisdir 1991 ci ilde SSRI nin dagilmasi Xezer etrafinda bes musteqil dovlet ve yeni geosiyasi seraitin yaranmasi ile neticelendi Yeni geosiyasi seraitle elaqeder Xezerin statusu problemi meydana geldi Xezeretrafi olkelerin movqelerinin muxtelifliyinden bu problem hele de hell olunmamis qalir Azerbaycan Respubliksinin movqeyi beledir ki Xezer beynelxalq daxili goldur ve onun sulari mediana prinsipi ile bes sektora bolunmelidr Seysmik serait Xezer denizi olduqca seysmoaktiv regionda yerlemisdir Mutexessislerin fikrince intensiv neft kesfiyyati ve hasilati Xezerde tektonik plitalarin hereketini suretlendirmekle seysmik seraiti aktivlesdirir Bunlardan elave Xezerde tez tez palciq vulkanlarinin puskurmesi musahide olunur Palciq vulkanlarinin en cox sayi Baki arxipelaqi rayonundadir Buradaki adalarin coxu vulkan menselidir Son illerde Xezerin ekoloji veziyyetinin yaxsilasdirilmasi ucun bir cox tedbirler gorulmusdur Bu qebilden olan tedbirlerden bir de 2006 ci ilde Aktauda acilan Xezer dostluq denizi beynelxalq festivalinindir Onun esas movzusu Xezerin movcud ekoloji veziyyeti ve onun problemlerinin hell yollaridir Bu festivalda Qazaxistan terefinden basqa festivala butun Xezeryani dovletlerin Azerbaycan Iran Rusiya ve Turkmenistanin numayende heyetleri istirak etmisdir ve Xezerin ekoloji veziyyetinin yaxsilasdirilmasi ucun bir cox senedler qebul olunmusdur Xezer denizinin bioloji servetleri Redakte Dondurulmus Xezer kilkesi Xezer denizinin fauna ve florasinin ozunemexsus zenginliyi var O basqa deniz ve gollerden secilir Xezerin faunasi tipik deniz faunasindan ciddi ferqlenir Xezerin sahil zonasinda uc qoruq yaradilmisdir Azerbaycanda Qizilagac Rusiyada Hesterxan Turkmenistanda Xezer Xezerde 920 e yaxin heyvan novu yasayir Xezerde onurgalilarin 79 novu movcuddur Bunlardan basqa Xezerde 101 baliq novu de movcuddur Xezer denizinide nere uzunburun qaya baligi ag qizilbaliq qizil baliq Xezer siyeneyinin bes novu deniz sifi ziyad gulme ceki xesem ve basqa baliq novleri var Xezer denizinde yasayan baliqlarin siyahisinda 101 muxtelif baliq novu ve formasi yasayir Bunlara nerekimi baliqlardan olan 5m lik neheng bolgeden tutmus 45 mm uzunluqda olan hirkanobus xul baligi da daxildir Burada bezi novlerin sayi milyon ve milyardlarla hesablanir siyenekkimiler xulkimiler nerekimiler gizilbaligkimiler durnabaligi cekikimiler naxabaligi ve s Bunlardan durnabaligi xanibaligi dabanbaligi sirin su menselidirler Onlar baslica olaraq caylarin denizlere tokulduyu yerlerden yuxarida ve nadir hallarda denizde rast gelirler Sif capaq ceki hem cayda hem de denizin sirin sulu hisselerinde yasayirlar Yalniz nerekimiler ve siyenekkimiler denizin her yerinde yayilmislar ve ancaq coxalmaq ucun caya girirler Aterina Atherina mochon pontica iynebaliq Syngnathus nigrolineatus kefal Lisa auratus ve Lisa saliens ve kambala sirf deniz baliqlaridir Dunyadaki nere baliqlarinin teqriben 85 i qara kurunun ise 95 i Xezer denizinde yasayir Xezer denizinde 10 milyona qeder qus qislayir Kambaladan basqa bunlarin hamisi Azov ve Qara denizden gelib Xezer denizinde inkisaf ve boyumek ucun elverisli serait tapib Xezer denizi qoruqlarinda 312 novu qeyd edilmisdir ve sahillerinde coxlu su quslari yuvalayir Xezer denizi xususen qu quslarinin iri qislama yeri kimi meshurdur Xezer denizi quslarin Avropa Asiya ve Yaxin Serq arasinda kocmesinin esas marsrutlarindan biridir Miqrasiya zamani her il regiondan 12 milyona qeder qus ucub kecir 5 milyon qus ise burada qislayir Azerbaijan sahilleri cox muhum tebii ehemiyyete malikdir Bele ki onun qorunan korfezleri kicik adalari golmeceleri bataqliq saheleri miqrasiya eden ve qislayan hem de orada daimi yasayan ve coxalan novler ucun ideal yerlerdir Xezer denizinde ve onun qoruqlarinda ordek qaz qasqaldaq qarados qaqar qivrimlelek qutan iri qarabatdaq xirda qarabatdaq kuren vag flaminqo fisildayan qu harayci qu boz qaz agqas qaz anqut ve ya qirmizi ordek ala ordek yasilbas ordek boz ordekcarci cure qizilbas dalgic ve s yasayir Xezer denizinde 1809 nov ve yarim heyvan yasayir ki onun 1069 serbest yasayan onurgasizlar 325 novu parazitler ve 415 novu onurgali heyvanlardir Menseyine gore Xezer denizinde bes qrup serbest yasayan heyvanlar ayird etmek olarki bunlar da esasen denizin murekkeb tarixe malik oldugunu eks etdirir Birinci qrup Xezerin aftoxton faunasindan ibaretdir umumi sayi 513 novdur Butun faunanin 48 faizini teskil edir Onlar Sarmat Pont ve Akcaqil hovzelerinde yasayan qedim formalardan emele gelmisdir Siyenekler xui baliqlar comce xullar nere kimiler dreyssen mollyuskalari xercenkler turbellyariler bezi polixetler mizidlerin boyuk hissesi ucuncu dovr deniz faunasinin qaliqlaridir Ikinci genetik qrupu Arktika novleridir Hazirda ecdadlari Simal denizindedirler Bunlar simal denizinden 10 12 min il evvel Xezer denizine kecmisler Arktika qrupunun 14 novu var Bura xercenk kimilerden limnokalanus dord nov mizit iki nov ag qizil baliq Xezer qizilbaligi yanuzen deniz yuyruyu Xezer su itisi aiddir Bunlar Xezere buzlasma dovrunden sonra emele gelen qoycay vasitesile kecmisler Bunlar Orta ve Cenubi Xezerin 200 700 metr derinliklerinde yasayirlar Bu hemin derinliklerde suyun daha soyuq olmasi izah edilir 4 9 5 9 C Ucuncu qrup Araliq denizi novleridir Umumi sayi 26 dir Bunlar Xezer denizine Xvalin dovrunde Kumu Manic bogazi vasitesile kecmicler Bu qrupa fabritsiya coxqilli qurdu iki nov sirastoderma mollyusku iynebaliq ve s aiddir Bezi Araliq denizi novlerise Xezere Volqa Don kanali acildiqdan sonra kecmisler Dorduncu qrup sirin su faunasi 228 novdur Sirin su novlerinin Xezere kecmesi denizin suyunun sirinlesmesile elaqedar bir nece merhelede bas vermisdir Bura qizil baliglar durnabaligikimiler naxakimiler karpkimiler xanibaligikimiler hemcinin bezi onurgasizlar oliqoxetler rotatoriler turbellyarilerin bir qismi xironomidler ve s daxildir Besinci qrup deniz novleridir Bunlar infuzorlar 386 forma iki foraminifer ve s aiddir Xezer suitisi Xezerin yegane memeli heyvanidir Xezer tisbagasi Xezer baliqlari Redakte Nerekimiler fesilesi Acipenseridae Bolge Huso huso Rus neresi Acipenser guldenstadti Kur Iran neresi Acipenser guldenstadtii persicus natio cyrensis Kelemo Acipenser nudiventris Kur Cenubi Xezer uzunburunu Asipenser stellatus stellatus natio cyrensis Siyenekkimiler fesilesi Clupeidae Ancous kilke Clupeonella engrauliformis Irigoz kilke Clupeonella grimmi Adi kilke Clupeonella delicatula caspia Qizilbaliq Salmo trutta caspius Ilanbaligi Caspiomyzon wagneri Xezer sisqarini Alosa caspia caspia Irigoz siyenek Alosa brashnikovi autumnalis Volqa siyeneyi Alosa kessleri volgensis Qarabel siyenek Alosa kessleri kessleri Cekikimiler fesilesi Cyprinidae Kutum Rutilus frisii kutum Kefalkimiler fesilesi Mugilidae Qizili kefal Lisa auratus Sivriburun kefal Lisa saliens Xulkimiler fesilesi Gobiidae Xezer xulu Neogobius caspius Girde xul Neogobius melanostomus affinis Sirman xulu Neogobius syrman eurystomus Qumluq xulu Neogobius fluviatilis pallasi Kessler xulu Neogobius kessleri gorlap Knipovic xulu Knipowitschia longicaudata Qrimm comce xulu Benthophilus grimmi Diger novler Aterina Atherina mochon pontica Iynebaligi Syngnathus nigrolineatus Xezer minoqasiZooplankton Redakte Xezer denizinin zooplanktonunda infuzorlar bagirsaqbosluqlar rotatoriler qurdlar molyusklar hemcinin baliqlarin kurusu ve surfelere rast gelinir Zooplankton baliqlarin ve balinalarin gidasinda muhum rol oynayir o cox qidalidir Dunya okeani denizlerinde teqriben 2000 zooplankton heyvanlar o cumleden 1200 nov xercengler qeyd edilmisdir Xezer denizini zooplanktonunda 315 nov yasayir onlardan 135 nov infuzorlar 2 nov bagirsaqbosluqlar 67 nov rotatoriler 54 nov saxebigciqli xercengler 32 nov kurekayaqli xercengler 1 nov canaqli xercengler 6 nov mizidler 5 nov kumlar 6 nov yanuzenler 1 nov izopodlar 1 nov su geneleri Xezer denizinde yasayan 135 nov plankton infuzorlarin 73 novu Simali Xezerde 112 novu Orta Xezerde ve 108 novu Cenubi Xezerde yasayir Rotatoriler esasen denizin sirin su olan Volqa ve Kur caylarinin denize tokulduyu sahelerinde yasayirlar Xezer denizinin zooplanktonunda saxebigciqli xercengler muhum rol oynayirlar Onlardan sirin su novlerine esasen Simali Xezerde ve Volqa cayinin denize tokulen hissesinde tesaduf edilir Xezer denizi planktonunda kurekayaqli xercenglerin asagidaki yarimdestelerin Calanoida 6 nov Cyclopoida 17 nov Harpacticoida 9 nov vardir Burada say hesabi ile birinci yeri limnokalanus xercengi tutur Xezerin planktonunda mizidler yanuzenler ve onurgasiz heyvanlarin surfeleri de muhum rol oynayirlar Payizda zooplanktonun biokutlesi denizin sahil zonasinda artir lakin denizin orta hissesinde onun biokutlesi xeyli asagi olur Xezer denizi zooplanktonunun trofik strukturu asagidaki kimi temsil olunmusdur derin zonalarda fitofaqlar ustunluk teskil edirler dairevi axin zonasinda yirticilarin rolu artir dayaz yerlerde ise fitofaqlar ve yirticilarla yanasi hemcinin detritofaqlar gorunmeye baslayir Zoobentos Redakte Xezer denizinde bentik heyvanlarin yayilmasi onun dibini orten torpaq tiplerinden ve derinlikden asilidir Hazirda Xezerin dib hissesinde onurgasiz heyvanlarin 855 novu ve yarimnovu qeyde alinmisdir Onlarin 305 novunu infuzorlar 52 novunu nematodlar 118 novunu molyuskalar 74 novunu yanuzenler ve 46 novunun canaqli xercenkler ve s teskil edir Denizin sahil zonalarinda 0 50m bentik heyvanlarin nov muxtelifliyi onun derin hisselerine nisbeten coxdur Simali Xezerin bentosunda 276 nov heyvan qeyd edilmisdir Orta Xezer bentosunda 589 nov heyvan yasayir Onlardan 233 novu infuzorlardir Orta Xezerin qerb hissesinde 199 nov infuzor yasayir Orta Xezerin zoobentosunda biokutlece Azov ve Qara deniz novleri abra mitilaster serastoderma nereis ve bezi Xezer novleri dreysena pirqula ilbizleri hipaniya qurdu ve xironomid surfeleri ustunluk teskil edirler Bentik heyvanlarin yuksek inkisafina Xudat ve Gilezi arasindaki sahelerde rast gelinir Orta Xezerin serq hissesinde coxlu miqdarda yanuzen xercenkler inkisaf edirler Cenubi Xezerin zoobentosunun baliqlarin artmasinda esas rolu vardir Cenubi Xezerin bentosunda 589 nov heyvan qeyde alinmisdir Onlarin 279 novu infuzorlardir Bentik heyvanlarin maksimum inkisafina denizin 10 50 m derinliklerinde rast gelinir Burada biokutlece mitilaster abra ve dreyssena ilbizleri ustunluk teskil edirler Bentik heyvanlarin maksimum inkisafina Bendovan burnundan Lenkeran ve Astara yaxinliginda rast gelinir Kur cayinin denize tokulen hissesinde cemi 13 nov heyvan qeyd edilmisdir Umumiyyetle Cenubi Xezerin serq hissesinde bentik heyvanlarin 389 novu yasayir Onlarin 176 novu infuzorlardir Molyuskalar arasinda mitilaster ve abra esas yeri tuturlar Bentik heyvanlar esasen Tezabad yaxinliginda Oqurcinsk adasi ve Ulski bankasi yaxinliginda daha cox inkisaf edirler Xezer denizinin suyunun sorlanmasi ile elaqedar olaraq onun zoobentosunun terkibinde boyuk deyisiklikler bas vermisdir Korfezlerdeki sularda duzlulugun artmasi neticesinde tamamile yeni biosenozlar emele gelmisler ki bu biosenozlarda Azov ve Qara denizlerden Volqa Don kanali vasitesile sorteher sularda yasayan orqanizmlerin gelmesi hesabina bas verir Bu proses Krasnovodsk Cenubi Celeken Balxan Qizilagac Qorqan korfezlerinde daha intensiv gedir Hazirda hemin korfezlerde Azov ve Qara deniz novleri butun saheleri tutmuslar Tekce Qazaxistan korfezinde suyun duzlulugu gozecarpan deyisikliye ugramadigi ucun Xezer faunasi oz domanantligini saxlamisdir Orta ve Cenubi Xezerin sahil zonalarinin elece de Simali Xezerin bentofaunasinin rengarengliyi bu rayonlara muxtelif baliqlari nere kulme ceki bezi xullar aterina ve s baliqlari celb edir Xezerin butun rayonlarinda zoobentosun esas biokutlesini Azov ve Qara denizlerden gelmis novler teskil edir Xezerin seviyyesinin qalxmasinin tesiri altinda denizin dib faunasinin mehsuldarliginda deyisiklikler bas verir Zoobentosun biokutlesi Orta ve Cenubi Xezerde daha mehsuldardir burada yem bazasinin boyuk ehtiyatlari vardir Lakin Simali Xezerin dibinde yasayan yem ehtiyatlarindan baliqlar tam istifade edirler cunki heyati Volqa ve Ural caylari ile bagli olan butun baliqlar bu rayonlarda qidalanir Perifiton Redakte Perifitona bezen bioloji ortuk de deyilir Xezerde olan tebii ve suni substratlarda coxlu miqdarda perifiton orqanizmler inkisaf edirler Perifitonda bakteriyalar yosunlar infuzorlar sungurler briozoylar qurdlar molyuskalar bigayaqli xercenkler ve s yasayirlar Xezer denizi perifitonunda 90 nov bitki ve 212 nov heyvan qeyd edilmisdir Esrimizin evvelerinde Xezer denizinde cemi bir nece nov perifiton heyvan yasayirdi Hemin heyvanlar Xezerde olan hidrotexniki qurgulara hec bir ziyan vurmurdular Lakin Azov ve Qara denizlerden Xezer denizine yeni heyvanlarin gelmesi ile elaqedar olaraq perifitonun rolu xeyli artmisdir Hazirda perifiton heyvanlar gemilerin deniz estakadalarin ve s suda qalmis hisselerinde kulli miqdarda inkisaf etmekle onlara boyuk ziyan vururlar Mitilaster ilbizi Xezer denizine Qara denizden gemilerle gelmisdir O Xezerde ilk defe Baki buxtasinda qeyd edilmis ve buradan Cenubi Xezerin qerb sahiline sonra serq sahiline ve getdikce denizin butun sahelerine yayilmisdir Xezer denizi perifitonundaki butun diyisikler Volqa Don kanali istismar olunandan sonra bas vermisdir Bu kanalla Xezer denizine gemilere yapismis halda Qara ve Azov denizlerinde yasayan bir cox perifiton orqanizmler gelmisdir Xezer denizinin perifitonunda 172 nov infuzor qeyd edimisdir onlarin 30 novune denizin butun akvatoriyasinda rast gelinir Xezer denizi perifitonunda molyuskalardan mitilaster muhum rol oynayir Poct markasi 1992 Perifitonun terkibinde mitilasterden basqa dreyssena abra serastoderma teodoksus molyuskalari da vardir Xercenglerden korofiidler Xezerdeki bioloji ortuklerde boyuk rol oynayirlar Xezer denizi perifitonunda balanus xercengi Balanus improvisus esas rol oynayir Suda olan esyalarin ve hidrotexniki qurgularin bioloji ortuklerinin hamisinda balanus ustunluk teskil edir Xezerin bioloji ortuklerinde briozoylarin 3 novu yasayir Son zamanlar Xezer denizinin perifitonunda sonbosluqlardan barensiyaya qeyd edilmisdir Ilk defe ona Krasnovodsk korfezinde rast gelinmisdir Xezerde gemilerin alt hissesinde 10 nov heyvan tapilmisdir ki bunlar hidrotexniki qurgulardaki bioloji ortukler ucun de xarakterikdir Perifiton heyvanlarin baliqlarin qidasinda rolu olduqca azdir Bezi plankton baliqlar onlarin surfelerinden istifade edirler Onurgasiz heyvanlar Redakte Xezerde yasayan heyvanlarin esas hissesini onurgasiz heyvanlar teskil edir Onlarin payina 1394 nov dusur ki buda 77 1 teskil edir Xezerde kokayaqlilarin 10 novu Heliozoylarin her iki novu Qamcidasiyanlar Mastiqophora Bu yarimtip sarkomastiqoforlar tipine daxildir Bunlarin hamisinda qamci var ve onun komeyi ile hereket edirler Hazirda 6 8 min novu vardir Infuzorlarin 460 novu 21 novu parazitdir sungerler 3 formasi olan bir novu bagirsaqbosluqlarin 5 novu kirpikli qurdlarin 29 novu Nemertinlerin 1 novu Prostoma clepsinoides melumdur nematodlarin 52 novu rotatoriler 67 novu coxqilli qurdlarin 32 novu Zeliler Hirudinea Piscicola caspia Caspiobdella tuberculata Archaeobdella esmonti Bunlar sularda denizde bezen ise quruda yasayirlar Hazirda zelilerin 400 novu vardir Xezerde ise 3 novu qeyd edilmisdir Saxebigciqli xercengler Cladosera Pleopis polyphemoides Polyphemus exiguus Evadne anonux Podonevadne Cornigerius Caspievadne Cercopagis Apagis cinslerinin novleri Xezer denizinde genis yayilmisdir Hazirda 380 novu var onlardan 55 novune Xezer denizinde rast gelinir Pleopis polyphemoides novunden basqagalan butun formalar Xezer ve Azov denizleri ucun endemikdir Bu nov Xezer denizine 1957 ci ilde Volqa Don kanali acildiqdan sonra gelmisdir Kurekayaqli xercengler Copepoda Xezer denizinde 21 nov serbestyasayan kurekayaqli xercenk qeyd edilmisdir Bu 5 novu Eurytemora minor Halicyclops sarsi Estinosoma concinnum Schizopera akatovae Smirnnoviella unisetosa Xezerde genis yayilmisdir Bigayaqli xercengler Cirripedia Hazirda bigayaqlarin 1000 novu vardir Onlardan Xezer denizinde ise 2 novu Balanus improvisus ilk defe 1955 ci ilde B eberneus 1956 ci ilde qeyd edilmisdir Her iki Xezere Azov denizinden Volqa Don kanali acildiqdan sonra gemilere ve hidrotexniki qurgularin bioloji ortuklerinin esas hissesini teskil edir B eberneus esasen denizin dibinde yasayir Canaqli xercengler Ostrasoda Cyprideis littoralis Leptocythere lonqa Daruinula stevensoni Cytherissa inormis Leptocythere laevis L minuta L laetifica Xezer denizinin sahil sularinda lil qum ve baligqulagi biotoplarinda yasayirlar Onlarin bezi novleri bentik baliqlarin qidasini teskil edirler Mizidler Mysidacea Hazirda mizidlirin 500 novu melumdur onlardan Xezer denizinde 20 novu qeyd edilmisdir bunlardan 13 novu endemik hesab olunur 7 novune ise Xezer denizinden basqa hem de Qara ve Azov denizlerinde de rast gelinir Mysis macrolepis M microphthalma M amblyops Paramysis loxolepis hemise planktonda yasayirlar Mizidler bezi baliqlarin qidasinda sisqarin siyenekler sif uzunburun capaq ve s muhum rol oynayirlar Kumlarin 18 novu beraberayaqlilarin 2 yarimnovu yanuzenlerin 74 novu 69 novu yerli faunadir 4 novu Pseudolibrotus caspius P Platyceras Pontoporea affinis microphtalma Gammaracanthus loricatus caspius Arktika faunasi qrupuna daxildir onayaqlilarin 5 novu Su geneleri hydracarina Xezerde 2 novu melumdur denizde sirin sularda ve quruda yayilmislar Caspihalacarus hyrcanus Baki buxtasinda Copidognathus oxicanus ise Simali Xezerin serq hissesinde qeyd edilmisdir Her iki nov planktonda yasayir xironomidlerin 8 novu Nem milceklerinin Culicoides cinsine aid novleri molyusklarin 118 novu Briozoylarin 6 novu sonbosluqlarin 1 novu Barentsia benedeni qeyde alinmisdir Bitkiler alemi Redakte Xezer denizinin florasi miosen dovrunden melumdur Denizinin florasi 755 nov ve yarimnovden ibaretdir ki onun da 5 novu ali bitkilerdir Ali bitkiler guruda denizlerde ve sirin sularda yasayirlar Xezer denizinde yasayan bitkilere bunlar aiddir denizotu zostera notli daragsekilli suciceyi potamogetonpestinatus 2 nov ruppiya ruppia spiralis r maritima najas marina Denizotu coxillik bitki olub esasen vegetativ bezen ise cinsi yolla coxalir Suciceyine denizin sahil zonasinda najas bitkisine ise korfezlerde rast gelinir Ali su bitkileri onurgasiz heyvanlar ve baliglar ucun yaxsi siginacagdir Ali bitkilerle hem baliglar hem de su quslari gidalanir Bir cox baliglar oz kurulerini onlarin uzerine tokurler Fitoplankton baliq servetinin esasidir Deniz canlilarinin ekseriyyeti onunla qidalanir Xezer denizinin fitoplanktonu basqa denizlerin fitoplanktonundan deniz novlerinin az olmasi ve sirin su novlerinin ustunluyu ile ferqlenir Xezer denizi fitoplanktonunda hem sirin su ve hem le sorteher su yosunlari yasayir Bu da denizinin duzlugunun az olmasi ile baglidir Xezer denizinin fitoplanktonunda 450 nov josun qeyd edilmisd ir onlarin 163 novu diatom yosunlar 102 novu goy yasil yosunlar 139 novu yasil yosunlar 39 novu dinofit yosunlar 2 novu qizili yosunlar 5 novu evglen yosunlardir Xezerin fitoplanktonunda 47 nov deniz yosunu 66 nov sorteher su yosunu 74 nov sorteher sirin su yosunu 210 nov sirin su yosunu ve 52 nov basqa yosunlar vardir Xezer denizi fitoplanktonunda prorosentrum ve rizosoleniya daha coxdur Orta ve Cenubi Xezerin suyunun duzlugu Simali Xezere nisbeten yuksek oldugu ucun burada sirin su yosunlari yasaya bilmir ve mehv olurlar Yosunlar Redakte Caspian Sea Khezeshahr beach Xezerde normal duzluga malik denizlerde yasayan yosunlar qrupu yoxdur Xezer denizinde yasil ve goy yasil yosunlar ustunluk teskil edirler Esrimizin 30 cu illerinin evvelinde Xezer denizine Qara denizden diatom yosun rizosoleniya kecmisdir ki hazirda butun Xezeri basmisdir Volqa Don kanali acildiqdan sonra Xezerde Azov ve Qara denizlerde yasayan basqa yosun novleri gorunmeye baslamisdir Yosunlara ibtidai bitkiler qrupu adeten su bitkileri aiddir Yosunlar muxtelif rengde olurlar ki bu da onlarda olan xlorofil ve basqa piqmentlerin qarsiliqli nisbetinden asilidir Xezer denizinde goy yasil qizili diatom qirmizi yasil qonur xara dinofit yosunlari yasayirlar Xezerde goy yasil yosunlarin 203 novu qizili yosunlarin 2 novu Dinobryon baltikum ve Dinobryon sertularia Diatom yosunlarin 292 novu yasil yosunlarin 139 novu xara yosunlarin 10 novu qonur yosunlarin 13 novu qirmizi yosunlarin 25 novu yayilmisdir Ali bitkiler Redakte Hazirda ali bitkilerin 300 min novu melumdur Xezerde onlarin 5 novu qeyd edilmisdir Bunlarin hamisi cicekli bitkilere aiddir denizotu Zostera nolti daraqsekilli suciceyi Potamogeton pectinatus 2 nov ruppiya Ruppia spiralis Ruppia maritima najas Najas marina Denizotu qum ve qumbaliqqulagi torpaqlarda inkisaf edir Suciceyine denizin sahil zonasinda nayas bitkisine ise korfezlerde rast gelinir Ruppiyalarin her iki novu korfezlerde yasayir Ali bitkilerle hem baliqlar hem de su quslari gidalanir Bir cox baliqlar ceki capaq kulme oz kurulerini onlarin uzerine tokurler Fitoplankton baliq servetinin esasidir Deniz canlilarinin ekseriyyeti onunla qidalanir Xezer denizinin fitoplanktonu basqa denizlerin fitoplanktonundan deniz novlerinin az olmasi ve sirin su novlerinin ustunluyu ile ferqlenir 1934 cu ilde Xezer denizi planktonunda rizosoleniya diatom yosunun musahide olunmasi denizin fitoplanktonunda xeyli deyisiklik emele getirmisdir Simali Xezer fitoplanktonunda sirin su yosunlari ustunluk teskil edir ki bunlardan da en cox yayilani goy yasil ve yasil yosunlardir Orta Xezer fitoplanktonunda diatom ve goy yasil yosunlar ustunluk teskil edirler Fitoplanktonun fesiller uzre deyismesi asagidaki kimidir Yazda Simali Xezerin cenub qerb ve Volqa cayi tokulen hissesinde diatom yosunlarin kulli inkisafi qeyd edilir Yayda fitoplanktonda yasayan yosunlarin nov terkibi artir Payizda Simali Xezer fitoplanktonunda goy yasil yosunlar demek olar ki yox olurlar ve onlarin evezinde esasen diatom ve dinofit yosunlari inkisaf etmeye baslayirlar Orta ve Cenubi Xezerde Simali Xezerden ferqli olaraq yosunlarin inkisafi qisda da davam edir Denizin serq hissesinde qerb hissesine nisbeten yosunlar daha cox artirlar ki bu da suyun hemin hissede daha cox olmasi ile elaqedardir Cenubi Xezerin qerb hissesi xususen denizin 3 5 m derinliyine qeder olan yerleri yosunlarla zengindir Elet ve Bendevan burunlari yaxinliginda qirmizi yosunlar ve denizotu yaxsi inkisaf edirler Boyuk Qizilagac korfezinde ali bitkilerden denizotu ve suciceyi yaxsi inkisaf edirler Krasnovodsk ve Turkmen korfezlerinin dibinde Oqurcinsk ve Osusnoy adalarinin sahil zonalarinda ali su bitkilerinin butun novlerine rast gelinir Krasnovodsk korfezinin simal hissesinde xara yosunlari yaxsi inkisaf edirler Simali Celeken korfezinde 2 nov yasil 1 nov xara 4 nov qirmizi yosun ve 2 ali su bitkisi qeyd edilmisdir Korfezin orta hissesinde yosunlarin kulli miqdarda inkisafina rast gelinir Simal Xezer denizinin fitobentosu denizin bioloji mehsuldarliginda muhum rol oynayir Fotobentosda bitkiler arasinda coxlu miqdarda qurdlar molyusklar xercengler yanuzenler mizidler yengecler krevetkalar ve korpe baliqlar yasayirlar Fitobentik bitkiler bir cox onurgasiz heyvanlar ve baliqlar ucun siginacaq hesab olunurlar 7 Istinadlar Redakte XEZERIN TARIXI HAQQINDA 2010 12 13 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2011 06 13 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 XEZER MUBAHISESI R M Memmedov Xezer denizinin hidrometeorologiyasi 2013 1 2 3 Azerbaycan Milli Ensiklopediyasi Baki 2007 Xezerde ne bas verir XEZERIN SIRLERI 2011 11 19 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2011 06 13 http emmib com index php action text detail amp text id 35Xarici kecidler Redakte Vikianbarda Xezer denizi ile elaqeli mediafayllar var Xezer denizinde olan baliqlarin adlari olu kecid 1 Arxivlesdirilib 2018 03 29 at the Wayback Machine Azerbaycan Ekologiya ve Tebii Servetler Nazirliyi 2 3 Xezer Baliqlari Saytda Xezer denizi haqqinda etrafli melumatlarin yerlesmesi Arxivlesdirilib 2019 08 11 at the Wayback MachineMenbe https az wikipedia org w index php title Xezer denizi amp oldid 6037099, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.