fbpx
Wikipedia

Xürrəmilər hərəkatı

Xürrəmilər hərəkatı (fars.خُرّمدينان - Xorrâm-Dinân, ərəb.خُرَّميه‎‎ Khurrāmīyah) – Azərbaycanın Ərəb Xilafətinin tərkibində olduğu dövrdə ərəblərə qarşı Azərbaycanda başlamış, sonra Gilan, Mazandaran, Luristanİrana yayılmış xalq hərəkatı.

Xürrəmilər hərəkatının birinci mərhələsi üsyanın başlamasından Babəkin üsyana rəhbərlik etməyə başladığı zamana qədərki dövrü əhatə edir. I mərhələdə üsyanın əsas rəhbəri və aparıcı fiqur Azərbaycanın Ərdəbil şəhərindən olan Cavidan Səhrək oğlu olmuşdur. Xürrəmilər hərəkatının I mərhələsində baş verən hadisələr və döyüşlər əsasən Azərbaycan ərazisində olmuş və geniş yayılmamış, üsyan Ərəb Xilafəti üçün o qədər də böyük təhlükə törətməmişdir.

Xürrəmilərin ilk çıxışları

755-ci ildə baş verən və sözsüz ki, xürrəmdinilərin də iştirak etdikləri Sunbad üsyanı nəzərə alınmazsa, mənbələrdə "əl-müxəmmirə" – "qırmızı geyinmişlər" adı ilə məşhur olan xürrəmilərin ilk məlum çıxışı 162/778-ci ilə aid edilir.

Üsyanın başında "Əbd əl-Qəhhar adlı birisinin" durduğu haqqında xəbər verən ət-Təbəridən fərqli olaraq Nizamülmülk üsyan başçısının Əbu Müslimin oğlu Əbu əl-Qərra olduğunu, üsyançıların "[Ə]bu Müslim sağdır. Məmləkəti tutaq!" şüarı ilə çıxış etdiklərini dəqiqləşdirir. Nizamülmülk üsyançıları "qırmızı geyinmişlər" əvəzinə, "xürrəmdinilərlə birləşmiş" "qırmızı bayraq (sorxələm) batinilər" adlandırır.

Müvəffəqiyyətsizliyə uğrayan bu üsyandan keçən az qala iyirmi illik nisbi sükutdan sonra mənbələr "qırmızı geyinmişlər"in 180/796797-ci ildə baş verən yeni çıxışı haqqında xəbər verir. Ət-Təbəriyə görə, həmin il Curcanda "zındıq" Əmr ibn Məhəmməd əl-Əmrakinin başçılığı ilə baş vermiş üsyan da müvəffəqiyyətsizliklə nəticələnmiş, xəlifə Harun ər-Rəşid'in əmri ilə üsyan başçısı öldürülmüşdü. 181/797798-ci il hadisələrindən bəhs edən ət-Təbəri həmin il "qırmızı geyinmişlər"in Curcanı tutmaları haqqında məlumat verir.

Xürrəmilərin yeni çıxışını ət-Təbəri 192/808-809-cu ilə aid edir. Nizamülmülk üsyanın "Harun ər-Rəşidin Xorasanda olduğu vaxta" təsadüf etdiyini qeyd edir. Bu dəfə İsfahan, Rey, Həmədan və b. yerləri əhatə edən üsyan, ət-Təbərinin məlumatına görə, Azərbaycanda başlanmış, hər yerdən gələn yüz mindən artıq adam üsyana qoşulmuşdu. Lakin Abbasi üsuli-idarəsinə qarşı yönəldilmiş bu çıxış da uğursuzluqla nəticələnmiş, "saysız adam öldürülmüş", çoxlu əsir tutularaq, Harunun Karmisindəki qərargahına gətirilmiş, onların bir hissəsi məhv edilmiş, qalanları isə Bağdad bazarında satılmışdılar.

Bu hadisədən sonra xürrəmilərin Xilafətə qarşı çıxışları ara verdi. Mənbələrdən məlum olur ki, xürrəmilərin rəhbərləri olan Cavidan və Əbu İmran bu zaman ədavətə başlamış, aralarındakı münasibətləri aydınlaşdırmaqla məşğul olmuşdular. Başçılar arasında günü-gündən artan bu çəkişmə onları, habelə onların ardıcıllarını Xilafətə qarşı mübarizədən yayındırırdı. 816-cı ilə qədər xürrəmilər mərkəzi hakimiyyəti yalnız adda-budda çıxışlarla narahat edirdilər.

816-cı ildə Cavidan və Əbu İmran açıq döyüşdə bir-birini öldürdülər: Əbu İmran döyüş meydanında, Cavidan isə aldığı ağır yaradan üç gün sonra həlak oldu. Cavidanın ölümündən sonra xürrəmilərə rəhbərlik etməyə başlayan Babək hərəkatın məcrasını tamamilə Xilafətə qarşı yönəltdi.

Cavidanın Babəklə ilk tanışlığı

Azərbaycanda xürrəmilərin üsyanı öz başlanğıc mərhələsində Cavidan ibn Səhl və ya ibn Sührak adı ilə bağlı idi. İbn ən-Nədimin qismən sitat gətirdiyi Baqid ibn Əmr ət- Təmiminin itirilmiş "Babəkin tarixi" əsərində xürrəmilər hərəkatının meydana gəlməsindən bəhs edilən çox maraqlı və mötəbər sayıla biləcək təfərrüat vardır, hərçənd ki, bütünlükdə "Babəkin tarixi" əsəri-hadisə və şəxsləri təhrif edən mövqedən yazılmışdır, xürrəmilərə və Babəkə pis meyil və niyyətlər isnad verir, habelə Xilafət düşmənlərindən bəhs edildikdə tamamilə yanlış məlumat verir.

"Babəkin tarixi" əsərindən İbn ən-Nədimin gətirdiyi sitatda deyilir:

Cavidan Ərdəbil mahalında yaşayırdı, onun böyük qoyun sürüləri var idi və o, qoyunları Zəncan bazarında satırdı. Yağ gəzdirib satan Abdullah adlı1 bir şəxs Mədaindən köçüb bu yerlərə, daha doğrusu, Meymad rustakının Bilalabad kəndinə gəlmişdi. O, yağını satarkən bir kənddən digərinə gedərdi, nəhayət, kəndlərdən birində özünə Bərumənd adlı birgözlü məşuqə tapır ki, o da yerli hakim ibn ər-Rəvvadın qulluqçusu idi. Bir ildən sonra Abdullah ölür, Bərumənd isə oğlu Babək ilə Səraba köçür. Burada Babək əvvəlcə çobanlıq edir, sonra isə Təbrizə gedib, şəhər hakimi Məhəmməd ibn ər-Rəvvad əl-Əzdinin yanında qulluq etməyə başlayır. Bundan sonra o, anasının yanına qayıdır.

Bir dəfə Cavidan Zəncanda bir qədər mal-qara satıb öz yerinə, Bəzzə qayıdanda hava pis olduğuna görə təsadüfən Babəkin anasının evində qalır. Görür ki, onun müxtəlif tapşırığını yerinə yetirən Babək çox bacarıqlı və zirək oğlandır. O, Cavidanın xoşuna gəlir, bu da gənc Babəkin gələcək müqəddəratını həll edir. Cavidan Babəkin anasına təklif edir ki, oğlunu ona qulluq etməyə versin, bunun müqabilində Cavidan onun anasına hər ay müəyyən məbləğ pul ödəsin. Bərumənd razılaşır, Babək də Bəzzə gedib, Cavidanın malikanəsini idarə etməyə başlayır. Az sonra Cavidan öz daimi rəqibi Əbu İmranla vuruşmada ölümcül yaralanır və üç gündən sonra ölür. Cavidanın Babəkə gözü düşən cavan arvadı, ərinin ölümündən sonra tez Babəklə danışır ki, Cavidanın tərəfdarlarına rəhbərliyi öz öhdəsinə götürsün. Arvad onları ölən rəhbərin yanına toplayıb deyir ki, onların ağası Cavidan ölümqabağı ona aşağıdakı vəsiyyəti etmişdir: "Mən bu gecə öləcəyəm. Mənim ruhum bədənimdən çıxıb Babəkin bədəninə keçəcək və onun ruhu ilə birləşəcəkdir... Mən onu öz yerimə öz ardıcıllarıma rəhbər təyin edirəm"

Cavidanın tərəfdarları onun dul arvadının sözünə inanıb, şərtlərini danışıqsız qəbul etdilər, bundan sonra isə Babəkin icma rəhbərliyini qəbul etməsi mərasimi başlandı. Arvad əmr etdi bir inək gətirdilər, onu kəsdilər, dərisini soyub yerə sərdilər. Sonra dərinin ortasında bir şərab qədəhi qoyuldu, arvad da onun içərisinə çörək doğradı. Bu hazırlıq görüldükdən sonra, arvad Cavidanın hər bir tərəfdarını adı ilə çağırmağa başladı və ona əmr etdi ki, dərinin üstünə çıxsın, qədəhdən bir tikə çörək götürüb yesin və onun ardınca bu sözləri təkrar etsin: "Mən Cavidanın ruhuna inandığım kimi, sənə də inanıram, ey Babəkin ruhu!" Bundan sonra hər biri Babəkin əlindən tutub öpür və ona baş əyirdi. Sonra kef məclisi quruldu, bu ziyafətdə dul arvad Babəki öz yanında oturtdu və ona bir budaq reyhan verdi, ki, bu da Azərbaycanda qədimdən kəbin mərasiminin simvolu idi. Mənbələrin məlumatına görə, bu əhvalat hicri 201 (b.e. 816)-ci ildə olmuşdur.

Üsyanın II dövrü 816817-ci ildən, yəni Babəkin üsyana rəhbərliyi öhdəsinə götürdüyü tarixdən başlanır və Bəzzin süqutuna qədər davam edir. Birinci mərhələdə olduğu kimi üsyanın ikinci mərhələsində də əsas hərbi əməliyyatlar (Həmədan və Həşdadsər döyüşləri kimi) Azərbaycan ərazisində aparılsa da bu dövrdə artıq üsyan əhatə dairəsini genişləndirir və ətraf vilayətlərin (Gilan, Mazandaran və s.) əhalisi də üsyana qoşulur. Babəkin rəhbərliyi ilə üsyan iyirmi ilə yaxın davam edir və Xürrəmilər bu dövrdə Ərəb Xilafətinin altı nəhəng ordusunu darmadağın edirlər.

Babəkin üsyana rəhbərliyə başlaması

Babək xürrəmilərə rəhbərliyi qəbul etdikdən sonra onların mübarizəsi tamamilə Xilafətə qarşı çevrildi. Bəzi mənbələrin verdiyi məlumata görə, Babək bir vaxt islamı qəbul edibmiş və onun müsəlman adı Həsən imiş.

Xürrəmilərin əksəriyyəti Azərbaycanın və qonşu vilayətlərin kəndlilərindən ibarət idi. Cavidanın rəhbərlik etdiyi xürrəmilər 816- cı ilədək Xilafəti yalnız hərdənbir narahat edirdilərsə, Cavidanın ölümündən sonra Xilafət üçün dəhşətli bir qüvvə oldular. Babək Xilafətə qarşı üsyan qaldırmaq vaxtını yaxşı seçdi. O, Əmin və Məmun qardaşlarının Xilafət taxtı üstündəki daxili mübarizələrindən istifadə etdi, çünki bu zaman ərəblərin yuxarı təbəqələrinin diqqəti Bağdaddan uzaqdakı şimal vilayətlərindən yayınmışdı. Dinəvərinin verdiyi məlumata görə, "Babək (Xilafətdə) arası kəsilməyən qarışıqlıq və çətinliklər dövründə püxtələşmişdi". iki ərəb tarixçisi – BağdadiMəsudi onun haqqında eyni fikri ifadə edir:

"O, Azərbaycan vilayətinin Bəzzeyn dağında meydana çıxdı. Orada onun tərəfdarlarının sayı artdı"

Əl-Bağdadi, səh. 251; əl-Məsudi. Tənbeh, səh. 352.

Əbu Dulaf qeyd edir ki, Bəzzdə "əl-xürrəmiyyə adı ilə məşhur olan əlmühəmmirə bayraqları təntənəli surətdə təqdis edildi. Babək buradan çıxmışdır".

İbn Kəsir isə xürrəmilər haqqda bunu qeyd edir:

"Əl-xürrəmiyyə və əl-babəkiyyənin mənşəyi Babək əl Xürrəmidir; o, Mötəsimin vaxtında meydana gəlmişdir, onları ona görə əl-mühəmmirə adlandırdılar ki, Abbasilər öz bayraqlarını qara rəngə boyadıqları kimi onlar da qırmızı [rəngə] boyayırdılar"

İbn Kəsir, səh. 62.

Orta əsr mənbələrində bildirildiyi kimi, əvvəlcə Cavidanın, sonra isə iyirmi ildən artıq Babəkin başçılıq etdiyi xürrəmilərin Azərbaycandakı mərkəzi və ya paytaxtı qala şəhəri olan Bəzz idi. Ət-Təbəri deyir ki, Bəzz "Babəkin vilayəti və şəhəri idi".

Əl-Məsudi yazır:

"Babək Azərbaycan ölkəsində olan Bəzzeyn dağlarında üsyan qaldırmışdı."

Əl-Məsudi, BGA, VIII, səh. 353

Məsudinin əsərində deyilir ki, "Babəkin ölkəsi Bəzzeyn – Azərbaycan, ArranBeyləqandadır", Bəzzeyndə Arranda, "Babəkin ölkəsində" olan dağdır.

Yaquta Həməvi yazır:

"Bəzz – Azərbaycanla Arran arasında bir vilayətdir"

ƏI-Yaqut, I, səh, 529.

Əl-Biruni yazır ki, "Bəzz Babək əl-Xürrəminin ölkəsidir".

Üsyanın inkişafı və genişlənməsi

Babək Bəzzdə xürrəmilər icmasının rəhbərliyini qəbul edən zaman, onun tərəfdarlarının sayı nisbətən çox deyildi. Bir mənbədə bildirilir ki, Babək onlara qılınc və xəncər payladı və əmr etdi ki, öz kəndlərinə gedib çıxış üçün onun xəbərdarlıq işarəsini gözləsinlər. Xəbərdarlıq işarəsi veriləndə, Babəkin ardıcılları kəndlərdə ərəblərin və onların ətrafındakı adamların üstünə atıldılar və hamısını qırdılar. Bundan sonra Babək öz adamlarını Bəzzdən uzaq mahallara göndərdi, orada da bütün ərəblər və onların yerli əhalidən olan tərəfdarları məhv edildi. İbn ən-Nədim yazır ki, Babəkdən əvvəl "xürrəmilərin dini etiqadında qətl, əzab və müharibə yox idi, xürrəmilər bütün bunların nə olduğunu bilmirdilər".

Babək xürrəmilərə başçılıq edərək, onun tərəfdarlarının sayı artan kimi, üsyançıların qarşısında duran məqsədlərə uyğun olaraq, icmanın quruluşunda böyük dəyişiklik əmələ gəldi. AzərbaycanArranın hər tərəfindən ərəblərdən narazı olan kəndlilər kütlə halında Babəkin yanına gəlməyə başladılar, "onun qoşun dəstələrinin sayı o qədər artmışdı ki, piyada hesaba alınmadan təkcə atlılar 20 min nəfər idi".

Əbu Hənifə Dinəvəri Babəkin rəhbərliyi ilə xürrəmilər üsyanının başlanması haqqında belə məlumat verir:

"Babək [Xilafətdə] baş verən fasiləsiz qarışıqlıq və çətinliklər dövründə meydana çıxdı . O öz işinə Bəzzdə onu əhatə edən adamları öldürməklə başladı, öz dövrəsindəki yer və kəndləri dağıtdı ki, ölkəni ələ keçirsin, [ərəblər tərəfindən] həm özünün, həm də ona yaxınlaşma yollarnıın təqib olunmasını çətinləşdirsin. Onun qüdrəti doğrudan da artdı və hərəkatı böyük vüsət aldı"

Əd-Dinəvəri, səh. 397.

Məsudi bildirir ki, "Babək əl-Xürrəminin işi ər-Ran ölkəsindəki Beyləqanda yayılmışdır və həmin ölkədə onun qoşunu çoxalmışdır. O öz qoşunlarını o şəhərlərə tərəf göndərmiş və onları hər tərəfə yola salmışdır".

Üsyan habelə Ermənistan, Xorasan və s. vilayətlərə irayət etdi. Az sonra Cibal, Həmədan, İsfahan, Masabzan və digər şəhərlərin əhalisi üsyançıların tərəfınə keçdi. Onların əhalisi "Həmədan vilayətində toplanır və silahlanırdı".

Məsudinin məlumatına görə, Babək "onun işi adamların ürəyində çox yer tutan vaxt" Taif ibn Əlini Xorasan şəhərlərinin başçısı təyin etdi. Sonra üsyan TəbəristanCorcanı bürüdü, burada, "mühəmmirə dinini qəbul etmiş" Məzyərin ardıcılları olan məzyəriyyə təriqəti iş görürdü.

Deyləm əyaləti əhalisinin çox hissəsi də xürrəmilərə qoşuldu. Bağdadinin məlumatına görə, təkcə Azərbaycanda və Deyləmdə Babək tərəfdarlarının ümumi sayı 300 min nəfər idi.

Xilafətin bəzi görkəmli xadimləri (hakimləri) və əmirləri də özlərinə tabe olanlarla birlikdə ərəblərə qarşı üsyanlarda iştirak etdilər. Bunların arasında Təbəristan hakimi Məzyər də var idi; Babək onunla yazışır və hər vasitə ilə onu şirnikləndirirdi. Həmçinin Mingicavr əl-Fərqani də Babək tərəfdarlarının köməyindən faydalanırdı. Afşini Babəkə kömək etməkdə təqsirləndirirdilər, ərəblər onu Babəklə əlbir hesab edirdilər.

Xürrəmilər üsyanının bürüdüyü bütün vilayətlərdə Babək öz ardıcıllarına əmr edirdi ki, "[ərəblərin] mülk və malikanələrinə hücum etsinlər və onların əmlakını ələ keçirsinlər".

Üsyançıların böyük müvəffəqiyyətləri və Xilafətin geniş ərazisini tutmaları xəlifə Məmunu məcbur etdi ki, qarşıda duran təhlükəyə ciddi fikir versin. 819-cu ilədək xəlifə qoşunlarının xürrəmilərlə böyük vuruşmaları olmayıb, iş yalnız yerli toqquşmalarla məhdud olurdusa, 819-cu ildə xəlifə Yəhya ibn Müaz ibn Müslimin başçılığı ilə Babəkə qarşı ilk nizami ordu göndərdi.

Baş verən vuruşmada tərəflərdən heç biri məğlub edilmədi. Sonrakı vuruşmalarda da gah bu, gah da müqabil tərəf müvəffəqiyyət qazanırdı. 820-ci ildə Məmun Yəhya ibn Müazı ordu başçısı vəzifəsindən götürdü və İsa ibn Məhəmməd ibn Əbu Xalidi ErmənistanAzərbaycana hakim və ordu başçısı təyin edərək, ona əmr etdi ki, qoşunları öz hesabına silahlandırsın və ərzaqla təchiz etsin. O, Babəklə müharibə üçün [ordu] toplayaraq 821/2-ci ildə bir dərə ilə hərəkət etdi, burada Babək onun qabağına çıxdı və onu qaçmağa vadar etdi.

Xürrəmilərin qələbəsi Məmunu məcbur etdi ki, yeni ordu başçısını təyin etsin. 823/4-cü ildə Züreyq ibn Əli ibn Sədəqə əl – Əzdi ordu başçısı oldu. Ona kömək olaraq Əhməd ibn Cüneyd əl Əskafinin başçılığı ilə qoşun dəstələri göndərildi, lakin Babək əl-Əskafini əsir aldı. Züreyq isə xürrəmilərə heç bir şey edə bilmədi.

Məmun Züreyqi qoşun komandanlığından kənar etdi və onun yerinə 'Məhəmməd ibn Hümeyd əl-Tusini' təyin etdi. O isə xürrəmilərlə müharibəyə girişməzdən əvvəl, Züreyqi əzməli oldu, çünki o, xəlifənin qərarından narazı olub üsyan etmişdi. Məhəmməd ibn Hümeyd Züreyqi və "təhlükəli ola biləcək" adamların hamısını sakitləşdirdikdən sonra, Babəklə müharibəyə ciddi surətdə hazırlaşmağa başladı. Məhəmməd 827-ci ildə onunla müharibəyə girişdi və iki il ərzində davam edən vuruşmalarda müvəffəqiyyət həmişə onun tərəfində idi. Nəhayət, 829-cu il 3 iyunda Həştadsər dağında ərəblərlə xürrəmilər arasında əsas vuruşma olmuşdur. Ərəblərin vəzifəsi xürrəmilərin qalası Bəzzi ələ keçirmək idi. Ət-Tusi öz ordusunun mərkəzinə Məhəmməd ibn Yusif ibn Əbd ər-Rəhman ət-Taini başçı təyin etdi, ordunun sağ cinahında isə Abbas ibn Əbd ül-Cəbbar ət-Təktinini qoydu. Lakin Babək ət-Tusinin qoşunları üçün pusqu düzəltdi, qanlı vuruşmadan sonra ərəblər məğlub edilib qaçmağa başladılar. Məhəmməd ət-Tusinin özü öldürüldü Vardan məhz Məhəmməd ət-Tusi ilə Babək arasındakı vuruşmanı nəzərdə tutaraq deyir ki, "bir vuruşmada o [Babək] 30 minə qədər İsmayıl övladını [ərəbləri] qırdı".

"Ağvan tarixi"nin rusca tərcüməsində deyilir: "İki ildən sonra [[[829]]-cu ildə] Baban [Babək] Tavusini dağıtdı və 150 min [adamı] qovdu". Ç.Dovsett "Ağvan tarixi"nin bir sıra əlyazmasında tapmışdır ki, Tavusin (Tosin) Tosi şəklində oxunmalıdır, yəni burada Tavusin adlı bir yaşayış məntəqəsinin Babək tərəfindən dağıdılmasından deyil, Məhəmməd ət-Tusi və onun 150 minlik ordusunun xürrəmilər tərəfindən darmadağın edilməsindən bəhs edilir. Xəlifə Məmun Məhəmməd ət-Tusinin həlak olmasından çox qəmgin olmuşdu, çünki o, çox bacarıqlı sərkərdə idi. Az sonra ərəb qoşunlarının komandanı İbrahim ibn əl-Leys ibn əl-Fəzl oldu, "onu da Babək sonrakı [[[829]]/30] ildə məğlub etdi".

Ərəb qoşunları bir də darmadağın ediləndən sonra, xəlifə Məmun qətiyyətli Abdullah ibn Tahiri ordu başçısı təyin etdi, lakin o, Babəklə vuruşmalı olmadı, çünki qardaşı öləndən sonra irsi olaraq Xorasan hakimi vəzifəsini tutmalı idi.

Həmin 829/30-cu ildə Məmun Azərbaycan, Cibalİsfahana Əli ibn Hişamı hakim təyin edərək, onu xürrəmilərə qarşı vuruşmağa göndərdi. Lakin ibn Hişam əyalətlərdə özbaşınalıq etməyə və xalqı sıxışdırmağa başladığına görə xəlifə onu sakitləşdirmək üçün Yəmən hakimi Uceyf ibn Ənbası göndərdi. Bunu xəbər alan Əli ibn Hişam Uceyfə hücum edib onu öldürmək və Babəkin tərəfinə qaçmaq istədi, lakin tutuldu və 830/1-ci üdə Bağdadda edam edildi. Dinəvəri bildirir ki, bu zaman "Babəkin işi böyük vüsət aldı və ərəblər ondan qorxmağa başladılar. Onunla vuruşurdular, lakin ona qalib gələ bilmədilər. Babək onları dağıdır və onların sərkərdələrini öldürürdü". Xürrəmilərin Xilafət qoşunlarını qibtə ediləcək bir ardıcıllıqla darmadağın etməsi Abbasilər dövlətinin hakim dairələrini çaşqınlığa saldı.

Sünik hakimi Vasakın ölməsindən sonra Babək onun qızıyla evlənir və həmin ildən Sünik xürrəmilərin hakimiyyəti altına keçdi. Babəkin qoşunu Sünikdən sonra Beyləqan, ArtsakUti vilayətlərini tutdu.

Bir tərəfdən xürrəmilər üsyanının müvəffəqiyyətləri, digər tərəfdən Xilafətin özündə Məmunun qarşılaşdığı daimi daxili çəkişmələr onunla nəticələnmişdi ki, Abbasilər Xilafəti öz varlığı üçün təhlükəli zaman keçirirdi. Cəzirədə Nəsr ibn Şəbsin, Suriyada ərəb tayfalarının, Misirdə Abdullah əs-Surinin (820-826), Misirdə 829-cu ildə yəmənilər və qeysilərin üsyanları, habelə Bizans ilə daimi müharibələr xəlifə Məmundan ağır xərc və böyük ordu tələb edirdi. Məmun bütün iyirmi illik hökmranlığı ərzində Xilafətdə yalnız çoxlu üsyanları yatırmalı olmuşdu. O, üsyanların öhdəsindən gələ bilmiş olsa da, öz hökmranlığının axırlarında çox böyük bir ərazi tutan xürrəmilərə qarşı heç bir iş görə bilmədi.

Məmun ölən ildə xürrəmilərin üsyanı daha böyük bir qüvvə ilə qızışdı. Nizam ül- Mülkün verdiyi məlumata görə, üsyan İsfahan, Fars vilayətlərini və bütün Kuhistanı bürüdü. Məmunun Bizans ilə müharibəyə başı qarışmasından istifadə edən üsyançılar "bir gecə vaxt təyin etdilər. Hazırlaşıb bütün mahal və vilayətlərdə üsyan qaldırdılar. Şəhərləri taladılar. Farsda çoxlu müsəlman qırdılar, arvad və uşaqları əsir apardılar. İsfahanda onların başçısı Əli ibn Məzdəkan adlı birisi idi. O şəhər darvazasında iyirmi min nəfərlik silahlı qüvvəni gözdən keçirtdi və qardaşı ilə birlikdə Kuha getdi. Əli Kuhu tutdu, qarət etdi, əlinə keçən müsəlmanı öldürdü... Qayıtdıqdan sonra o, Babəklə birləşmək üçün Azərbaycana getdi. Hər tərəfdən xürrəmidinlilər Babəkin yanına gedirdilər".

Xəlifə Məmun 833-cü il 7 avqustda öldü, öz qardaşı Mötəsimi (Əbu İshaq Məhəmməd ibn Harun ər-Rəşidi) taxta vəliəhd təyin edərək, ona vəsiyyətnamə qoydu. Bu vəsiyyətnamənin başlıca maddəsi xürrəmilərə qarşı müharibəyə başlıca diqqət vermək sərəncamı idi:

"Xürrəmilərə gəlincə, onlara qarşı müharibəyə qətiyyətli və rəhmsiz bir adam göndər, ona səbrlə pul, silah, atlı və piyada qoşunla kömək et. Əgər onların vaxtı uzun çəksə, sən özün öz tərəfdarların və yaxın adamların ilə onların üstünə get"

Ət-Təbəri, III, 1163; İbn əl-Əsir, VI, səh. 158.

833-cü il, 10 avqustda Mötəsim xəlifə elan edildi. və bununla da xürrəmilərə qarşı mübarizənin yeni mərhələsi başladı.

Üsyanın son mərhələsi

Yeni xəlifə taxta çıxan kimi birinci növbədə öz sələfinin vəsiyyətinə əməl etməyi qərara aldı. O, xürrəmilərə qarşı müharibəyə ciddi hazırlıq görməyə başladı, zira, görürdü ki, Azərbaycanın və digər əyalətlərin xalq kütlələrinin bu təhlükəli hərəkatı qarşısında daha da zəiflik göstərilsə, Xilafətin öz varlığı üçün ciddi nəticələr doğura bilər. O, bu iş üçün heç bir şeyi əsirgəmədi. Buna görə xürrəmilərə qarşı onun qoşunlarının ilk hücumu müvəffəqiyyətlə nəticələndi.

Ət-Təbərinin verdiyi məlumata görə, 833-cü ildə "Cibalda, Həmədan, İsfahan, MasabzanMehricanqazaq şəhərlərində olan çoxlu əhali xürrəmilərin dinini qəbul etdi. Onlar toplandılar və Həmədan tərəfdə düşərgə qurdular. Mötəsim onlara qarşı qoşun göndərdi; onun göndərdiyi axırıncı ordu İshaq ibn İbrahim ibn Müsəbin komandası altında idi ki, onu da (Mötəsim), həmin ilin şəvvalında (oktyabrın 20-si – noyabrın 17-si) Cibala hakim təyin etmişdi. O, zilqədə [ayında] (noyabrın 18-i – dekabrın 17-si) onlara getdi. Onun [xürrəmilər] üzərində çaldığı qələbə haqqındakı məlumat [Bağdadda] tərviyə günündə [[[833]]-cü il 25 dekabr] oxundu. O, Həmədan rayonunda [onlardan] 60 min adam qırdı, qalanları Rum ərazisinə qaçdılar.

M.Siriyets, məğlub edilən xürrəmilərin qalan hissəsinin Bizans ərazisinə qaçdığı haqqında belə deyir: "Həmin (833) ildə Babək tərəfdarlarının böyük bir hissəsi ərəblərin müharibəsindən cana gələrək baş komandan Nəsr ilə birlikdə Rum padşahı Feofili axtarmağa getdi və xristianlığı qəbul etdi".

İbn əl İbri həmin variantı daha qısa şəkildə verir; "onun (Babəkin) sərkərdəsi Nəsr öz həmqəbilələrindən bir çoxu ilə Feofilin yanına qaçdılar və xristian oldular".

Həmədan vuruşmasından sonra Bizansa gedən xürrəmilərin taleyi haqqında müxtəlif məlumat vardır. Bizans tarixçilərinin istinad etdikləri orta əsr yunan müəllifləri bildirirlər ki, qaçıb Bizansa sığınan xürrəmilər qrupu 14 min nəfərdən ibarət idi və onlara əsli iranlı olan Feofob adlı birisi başçılıq edirdi. İmperator Feofil onları femlerdə yerləşdirib turma adlanan ayrı-ayrı dəstələrə böldü; həmin dəstələr Ərəb Xilafətinin qoşunlarına qarşı hərbi əməliyyatda fəal iştirak edirdilər.

Xəlifə Mötəsim Həmədan yaxınlığındakı ilk müvəffəqiyyətdən sonra başa düşdü ki, qüvvələri parçalamaq və xürrəmilərlə hərdənbir vuruşmaq müharibənin gedişinə təsir göstərməyəcəkdir. Mötəsim görürdü ki, onun qardaşı və sələflərinin xürrəmilərlə etdiyi müharibə taktikası kökündən yanlış idi və Xilafətin bir neçə ordusu üçün fəlakətli olmuşdu. Babək kimi təhlükəli düşmənə qarşı Xilafətin bütün qüvvələrini toplamaq üçün Kiçik Asiyada Bizansla daimi müharibə meydanında hərbi əməliyyatı dayandırmaq lazım idi.

Babəkin müttəfiqi Bizans imperatoru Feofil(829-842)

Bizans-Ərəb sərhədində dördillik (833-837) sakitlik Mötəsimə imkan verdi ki, əvvəllər Bizansla müharibədə olan qoşunları da Babəkə qarşı göndərsin. Mötəsim öz sələfindən fərqli olaraq Babəklə müharibənin strateji cəhətinə ciddi diqqət yetirdi. O, düşmənin qüvvəsi və gücünü bildiyindən uzun sürən müharibəyə hazırlaşdı və hər şeyi: qoşunun tərkibini və görkəmli sərkərdələri seçməkdən, köməkçi hissələrlə təmin etməkdən tutmuş Xilafətin bütün maliyyə, ərzaq və yem ehtiyatlarını səfərbər edincəyədək hər şeyi müharibə ehtiyaclarına tabe etdi.

Mötəsim xürrəmilərin üzərinə ümumi hücuma başlamazdan əvvəl əmirlərdən Əbu Səid Məhəmmədi gələcək vuruşma rayonuna göndərib ona əmr etdi ki, "Zəncanla Ərdəbil arasında Babəkin dağıtdığı istehkam məntəqələrini bərpa etsin və [Zəncan-Ərdəbil] yolunda qarnizonlar qoysun ki, heç kəs Ərdəbilin təchizi üçün təhlükə törətməsin". Qoşun qərargahı ilə Xilafətin paytaxtı Samarra arasındakı rabitə sisteminə böyük diqqət verilmişdi. Yollar pis olduğuna görə qasidlər məlumatı gec gətirirdilər, buna görə də xəlifə əmr etdi ki, Ərdəbildən paytaxta gedən yolun hər fərsəngində məlumat gətirməyə hazır olan bir atlı qoysunlar. Xəlifə bu məqsəd üçün əmr etdi ki, onun özünün Hulvan keçidi yaxınlığındakı Marc at ilxısında xüsusi çapar atlarından istifadə etsinlər. Təpələrdə qarovulxanalar düzəldildi; bu qarovulxanalar bir-birini yaxşı görürdü və məlumat gətirən atlıların hərəkəti haqqında bir-birinə səslə xəbər verirdilər.

Beləliklə, Ərdəbildəki (Bərzənddəki) baş komandan qərargahından göndərilən məlumat Samarraya dörd günə gəlib çatırdı ki, bu da o zaman üçün çox tez hesab olunurdu. Buna görə də xəlifə xürrəmilərə qarşı hərbi əməliyyat rayonunda baş verən hadisələrdən həmişə xəbərdar idi. Bu müharibədə, xilafət tarixində ilk dəfə olaraq məlumat göndərmək üçün poçt göyərçinlərindən istifadə olunmuşdu.

Xəlifə Mötəsim Misirdə Bizans qoşunları ilə vuruşmada öz hərbi məharətini göstərən istedadlı sərkərdə Afşin Heydər ibn Kavusu 835-ci il 3 iyunda xürrəmilərə qarşı müharibə edən bütün qoşunların baş komandanı təyin etdi. Xəlifə bu müharibə üçün vəsait əsirgəmirdi. Afşin ata minəndə yəni xürrəmilərlə vuruşmağa girəndə – gündə 10 min dirhəm, hərbi əməliyyat olmayanda isə 5 min dirhəm pul alırdı.

Əz – Zəhəbi bildirir ki, təkcə 837-ci ildə Mötəsim Babək ilə müharibəyə bir milyon dirhəm xərcləmişdi. Afşinin ordusu arası kəsilmədən ərzaq, sursat və silahla təchiz olunurdu. Afşin Ərdəbil qərargahına gələn kimi Əbu Səid Məhəmmədə əmr etdi ki, xürrəmilərin dağıtdığı qalaları bərpa etməyi sürətləndirsin. Qalalar bərpa edilib möhkəmləndikdən sonra Afşinin əmrilə bunların ətrafında xəndəklər qazıldı. O öz qərargahını xürrəmilərin istehkamlarına yaxın olan Bərzəndə köçürdü. Bərzənd ilə Ərdəbil arasındakı qalalar da bərpa edilib möhkəmləndirildi. Paytaxtdan Ərdəbil yolu ilə Bərzəndə gedən ərzaq və silah karvanlarının yanınca xüsusi mühafizə bölmələri gedirdi ki, bu da xürrəmilərin karvanlara qəflətən hücum etməsi təhlükəsini aradan qaldırmalı idi.

Afşin casus məlumatı toplamağa xüsusi diqqət verirdi. Afşin öz casuslarından başqa Babəkin casuslarını da öz tərəfinə çəkməyə cəhd edərək, xürrəmilərin yeri, istehkamları və manevrləri haqqındakı məlumat üçün onlara daha artıq pul verirdi.

835-ci il Afşin Bəzz yaxınlığında yeni istehkamlar tikdirdi. Ərəblərlə xürrəmilər arasında kəşfıyyat xarakterli vuruşmalar gedirdi. Bəzən bu, bəzən də o biri tərəf müvəffəqiyyət qazanırdı. Bu yerə yaxşı bələd olan xürrəmilər ərəb qoşunlarının təchizat yollarını tutur, ərzaq və silah karvanlarını ələ keçirməklə ərəbləri çətin vəziyyətdə qoyurdular, çünki "karvanda olanların hamısını məhv edirdilər". Nəticədə Afşinin qoşunları daim aclıq və susuzluqdan əzab çəkirdi, "cismən və ruhən məğlub olurdu". Həmin ildə xürrəmilər Artsak yaşayış məntəqəsi yaxınlığında ərəblərlə vuruşmada yeni bir məğlubiyyətə uğradılar. Babəkin kəşfiyyatçıları paytaxtdan Ərdəbilə pul gətirən böyük bir karvanı güdmüşdülər.

Lakin Babəkin adamları arasında bir nəfər xain varmış; bu xain Afşinə bildirir ki, Babəkin karvan haqqında xəbəri var. Afşin pusqu qurur, Qəflətən yaxalanan xürrəmilər məğlub olurlar. Adətən olduğu kimi, bu dəfə də vuruşan xürrəmilər arasında olan Babək birtəhər özünü xilas edir. Mənbələrin verdiyi məlumata görə, bu vuruşmada xürrəmilər min nəfərdən artıq tələfat verdilər. Lakin bir neçə gündən sonra Babəkin sərkərdələrindən Tarxan (və ya Adin) yenidən ərəblərin karvanına hücum edib mühafızələrini qırır və bütün yükü ələ keçirib ərəbləri çətin vəziyyətə salır.

836-cı ildə Həştadsər dağı yaxınlığında xürrəmilərlə Buğa əl-Kəbirin başçılığı altındakı ərəb ordusu arasında vuruşma olmuşdu. Təkəbbürlü Buğa, Afşinin əmrinə etina etməyərək, şəxsən xürrəmilərlə vuruşmaq qərarına gəlmiş və bunun cəzasını görmüşdü. Əvvəlcə Babək Buğanın min nəfərlik ərzaqdaşıyan dəstəsini məhv etdi, əsir aldığı ərəblərdən ikisini seçdi və baş vermiş əhvalatı Afşinə söyləməyə göndərdi. Buna baxmayaraq, Buğa öz ordusunu xürrəmilərə qarşı hərəkətə gətirdi; xürrəmilər isə ərəbləri izləyirdilər; dağ cığırlarından keçib gücdən düşən ərəblər təpələrdən birinə qalxmağa başlayanda xürrəmilər hücum edib onları mühasirəyə saldılar və ərəbləri onlar üçün əlverişli olmayan şəraitdə vuruşmağa məcbur etdilər. Buğanın ordusu məğlub edildi, bir neçə sərkərdə öldürüldü. Buğanın özü isə qaçdı. Xürrəmilər bütün ərəb ordugahını, pul və silahları ələ keçirtdilər. Bu məğlubiyyətdən sonra Afşin öz qoşunlarını Bərzəndə çəkdi.

836-cı ilin qışında xürrəmilər öz sərkərdələrindən Tarxanı da itirdilər. Bu igid türk ərəbləri lap təngə gətirirdi. Afşin tez başa düşmüşdü ki, Tarxan xürrəmilər ordusunun başında qalarsa, ərəblər onlara qarşı müharibədə çox çətinlik çəkəcəklər. Odur ki, Tarxanın hərəkətini daim izləyir və onu sıradan çıxartmaq üçün fürsət axtarırdı. Nəhayət, buna müvəffəq oldu. Tarxan adətən qış aylarını Həştadsər dağı yaxınlığında öz kəndində keçirirdi. Afşin casuslardan öyrənəndə ki, Tarxan Babəkdən icazə alıb kiçik bir dəstə ilə öz mülkünə yola düşmüşdür, türk olan bir casusunu onun ardınca göndərdi. Casus gecə vaxtı Tarxana hücum edib onu öldürdü və başını kəsib Afşinə göndərdi. Tarxanın ölümü Babək və xürrəmilər üçün böyük bir zərbə oldu. Xürrəmilərin belə igid sərkərdəsinin ölümündən sonra ərəblər daha cəsarətli hərəkət etməyə, xürrəmilər isə dalbadal məğlubiyyətə uğramağa başladılar. Ərəb xilafətinə qarşı illər boyu davam edən mübarizədə xürrəmilərin müvəffəqiyyət qazandığı axırıncı il – 837-ci il gəlib çatdı. Həmin ildə Afşin xəlifədən böyük bir qüvvə aldı; köməkçi qüvvələrə böyük türk sərkərdələrindən Cəfər ibn Dinar əl-Xəyyat və İtax başçılıq edirdilər. Xəlifə onlarla Afşinə qoşunun maaşı və təchizatı üçün 30 milyon dirhəm pul da göndərmişdi.

Köməkçi qüvvənin gəlmiş olmasına baxmayaraq, Afşin xürrəmilərlə müharibə taktikasını bütünlüklə dəyişdirdi. Müharibənin müvəffəqiyyətinə hələ də inanmayan xəlifə Mötəsim, Afşinə birbirinə zidd müxtəlif sərəncamlar verirdi. Afşin də bu sərəncamları elə yerinə yetirirdi ki, az sonra ərəb qoşunları arasında sərkərdəyə qarşı narazılıq başlandı. Doğrudan da, xürrəmilərin qalası Bəzzdən ərəbləri ayıran son dörd fərsəng (təxminən 30 kilometr) yolu ərəblər bir ilə keçmişdilər. Afşin əsgərlərin narazılığına baxmayaraq, verdiyi sərəncamlarında daim xəlifəyə istinad edirdi və xürrəmilərlə vuruşa girməyə icazə vermirdi. Yalnız xüsusi dəstələr istehkamlar tikir, və Bəzzə tərəf yol çəkməklə məşğul idi, çünki yolun olmaması ərəb qoşunlarının ərzaq, su və s. ilə təchiz edilməsini daim təhlükə qarşısında qoyurdu. Çox vaxt ərəblər bircə qurudulmuş çörəklə dolanırdılar. Bunu bilən Babək bir dəfə Afşinə bir adamla bir yük tərəvəz göndərdi. Afşin Babəkin bu hədiyyəsini məmnuniyyətlə qəbul etdi və onun göndərdiyi adama icazə verdi ki, ərəb düşərgəsindəki istehkamları baxıb görsün. Xürrəm ətraflı baxdından sonra, Afşin onu geriyə buraxdı və xahiş etdi ki, "qardaşı" Babəkə onun salamını yetirsin. Afşinin Babəkə bu cür münasibəti qoşunda və xüsusilə sərkərdələrdə şübhə doğurmaya bilməzdi. Buna görə islamın düşməninə qarşı müharibədə Afşinin hərəkətləri çox tez-tez, xüsusilə Cəfər əl-Xəyyat tərəfindən kəskin surətdə tənqid olunurdu.

Afşin Babəklə mübaribənin axırıncı ilində Təbəristan hakimi Məzyərlə olduğu kimi gizli danışıqlar aparırdı və məqsədi Xilafət hakimiyyətini məhv etmək idi. Lakin Afşinin Babəklə birlikdə qəsd düzəltməkdə iştirakı yalnız Məzyərin və Afşinin özünün mühakiməsində aşkara çıxdı. Belə bir qəsdin mövcud olduğunu ərəb mənbələri də təsdiq edir. Əbu Mənsur əl-Bağdadi bildirir ki, Afşin "Babək ilə gizli qəsd düzəltmişdi". Mötəsim Afşini Babəkə qarşı müharibəyə göndərəndə "belə düşünürdü ki, o müsəlmanlara səmimi münasibət bəsləyir. Gizlində isə o [Afşin] Babəklə əlbir idi və ona qarşı müharibəni uzadırdı və müsəlman qoşunlarında çatışmazlıq olduğunu ona hiss etdirirdi, o da [Babək də] düşmən qoşununun çoxunu məhv edirdi". Yalnız xürrəmilərlə müharibə qurtardıqdan sonra "xəlifə, Afşinin satqınlığını və Babəklə müharibə zamanı onun müsəlmanlara xəyanət etdiyini öyrəndi".

Babəklə Afşinin görüşü

Lakin Xilafətə qarşı əlbir əməliyyat keçirmək barəsində Afşin, BabəkMəzyər arasında gedən gizli danışıq və yazışmalar bir nəticə vermədi, odur ki, Afşin də özünü tamamilə ifşa etməmək üçün Bəzzə hücum etmək əmrini verməyə məcbur oldu. Cəfər əl-Xəyyat, Əbu Səid və Buxaraxudatın sərkərdəliyi altındakı türk qoşunları və könüllülər qalanı mühasirə etdilər. Şəhər üçün uzun sürən vuruşma başlandı, bu zaman xürrəmilər qaladan çıxıb ərəbləri hiss ediləcək tələfat verməyə məcbur edirdilər. Ərəblər mancanaqları Bəzzin hasarlarına yaxınlaşdırdılar, işçi korpusu isə hasarları sökərək daşları çıxarmağa başladı. Xürrəmilərin bütün qəhrəmanlığı və igidliyinə baxmayaraq, ərəblərin üstün qüvvələrinin mühasirəsinə qalanın davam gətirə bilməyəcəyi Babəkə aydın olanda, o, Afşinlə şəxsi danışığa girdi. Bu danışıqlar zamanı Afşin "Babəkə aman təklif etdi, lakin o bir gün də gözləməyi xahiş edəndə Afşin elə dedi: "Sən istəyirsən öz şəhərini möhkəmlədəsən. Əgər amanda qalmaq istəyirsənsə, çayı keç" lakin o uzaqlaşdı".

Babəkin amanı qəbul etməkdən boyun qaçırmasına baxmayaraq, Afşin bir müddətdən sonra onun yanına adam göndərib xahiş etdi ki, barışıq haqqında danışıqlar üçün onun yanına etibarlı bir adam göndərsin. Babəkin elçisinə o dedi: "Babəkə (bunları) söylə: hər başlanğıcın bir axırı var. İnsanın başı soğan gövdəsi deyil ki, yenidən cücərə bilsin. Mənim adamlarımın çoxu qırılmışdır, on nəfərdən biri də qalmamışdır. Sənin vəziyyətin də yəqin belədir. Gəl sülh bağlayaq. Sənin əlində olan mülk səndə qalsın, sən burada qal, mən qayıdıb gedim, xəlifədən sənin üçün bir mülk daha alıb fərman göndərim".

Afşin şəhərə neftsatanlar dəstəsini gətirdi və bunların köməyi ilə şəhər 837-ci il 26 avqustda ərəb qoşunu tərəfindən alındı. Afşin əmr etdi ki, şəhərin qalalarını dağıtsınlar və şəhəri üç gün ərzində yandırsınlar. "Bircə ev, bircə qala salamat qalmadı – o, hər birini yandırdı və ya dağıtdı". Babəkin oğulları və onların ailə üzvləri şəhərdə tutuldular. Nizam əl-MüIkün verdiyi məlumata görə, Bəzz alınarkən 80 mindən artıq xürrəmi öldürülmüşdü.

Bu məğlubiyyətdən sonra 837-ci ildə Babək Sünik hakimi Səhl ibn Sunbatın mülkündə tutularaq Samirə şəhərinə gətirilir və 838-ci ildə həmin şəhərdə edam edilir.

Xürrəmilər üsyanının darmadağın edilməsi, Babəkin və. onun tərəfdarlarının dəhşətli surətdə edamı heç də o demək deyildi ki, AzərbaycandaXilafətin digər vilayətlərində xalq kütlələrinin hərəkatı yatırılmışdı. Babək üsyanının alovları yenicə söndürülmüşdü ki, 838/9-cu ildə Təbəristanda Karinlər sülaləsindən olan son əmir Məzyərin, ya da Mahyədigə ibn Karin ibn Vanda-Hürmüzün rəhbərliyi ilə üsyan başlandı .

Məzyər kəndlilərə əmr etdi ki, öz feodallarına qarşı üsyan qaldırıb onların malikanələrini yandırsınlar. O, Babəklə yazışır və Xilafətə qarşı onun hərəkətlərini bəyənirdi. Məsudi bildirir ki. Məzyər "Afşinə etiraf etdi ki, o, hər ikisini birləşdirən dini etiqad xatirinə, canlandırmaq istədikləri dualizm və atəşpərəstlik dini xatirinə onu (Babəki) üsyana təhrik edirdi".

Mənbələrdə bildirilir ki, Məzyər ərəblərin hakimiyyətinə və onlara bağlı olan ictimai quruluşa qarşı üsyan qaldıran xürrəmilərdən idi və islam dinini zahirdə qəbul etmişdi, çünki Bəlazurinin dediyinə görə, o, "allahsız və xain" idi. İbn İsfəndiyar bildirir ki, Məzyər Babəki tərifləyib göylərə qaldırırdı. Əl-Bağdadi deyir ki, Məzyər mühəmmirə təriqətindən olan xürrəmi idi.

Həmdullah Qəzvini yazır:

"Məzyərin ardıcılları, qırmızı paltar geyir və açıqca Babəkin ehkamlarını qəbul edirdilər"

H.Qəzvini. Tarix-i qozide, I, səh. 320

Üsyandan sonra, Məzyər əmr etdirdi ki, iri mülkədarların torpağı tutulub kəndlilərə paylansın – bu isə xürrəmilərə xas olan əmlak bölgüsü idi

Xəlifə Mötəsim Məzyərin qaldırdığı üsyanın bütün təhlükəsini yalnız Abdullah ibn Tahir Afşinin Məzyərə və Məzyərin Afşinə yazdığı məktubları ələ keçirəndən sonra başa düşdü

Məzyər 840-cı ilin avqustunda öz adamlarının satqınlığı üzündən ovda Abdullah ibn Tahir tərəfindən tutuldu. Samarraya gətirildi və burada xəlifə onu istintaq etdi, Lakin ət-Təbərinin dediyinə görə, xəlifə yazışma məsələsini ondan soraşanda, Məzyər heç bir şeyi boynuna almadı. 840-cı il 24 sentyabrda onu Afşin ilə üzləşdirdilər, bu zaman Məzyər etiraf etdi ki, Afşin onu Xilafətə qarşı üsyana təhrik edirdi. Mötəsim əmr etdi, Məzyəri döyə-döyə öldürsünlər. Ona 450 çubuq vurduqdan sonra Məzyər öldü və Babəkin meyiti yanında dara çəkildi.

Xürrəmilər və Babək təliminin göstərdiyi təsirin izi çox sonralar – XV əsrdə də qalmışdı. Ağqoyunlu dövlətinin varlığının son dövründə, Səfəvilər sülaləsi banilərindən biri olan Şeyx Heydərin üsyanı olmuşdu. Tarixçi Fəzlullah ibn Ruzbehxan bu üsyan haqqında belə məlumatverir:

"Həmin 893 (1488)-cü ilin hadisələrindən miskin şeytanın, yəni ərdəbilli Şeyx Heydərin üsyanını göstərmək olar; o qalxmaq istəyirdi, lakin məğlub edildi... O, vaxtının çox hissəsini öz əməliyyatı üçün qılınc və nizə hazırlamağa sərf etdi. Rum, Talış və Qaradağdan (IX əsrdə xürrəmilər hərəkatının vətəni) çoxlu adam onun yanına toplandı və deyirlər ki, onlar şeyxi özlərinə allah [məbud] hesab edir, dua və ümumi namaza fikir verməyib, ona qiblə kimi baxırdılar... Şeyx onların arasında ibahat etiqadını (yəni qadağan edilib haram sayılan əmələ icazə verilməsini) və Babəkin dini qayda-qanunlarını təbliğ edirdi."

V.Minorsky. Persia un AD 1478-1490. An abridged translation of Fadlullah b.Ruzbihan Khunji's "Tarikh-i Alam-arayi Amini" London, 1957, p. 61, 67; O.A.Əfəndiyev. Azərbaycan Səfəvi dövlətinin əmələ gəlməsi, səh. 73."

Abbasilərin qələbəsinə gətirib çıxaran 747-750-ci illər Əbu Müslim üsyanı müxtəlif dinlərə etiqad edən, lakin eyni məqsədə – Əməvi üsul-idarəsini devirməyə xidmət edənləri birləşdirmişdi; üsyançılar arasında müxtəlif şiəsünni təriqətlərinə mənsub müsəlmanlar, eləcə də atəşpərəstlik ideyalarını təbliğ edən məzdəkilər və başqaları da vardı. Bütün bu qüvvələrdən istifadə edən Abbasilər hakimiyyətə gəldikdən sonra öz əvvəlki havadarlarından yaxa qurtarmağa çalışdılar. Yeni sülalə ilə əvvəlkində ciddi bir fərq görməyən, eləcə də heç bir imtiyaz qazanmayan sıravi üsyançıların səbr kasası Əbu Müslimin qətli ilə son həddini aşdı. Əməvilərə qarşı siyrilmiş qılıncın ağzı Abbasilərə tərəf çevrildi. Beləliklə, hakim sülalə ilə mübarizə səhnəsinə etiqadları ayrı da olsa, məqsədləri yaxın olan təriqətlər atıldılar. Elə buna görə də müsəlman müəllifləri ideya baxımından yaxınlaşmış bu təriqətləri sadəcə olaraq bir-birinə qarışdırır, onları gah xürrəmi, gah məzdəki adlandırır, ifrat şiə təriqətlərinə aid edirdilər.

İbn ən-Nədim (X əsr) xürrəmiləri atəşpərəst müxəmmirilərə – məzdəkilərə və müsəlman babəkilərə ayırır. Əl-Bağdadi də islamaqədərki xürrəmiləri məzdəkilər, islam dövrü xürrəmilərini isə xürrəmdinilər adlandıraraq, sonuncuların ümumi adları müxəmmirə olan babəkilərə və məzyərilərə ayrıldıqlarını bildirir.

Əş – Şəhrəstani ifrat şiəçi kimi xarakterizə etdiyi, eyni ehkamlara riayət edən bu təriqətçilərin İsfahanda xürrəmilər və kuzilər, Reydə məzdəkilər və sunbadilər, Azərbaycanda bir yerdə dakulilər, başqa yerdə müxəmmirilər, Mavarannəhrdə mübayyidilər kimi tanındıqlarını bildirir. İslam dövrü məzdəkilərinin tarixi ilə xüsusi məşğul olmuş İ. P. Petruşevskinin fikrincə, burada söhbət yaxın ideologiyası və sosial proqramı olan qohum təriqətlər qrupundan gedir; buna görə də eyni təriqətlərin bəzən xürrəmi, bəzən məzdəki hesab edilməsi heç də təəccüb doğurmur. Onun rəyinə görə, burada erkən məzdəkilik inamları ilə "ifrat" şiə ideyalarının birləşməsindən yaranmış ümumi məzdəki-xürrəmi tipli təriqətlərdən danışmaq olar.

Qeyd edilməlidir ki, xürrəmiləri və xürrəmdiniləri ifrat şiə təriqətləri kimi qiymətləndirən müsəlman filosofları içərisində bu təriqətlərin ardıcıllarını "ifrat" şiə baxışlarına çox yaxın olan "batinilər" – ismaililər təriqətinə aid edənlər də vardı. XI əsrdə yaşamış məşhur filosof imam Əbu Hamid əl – Ğəzalı batinilərin səkkiz ləqəbləri sırasında ismaililər və qarmatlarla yanaşı, xürrəmiləri, babəkiləri, müxəmmiriləri də sadalayır. Elə oradaca batiniliyin mənası da açılır: "Quranda və hədislərdə bütün aşkar görünənlərin gizli (batini) mənası var; zahirdə olan yalnız simvoldur, gizlində qalan isə həqiqətə işarədir; gizlini dərk edənin üzərindən dini borclar götürülür."

Babək üsyanın gedişində, o dövrdə Azərbaycanda, eləcə də qonşu bölgələrdə geniş yayılmış Pavlikanlar hərəkatının iştirakçılarından da istifadə etmək istəyir. Lakin pavlikanlar Babəkə tabe olmaq istəmirlər. Z. M. Bünyadov Alban ölkəsinin tarixinə istinadən yazır ki, "beyləqanlılar və ya pavlikianlar Babəkin hökmdarlığına tabe olmadılar, ya da ola bilər, öz üzərlərinə qoyulan bacın ağırlığına tab gətirməyib, 826-cı ildə Babəkin əleyhinə üsyan qaldırdılar. Albaniya knyazı Stepannos Ablasad Babəki Arrana çağırdı, o da Beyləqan vilayətinə girib üsyanı yatırtdı

Lakin beyləqanlılar 830-cu ildən bir az əvvəl, yenidən üsyan qaldırıb, Bercor vilayətinə hücum etdilər. Ureas, Karnakaş, Həkəri və Tapat kəndlərini tutdular. Stepannos Ablasad təkrar Babəkə müraciət edib kömək istədi, xürrəmilər də gəlib üsyançıları darmadağın etdilər. 830/1-ci ildə beyləqanlıların rəhbərləri olan Davon və Şapux Babəkin müttəfıqi knyaz Ablasadı öldürdülər. Beyləqanlılar üçüncü dəfə üsyan qaldırdılar və bir mənbədə göstərildiyinə görə, Qoroz qalasında möhkəmləndilər. Üsyançılar Arranın aşağıdakı vilayətlərini bir il ərzində öz əllərində saxladılar: Yuxarı Vaykunik, Bercor, Sisakan (və Kotak), (Mivs) Haband, Amaras, Pazkank, Artsakda Mxank və Utidə Tri vilayətləri.

Öldürülən Ablasadın yerinə onun bacısı oğlu Yesai Əbu Musa Beyləqan vilayətinin hökmdarı oldu. O, Babəkin qoşunlarını köməyə çağırdı və onların yardımı ilə "həmin vilayətləri ələ keçirdi və hamıya hökmranlıq etdi". Yesai Əbu Musanın adamları knyaz Ablasadın qatilləri Davon və Şapuxu yaxalayıb əzabla öldürdülər. Mənbədən göründüyünə görə, Qoroz qalası üsyan etmiş beyləqanlıların əlində qalmışdı. Babəkin ordusu bu qalanı almaq üçün Arazdan keçib Amaras vilayətində düşərgə saldı. Qalanın alınmaz olduğunu və üsyançıların qətiyyətini görən Babək, üsyanı yatırtmaq üçün əvvəlcə işlətdiyi fürsətdən fərqli olaraq, üsyançıları təslim olmaq üçün dilə tutmağa başladı. "O, sülhdən danışmağa başlayıb çalışırdı ki, onları öz hakimiyyətinə tabe etsin. Bir çoxları bir müddət üçün tövbə edib ona tabe oldular, lakin sonradan aldadılmış olduğunu görərək yenidən qiyam qaldırdılar".

Babək şəhərin təslim olmasına müvəffəq olmadığından öz paytaxtına qayıtdı, qalanın yanında isə öz sərkərdələrindən Rostomu qoyub "ona əmr etdi ki, qaladakılarla vuruşmasın, onları xoşluqla itaətə cəlb etsin. Lakin Rostom Babəkin tapşırığına fikir verməyib, qalada möhkəm yer tutanlarla müharibə etməyə başladı. O zaman qalanın kişiləri İsanın gücünə pənah gətirərək, xaç və müqəddəslərin qurumuş sümüklərini qabaqlarında tutaraq Babəkin ordusunu məğlubiyyətə uğratdılar". Görünür, Babək Arran vilayətlərində qan tökülməsini davam etdirmək istəmirdi, çünki o öz arxasını təmin etmək fikrində idi.

Məhz buna görə o "sülhdən danışmağa başlamışdı". Yəqin məhz bu zaman Səhl ibn SunbatYesai Əbu Musa ilə Babək arasında əlaqə pozuldu. Nəticədə Babək Arran vilayətlərində öz keçmiş müttəfiqləri içərisindəki dayağını və atlı qoşununun istifadə etdiyi gözəl qışlaqları itirdi. S.T.Yeremyan öz məqalələrindən birində yazır ki, zadəganların Babəkə qarşı münasibətinin dəyişilməsində başlıca rolu "SünikArtsak kəndlilərinin narazılığı oynamışdır, çünki onlar Babəki ərzaqla və birinci növbədə taxıl ilə təchiz etməli idilər. Kəndlilərin ehtiyatı qurtaranda, Babək taxılı feodallardan zorla aldı. Ermənilərdən və erməniləşmiş albanlardan ibarət iri zadəganlar Babəkin hərəkətlərindən qəzəblənərək ona qarşı üsyan qaldırdılar... Babəkin arxasında gedən bu mübarizələr nəticəsində onun qüvvəsi zəiflədi ki, bu da 837-ci ildə ərəblərin onu qəti məğlub etməsinə imkan verdi".

Z. M. Bübyadov ki, erməni knyazları arasında Babəkin müttəfiqi yox idi. Onun müttəfiqləri ancaq Sünik, Artsak, Şəki , Beyləqan və digər vilayətlərin hakimləri olan alban knyazları idi. A.M.Utmazyan göstərir ki, bu knyazlar "Babəkin hərəkatında öz sinfi mənafeləri üçün ictimai təhlükə görüb Babəklə əlaqəni kəsir, "günahkar Babəkə" daha tabe olmur, onun "qanunlarını və əmrlərini" yerinə yetirmirlər".

  1. Azərbaycan tarixi (yeddi cildd), Bakı, 2007, II cild
  2. Azərbaycan tarixi (yeddi cilddə), Bakı, 2007, II cild
  3. Əl-Məsudi, Muruc, VII, səh. 62
  4. Ziya Bünyadov – Azərbaycan VII – IX əsrlərdə, Bakı, 2007
  5. B.M.Tirmizi. Zoroastrians and their fıre femples in Iran and adjoining countries from the 9-th to the 14-th centuries as gleaned from Arabic geografical Works, c. XXIII, № 4b 1950, p. 273
  6. İbn Təqriberdi. Ən-Nucmi əz-zahirə, səh. 577
  7. S. Əliyarlı – Azərbaycan tarixinə dair qaynaqlar, Bakı, 2006
  8. Ət-Təbəri, III, səh. 1015
  9. əl-Məsudi. Muruc, VII, səh. 130
  10. İbn əl-Əsir, VI, səh. 121.
  11. П.К.Жузе. папак и папакизм, стр. 209-210.
  12. Məsudi. Muruc, VII, səh. 130
  13. Bağdadi, səh. 252
  14. Е.А.Беляев. Мусульманское сектанство, стр. 21
  15. З.И.Ямпольский. Восстание Бабека, стр. 14.
  16. Əd-Dinəvəri,səh.397
  17. Abu Dulaf. Mis'ar ibn Muhalhil's travels in Iran, p. 6.
  18. Fihrist, I, səh. 343
  19. Ət-Təbəri, III, səh. 1171
  20. Əbu Dulaf səh. 37
  21. Əl-Məsudi, II, səh. 235, 247
  22. Əl-Biruni, səh. 36
  23. Mütəhhər əl-Müqəddəsi, səh. 115
  24. Əl-Fihrist, səh.480
  25. Mütəhhər əl-Müqəddəsi, səh. 115-116
  26. İbn əl-İbri. Əl-Müxtəsər ət-tarix əd-düvəl, əl-Qahirə, 1353 h., səh. 240
  27. Əl-Məsudi. Muruc, səh. 123
  28. Əl-Məsudi. Tənbeh, səh. 306
  29. İbn əl-İbri, səh. 241
  30. Əl-Bağdadi, səh. 252
  31. Əl – Bağdadi, səh. 263
  32. Əl-Bağdadi, səh. 268
  33. əl-Bəlazuri, səh. 331
  34. əl-Yaqut, V. səh. 822.
  35. Əl-Bağdadi, səh. 368
  36. İbn Cövzi, V, səh. 111
  37. Ət-Təbəri, III, səh. 1173-1174
  38. Ət-Təbəri, III, səh. 1039
  39. İbn əl-Əsir, VI, səh. 130
  40. İbn Təqriberdi, I, səh. 458
  41. Əl-Yəqubi, II, səh. 563
  42. Əl Yəqubi, II, səh. 564
  43. Ət-Təbəri, III, səh. 1072, 1233
  44. İbn əl-Əsir, VI, səh. 143
  45. Əl-Yəqubi, II, səh. 565
  46. İbn Təqriberdi, I, səh. 628
  47. Ət-Təbəri, III, səh. 1099
  48. İbn əl-Əsir, VI, səh. 150
  49. Siyasətnamə, səh. 225.
  50. ət-Təbəri, III, səh. 1101
  51. İbn Miskəveyh, VII, səh. 463
  52. Siyasətnamə, səh. 225
  53. İbn Xallikan, I, səh. 365
  54. Vardan, səh. 101
  55. История Агван, стр. 268, 215
  56. V.Minorsky. Caucasica, IV. p. 509, n.4.
  57. Ət-Təbəri, III, 1072
  58. İbn əl-Əsir VI, səh. 143,176
  59. История Агван, 268/215
  60. Ət-Təbəri, III, səh. 1102
  61. əl-Yəqubi, II, səh. 565
  62. İbn əl-Əsir, VI, səh. 152.
  63. Ət-Təbəri, III, səh. 1105, 1107-1109
  64. İbn əl Əsir VI, səh. 155
  65. Əd-Dinəvəri, səh. 397
  66. Ibn əl-Ibri, səh. 240
  67. Ət-Təbəri, III, səh. 1164.
  68. Ət-Təbəri, III, səh. 1165.
  69. M.Siriyets, səh. 531.
  70. İbn əl-İbri, səh. 155
  71. Ф.Успенский. Очерки по истории Византийской образованности. Спб., 1892, səh. 59
  72. А.Васильев. Византия и арабы при императоре Феофиле, стр. 385-386.
  73. İbn əl-Əsir, VI, səh. 164
  74. Ət-Təbəri, III, səh. 1229
  75. İbn Xordadbeh, VI, səh. 19
  76. Əbd əl-Əziz əd-Duri. Əl-Əsr əl-Abbasiy əl-əvvəl, səh. 237
  77. Əz-Zəhəbi, səh. 384
  78. Ət-Təbəri, III, səh. 1232-1233
  79. əl-Müqəddəsi. Kitab əl-bəd, səh. 117
  80. İbn əl-Əsir, VI, səh. 176
  81. İbn əl-Əsir, IV, səh. 164
  82. Ət-Təbəri, III, səh. 1174
  83. əl-Uyun və-l-hədaiq bi-əxbar əl-həqaiq, səh. 38-39
  84. Əl-Müqəddəsi. Kitab əl-bəd, səh. 117
  85. Ət-Təbəri, III, səh. 1179
  86. İbn əl-Əsir, VI, səh. 165
  87. əl-Məkin səh. 141
  88. Ət-Təbəri, III, səh. 1178-1179
  89. Ət-Təbəri, III, səh. 1187-1188
  90. İbn əl-Əsir, VI, səh. 167.
  91. Ət-Təbəri, III, səh. 1 188-1 193
  92. İbn əl-Əsir, VI, səh. 167-168
  93. Tarix əs- Salihi, vər. 56
  94. Ət-Təbəri, III, səh. 1193-1194
  95. İbn el-Əsir, VI, səh. 168
  96. M.Şemseddin Günaltay. Abbas ogullari imperatorlugunun.., s. 1199-2000
  97. Ət-Təbəri, III, səh. 1195
  98. İbn əl-Əsir, VI, səh. 169
  99. Ət-Təbəri, III, səh. 1201
  100. Ət-Təbəri,III, səh. 1207, 1209-1210
  101. Əl-Bağdadi. Kitab əl-fərq, səh. 251, 268, 269
  102. İbn İsfəndiyar, səh. 155
  103. Əl-Yəqubi, II, səh. 578
  104. Siyasətnamə, səh. 226
  105. Ət-Təbəri, III, səh. 1197
  106. əz-Zəhəbi, səh. 384
  107. Yaqut İrşad, I, səh. 361-364
  108. Siyasətnamə, səh. 228
  109. Siyasətnamə, səh. 227
  110. Ət-Təbəri, III. Səh. 1229
  111. Nemətov. səh. 65, 143
  112. Əl-Bəlazuri, seh. 347.
  113. Ət-Təbəri. III, səh. 1269
  114. Əl-Məsudi, IV, səh. 16.
  115. Əl-Bəlazuri, səh. 347
  116. V.Minorsky. Mazjar, EI, III, p. 436
  117. Əl-Bağdadi, əl-Fərq, səh. 252
  118. Əl-Uyun və-l-hədaiq bi əxbar əl-həğaiq, 1849, səh. 50
  119. Z. Bünyadov – Azərbaycan VII – IX əsrlərdə, Bakı, 2007
  120. Ət-Təbəri, III, səh. 1296, 1298
  121. əl-Uyun və-l-hədaiq, səh. 59-60
  122. Ət-Təbəri, III, səh. 1303, 1311-1312
  123. İbn Miskəveyh, VII, səh. 516
  124. Ibn əl-Əsir, VI, səh. 362-363.
  125. Ət-Təbəri, III, səh. 1298
  126. əz-Zəhəbi, səh. 105
  127. əl-Uyun və-1-hədaiq bi əxbar əl-həğaiq, səh. 59-60
  128. Mucməl ət-təvarix və-l-qisas, səh. 357-358.
  129. Ziya Bünyadov – Azərbaycan VII – IX əsrlərdə, Bakı, 2007, səh 276
  130. Azərbaycan tarixi (yeddi cilddə), Bakı, 2006, II cild
  131. Z. M. Bünyadov – Azərbaycan VII – IX əsrlərdə, Bakı, 2007, səh 278
  132. История Агван, стр. 267/214-215
  133. Z. M. Bünyadov – Azərbaycan VII – IX əsrlərdə, Bakı, 2007
  134. T.Arsruni III, səh. 70, 186
  135. История Агван, стр. 268/215
  136. История Агван, стр. səh. 268-269/215-216
  137. С.Т.Еремян. Борьба армянского народа против арабского халифата, стр. 490.
  138. А.М.Утмазян. Сюник в IX-X вв., стр. 4

Xürrəmilər hərəkatı
xürrəmilər, hərəkatı, ərəb, xiləfətinə, qarşı, hərəkat, fars, مدينان, xorrâm, dinân, ərəb, ميه, khurrāmīyah, azərbaycanın, ərəb, xilafətinin, tərkibində, olduğu, dövrdə, ərəblərə, qarşı, azərbaycanda, başlamış, sonra, gilan, mazandaran, luristan, irana, yayılm. Xurremiler herekati Ereb Xilefetine Qarsi herekat Dil Izle Redakte Xurremiler herekati fars خ ر مدينان Xorram Dinan ereb خ ر ميه Khurramiyah Azerbaycanin Ereb Xilafetinin terkibinde oldugu dovrde ereblere qarsi Azerbaycanda baslamis sonra Gilan Mazandaran Luristan ve Irana yayilmis xalq herekati Herekatin basladigi ehate etdiyi erazileri ve esas doyus yerlerini gosteren xerite Mundericat 1 Usyanin I merhelesi 1 1 Xurremilerin ilk cixislari 1 2 Cavidanin Babekle ilk tanisligi 2 Usyanin II merhelesi 2 1 Babekin usyana rehberliye baslamasi 2 2 Usyanin inkisafi ve genislenmesi 2 3 Usyanin son merhelesi 3 Usyanin sonraki tesirleri 4 Xurremiler ve mezdekiler 5 Xurremiler ve pavlikanlar 6 Hokumdarlar 7 Istinadlar 8 Xarici kecidlerUsyanin I merhelesi RedakteXurremiler herekatinin birinci merhelesi usyanin baslamasindan Babekin usyana rehberlik etmeye basladigi zamana qederki dovru ehate edir I merhelede usyanin esas rehberi ve aparici fiqur Azerbaycanin Erdebil seherinden olan Cavidan Sehrek oglu olmusdur Xurremiler herekatinin I merhelesinde bas veren hadiseler ve doyusler esasen Azerbaycan erazisinde olmus ve genis yayilmamis usyan Ereb Xilafeti ucun o qeder de boyuk tehluke toretmemisdir Xurremilerin ilk cixislari Redakte 755 ci ilde bas veren ve sozsuz ki xurremdinilerin de istirak etdikleri Sunbad usyani nezere alinmazsa menbelerde el muxemmire qirmizi geyinmisler adi ile meshur olan xurremilerin ilk melum cixisi 162 778 ci ile aid edilir 1 Usyanin basinda Ebd el Qehhar adli birisinin durdugu haqqinda xeber veren et Teberiden ferqli olaraq Nizamulmulk usyan bascisinin Ebu Muslimin oglu Ebu el Qerra oldugunu usyancilarin E bu Muslim sagdir Memleketi tutaq suari ile cixis etdiklerini deqiqlesdirir Nizamulmulk usyancilari qirmizi geyinmisler evezine xurremdinilerle birlesmis qirmizi bayraq sorxelem batiniler adlandirir Muveffeqiyyetsizliye ugrayan bu usyandan kecen az qala iyirmi illik nisbi sukutdan sonra menbeler qirmizi geyinmisler in 180 796 797 ci ilde bas veren yeni cixisi haqqinda xeber verir Et Teberiye gore hemin il Curcanda zindiq Emr ibn Mehemmed el Emrakinin basciligi ile bas vermis usyan da muveffeqiyyetsizlikle neticelenmis xelife Harun er Resid in emri ile usyan bascisi oldurulmusdu 181 797 798 ci il hadiselerinden behs eden et Teberi hemin il qirmizi geyinmisler in Curcani tutmalari haqqinda melumat verir Xurremilerin yeni cixisini et Teberi 192 808 809 cu ile aid edir Nizamulmulk usyanin Harun er Residin Xorasanda oldugu vaxta tesaduf etdiyini qeyd edir Bu defe Isfahan Rey Hemedan ve b yerleri ehate eden usyan et Teberinin melumatina gore Azerbaycanda baslanmis 2 her yerden gelen yuz minden artiq adam usyana qosulmusdu Lakin Abbasi usuli idaresine qarsi yoneldilmis bu cixis da ugursuzluqla neticelenmis saysiz adam oldurulmus coxlu esir tutularaq Harunun Karmisindeki qerargahina getirilmis onlarin bir hissesi mehv edilmis qalanlari ise Bagdad bazarinda satilmisdilar Bu hadiseden sonra xurremilerin Xilafete qarsi cixislari ara verdi Menbelerden melum olur ki xurremilerin rehberleri olan Cavidan ve Ebu Imran bu zaman edavete baslamis aralarindaki munasibetleri aydinlasdirmaqla mesgul olmusdular Bascilar arasinda gunu gunden artan bu cekisme onlari habele onlarin ardicillarini Xilafete qarsi mubarizeden yayindirirdi 816 ci ile qeder xurremiler merkezi hakimiyyeti yalniz adda budda cixislarla narahat edirdiler 816 ci ilde Cavidan ve Ebu Imran aciq doyusde bir birini oldurduler Ebu Imran doyus meydaninda Cavidan ise aldigi agir yaradan uc gun sonra helak oldu Cavidanin olumunden sonra xurremilere rehberlik etmeye baslayan Babek herekatin mecrasini tamamile Xilafete qarsi yoneltdi Cavidanin Babekle ilk tanisligi Redakte Azerbaycanda xurremilerin usyani oz baslangic merhelesinde Cavidan ibn Sehl ve ya ibn Suhrak 3 adi ile bagli idi Ibn en Nedimin qismen sitat getirdiyi Baqid ibn Emr et Temiminin itirilmis Babekin tarixi eserinde xurremiler herekatinin meydana gelmesinden behs edilen cox maraqli ve moteber sayila bilecek teferruat vardir hercend ki butunlukde Babekin tarixi eseri hadise ve sexsleri tehrif eden movqeden yazilmisdir 4 xurremilere ve Babeke pis meyil ve niyyetler isnad verir habele Xilafet dusmenlerinden behs edildikde tamamile yanlis melumat verir Babekin tarixi eserinden Ibn en Nedimin getirdiyi sitatda deyilir Cavidan Erdebil mahalinda yasayirdi onun boyuk qoyun suruleri var idi ve o qoyunlari Zencan bazarinda satirdi Yag gezdirib satan Abdullah adli1 bir sexs Medainden kocub bu yerlere daha dogrusu Meymad rustakinin Bilalabad kendine gelmisdi O yagini satarken bir kendden digerine gederdi nehayet kendlerden birinde ozune Berumend adli birgozlu mesuqe tapir ki o da yerli hakim ibn er Revvadin qulluqcusu idi Bir ilden sonra Abdullah olur Berumend ise oglu Babek ile Seraba kocur Burada Babek evvelce cobanliq edir sonra ise Tebrize gedib seher hakimi Mehemmed ibn er Revvad el Ezdinin yaninda qulluq etmeye baslayir Bundan sonra o anasinin yanina qayidir Bir defe Cavidan Zencanda bir qeder mal qara satib oz yerine Bezze qayidanda hava pis olduguna gore tesadufen Babekin anasinin evinde qalir Gorur ki onun muxtelif tapsirigini yerine yetiren Babek cox bacariqli ve zirek oglandir O Cavidanin xosuna gelir bu da genc Babekin gelecek muqedderatini hell edir Cavidan Babekin anasina teklif edir ki oglunu ona qulluq etmeye versin bunun muqabilinde Cavidan onun anasina her ay mueyyen mebleg pul odesin Berumend razilasir Babek de Bezze gedib Cavidanin malikanesini idare etmeye baslayir Az sonra Cavidan oz daimi reqibi Ebu Imranla vurusmada olumcul yaralanir ve uc gunden sonra olur Cavidanin Babeke gozu dusen cavan arvadi erinin olumunden sonra tez Babekle danisir ki Cavidanin terefdarlarina rehberliyi oz ohdesine gotursun Arvad onlari olen rehberin yanina toplayib deyir ki onlarin agasi Cavidan olumqabagi ona asagidaki vesiyyeti etmisdir Men bu gece oleceyem Menim ruhum bedenimden cixib Babekin bedenine kececek ve onun ruhu ile birlesecekdir Men onu oz yerime oz ardicillarima rehber teyin edirem Cavidanin terefdarlari onun dul arvadinin sozune inanib sertlerini danisiqsiz qebul etdiler bundan sonra ise Babekin icma rehberliyini qebul etmesi merasimi baslandi Arvad emr etdi bir inek getirdiler onu kesdiler derisini soyub yere serdiler Sonra derinin ortasinda bir serab qedehi qoyuldu arvad da onun icerisine corek dogradi Bu hazirliq goruldukden sonra arvad Cavidanin her bir terefdarini adi ile cagirmaga basladi ve ona emr etdi ki derinin ustune cixsin qedehden bir tike corek goturub yesin ve onun ardinca bu sozleri tekrar etsin Men Cavidanin ruhuna inandigim kimi sene de inaniram ey Babekin ruhu Bundan sonra her biri Babekin elinden tutub opur ve ona bas eyirdi Sonra kef meclisi quruldu bu ziyafetde dul arvad Babeki oz yaninda oturtdu ve ona bir budaq reyhan verdi ki bu da Azerbaycanda qedimden kebin merasiminin simvolu idi Menbelerin melumatina gore bu ehvalat hicri 201 b e 816 ci ilde olmusdur 5 6 7 8 9 10 11 Usyanin II merhelesi Redakte Bezz qalasi Usyanin II dovru 816 817 ci ilden yeni Babekin usyana rehberliyi ohdesine goturduyu tarixden baslanir ve Bezzin suqutuna qeder davam edir Birinci merhelede oldugu kimi usyanin ikinci merhelesinde de esas herbi emeliyyatlar Hemedan ve Hesdadser doyusleri kimi Azerbaycan erazisinde aparilsa da bu dovrde artiq usyan ehate dairesini genislendirir ve etraf vilayetlerin Gilan Mazandaran ve s ehalisi de usyana qosulur Babekin rehberliyi ile usyan iyirmi ile yaxin davam edir ve Xurremiler bu dovrde Ereb Xilafetinin alti neheng ordusunu darmadagin edirler Babekin usyana rehberliye baslamasi Redakte Babek xurremilere rehberliyi qebul etdikden sonra onlarin mubarizesi tamamile Xilafete qarsi cevrildi Bezi menbelerin verdiyi melumata gore Babek bir vaxt islami qebul edibmis ve onun muselman adi Hesen imis 8 12 Xurremilerin ekseriyyeti Azerbaycanin ve qonsu vilayetlerin kendlilerinden ibaret idi 13 14 15 Cavidanin rehberlik etdiyi xurremiler 816 ci iledek Xilafeti yalniz herdenbir narahat edirdilerse Cavidanin olumunden sonra Xilafet ucun dehsetli bir quvve oldular Babek Xilafete qarsi usyan qaldirmaq vaxtini yaxsi secdi O Emin ve Memun qardaslarinin Xilafet taxti ustundeki daxili mubarizelerinden istifade etdi cunki bu zaman ereblerin yuxari tebeqelerinin diqqeti Bagdaddan uzaqdaki simal vilayetlerinden yayinmisdi Dineverinin verdiyi melumata gore Babek Xilafetde arasi kesilmeyen qarisiqliq ve cetinlikler dovrunde puxtelesmisdi 16 iki ereb tarixcisi Bagdadi ve Mesudi onun haqqinda eyni fikri ifade edir O Azerbaycan vilayetinin Bezzeyn daginda meydana cixdi Orada onun terefdarlarinin sayi artdi El Bagdadi seh 251 el Mesudi Tenbeh seh 352 Ebu Dulaf qeyd edir ki Bezzde el xurremiyye adi ile meshur olan elmuhemmire bayraqlari tenteneli suretde teqdis edildi Babek buradan cixmisdir 17 Ibn Kesir ise xurremiler haqqda bunu qeyd edir El xurremiyye ve el babekiyyenin menseyi Babek el Xurremidir o Motesimin vaxtinda meydana gelmisdir onlari ona gore el muhemmire adlandirdilar ki Abbasiler oz bayraqlarini qara renge boyadiqlari kimi onlar da qirmizi renge boyayirdilar Ibn Kesir seh 62 Orta esr menbelerinde bildirildiyi kimi evvelce Cavidanin sonra ise iyirmi ilden artiq Babekin basciliq etdiyi xurremilerin Azerbaycandaki merkezi ve ya paytaxti qala seheri olan Bezz idi 18 Et Teberi deyir ki Bezz Babekin vilayeti ve seheri idi 19 20 El Mesudi yazir Babek Azerbaycan olkesinde olan Bezzeyn daglarinda usyan qaldirmisdi El Mesudi BGA VIII seh 353 Mesudinin eserinde deyilir ki Babekin olkesi Bezzeyn Azerbaycan Arran ve Beyleqandadir Bezzeynde Arranda Babekin olkesinde olan dagdir 21 Yaquta Hemevi yazir Bezz Azerbaycanla Arran arasinda bir vilayetdir EI Yaqut I seh 529 El Biruni yazir ki Bezz Babek el Xurreminin olkesidir 22 Usyanin inkisafi ve genislenmesi Redakte Babek Bezzde xurremiler icmasinin rehberliyini qebul eden zaman onun terefdarlarinin sayi nisbeten cox deyildi Bir menbede bildirilir ki Babek onlara qilinc ve xencer payladi ve emr etdi ki oz kendlerine gedib cixis ucun onun xeberdarliq isaresini gozlesinler 23 Xeberdarliq isaresi verilende Babekin ardicillari kendlerde ereblerin ve onlarin etrafindaki adamlarin ustune atildilar ve hamisini qirdilar Bundan sonra Babek oz adamlarini Bezzden uzaq mahallara gonderdi orada da butun erebler ve onlarin yerli ehaliden olan terefdarlari mehv edildi Ibn en Nedim yazir ki Babekden evvel xurremilerin dini etiqadinda qetl ezab ve muharibe yox idi xurremiler butun bunlarin ne oldugunu bilmirdiler 24 Babek xurremilere basciliq ederek onun terefdarlarinin sayi artan kimi usyancilarin qarsisinda duran meqsedlere uygun olaraq icmanin qurulusunda boyuk deyisiklik emele geldi Azerbaycan ve Arranin her terefinden ereblerden narazi olan kendliler kutle halinda Babekin yanina gelmeye basladilar onun qosun destelerinin sayi o qeder artmisdi ki piyada hesaba alinmadan tekce atlilar 20 min nefer idi 25 26 Ebu Henife Dineveri Babekin rehberliyi ile xurremiler usyaninin baslanmasi haqqinda bele melumat verir Babek Xilafetde bas veren fasilesiz qarisiqliq ve cetinlikler dovrunde meydana cixdi O oz isine Bezzde onu ehate eden adamlari oldurmekle basladi oz dovresindeki yer ve kendleri dagitdi ki olkeni ele kecirsin erebler terefinden hem ozunun hem de ona yaxinlasma yollarniin teqib olunmasini cetinlesdirsin Onun qudreti dogrudan da artdi ve herekati boyuk vuset aldi Ed Dineveri seh 397 Mesudi bildirir ki Babek el Xurreminin isi er Ran olkesindeki Beyleqanda yayilmisdir ve hemin olkede onun qosunu coxalmisdir O oz qosunlarini o seherlere teref gondermis ve onlari her terefe yola salmisdir 27 Usyan habele Ermenistan Xorasan ve s vilayetlere irayet etdi 28 Az sonra Cibal Hemedan Isfahan Masabzan ve diger seherlerin ehalisi usyancilarin terefine kecdi Onlarin ehalisi Hemedan vilayetinde toplanir ve silahlanirdi 29 Mesudinin melumatina gore Babek onun isi adamlarin ureyinde cox yer tutan vaxt 28 Taif ibn Elini Xorasan seherlerinin bascisi teyin etdi Sonra usyan Teberistan ve Corcani burudu burada muhemmire dinini qebul etmis 30 Mezyerin ardicillari olan mezyeriyye teriqeti is gorurdu Deylem eyaleti ehalisinin cox hissesi de xurremilere qosuldu 31 Bagdadinin melumatina gore tekce Azerbaycanda ve Deylemde Babek terefdarlarinin umumi sayi 300 min nefer idi 32 Xilafetin bezi gorkemli xadimleri hakimleri ve emirleri de ozlerine tabe olanlarla birlikde ereblere qarsi usyanlarda istirak etdiler Bunlarin arasinda Teberistan hakimi Mezyer de var idi Babek onunla yazisir ve her vasite ile onu sirniklendirirdi Hemcinin Mingicavr el Ferqani de Babek terefdarlarinin komeyinden faydalanirdi 19 33 34 Afsini Babeke komek etmekde teqsirlendirirdiler erebler onu Babekle elbir hesab edirdiler 35 36 Xurremiler usyaninin buruduyu butun vilayetlerde Babek oz ardicillarina emr edirdi ki ereblerin mulk ve malikanelerine hucum etsinler ve onlarin emlakini ele kecirsinler 37 Usyancilarin boyuk muveffeqiyyetleri ve Xilafetin genis erazisini tutmalari xelife Memunu mecbur etdi ki qarsida duran tehlukeye ciddi fikir versin 819 cu iledek xelife qosunlarinin xurremilerle boyuk vurusmalari olmayib is yalniz yerli toqqusmalarla mehdud olurdusa 819 cu ilde xelife Yehya ibn Muaz ibn Muslimin basciligi ile Babeke qarsi ilk nizami ordu gonderdi Bas veren vurusmada tereflerden hec biri meglub edilmedi 38 39 40 Sonraki vurusmalarda da gah bu gah da muqabil teref muveffeqiyyet qazanirdi 41 820 ci ilde Memun Yehya ibn Muazi ordu bascisi vezifesinden goturdu ve Isa ibn Mehemmed ibn Ebu Xalidi Ermenistan ve Azerbaycana hakim ve ordu bascisi teyin ederek ona emr etdi ki qosunlari oz hesabina silahlandirsin ve erzaqla techiz etsin O Babekle muharibe ucun ordu toplayaraq 821 2 ci ilde bir dere ile hereket etdi burada Babek onun qabagina cixdi ve onu qacmaga vadar etdi Xurremilerin qelebesi Memunu mecbur etdi ki yeni ordu bascisini teyin etsin 823 4 cu ilde Zureyq ibn Eli ibn Sedeqe el Ezdi ordu bascisi oldu Ona komek olaraq Ehmed ibn Cuneyd el Eskafinin basciligi ile qosun desteleri gonderildi lakin Babek el Eskafini esir aldi Zureyq ise xurremilere hec bir sey ede bilmedi 42 43 44 Memun Zureyqi qosun komandanligindan kenar etdi ve onun yerine Mehemmed ibn Humeyd el Tusini teyin etdi O ise xurremilerle muharibeye girismezden evvel Zureyqi ezmeli oldu cunki o xelifenin qerarindan narazi olub usyan etmisdi Mehemmed ibn Humeyd Zureyqi ve tehlukeli ola bilecek adamlarin hamisini sakitlesdirdikden sonra Babekle muharibeye ciddi suretde hazirlasmaga basladi 45 46 Mehemmed 827 ci ilde onunla muharibeye girisdi ve iki il erzinde davam eden vurusmalarda 47 48 49 muveffeqiyyet hemise onun terefinde idi Nehayet 829 cu il 3 iyunda Hestadser daginda ereblerle xurremiler arasinda esas vurusma olmusdur Ereblerin vezifesi xurremilerin qalasi Bezzi ele kecirmek idi Et Tusi oz ordusunun merkezine Mehemmed ibn Yusif ibn Ebd er Rehman et Taini basci teyin etdi ordunun sag cinahinda ise Abbas ibn Ebd ul Cebbar et Tektinini qoydu Lakin Babek et Tusinin qosunlari ucun pusqu duzeltdi qanli vurusmadan sonra erebler meglub edilib qacmaga basladilar Mehemmed et Tusinin ozu olduruldu 45 50 51 52 53 Vardan mehz Mehemmed et Tusi ile Babek arasindaki vurusmani nezerde tutaraq deyir ki bir vurusmada o Babek 30 mine qeder Ismayil ovladini erebleri qirdi 54 Agvan tarixi nin rusca tercumesinde deyilir Iki ilden sonra 829 cu ilde Baban Babek Tavusini dagitdi ve 150 min adami qovdu 55 C Dovsett Agvan tarixi nin bir sira elyazmasinda tapmisdir ki Tavusin Tosin Tosi seklinde oxunmalidir yeni burada Tavusin adli bir yasayis menteqesinin Babek terefinden dagidilmasindan deyil Mehemmed et Tusi ve onun 150 minlik ordusunun xurremiler terefinden darmadagin edilmesinden behs edilir 56 Xelife Memun Mehemmed et Tusinin helak olmasindan cox qemgin olmusdu cunki o cox bacariqli serkerde idi Az sonra ereb qosunlarinin komandani Ibrahim ibn el Leys ibn el Fezl oldu 57 58 onu da Babek sonraki 829 30 ilde meglub etdi 59 Ereb qosunlari bir de darmadagin edilenden sonra xelife Memun qetiyyetli Abdullah ibn Tahiri ordu bascisi teyin etdi lakin o Babekle vurusmali olmadi cunki qardasi olenden sonra irsi olaraq Xorasan hakimi vezifesini tutmali idi 60 61 62 Hemin 829 30 cu ilde Memun Azerbaycan Cibal ve Isfahana Eli ibn Hisami hakim teyin ederek onu xurremilere qarsi vurusmaga gonderdi Lakin ibn Hisam eyaletlerde ozbasinaliq etmeye ve xalqi sixisdirmaga basladigina gore xelife onu sakitlesdirmek ucun Yemen hakimi Uceyf ibn Enbasi gonderdi Bunu xeber alan Eli ibn Hisam Uceyfe hucum edib onu oldurmek ve Babekin terefine qacmaq istedi lakin tutuldu ve 830 1 ci ude Bagdadda edam edildi 63 64 Dineveri bildirir ki bu zaman Babekin isi boyuk vuset aldi ve erebler ondan qorxmaga basladilar Onunla vurusurdular lakin ona qalib gele bilmediler Babek onlari dagidir ve onlarin serkerdelerini oldururdu 65 66 Xurremilerin Xilafet qosunlarini qibte edilecek bir ardicilliqla darmadagin etmesi Abbasiler dovletinin hakim dairelerini casqinliga saldi Sunik hakimi Vasakin olmesinden sonra Babek onun qiziyla evlenir ve hemin ilden Sunik xurremilerin hakimiyyeti altina kecdi Babekin qosunu Sunikden sonra Beyleqan Artsak ve Uti vilayetlerini tutdu 27 Bir terefden xurremiler usyaninin muveffeqiyyetleri diger terefden Xilafetin ozunde Memunun qarsilasdigi daimi daxili cekismeler onunla neticelenmisdi ki Abbasiler Xilafeti oz varligi ucun tehlukeli zaman kecirirdi Cezirede Nesr ibn Sebsin Suriyada ereb tayfalarinin Misirde Abdullah es Surinin 820 826 Misirde 829 cu ilde yemeniler ve qeysilerin usyanlari habele Bizans ile daimi muharibeler xelife Memundan agir xerc ve boyuk ordu teleb edirdi Memun butun iyirmi illik hokmranligi erzinde Xilafetde yalniz coxlu usyanlari yatirmali olmusdu O usyanlarin ohdesinden gele bilmis olsa da oz hokmranliginin axirlarinda cox boyuk bir erazi tutan xurremilere qarsi hec bir is gore bilmedi Memun olen ilde xurremilerin usyani daha boyuk bir quvve ile qizisdi Nizam ul Mulkun verdiyi melumata gore usyan Isfahan Fars vilayetlerini ve butun Kuhistani burudu Memunun Bizans ile muharibeye basi qarismasindan istifade eden usyancilar bir gece vaxt teyin etdiler Hazirlasib butun mahal ve vilayetlerde usyan qaldirdilar Seherleri taladilar Farsda coxlu muselman qirdilar arvad ve usaqlari esir apardilar Isfahanda onlarin bascisi Eli ibn Mezdekan adli birisi idi O seher darvazasinda iyirmi min neferlik silahli quvveni gozden kecirtdi ve qardasi ile birlikde Kuha getdi Eli Kuhu tutdu qaret etdi eline kecen muselmani oldurdu Qayitdiqdan sonra o Babekle birlesmek ucun Azerbaycana getdi Her terefden xurremidinliler Babekin yanina gedirdiler 49 Xelife Memun 833 cu il 7 avqustda oldu oz qardasi Motesimi Ebu Ishaq Mehemmed ibn Harun er Residi taxta veliehd teyin ederek ona vesiyyetname qoydu Bu vesiyyetnamenin baslica maddesi xurremilere qarsi muharibeye baslica diqqet vermek serencami idi Xurremilere gelince onlara qarsi muharibeye qetiyyetli ve rehmsiz bir adam gonder ona sebrle pul silah atli ve piyada qosunla komek et Eger onlarin vaxti uzun cekse sen ozun oz terefdarlarin ve yaxin adamlarin ile onlarin ustune get Et Teberi III 1163 Ibn el Esir VI seh 158 833 cu il 10 avqustda Motesim xelife elan edildi 67 ve bununla da xurremilere qarsi mubarizenin yeni merhelesi basladi Usyanin son merhelesi Redakte Yeni xelife taxta cixan kimi birinci novbede oz selefinin vesiyyetine emel etmeyi qerara aldi O xurremilere qarsi muharibeye ciddi hazirliq gormeye basladi zira gorurdu ki Azerbaycanin ve diger eyaletlerin xalq kutlelerinin bu tehlukeli herekati qarsisinda daha da zeiflik gosterilse Xilafetin oz varligi ucun ciddi neticeler dogura biler O bu is ucun hec bir seyi esirgemedi Buna gore xurremilere qarsi onun qosunlarinin ilk hucumu muveffeqiyyetle neticelendi Et Teberinin verdiyi melumata gore 833 cu ilde Cibalda Hemedan Isfahan Masabzan ve Mehricanqazaq seherlerinde olan coxlu ehali xurremilerin dinini qebul etdi Onlar toplandilar ve Hemedan terefde duserge qurdular Motesim onlara qarsi qosun gonderdi onun gonderdiyi axirinci orduIshaq ibn Ibrahim ibn Musebin komandasi altinda idi ki onu da Motesim hemin ilin sevvalinda oktyabrin 20 si noyabrin 17 si Cibala hakim teyin etmisdi O zilqede ayinda noyabrin 18 i dekabrin 17 si onlara getdi Onun xurremiler uzerinde caldigi qelebe haqqindaki melumat Bagdadda terviye gununde 833 cu il 25 dekabr oxundu O Hemedan rayonunda onlardan 60 min adam qirdi qalanlari Rum erazisine qacdilar 68 M Siriyets meglub edilen xurremilerin qalan hissesinin Bizans erazisine qacdigi haqqinda bele deyir Hemin 833 ilde Babek terefdarlarinin boyuk bir hissesi ereblerin muharibesinden cana gelerek bas komandan Nesr ile birlikde Rum padsahi Feofili axtarmaga getdi ve xristianligi qebul etdi 69 Ibn el Ibri hemin varianti daha qisa sekilde verir onun Babekin serkerdesi Nesr oz hemqebilelerinden bir coxu ile Feofilin yanina qacdilar ve xristian oldular 70 Hemedan vurusmasindan sonra Bizansa geden xurremilerin taleyi haqqinda muxtelif melumat vardir Bizans tarixcilerinin istinad etdikleri orta esr yunan muellifleri bildirirler ki qacib Bizansa siginan xurremiler qrupu 14 min neferden ibaret idi ve onlara esli iranli olan Feofob adli birisi basciliq edirdi Imperator Feofil onlari femlerde yerlesdirib turma adlanan ayri ayri destelere boldu hemin desteler Ereb Xilafetinin qosunlarina qarsi herbi emeliyyatda feal istirak edirdiler 71 72 Xelife Motesim Hemedan yaxinligindaki ilk muveffeqiyyetden sonra basa dusdu ki quvveleri parcalamaq ve xurremilerle herdenbir vurusmaq muharibenin gedisine tesir gostermeyecekdir Motesim gorurdu ki onun qardasi ve seleflerinin xurremilerle etdiyi muharibe taktikasi kokunden yanlis idi ve Xilafetin bir nece ordusu ucun felaketli olmusdu Babek kimi tehlukeli dusmene qarsi Xilafetin butun quvvelerini toplamaq ucun Kicik Asiyada Bizansla daimi muharibe meydaninda herbi emeliyyati dayandirmaq lazim idi Babekin muttefiqi Bizans imperatoru Feofil 829 842 Bizans Ereb serhedinde dordillik 833 837 sakitlik Motesime imkan verdi ki evveller Bizansla muharibede olan qosunlari da Babeke qarsi gondersin Motesim oz selefinden ferqli olaraq Babekle muharibenin strateji cehetine ciddi diqqet yetirdi O dusmenin quvvesi ve gucunu bildiyinden uzun suren muharibeye hazirlasdi ve her seyi qosunun terkibini ve gorkemli serkerdeleri secmekden komekci hisselerle temin etmekden tutmus Xilafetin butun maliyye erzaq ve yem ehtiyatlarini seferber edinceyedek her seyi muharibe ehtiyaclarina tabe etdi Motesim xurremilerin uzerine umumi hucuma baslamazdan evvel emirlerden Ebu Seid Mehemmedi gelecek vurusma rayonuna gonderib ona emr etdi ki Zencanla Erdebil arasinda Babekin dagitdigi istehkam menteqelerini berpa etsin ve Zencan Erdebil yolunda qarnizonlar qoysun ki hec kes Erdebilin techizi ucun tehluke toretmesin 19 73 Qosun qerargahi ile Xilafetin paytaxti Samarra arasindaki rabite sistemine boyuk diqqet verilmisdi Yollar pis olduguna gore qasidler melumati gec getirirdiler buna gore de xelife emr etdi ki Erdebilden paytaxta geden yolun her fersenginde melumat getirmeye hazir olan bir atli qoysunlar Xelife bu meqsed ucun emr etdi ki onun ozunun Hulvan kecidi yaxinligindaki Marc at ilxisinda xususi capar atlarindan istifade etsinler 74 75 Tepelerde qarovulxanalar duzeldildi bu qarovulxanalar bir birini yaxsi gorurdu ve melumat getiren atlilarin hereketi haqqinda bir birine sesle xeber verirdiler Belelikle Erdebildeki Berzenddeki bas komandan qerargahindan gonderilen melumat Samarraya dord gune gelib catirdi ki bu da o zaman ucun cox tez hesab olunurdu Buna gore de xelife xurremilere qarsi herbi emeliyyat rayonunda bas veren hadiselerden hemise xeberdar idi Bu muharibede xilafet tarixinde ilk defe olaraq melumat gondermek ucun poct goyercinlerinden istifade olunmusdu 76 Xelife Motesim Misirde Bizans qosunlari ile vurusmada oz herbi meharetini gosteren istedadli serkerde Afsin Heyder ibn Kavusu 77 835 ci il 3 iyunda xurremilere qarsi muharibe eden butun qosunlarin bas komandani teyin etdi Xelife bu muharibe ucun vesait esirgemirdi Afsin ata minende yeni xurremilerle vurusmaga girende gunde 10 min dirhem herbi emeliyyat olmayanda ise 5 min dirhem pul alirdi 78 79 80 Ez Zehebi bildirir ki tekce 837 ci ilde Motesim Babek ile muharibeye bir milyon dirhem xerclemisdi 77 Afsinin ordusu arasi kesilmeden erzaq sursat ve silahla techiz olunurdu Afsin Erdebil qerargahina gelen kimi Ebu Seid Mehemmede emr etdi ki xurremilerin dagitdigi qalalari berpa etmeyi suretlendirsin Qalalar berpa edilib mohkemlendikden sonra Afsinin emrile bunlarin etrafinda xendekler qazildi O oz qerargahini xurremilerin istehkamlarina yaxin olan Berzende kocurdu Berzend ile Erdebil arasindaki qalalar da berpa edilib mohkemlendirildi Paytaxtdan Erdebil yolu ile Berzende geden erzaq ve silah karvanlarinin yaninca xususi muhafize bolmeleri gedirdi ki bu da xurremilerin karvanlara qefleten hucum etmesi tehlukesini aradan qaldirmali idi 37 81 Afsin casus melumati toplamaga xususi diqqet verirdi Afsin oz casuslarindan basqa Babekin casuslarini da oz terefine cekmeye cehd ederek xurremilerin yeri istehkamlari ve manevrleri haqqindaki melumat ucun onlara daha artiq pul verirdi 73 82 83 835 ci il Afsin Bezz yaxinliginda yeni istehkamlar tikdirdi Ereblerle xurremiler arasinda kesfiyyat xarakterli vurusmalar gedirdi Bezen bu bezen de o biri teref muveffeqiyyet qazanirdi 29 84 Bu yere yaxsi beled olan xurremiler ereb qosunlarinin techizat yollarini tutur erzaq ve silah karvanlarini ele kecirmekle erebleri cetin veziyyetde qoyurdular cunki karvanda olanlarin hamisini mehv edirdiler Neticede Afsinin qosunlari daim acliq ve susuzluqdan ezab cekirdi cismen ve ruhen meglub olurdu 85 86 Hemin ilde xurremiler Artsak yasayis menteqesi yaxinliginda ereblerle vurusmada yeni bir meglubiyyete ugradilar Babekin kesfiyyatcilari paytaxtdan Erdebile pul getiren boyuk bir karvani gudmusduler Lakin Babekin adamlari arasinda bir nefer xain varmis bu xain Afsine bildirir ki Babekin karvan haqqinda xeberi var Afsin pusqu qurur Qefleten yaxalanan xurremiler meglub olurlar Adeten oldugu kimi bu defe de vurusan xurremiler arasinda olan Babek birteher ozunu xilas edir Menbelerin verdiyi melumata gore bu vurusmada xurremiler min neferden artiq telefat verdiler 82 87 Lakin bir nece gunden sonra Babekin serkerdelerinden Tarxan ve ya Adin yeniden ereblerin karvanina hucum edib muhafizelerini qirir ve butun yuku ele kecirib erebleri cetin veziyyete salir 88 836 ci ilde Hestadser dagi yaxinliginda xurremilerle Buga el Kebirin basciligi altindaki ereb ordusu arasinda vurusma olmusdu Tekebburlu Buga Afsinin emrine etina etmeyerek sexsen xurremilerle vurusmaq qerarina gelmis ve bunun cezasini gormusdu Evvelce Babek Buganin min neferlik erzaqdasiyan destesini mehv etdi esir aldigi ereblerden ikisini secdi ve bas vermis ehvalati Afsine soylemeye gonderdi 89 90 Buna baxmayaraq Buga oz ordusunu xurremilere qarsi herekete getirdi xurremiler ise erebleri izleyirdiler dag cigirlarindan kecib gucden dusen erebler tepelerden birine qalxmaga baslayanda xurremiler hucum edib onlari muhasireye saldilar ve erebleri onlar ucun elverisli olmayan seraitde vurusmaga mecbur etdiler Buganin ordusu meglub edildi bir nece serkerde olduruldu Buganin ozu ise qacdi Xurremiler butun ereb ordugahini pul ve silahlari ele kecirtdiler 91 92 93 Bu meglubiyyetden sonra Afsin oz qosunlarini Berzende cekdi 836 ci ilin qisinda xurremiler oz serkerdelerinden Tarxani da itirdiler Bu igid turk erebleri lap tenge getirirdi Afsin tez basa dusmusdu ki Tarxan xurremiler ordusunun basinda qalarsa erebler onlara qarsi muharibede cox cetinlik cekecekler Odur ki Tarxanin hereketini daim izleyir ve onu siradan cixartmaq ucun furset axtarirdi Nehayet buna muveffeq oldu Tarxan adeten qis aylarini Hestadser dagi yaxinliginda oz kendinde kecirirdi Afsin casuslardan oyrenende ki Tarxan Babekden icaze alib kicik bir deste ile oz mulkune yola dusmusdur turk olan bir casusunu onun ardinca gonderdi Casus gece vaxti Tarxana hucum edib onu oldurdu ve basini kesib Afsine gonderdi Tarxanin olumu Babek ve xurremiler ucun boyuk bir zerbe oldu Xurremilerin bele igid serkerdesinin olumunden sonra erebler daha cesaretli hereket etmeye xurremiler ise dalbadal meglubiyyete ugramaga basladilar 94 95 96 Ereb xilafetine qarsi iller boyu davam eden mubarizede xurremilerin muveffeqiyyet qazandigi axirinci il 837 ci il gelib catdi Hemin ilde Afsin xelifeden boyuk bir quvve aldi komekci quvvelere boyuk turk serkerdelerinden Cefer ibn Dinar el Xeyyat ve Itax basciliq edirdiler Xelife onlarla Afsine qosunun maasi ve techizati ucun 30 milyon dirhem pul da gondermisdi 97 98 Komekci quvvenin gelmis olmasina baxmayaraq Afsin xurremilerle muharibe taktikasini butunlukle deyisdirdi Muharibenin muveffeqiyyetine hele de inanmayan xelife Motesim Afsine birbirine zidd muxtelif serencamlar verirdi Afsin de bu serencamlari ele yerine yetirirdi ki az sonra ereb qosunlari arasinda serkerdeye qarsi naraziliq baslandi Dogrudan da xurremilerin qalasi Bezzden erebleri ayiran son dord ferseng texminen 30 kilometr yolu erebler bir ile kecmisdiler Afsin esgerlerin naraziligina baxmayaraq verdiyi serencamlarinda daim xelifeye istinad edirdi ve xurremilerle vurusa girmeye icaze vermirdi Yalniz xususi desteler istehkamlar tikir ve Bezze teref yol cekmekle mesgul idi cunki yolun olmamasi ereb qosunlarinin erzaq su ve s ile techiz edilmesini daim tehluke qarsisinda qoyurdu Cox vaxt erebler birce qurudulmus corekle dolanirdilar Bunu bilen Babek bir defe Afsine bir adamla bir yuk terevez gonderdi Afsin Babekin bu hediyyesini memnuniyyetle qebul etdi ve onun gonderdiyi adama icaze verdi ki ereb dusergesindeki istehkamlari baxib gorsun Xurrem etrafli baxdindan sonra Afsin onu geriye buraxdi ve xahis etdi ki qardasi Babeke onun salamini yetirsin 99 Afsinin Babeke bu cur munasibeti qosunda ve xususile serkerdelerde subhe dogurmaya bilmezdi Buna gore islamin dusmenine qarsi muharibede Afsinin hereketleri cox tez tez xususile Cefer el Xeyyat terefinden keskin suretde tenqid olunurdu 100 Afsin Babekle mubaribenin axirinci ilinde Teberistan hakimi Mezyerle oldugu kimi gizli danisiqlar aparirdi ve meqsedi Xilafet hakimiyyetini mehv etmek idi Lakin Afsinin Babekle birlikde qesd duzeltmekde istiraki yalniz Mezyerin ve Afsinin ozunun muhakimesinde askara cixdi Bele bir qesdin movcud oldugunu ereb menbeleri de tesdiq edir Ebu Mensur el Bagdadi bildirir ki Afsin Babek ile gizli qesd duzeltmisdi Motesim Afsini Babeke qarsi muharibeye gonderende bele dusunurdu ki o muselmanlara semimi munasibet besleyir Gizlinde ise o Afsin Babekle elbir idi ve ona qarsi muharibeni uzadirdi ve muselman qosunlarinda catismazliq oldugunu ona hiss etdirirdi o da Babek de dusmen qosununun coxunu mehv edirdi 101 102 Yalniz xurremilerle muharibe qurtardiqdan sonra xelife Afsinin satqinligini ve Babekle muharibe zamani onun muselmanlara xeyanet etdiyini oyrendi 103 Babekle Afsinin gorusu Lakin Xilafete qarsi elbir emeliyyat kecirmek baresinde Afsin Babek ve Mezyer arasinda geden gizli danisiq ve yazismalar bir netice vermedi odur ki Afsin de ozunu tamamile ifsa etmemek ucun Bezze hucum etmek emrini vermeye mecbur oldu Cefer el Xeyyat Ebu Seid ve Buxaraxudatin serkerdeliyi altindaki turk qosunlari ve konulluler qalani muhasire etdiler Seher ucun uzun suren vurusma baslandi bu zaman xurremiler qaladan cixib erebleri hiss edilecek telefat vermeye mecbur edirdiler Erebler mancanaqlari Bezzin hasarlarina yaxinlasdirdilar isci korpusu ise hasarlari sokerek daslari cixarmaga basladi Xurremilerin butun qehremanligi ve igidliyine baxmayaraq ereblerin ustun quvvelerinin muhasiresine qalanin davam getire bilmeyeceyi Babeke aydin olanda o Afsinle sexsi danisiga girdi Bu danisiqlar zamani Afsin Babeke aman teklif etdi lakin o bir gun de gozlemeyi xahis edende Afsin ele dedi Sen isteyirsen oz seherini mohkemledesen Eger amanda qalmaq isteyirsense cayi kec lakin o uzaqlasdi 103 Babekin amani qebul etmekden boyun qacirmasina baxmayaraq Afsin bir muddetden sonra onun yanina adam gonderib xahis etdi ki barisiq haqqinda danisiqlar ucun onun yanina etibarli bir adam gondersin Babekin elcisine o dedi Babeke bunlari soyle her baslangicin bir axiri var Insanin basi sogan govdesi deyil ki yeniden cucere bilsin Menim adamlarimin coxu qirilmisdir on neferden biri de qalmamisdir Senin veziyyetin de yeqin beledir Gel sulh baglayaq Senin elinde olan mulk sende qalsin sen burada qal men qayidib gedim xelifeden senin ucun bir mulk daha alib ferman gonderim 104 Afsin sehere neftsatanlar destesini getirdi ve bunlarin komeyi ile seher 837 ci il 26 avqustda ereb qosunu terefinden alindi 105 Afsin emr etdi ki seherin qalalarini dagitsinlar ve seheri uc gun erzinde yandirsinlar Birce ev birce qala salamat qalmadi o her birini yandirdi ve ya dagitdi 105 Babekin ogullari ve onlarin aile uzvleri seherde tutuldular 106 107 108 Nizam el MuIkun verdiyi melumata gore Bezz alinarken 80 minden artiq xurremi oldurulmusdu 109 Bu meglubiyyetden sonra 837 ci ilde Babek Sunik hakimi Sehl ibn Sunbatin mulkunde tutularaq Samire seherine getirilir ve 838 ci ilde hemin seherde edam edilir 110 Usyanin sonraki tesirleri RedakteXurremiler usyaninin darmadagin edilmesi Babekin ve onun terefdarlarinin dehsetli suretde edami hec de o demek deyildi ki Azerbaycanda ve Xilafetin diger vilayetlerinde xalq kutlelerinin herekati yatirilmisdi Babek usyaninin alovlari yenice sondurulmusdu ki 838 9 cu ilde Teberistanda Karinler sulalesinden olan son emir Mezyerin ya da Mahyedige ibn Karin ibn Vanda Hurmuzun 111 rehberliyi ile usyan baslandi 112 Mezyer kendlilere emr etdi ki oz feodallarina qarsi usyan qaldirib onlarin malikanelerini yandirsinlar O Babekle yazisir ve Xilafete qarsi onun hereketlerini beyenirdi 113 Mesudi bildirir ki Mezyer Afsine etiraf etdi ki o her ikisini birlesdiren dini etiqad xatirine canlandirmaq istedikleri dualizm ve atesperestlik dini xatirine onu Babeki usyana tehrik edirdi 114 Menbelerde bildirilir ki Mezyer ereblerin hakimiyyetine ve onlara bagli olan ictimai qurulusa qarsi usyan qaldiran xurremilerden idi ve islam dinini zahirde qebul etmisdi cunki Belazurinin dediyine gore o allahsiz ve xain idi 115 Ibn Isfendiyar bildirir ki Mezyer Babeki terifleyib goylere qaldirirdi 116 El Bagdadi deyir ki Mezyer muhemmire teriqetinden olan xurremi idi 117 Hemdullah Qezvini yazir Mezyerin ardicillari qirmizi paltar geyir ve aciqca Babekin ehkamlarini qebul edirdiler H Qezvini Tarix i qozide I seh 320 Usyandan sonra Mezyer emr etdirdi ki iri mulkedarlarin torpagi tutulub kendlilere paylansin 118 bu ise xurremilere xas olan emlak bolgusu idi 119 Xelife Motesim Mezyerin qaldirdigi usyanin butun tehlukesini yalniz Abdullah ibn Tahir Afsinin Mezyere ve Mezyerin Afsine yazdigi mektublari ele kecirenden sonra basa dusdu 120 121 Mezyer 840 ci ilin avqustunda oz adamlarinin satqinligi uzunden ovda Abdullah ibn Tahir terefinden tutuldu Samarraya getirildi ve burada xelife onu istintaq etdi Lakin et Teberinin dediyine gore xelife yazisma meselesini ondan sorasanda Mezyer hec bir seyi boynuna almadi 840 ci il 24 sentyabrda onu Afsin ile uzlesdirdiler bu zaman Mezyer etiraf etdi ki Afsin onu Xilafete qarsi usyana tehrik edirdi 122 123 124 Motesim emr etdi Mezyeri doye doye oldursunler Ona 450 cubuq vurduqdan sonra Mezyer oldu ve Babekin meyiti yaninda dara cekildi 125 126 127 128 Xurremiler ve Babek teliminin gosterdiyi tesirin izi cox sonralar XV esrde de qalmisdi Agqoyunlu dovletinin varliginin son dovrunde Sefeviler sulalesi banilerinden biri olan Seyx Heyderin usyani olmusdu Tarixci Fezlullah ibn Ruzbehxan bu usyan haqqinda bele melumatverir Hemin 893 1488 cu ilin hadiselerinden miskin seytanin yeni erdebilli Seyx Heyderin usyanini gostermek olar o qalxmaq isteyirdi lakin meglub edildi O vaxtinin cox hissesini oz emeliyyati ucun qilinc ve nize hazirlamaga serf etdi Rum Talis ve Qaradagdan IX esrde xurremiler herekatinin veteni coxlu adam onun yanina toplandi ve deyirler ki onlar seyxi ozlerine allah mebud hesab edir dua ve umumi namaza fikir vermeyib ona qible kimi baxirdilar Seyx onlarin arasinda ibahat etiqadini yeni qadagan edilib haram sayilan emele icaze verilmesini ve Babekin dini qayda qanunlarini teblig edirdi V Minorsky Persia un AD 1478 1490 An abridged translation of Fadlullah b Ruzbihan Khunji s Tarikh i Alam arayi Amini London 1957 p 61 67 O A Efendiyev Azerbaycan Sefevi dovletinin emele gelmesi seh 73 Xurremiler ve mezdekiler RedakteAbbasilerin qelebesine getirib cixaran 747 750 ci iller Ebu Muslim usyani muxtelif dinlere etiqad eden lakin eyni meqsede Emevi usul idaresini devirmeye xidmet edenleri birlesdirmisdi usyancilar arasinda muxtelif sie ve sunni teriqetlerine mensub muselmanlar elece de atesperestlik ideyalarini teblig eden mezdekiler ve basqalari da vardi Butun bu quvvelerden istifade eden Abbasiler hakimiyyete geldikden sonra oz evvelki havadarlarindan yaxa qurtarmaga calisdilar Yeni sulale ile evvelkinde ciddi bir ferq gormeyen elece de hec bir imtiyaz qazanmayan siravi usyancilarin sebr kasasi Ebu Muslimin qetli ile son heddini asdi Emevilere qarsi siyrilmis qilincin agzi Abbasilere teref cevrildi Belelikle hakim sulale ile mubarize sehnesine etiqadlari ayri da olsa meqsedleri yaxin olan teriqetler atildilar Ele buna gore de muselman muellifleri ideya baximindan yaxinlasmis bu teriqetleri sadece olaraq bir birine qarisdirir onlari gah xurremi gah mezdeki adlandirir ifrat sie teriqetlerine aid edirdiler 129 Ibn en Nedim X esr xurremileri atesperest muxemmirilere mezdekilere ve muselman babekilere ayirir El Bagdadi de islamaqederki xurremileri mezdekiler islam dovru xurremilerini ise xurremdiniler adlandiraraq sonuncularin umumi adlari muxemmire olan babekilere ve mezyerilere ayrildiqlarini bildirir 130 Es Sehrestani ifrat sieci kimi xarakterize etdiyi eyni ehkamlara riayet eden bu teriqetcilerin Isfahanda xurremiler ve kuziler Reyde mezdekiler ve sunbadiler Azerbaycanda bir yerde dakuliler basqa yerde muxemmiriler Mavarannehrde mubayyidiler kimi tanindiqlarini bildirir Islam dovru mezdekilerinin tarixi ile xususi mesgul olmus I P Petrusevskinin fikrince burada sohbet yaxin ideologiyasi ve sosial proqrami olan qohum teriqetler qrupundan gedir buna gore de eyni teriqetlerin bezen xurremi bezen mezdeki hesab edilmesi hec de teeccub dogurmur Onun reyine gore burada erken mezdekilik inamlari ile ifrat sie ideyalarinin birlesmesinden yaranmis umumi mezdeki xurremi tipli teriqetlerden danismaq olar Qeyd edilmelidir ki xurremileri ve xurremdinileri ifrat sie teriqetleri kimi qiymetlendiren muselman filosoflari icerisinde bu teriqetlerin ardicillarini ifrat sie baxislarina cox yaxin olan batiniler ismaililer teriqetine aid edenler de vardi XI esrde yasamis meshur filosof imam Ebu Hamid el Gezali batinilerin sekkiz leqebleri sirasinda ismaililer ve qarmatlarla yanasi xurremileri babekileri muxemmirileri de sadalayir Ele oradaca batiniliyin menasi da acilir Quranda ve hedislerde butun askar gorunenlerin gizli batini menasi var zahirde olan yalniz simvoldur gizlinde qalan ise heqiqete isaredir gizlini derk edenin uzerinden dini borclar goturulur 131 Xurremiler ve pavlikanlar RedakteBabek usyanin gedisinde o dovrde Azerbaycanda elece de qonsu bolgelerde genis yayilmis Pavlikanlar herekatinin istirakcilarindan da istifade etmek isteyir Lakin pavlikanlar Babeke tabe olmaq istemirler Z M Bunyadov Alban olkesinin tarixine istinaden yazir ki beyleqanlilar ve ya pavlikianlar Babekin hokmdarligina tabe olmadilar ya da ola biler oz uzerlerine qoyulan bacin agirligina tab getirmeyib 826 ci ilde Babekin eleyhine usyan qaldirdilar Albaniya knyazi Stepannos Ablasad Babeki Arrana cagirdi o da Beyleqan vilayetine girib usyani yatirtdi 132 133 Lakin beyleqanlilar 830 cu ilden bir az evvel yeniden usyan qaldirib Bercor vilayetine hucum etdiler Ureas Karnakas Hekeri ve Tapat kendlerini tutdular Stepannos Ablasad tekrar Babeke muraciet edib komek istedi xurremiler de gelib usyancilari darmadagin etdiler 830 1 ci ilde beyleqanlilarin rehberleri olan Davon ve Sapux Babekin muttefiqi knyaz Ablasadi oldurduler Beyleqanlilar ucuncu defe usyan qaldirdilar ve bir menbede gosterildiyine gore Qoroz qalasinda mohkemlendiler 134 Usyancilar Arranin asagidaki vilayetlerini bir il erzinde oz ellerinde saxladilar Yuxari Vaykunik Bercor Sisakan ve Kotak Mivs Haband Amaras Pazkank Artsakda Mxank ve Utide Tri vilayetleri 55 Oldurulen Ablasadin yerine onun bacisi oglu Yesai Ebu Musa Beyleqan vilayetinin hokmdari oldu O Babekin qosunlarini komeye cagirdi ve onlarin yardimi ile hemin vilayetleri ele kecirdi ve hamiya hokmranliq etdi 135 Yesai Ebu Musanin adamlari knyaz Ablasadin qatilleri Davon ve Sapuxu yaxalayib ezabla oldurduler Menbeden gorunduyune gore Qoroz qalasi usyan etmis beyleqanlilarin elinde qalmisdi Babekin ordusu bu qalani almaq ucun Arazdan kecib Amaras vilayetinde duserge saldi Qalanin alinmaz oldugunu ve usyancilarin qetiyyetini goren Babek usyani yatirtmaq ucun evvelce isletdiyi fursetden ferqli olaraq usyancilari teslim olmaq ucun dile tutmaga basladi O sulhden danismaga baslayib calisirdi ki onlari oz hakimiyyetine tabe etsin Bir coxlari bir muddet ucun tovbe edib ona tabe oldular lakin sonradan aldadilmis oldugunu gorerek yeniden qiyam qaldirdilar 135 Babek seherin teslim olmasina muveffeq olmadigindan oz paytaxtina qayitdi qalanin yaninda ise oz serkerdelerinden Rostomu qoyub ona emr etdi ki qaladakilarla vurusmasin onlari xosluqla itaete celb etsin Lakin Rostom Babekin tapsirigina fikir vermeyib qalada mohkem yer tutanlarla muharibe etmeye basladi O zaman qalanin kisileri Isanin gucune penah getirerek xac ve muqeddeslerin qurumus sumuklerini qabaqlarinda tutaraq Babekin ordusunu meglubiyyete ugratdilar 136 Gorunur Babek Arran vilayetlerinde qan tokulmesini davam etdirmek istemirdi cunki o oz arxasini temin etmek fikrinde idi 133 Mehz buna gore o sulhden danismaga baslamisdi Yeqin mehz bu zaman Sehl ibn Sunbat ve Yesai Ebu Musa ile Babek arasinda elaqe pozuldu Neticede Babek Arran vilayetlerinde oz kecmis muttefiqleri icerisindeki dayagini ve atli qosununun istifade etdiyi gozel qislaqlari itirdi S T Yeremyan oz meqalelerinden birinde yazir ki zadeganlarin Babeke qarsi munasibetinin deyisilmesinde baslica rolu Sunik ve Artsak kendlilerinin naraziligi oynamisdir cunki onlar Babeki erzaqla ve birinci novbede taxil ile techiz etmeli idiler Kendlilerin ehtiyati qurtaranda Babek taxili feodallardan zorla aldi Ermenilerden ve ermenilesmis albanlardan ibaret iri zadeganlar Babekin hereketlerinden qezeblenerek ona qarsi usyan qaldirdilar Babekin arxasinda geden bu mubarizeler neticesinde onun quvvesi zeifledi ki bu da 837 ci ilde ereblerin onu qeti meglub etmesine imkan verdi 137 Z M Bubyadov ki ermeni knyazlari arasinda Babekin muttefiqi yox idi Onun muttefiqleri ancaq Sunik Artsak Seki Beyleqan ve diger vilayetlerin hakimleri olan alban knyazlari idi A M Utmazyan gosterir ki bu knyazlar Babekin herekatinda oz sinfi menafeleri ucun ictimai tehluke gorub Babekle elaqeni kesir gunahkar Babeke daha tabe olmur onun qanunlarini ve emrlerini yerine yetirmirler 138 Hokumdarlar RedakteCavidan 807 816 Babek 816 838 Istinadlar Redakte Azerbaycan tarixi yeddi cildd Baki 2007 II cild Azerbaycan tarixi yeddi cildde Baki 2007 II cild El Mesudi Muruc VII seh 62 Ziya Bunyadov Azerbaycan VII IX esrlerde Baki 2007 B M Tirmizi Zoroastrians and their fire femples in Iran and adjoining countries from the 9 th to the 14 th centuries as gleaned from Arabic geografical Works c XXIII 4b 1950 p 273 Ibn Teqriberdi En Nucmi ez zahire seh 577 S Eliyarli Azerbaycan tarixine dair qaynaqlar Baki 2006 1 2 Et Teberi III seh 1015 el Mesudi Muruc VII seh 130 Ibn el Esir VI seh 121 P K Zhuze papak i papakizm str 209 210 Mesudi Muruc VII seh 130 Bagdadi seh 252 E A Belyaev Musulmanskoe sektanstvo str 21 Z I Yampolskij Vosstanie Babeka str 14 Ed Dineveri seh 397 Abu Dulaf Mis ar ibn Muhalhil s travels in Iran p 6 Fihrist I seh 343 1 2 3 Et Teberi III seh 1171 Ebu Dulaf seh 37 El Mesudi II seh 235 247 El Biruni seh 36 Mutehher el Muqeddesi seh 115 El Fihrist seh 480 Mutehher el Muqeddesi seh 115 116 Ibn el Ibri El Muxteser et tarix ed duvel el Qahire 1353 h seh 240 1 2 El Mesudi Muruc seh 123 1 2 El Mesudi Tenbeh seh 306 1 2 Ibn el Ibri seh 241 El Bagdadi seh 252 El Bagdadi seh 263 El Bagdadi seh 268 el Belazuri seh 331 el Yaqut V seh 822 El Bagdadi seh 368 Ibn Covzi V seh 111 1 2 Et Teberi III seh 1173 1174 Et Teberi III seh 1039 Ibn el Esir VI seh 130 Ibn Teqriberdi I seh 458 El Yequbi II seh 563 El Yequbi II seh 564 Et Teberi III seh 1072 1233 Ibn el Esir VI seh 143 1 2 El Yequbi II seh 565 Ibn Teqriberdi I seh 628 Et Teberi III seh 1099 Ibn el Esir VI seh 150 1 2 Siyasetname seh 225 et Teberi III seh 1101 Ibn Miskeveyh VII seh 463 Siyasetname seh 225 Ibn Xallikan I seh 365 Vardan seh 101 1 2 Istoriya Agvan str 268 215 V Minorsky Caucasica IV p 509 n 4 Et Teberi III 1072 Ibn el Esir VI seh 143 176 Istoriya Agvan 268 215 Et Teberi III seh 1102 el Yequbi II seh 565 Ibn el Esir VI seh 152 Et Teberi III seh 1105 1107 1109 Ibn el Esir VI seh 155 Ed Dineveri seh 397 Ibn el Ibri seh 240 Et Teberi III seh 1164 Et Teberi III seh 1165 M Siriyets seh 531 Ibn el Ibri seh 155 F Uspenskij Ocherki po istorii Vizantijskoj obrazovannosti Spb 1892 seh 59 A Vasilev Vizantiya i araby pri imperatore Feofile str 385 386 1 2 Ibn el Esir VI seh 164 Et Teberi III seh 1229 Ibn Xordadbeh VI seh 19 Ebd el Eziz ed Duri El Esr el Abbasiy el evvel seh 237 1 2 Ez Zehebi seh 384 Et Teberi III seh 1232 1233 el Muqeddesi Kitab el bed seh 117 Ibn el Esir VI seh 176 Ibn el Esir IV seh 164 1 2 Et Teberi III seh 1174 el Uyun ve l hedaiq bi exbar el heqaiq seh 38 39 El Muqeddesi Kitab el bed seh 117 Et Teberi III seh 1179 Ibn el Esir VI seh 165 el Mekin seh 141 Et Teberi III seh 1178 1179 Et Teberi III seh 1187 1188 Ibn el Esir VI seh 167 Et Teberi III seh 1 188 1 193 Ibn el Esir VI seh 167 168 Tarix es Salihi ver 56 Et Teberi III seh 1193 1194 Ibn el Esir VI seh 168 M Semseddin Gunaltay Abbas ogullari imperatorlugunun s 1199 2000 Et Teberi III seh 1195 Ibn el Esir VI seh 169 Et Teberi III seh 1201 Et Teberi III seh 1207 1209 1210 El Bagdadi Kitab el ferq seh 251 268 269 Ibn Isfendiyar seh 155 1 2 El Yequbi II seh 578 Siyasetname seh 226 1 2 Et Teberi III seh 1197 ez Zehebi seh 384 Yaqut Irsad I seh 361 364 Siyasetname seh 228 Siyasetname seh 227 Et Teberi III Seh 1229 Nemetov seh 65 143 El Belazuri seh 347 Et Teberi III seh 1269 El Mesudi IV seh 16 El Belazuri seh 347 V Minorsky Mazjar EI III p 436 El Bagdadi el Ferq seh 252 El Uyun ve l hedaiq bi exbar el hegaiq 1849 seh 50 Z Bunyadov Azerbaycan VII IX esrlerde Baki 2007 Et Teberi III seh 1296 1298 el Uyun ve l hedaiq seh 59 60 Et Teberi III seh 1303 1311 1312 Ibn Miskeveyh VII seh 516 Ibn el Esir VI seh 362 363 Et Teberi III seh 1298 ez Zehebi seh 105 el Uyun ve 1 hedaiq bi exbar el hegaiq seh 59 60 Mucmel et tevarix ve l qisas seh 357 358 Ziya Bunyadov Azerbaycan VII IX esrlerde Baki 2007 seh 276 Azerbaycan tarixi yeddi cildde Baki 2006 II cild Z M Bunyadov Azerbaycan VII IX esrlerde Baki 2007 seh 278 Istoriya Agvan str 267 214 215 1 2 Z M Bunyadov Azerbaycan VII IX esrlerde Baki 2007 T Arsruni III seh 70 186 1 2 Istoriya Agvan str 268 215 Istoriya Agvan str seh 268 269 215 216 S T Eremyan Borba armyanskogo naroda protiv arabskogo halifata str 490 A M Utmazyan Syunik v IX X vv str 4Xarici kecidler RedakteMenbe https az wikipedia org w index php title Xurremiler herekati amp oldid 5986149, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.