fbpx
Wikipedia

Urartu

Bu səhifənin neytrallığı şübhə doğurur.
Məqalədə tərəf tutma və ya pisləmək məqsədi daşıyan və doğruluğu sübut edilməyən fikirlər olduğu iddia edilir.
Xahiş olunur bu məsələ ilə əlaqədar müzakirələrdə iştirak edəsiniz.
Urartu İmperiyası

Regionun xəritəsi
Paytaxtı
və ən böyük şəhəri
Tuşpa
Rəsmi dilləriUrartu dili
Dini
Politeizm
İdarəetmə formasıMonarxiya
Urartu çarlarının siyahısı
• e.ə 858 - e.ə 844
Arame
• e.ə 844 - e.ə 834
Lutipri
• e.ə 834 - e.ə 828
I Sarduri
• e.ə 828 - e.ə 810
İşpuini
• e.ə 810 - e.ə 785
Menua
• e.ə 785 - e.ə 763
I Argişti
• e.ə 763 - e.ə 735
II Sarduri
• e.ə 735 - e.ə 714
I Rusa
• e.ə 714 - e.ə 680
II Argişti
• e.ə 680 - e.ə 639
II Rusa
• e.ə 639 - e.ə 635
III Sarduri
• e.ə 635 - e.ə 629
Əriməna
• e.ə 629 - 590 və ya e.ə 629 - 615
III Rusa
• e.ə 615 - e.ə 595
IV Sarduri
• e.ə 590 - e.ə 585
IV Rusa
Tarixi dövre.ə 9-6 əsrlər
• Uruatri və Nairi bəyliklərinin birləşməsi
e.ə.860
Aşşur, MidiyaSkiflərin hücumlarına qarşı mübarizə apara bilmədi və çarlıq süqut etdi.
e.ə. 590
Əhalisi
2-2,5 milyon(təxmini)

Mündəricat

Assurlar bu ölkəni Urartu,urartular isə öz ölkəsini Biaynili adlandırdılar.Urartu Şərqi Anadoluda(Türkiyə) Van gölü yanında meydana gəlmiş dövlət idi.E.ə XIII-X əsrlərdə gələcək Urartu ərazisində tayfa ittifaqları yaranmışdı.Şərqi Anadoluda, Van Gölü ətrafında, Cənubi Qafqaz və Şimal-Qərbi İranın bəzi bölgələrini əhatə edən geniş bir coğrafi ərazidə mədəniyyətin təmsilçiləri olan Urartular, e.ə 13-cü əsrdən bəri Aşşur mənbələrində xatırlanır. Aşşur kralı I Salmanasar səltənətinin ilk dövrlərində Uruatri ölkəsinin ona qarşı çıxdığını və bu ölkəyə yürüş etdiyini belə anladmışdır :

-“Himme, Uadkun, Barqun Salua, Halila, Luha, Nilipahri, Zinqun - bu səkkiz ölkəni öz gücümlə tutdum. Onların 51 şəhərini ələ keçirdim və məhv etdim. Onların malını qənimət kimi götürdüm. Üç gündə bütün Uruadri ölkəsini əfəndim Aşşurun ayaqları altına atdım ...

.

Aşşur mənbələrində ilk olaraq Urartular Uruatri, daha sonra I Tukulti-Ninurta dövründən kitabələrdə Nairi qəbilə ittifaqı kimi xatırlanırlar . I Tukulti-Ninurtanın Aşurdakı saray kitabəsindəki Nairi ölkəsinin 43 kralının Aşşura qarşı gəldiyini və onlar əsir edilərək zincirlənmiş şəkildə Aşşura gətirildiyi söylənmişdir. Bu kralın kitabəsində Nairi və Yuxarı Dəniz sahillərində 40 kralın adı çəkilir. I Tukulti-Ninurtanın "bütün Nairi ölkələrinin kralı" unvanını qəbul etməsi bu ölkənin siyasi əhəmiyyətini göstərir. Urartu adı bir dövlət olaraq e.ə IX əsrdə Aşşur mixi kitabələrində yad edilir.Aşşur hökmdarı II Aşşurnasirapal(e.ə 883-858) Urartu ölkəsinə yürüş etmişdi.Urartu hökmdarı Aramu(e.ə 864-845) güclü müqavimət göstərmişdi. Mənbələrdən aydın olduğu kimi, III Salmanasar Suriyadakı səfərindən qayıtdıqdan sonra yenidən Urartuya hücum etdi. Qara Nimrud obeliskindəki Aşşur ordusunun marşrut xətti belə təsvir edilmişdir:

-“Geri dönərkən Alzi Ölkəsinin sərhədlərini keçdim. Alzi, Suhni, Daiaeni, Tumme, Urartulu Aramunun kral şəhəri, Arzaşku, Gilzan və Hubuşkiya ölkələrini ələ keçirdim ”.

III Salmanasarın hakimiyyətinin 3. ilinə aid bir kitabədə isə Aşşur kralının Urartu kralı Aramunun krali şəhəri olan Arzaşku və ətrafındakı şəhərləri fəth etməsindən, Aramunun əlçatmaz dağın zirvəsinə çıxmasından bəhs edilir. Bu hadisələr III Salmanasarın 856-cı ilə aid kitabəsində belə təsvir edilmişdir:

-“... Daiaeni ölkəsindən hərəkət etdim və Urartulu Aramunun krali şəhəri Arzaşkuya yaxınlaşdım. Urartulu Aramu mənim güclü silahlarımla və dəhşətli müharibəmlə qarşılaşanda qorxdu və şəhəri tərk edib Adduri dağına çıxdı. Onun ardından dağına dırmandım və dağlarda dəhşətli bir müharibə apardım. 3400 döyüşçüsünü qılıncdan keçirdim, sanki Adad kimi onların üzərinə dəhşət yağdırdım və dağı, yun boyayırmış kimi onların qanı ilə boyadım. Onun ordugahını ələ keçirdim. Arabalarını, süvarilərini, atlarını, qatırlarını, eşşəklərini, mallarını, əşyalarıni, qənimətlərini. Böyük miqdarda təhçizatlarını dağlardan aşağıya endirdim. Aramu canını qurtarmaq üçün dağın əlçatmaz zirvəsinə qalxdı. Bütün gücümlə vəhşi bir buğa kimi ölkəsinə hücum edib, onun şəhərlərini xarabaya çevirdim. Arzaşku ilə birlikdə ətrafındakı şəhərləri yerlə bir etdim, dağıtdım və yandırdım. Şəhər qapısının önünə kəsilmiş başları yığdım ...... bundan sonra ........ gənc kişiləri və gənc qadınları, bu yığınların ətrafında dəstə-dəstə qazıqladaraq öldürdüm. Sonra Arzaşkudan ayrılıb Ertia dağına qalxdım .... ”

Daha sonra, Aşşur kralının Aşşurun dəhşətli silahının Nairi ölkəsinin dənizinə çatdığı və qurban verməsindən, Gilzanda Nairi qələbəsini anmaq üçün bir stel ucaltdığı xatırlanır. III Salmanassarın 15-ci səltənət ilinə aid kitabədə isə Aramunun məğlub olması və şəhərlərin talan edildiyi yazılmışdır. III Salmanasarın mənbələrindəki məlumatlar Urartu Dövlətinin vahid bir dövlət halına gəldiyini, Aşşur mənbələri Urartu və Nairi ölkəsində III Salmanasarın taxta çıxmasından əvvəl əhəmiyyətli dəyişikliklərin olduğunu göstərir. Aşşur mənbələrindən aydın olduğu kimi Aramu birləşmiş Urartu dövlətinin kralı olmuşdur. Ancaq Aşşur kralı e.ə. 832-ci ildə 4-cü Urartu səfərində yeni bir kraldan I Sarduridən bəhs etmişdir. Ancaq Madır Bürcündəki kitabə Aramunun I Sardurinin atası olmadığını sübut edir . Melikişviliyə görə, səltənət Aramudan I Sarduriyə keçərkən sülalə dəyişikliyi olmuşdur. B. B. Piotrovski Nairi Ölkəsinin cənubunda Cənub-Şərqi Anadolu Toros dağlarından şimalda Qara dəniz sahillərinə qədər ərazini əhatə etdiyini, e.ə 9-cu əsrin birinci yarısında Aşşur yazılı mənbələrində xatırlanan “Urartu” sözünün “Nairi” sözü ilə eyni mənada istifadə olunduğunu söyləmişdir. Onun fikrinə görə, Aşşurların sərhəd bölgələrində Urartu kralı Aramu və Sarduri ilə müharibələri Urartu dövlətinin inkişafı ilə nəticələndi. Urartu dövləti I Sarduri və onun davamçıları İşpuini və Menua zamanında Ön Asiyanın ən qudrətli dövlətinə çevrilmişdir. Urartu dövləti bölgənin super gücü nə çevrildikdən sonra sərhədlərini genişləndirmə siyasətini davam etdirmiş, Urartu kralları müxtəlif bölgələrə hərbi səfərlər təşkil etmişlərdir. Bu səfərlər sırasında isə Urartunun qudrəti daha da artmış və uzun zaman Ön Asyanın ən güclü dövləti kimi səltənətini davam etdirmişdir.

I Sarduriİşpuininin dövrü(E.ə 835-810-cu illər)

Urartu əsgərinin döyüş geyimi.

E.ə 833-cü ildə III Salmanasar Urartuya qarşı yeni bir yürüş təşkil etdi.Ancaq güclənmiş Urartu dövlətinə bata bilmədi.I Sardurinin dövründə Urartu vahid şəkildə birləşdi.Belə ki,o Nairi ölkələrini öz siyasi təsir dairəsinə salmışdır.Assur mixi kitabələrində I Sardurinin bu qələbəsinə görə o,"Nairi hökmdarı" adlandırılırdı.I Sardurinin vəfatından(e.ə 825) sonra hakimiyyətə gəlmiş onun oğlu İşpuininin(e.ə 825-810) dövründə Urartunun ərazisi genişləndi.O,Araz çayı vadisində yaşayan tayfalara qarşı çıxış etdi.Bu tayfalar Etuini(Zaqafqaziyada) ölkəsinin hökmdarlarının köməyinə arxalanırdılar.İşpuini şimalda öz sərhədlərini möhkəmləndirmək üçün oraya böyük hərbi qüvvə göndərdi. Şərq istiqamətində Urartu Urmiya gölünə çatan ərazini ələ keçirmək tədbirləri həyata keçirirdi. İşpuini Urmiya gölünün cənub-qərbində Mannanın Meişta vilayətini tutdu,buradan o,cənuba hərəkət edərək Barşua(ass. Parsua) ölkəsinin bir sıra şəhərlərini işğal etdi.Buradan minlərlə mal-qara,at və s.qənimət apardı.Beləliklə e.ə IX əsrin II yarısında Assuriyanın şimalında Van gölü regionunda güclü Urartu dövləti yaranmışdı.

Menua və I Argiştinin dövrü(E.ə 810-760-cı illər)

İşpuininin oğlu Menuanın( e.ə 810-781) dövründə Urartu Ön Asiyanın qüdrətli dövlətinə çevrilmişdi.Menuanın hərbi yürüşləri əsasən 3 istiqamətdə yönəlmişdi. ZaqafqaziyaMannadan başqa o,qərbdə Suriya ərazisinə kimi gəlib çıxmışdı.Menua Araz çayı sahilində indiki( az.Ağrıdağ) Araratdağı sahəsindəki ərazini tutmuşdu. Urartu kralı Menuanın dövründə İğdır bölgəsinə hərbi səfərlər təşkil edildi və məhsuldar Iğdır torpaqlarında yerləşdi. Menua, bölgədəki ələ keçirilmiş torpaqları qorumaq üçün Arazın sağ sahilindəki işğal olunmuş ərazilərdə Menuahinili qalasını tikdirmişdi. B. Piotrovskinin fikrincə Menuahinili qalası Luhiuni şəhərinin yerində inşa edilmişdir. Ancaq Şərqi Anadoluda aparılan araşdırmalar zamanı Menuahinilinin Qaraqoyunlu qalası olduğu təsbit olunmuşdur. Quru divar texnikası ilə tikilən müdafiə obyektlərinin memarlıq xüsusiyyətləri, qalanın Kral Menua dövründə inşa edildiyini sübut edir. Bu qalanın inşası haqqında məlumat Başbulaq kitabəsində verilmişdir.Başbulaq kitabəsində Menuahinilinin inşası belə təsvir edilmişdir:

-“İşpuininin oğlu Menua bu binanı mükəmməl bir şəkildə inşa etdi və mükəmməl bir şəkildə tanrı Xaldiyə qala inşa etdirdi. (Oraya) "Menuahinili" adını verdi. Tanrı Haldinin böyüklüyü ilə İşpuini oğlu Menua qüdrətli kral, Biainili ölkəsinin kralı və Tuşpa şəhərinin hökmdarı.”

Urartuların Cənubi Qafqazdakı genişləndirmə siyasəti zamanı Kral Menua bu qaladan mərkəz kimi istifadə etdi. Bu qala Urartuların Cənubi Qafqazda genişlənmə siyasəti üçün mühüm bir yerə sahib idi. Kitabələrdən aydın olur ki, Menua və oğlu Argişti dövründə Urartuların hakimiyyəti Iğdırda və ətrafında daha da gücləndi. Iğdır düzənlikləri Urartuların şimal səfərləri üçün çox vacib bir mövqeyə malik idi. Çünki bu bölgədə üstünlük olmadan Urartular Araz vadisinin şimalındakı torpaqlara nəzarət edə bilməzdilər. Tədqiqatçıların fikrincə, İğdır/Erikua bölgəsini Urartular Cənubi Qafqaz səfərlərində hərbi mərkəz olaraq istifadə etmişlərdir. Bu zaman Zaqafqaziyanın cənub-qərbində yaranmış Diauhi(ass.Dayeni,yun.Taox) tayfalarının güclü siyası birləşməsi yaranmışdı.Diauhi ölkəsi üstündə Assuriya ilə Urartu arasında mübarizə gedirdi.Menua Diauhilərin ərazisini işğal etdi.Diauhi Urartulara xərac verməyə məcbur oldu. Cənubda Assuriya sərhədləri təhlükə altına alınmışdı,cənub-şərqdə Manna Urartu işğallarına məruz qalırdı. Van gölünün xeyli cənubunda yerləşən Kumenu(ass. Kuman) şəhərindən tutmuş Assuriya sərhədlərinə çatan ərazi işğal olunmuş,Hatti(Şimali Suriya) və Alzi(indiki Malatya regionu) ölkələrində Assuriya hakimiyyəti ləğv edilmişdi.Menua Mannaya(urart.Mana) soxuldu,ölkəni taladı və yandırdı.Mannaya yürüşü zamanı Meişta(ass.Mesa/Mesi) şəhərini tutdu və oradan Mannanın dərinliyinə soxuldu.O Urmiya gölünün cənub-şərqinə gəlib çatdı.Burada indiki Taş-Təpə adlanan yerdə Menua öz yazılı abidəsini qoydurdu.Menuanın oğlu I Argişti(e.ə 781-760) atasının xarici siyasətini davam etdirdi. Argişti Etiuni ölkəsinə daxil oldu,bir sıra vilayətləri(Uluani,Darani,Luşa,Eriahi,Katarza,İşkiqulu,Kihuni,Aliştu) zəbt etdi.O, burada Erebuni(indiki Qanlı-Təpə) və Argiştihinili(indiki Armavir) qalalarını tikdirdi,bu ölkənin bir hissəsini isə Udiri-Etiuni adlandırdı. Menuanın oğlu Argiştinin İrəvan şəhərindən 15 km şimalda tapılan kitabəsində, Etiuni ölkəsinə səfərdən bəhs olunması da bu ölkənin Naxçıvan ətrafında yerləşdiyini sübut edir. Digər Urartu kralı II Argiştinin (e.ə. 714-680) Sisianda aşkarlanmış kitabəsində belə deyilir:

-“Haldinin əzəməti ilə [....] Etiuni ölkəsinin kralı gəldi və ölkəsinin vergisini mənə verdi. Bəzi (?) şəhərlər eşitdim [....] yer, bəzi qonşular aribri; burada qarət etdim, kişiləri, qadınları apardım, şəhərləri yandırdım, qalaları dağıtdım . ”

Menua oğlu Argiştinin Sarıqamış və Surp Sohakda tapılan kitabəsində Etiuni ölkesinə edilən səfərdən də bəhs edilir. Urartular Etiuni tayfalarının şimalda, Gökçe gölü ətrafında yerləşdiyini xatırlasalar da, bu tayfaların Naxçıvanın qonşuluğunda məskunlaşan böyük bir tayfa birliyinə çevrildiyini söyləməliyik. I Argişti Qərbdə Fərat çayını keçib,Hatti ölkəsinə çatdı.Burada Assuriya qoşunlarını məğlub etdi.E.ə 779 ,774-cü illərdə o Mannaya basqınlar etdi.Mannanın Buştu,İrkuini,Aşkaya,Uqiştini vilayətlərini tutdu,buradakı Aleteye(türk. Alatey,Altay,Alatau) ölkəsini dağıdıb yandırmış,kişi və qadınları,at və mal- qaranı,hətta dəvələri qənimət kimi aparmışdı. Mannaya sonuncu yürüşü I Argişti belə təsvir edir:

-"Mən Manna ölkəsinə getdim,ölkəni çapıb-taladım,şəhərlərini yandırdım.Şimerihadirini,istehkamlı hökmdar sarayını tutdum,kişi və qadınları oradan apardım."
Urartu hökmdarı II Sarduri(e.ə 760-730)

II SarduriI Rusanın dövrü( E.ə 760-714)

II Sardurinin dövrü( E.ə 760-730)

I Argiştinin oğlu II Sarduri hakimiyyətə gələn zaman Urartunun çiçəklənməsini təmin edən beynəlxalq şərait hələ dəyişməmişdi. Assuriya siyasi böhrandan çıxmamışdı.Buna baxmayaraq II Sarduri bütün istiqamətlərdə müharibələr aparmalı olurdu.II Sardurinin şimal yürüşləri daha uğurlu keçirdi.II Sarduri Ağrıdağ vadisindəki üsyanlarla əlaqədar olar Göyçə gölünün qərb sahilinə doğru yürüşlər təşkil etdi.Bu yürüş nəticəsində o,Urartuya təxminən 60000 hərbi əsir gətirdi. II Sarduri həmçinin Assurilər ilə də toqquşmalı olurdu.Döyüşlərin birində V Aşşurnirari(e.ə 754-745) üzərində qələbə çaldı.O,Urartunun siyasi təsirini cənubda Dəməşqə kimi yaya bildi.Qərbdə Şupria(Subar bəyliyi) ölkəsini Urartuya tabe etdi.II Sarduri həmçinin Mannaya da yürüş təşkil etdi.II Sarduri salnaməsində qeyd edir:

-"Sonra mən Manna ölkəsinə yola düşdüm,ölkəni tutdum,kəndləri yandırdım və dağıtdım,ölkəni tar-mar etdim,kişi və qadınları Biayniliyə sürüb apardım"

II Sarduri Urartunun Manna torpaqlarının bir qismi üzərində siyasi təsirini yenidən bərpa etdi, Urmiya gölünün yuxarı sahilinə keçərək 45 Manna qalasını və yaşayış məntəqəsini tutdu.Eyni zamanda istehkamla möhkəmləşdirilmiş Libliuni hökmdar şəhərini və Puluadi ölkəsini ələ keçirdi.O,burada abidə qoydurdu.Bu abidə indiki Cənubi Azərbaycanın şimal hissəsində(indiki Qaraca Dağ vilayətinin Sakindil kəndi yanında) aşkar edilmişdi.E.ə 745-ci ildə Assuriyada hakimiyyətə gələn III Tiqlatpalasar Aşşurun siyasi qüdrətini bərpa etmək naminə e.ə 743-cü Şimali Suriyada Urartu ilə döyüşə başladı. II Sarduri Suriya hakimləri ilə birlikdə Aşşur ordusuna qarşı döyüşə girdi.Birləşmiş qüvvələr məğlub oldu,II Sarduri Urartuya qaçdı. E.ə735-ci ildə Urartuya hücuma keçdi,II Sarduri məğlub oldu.Aşşur ordusu Tuşpa şəhərini mühasirəya aldı,amma tuta bilmədi. Salnamə yazır:

"Urartulu Sardurini onun baş şəhəri Tuşpada qapadım,şəhər darvazası qarşısında böyük qırğın saldım,mən əlahəzrətlərin təsvirini darvaza önündə qoydurdum"

Bundan sonra III Tiqlatpalasar Urartu ərazisində müqavimətə rast gəlmədən dolandı və geriyə qayıtdı.Urartu bu zərbədən sonra bir daha özünə gələ bilmədi.Urmiya gölü hövzəsində Assuriya ağalığı bərqərar oldu.Assuriyanın vassalı Manna öz torpaqlarını qaytarmaq uğrunda mübarizəyə başladı.

I Rusanın dövrü(E.ə 730-714)

II Sardurinin oğlu I Rusa Urartu dövlətinin keçmiş qüdrətini qaytarmaq üçün cəhd göstərirdi.Bu məqsədlə Göyçə gölü ətrafına yürüş təşkil etdi.Bu ərazinin 23 hökmdarını əsir aldı.I Rusa zəbt edilmiş ərazilərdə 2 şəhər qalası saldırdı,və onlara TeyşebaHaldi tanrılarının adını verdi. Nor-Bayayıt yaxınlığındakı kitabədə deyilir:

-“... Sardurinin oğlu Rusa danışır: Uelikuhi ölkəsinin kralını məğlub etdim, onu kölə etdim, ölkəsindən qovdum, burada bir idarəçi təyin etdim. Tanrı Xaldi qapısını və möhkəm qala tikdim, Xaldi şəhəri adını verdim.

I Rusa cənubda Assuriya ilə toqquşmalı oldu.İlk növbədə o Assuriyaya qarşı Musasir(urart Ardini) vilayətinin hakimi Urzuna ilə dostuq əlaqələri qurdu.Urzuna onun hüzuruna gəldi,və könüllü olaraq Urartuya tabe oldu.Eyni zamanda kömək olaraq ona hərbi dəstələr göndərdi.Bundan sonra I Rusa Assuriyanın dağlıq rayonlarına hücum etdi və mənbələrin məlumatına görə buranın kişilərini qılıncdan keçirtdi.Musasir Assuriyaya qarşı mü barizədə dayaq nöqtəsinə çevrildi.Musasir şəhəri həmçinin Urartunun baş ibadətgahına çevrildi.Burada Haldi Allahına sitayiş edirdilər. I Rusa Manna vilayət canişinlərini Assuriyanın əleyhinə qaldırırdı.Bunun nəticəsi olaraq II Sarqon e.ə 714- ci ildə Manna ərazisinə daxil oldu,üsyançı canişinlərə divan tutdu.I Rusa döyüşdə məğlub oldu,və Mannadan Urartuya kimi qaçdı,II Sarqon onu Tuşpaya kimi qovdu. I Rusa canına qəsd etməyə məcbur oldu.Mənbə xəbər verir ki,

"O,Tuşpanı(yaxud Turuşpa),öz hökmdar şəhərini tərk etdi və ovçudan qaçan kimi dağlara qalxdı,hamilə(arvad) kimi yorğan döşəyə yıxıldı,çörək və sudan imtina etdi,əlacsız azara tutuldu"

Bundan sonra Urzuna tək qaldı,II Sarqon Musasir şəhərinə daxil oldu.Urzuna dağlara qaçdı.Əhalini vahimə bürüdü.Onlar aman istədilər.Mənbə Musasirdə yaranmış vəziyyəti belə təsvir etmişdir

"...Oranın adamları,qoca və qarıları evlərin damına qalxaraq acı-acı ağlayırdılar,canlarını xilas etmək üçün onlar əl-ayaqları üstə mənim qabağımda süründülər.Urzana,onların padşahı,hökmdar Aşşurun(allah) sözünə qulaq asmadı və mənim hökmranlığımı boynundan atdı və mənə xidməti saymadı,buna görə mən də şəhər əhalisini əsir aparmaq qərarına gəldim.Urartunun dayağı olan allah Haldini aparmağı əmr etdim.Onun böyük darvazaları qarşısında onu(Haldi heykəlini),(Urzunanın) arvadını,onun oğullarını,qızlarını,adamlarını,ata evinin törəmələrini mən əsir tutdum...Mən Musasirə,Haldi allahinin yaşadiği yerə zəfərlə daxil oldum və sarayda,Urzananın mənzilində hökmdar kimi əyləşdim".

II Sarqon Musasir xəzinəsini ələ keçirtdi və buradan saysız-hesabsız var-dövlət apardı.1000 kiloqramdan artıq qızıla və 5000 kiloqramdan artıq gümüşə sahib oldu.Qənimət kimi lacivərd,əqiq və müxtəlif metal külçə və əşyaları Assuriyaya apardı. Bu ağır zərbədən sonra Urartu bir daha özünə gələ bilmədi. I Rusa canına qəsd etməyə məcbur oldu. Salnamə yazır ki,

"Ursa (Rusa), Urartu hökmdarı, eşidəndə ki, Musasir dağılıb, Allahı Haldi aparılıb, öz əli ilə kəmərindəki dəmir xəncərlə özünü öldürdü".

Assuriya ilə mübarizədə Urartu özünə müttəfiq axtarıb tapırdı, lakin müttəfiqlərin gücünü vahid cəbhədə birləşdirə bilmədi. I Rusa II Sarqon ilə döyüşdə Manna ərazisində məğlub oldu və öz ölkəsinə qaçdı, eyni zamanda Musasir müttəfiqini tək qoydu. Urartunun müdafiəsini təşkil edə bilmədi və nəticədə Assuriya ilə mübarizəni uduzdu.

Assuriya ilə münaqişələr Urartunun siyasi təsir dairəsini xeyli məhdudlaşdırdı.II Argişti(e.ə 714-685) dövründə Urartu qonşu ölkələrdə siyasi mövqeyini itirmişdi və daha çox ölkənin daxili işləriylə məşğul idi. II Argişti ölkədə tikinti işlərinə daha çox diqqət yetirirdi.Şimalda(Yerevan yanında) Teyşebani(Karmir-Blur) qalasını tikdirmişdi.O,yəqin ki, ölkədə oxatma yarışları təşkil edirdi.Özü də mahir oxatan imiş.Bu haqqda müvafiq abidə məlumat verir.

"Argişti,Rusanın oğlu,bu yerdən... 950 dirsək(təxminən 476 m) məsafəyə ox atmışdır"
Urartu Midiya dövlətinin tərkibində(e.ə 590)

II Rusa(e.ə.685-645) xarici siyasətdə dəyişiklik yaratmaq cəhdi göstərirdi.O,Assuriya ilə sülh münasibətləri yaratdı.II Rusa qərbdə,Kiçik Asiya ərazisinə hərbi yürüşlər təşkil etdi.Urartu hökmdarı kimmerskif tayfalarını orduya cəlb etdi.Lakin II Rusanın bu cəhdləri Urartunun əvvəlki qüdrətini bərpa edə bilmədi. IIISardurinin(e.ə 645-635) dövründə Urartu Assuriyadan vassal aslılğında idi.Sarduri Aşşur hökmdarını "mənim ağam" adlandırırdı.Lakin tezliklə Assuriya(e.ə 605) bir dövlət kimi siyasi xəritədən silindi.Müttəfiqlər(MidiyaBabil) Aşşura yardım etdiyi üçün Urartunu özlərinə düşmən saydılar.Sonradan hakimiyyətə gəlmiş Erimena(e.ə 635-629),III Rusa(e.ə 629-615) və IV Sardurinin(e.ə 615-595) dövründə dövlət zəiflədi və E.ə 590-cı ildə Midiya tərəfindən bu ölkənin varlığına son qoyuldu.

Dünyanın ən ciddi elmi dairələrində ən güclü urartoloq kimi qəbul edilən, amma məhz erməni "elmi dairələri" tərəfindən bir çox hallarda aldadılmış və bu səbəbdən də ciddi yanlışlıqlara yol vermiş akademik B.B. Piotrovskinin qənaətlərinə görə,

"...Uruatri adına ilk dəfə eramızdan əvvəlki XIII əsrin əvvəllərində, Aşşur çarı I Salmanasarın yürüşlərinə dair salnamələrdə rast gəlinir. Eramızdan əvvəlki XIII-XII əsrlərə dair kitabələrdə Uruatri kəlməsinə nadir hallarda təsadüf olunsa da, hər halda əldə olunan məlumatlara əsasən bu dövlətin Assuriya çarlığının şimalında, Van gölü hövzəsində olduğunu söyləmək mümkündür. Assuriya ilə Urartunu bir-birindən assuriyalıların Nairi dənizi adlandırdığı Van gölünün cənubundakı Nairi dövləti ayırırmış..."

Dil və mədəniyyət baxımından urartulular hurri-het ənənələrini davam etdirirdilər.

Melikişvili qeyd edir ki, Urartu və hurri dilləri arasında qohumluq əlaqələri artıq şübhə doğurmur. Buna baxmayaraq, mif yaradıcılığını davam edən erməni müəlliflər onlara heç bir aidiyyəti olmayan qədim Urartu irsinə sahib çıxmağa çalışırlar. Məsələn, Gevorg Emin ermənilərin Urartu ərazisində, bu dövlətin meydana gəlməsindən əvvəl yaşadıqlarını və Urartunun erməni çarları tərəfindən yaradıldığını iddia edir. S.Ayvazyan urartu dili ilə müasir erməni dili arasında “fonetik uyğunluq” tapmış, erməni mixi kitabələrində əlifba yazısının olduğunu və ermənilərin finikiyalılardan daha tez əlifba yaratdıqlarını söyləmişdir. O, əvvəlcə Hayasa, Nairi, Urartu və Ermənistanın eyni dövlət olduğunu bildirir, sonradan isə ünuniyyətlə Urartu adlı dövlətin mövcud olmadığını, onun ərazisində əsrlər boyu Ermənistan dövlətinin inkişaf etdiyini bildirir.

Atatürk Universitedindən Prof.Dr. , Menuanın Daş Kitabəsini oxuyarkən

Patkanyan da urartutluları ermənilərlə eyniləşdirir.

V.N. Xaçatryan Hayasanı “erməniləşdirdikdən” sonra Urartuya çatır. O, Urartu dövlətinin, əsassız olaraq erməni hesab etdiyi nairililərin (hayasalıların) e.ə. IX əsrin ortalarında çar Armenin hakimiyyəti altında urartulular və şubarlarla birləşməsi nəticəsində meydana gəldiyini və onun əhalisinin çox hissəsini məhz nairililər təşkil etdiyini iddia edir. Urartuda rəsmi sənədləşmənin hakim elitanın dilində aparılmasına baxmayaraq, V.N. Xaçatryan nairililərin öz dillərini (yəni erməni dilini) qoruyub saxladıqlarını, urartuluların ağalığına qarşı fasiləsiz olaraq mübarizə apardıqlarını, urartulular və şubarların nairililər tərəfindən assimilyasiyaya uğradıldıqlarını və nəticədə erməni xalqının formalaşdığını göstərir. M.İ. Dyakonova görə, tarixdə nairi adlı tayfa ittifaqı mövcud olmamışdır, Nairi coğrafi addır, V.N. Xaçatryanın iddiaları isə heç bir sübuta əsaslanmır və faktik materialın təhrif olunmasıdır.

V.N. Xaçatryandan fərqli olaraq, A. Mnatsakanyan təkcə Urartu əhalisini deyil, həm də hakim elitanı erməniləşdir və bu zaman S.T. Yeremyanın fikirlərini təkrarlayır. Sonuncu e.ə. VII əsrdə Urartunun erməni sülaləsi tərəfindən idarə olunduğunu bildirir və bunu erməni dövlətçiliyinin başlanğıcı hesab edir, Araz və Ararat vadilərini erməni dövlətçilik ənənələrinin formalaşdığı ərazi kimi qiymətləndirir. Başqa sözlə, S.T. Yeremyan erməniləri regionun aborigenləri sırasına daxil etməyə cəhd edir.

Araz və Ararat vadilərinin ermənilər tərəfindən məskunlaşdırılması ideyası X. Samvelyan, A. Arutyunyan, S.P. Poqosyan, A.R. İonnisyan. B.N. Arakelyan, V.A. Parsamyan, M.İ. Nersisyan tərəfindən də müdafiə olunur. Onlardan bəziləri məskunlaşma prosesini e.ə. V əsrə aid edir və e.ə. 316-cı ildə bu ərazidə Ayrarat dövlətinin yarandığını iddia edir, digərləri bu dövlətin daha tez, e.ə. VI əsrin birinci yarısında yarandığını bildirir, başqaları isə Araz və Ararat vadilərinin ermənilər tərəfindən urartuluların köçürmə siyasəti nəticəsində məskunlaşdırıldığını önə çəkir və s. Fikirlərin üst-üstə düşməməsi və ziddiyyətli xarakter daşıması sübhəsiz ki, müəlliflərin sərəncamında ciddi faktların və mənbələrin olmaması və onların problemlərə volyuntarist yanaşmaları ilə bağlıdır.

Erməni müəlliflərdən M.A. Katvalyan da erməni xalqının formalaşmasını Urartu ilə bağlayır, o, bu dövlətin mərkəzini Van gölündən şimalda yerləşdirir (V.A. Şnirelman müasir tədqiqatçılardan heç kimin buna risk etmədiyini bildirir), onun qənaətinə görə, Urartu adı Ararat adından törəmiş və aborigen əhali (ermənilər nəzərdə tutulur) Urartu çarlarına qaşı mübarizə aparmamış (V.N. Xaçatryan bunun əksini iddia edirdi), dövlətin əhalisi xarici təhlükəyə, Assuriya təhlükəsinə qarşı birləşmişdi.

R.A. İşxanyan Urartu məsələsinin “asan həlli yolunu” tapmışdır. O, Urartudan imtina edir, ermənilərin e.ə. IX – VII əsrlərə aid tarixini “erməni Van çarlığı” ilə bağlayır. O, eyni zamanda qeyd edir ki, “Ermənilərin və ya erməni xalqının tarixini erməni dilinin meydana gəldiyi vaxtlardan başlamaq lazımdır, yəni erməni dilinin daşıyıcıları – həm qədim dövrdə, həm orta əsrlərdə, həm də hal-hazırda ermənilərdir (və ya erməni xalqıdır)”. Erməni dili və dövlətinin sinxronluğu ideyasını irəli sürərkən R.A. İşxanyan nəzərə almır ki, e.ə. IX–VII əsrlərdə erməni xalqı kimi, erməni dili də mövcud olmamışdır. E.Q. Tumanyan qədim erməni dilinin bizim eranın V əsrində formalaşdığını bildirir.

Erməniləri qədimləşdirmək naminə tarixi saxtalaşdırmaq işinə öz imzasını atmış A. Petrosyan da etiraf edir ki, Urartu yazıları erməni dilində deyildir, bununla belə o, müasir ermənilərin əcdadlarının Urartu ərazisində ilk vaxtlardan yaşadıqlarını, dövləti yaradan urartuluların özlərinin isə gəlmə olmaları barədə fikirlərə şərik çıxır. Ardini, Kumenu və Şivinini Urartu panteonunun baş allahları hesab edən A. Petrosyan, onlardan birinci ikisini Haldi və Teyşebani, ücüncünü isə Van şəhəri ilə əlaqələndirir. Eyni zamanda Vanın cənubdan gələnlər (urartulular nəzərdə tutulur) tərəfindən işğal olunduğunu bildirir, buna əsaslanaraq urartu dilinin və hakim sülalənin vətəni kimi, bu dövlətin tərkibinə daxil olmayan cənub rayonlarını göstərir, Urartu dövlətinin və mədəniyyətinin də məhz bu azsaylı cənublular tərəfindən yaradıldığını, onların dövlətdə hakim təbəqəni təşkil etdiklərini bildirir: “Abidələr, gil kitabələr və s. daxil olmaqla, Urartu mədəniyyəti ölkənin geniş əhali kütlələri tərəfindən deyil, əsasən dövlətin yüksək təbəqələri tərəfindən yaradılmışdır. Məğlub olmuş ölkələrdə şəhərlər və qalalar imperiyaya loyal, lakin etnik cəhətdən homogen olmayan, bəzən uzaq vilayətlərdən köçürülmüş əhali tərəfindən məskunlaşdırılırdı. Saxsıdan başlamış məbədlərə qədər Urartu mədəniyyət abidələri bu mərkəzlərdə cəmlənmişdir. Yerdə qalan əhali dövlətin birbaşa nəzarətindən kənarda yaşayır və özlərinin, “urartulularınkından” mahiyyətcə fərqli olan əvvəlki mədəniyyətini, əvvəlki həyat tərzini saxlayır və tez-tez Urartu dövlətinə düşmən münasibət bəsləyirdilər”. Urartu dövlətinin e.ə. IX-VI əsrlərdə mövcud olduğu və A. Petrosyanın qeyd etdiyi kimi, Urartu dövlətinin və mədəniyyətinin hakim təbəqə tərəfindən yaradıldığı, bu dövlətin imperiyaya çevrildiyi və orada köçürmə siyasətinin həyata keçirildiyi nəzərə alınsa, onda digər etnosların üç əsr ərzində özlərini kifayət qədər güclü olan hakim təbəqənin siyasi-hərbi və mədəni təsirindən necə qoruduqları sualı meydana çıxır. A. Petrosyan bu məsələlərin üzərindən sükutla keçir.

Həqiqətdə Urartu mədəniyyəti əsasən şəhərlərdə, köçürmə nəticəsində bu şəhərlərdə məskunlaşan əhalinin də iştirakı ilə inkişaf edirdi. Qeyd olunan şəhərlərin bəziləri coğrafi cəhətdən indiki Ermənistan Respublikasıın ərazisində lokallaşdırılsa da, hayların əcdadlarını Urartu mədəniyyətinin yaradıcıları sırasına daxil etmək düzgün deyildir, çünki haylar e.ə. VII əsrdə, friqiyalıların bir qolu kimi başqa istiqamətə, Fərat çayı sahillərinə miqrasiya etmiş və tabe vəziyyətdə olduqları üçün regionda gedən proseslərə təsir imkanlarından məhrum olmuşdular. O ki qaldı Urartuya daxil olan müxtəlif tayfaların öz mədəniyyətlərini və həyat tərzlərini qoruyub saxlamalarına, bu tezisin də həqiqəti əks etdirdiyini hesab etmək olmaz, çünki burada urartu-hurri qohumluğu əsasında güclü bir mədəniyyət formalaşmışdı. Bu mədəniyyətin təsir imkanları o dərəcədə güclü idi ki, hətta Uratunun mövcud olduğu ərazisi gələcəkdə əhəmənilərin nəzarətinə keçdikdə belə, “kütləvi xalq mədəniyyəti bir çox hallarda urartu ənənələrini davam etdirirdi”. Belə bir şəraitdə xırda və dağınıq tayfaların Urartuya siyasi-hərbi və mədəni müqavimət göstərməsi sadəcə mümkün deyildi.

M.İ. Dyakonov da Urartunu qüdrətli dövlət hesab edirdi. E.ə. VIII əsrin ortalarına doğru “…Urartu gücünə görə az qala Assuriyanı üstələyəcəkdi. Urartu inzibati sistemi o dərəcədə təkmil idi ki, mümkündür ki, Assuriyada uyğun islahatların keçrilməsi üçün nümunə olmuşdu… Arme-Şubriya və Hubuşkiya istisna olmaqla, Erməni yaylası bütövlükdə, Mərkəzi və Qərbi Zaqafqaziyanın əhəmiyyətli hissəsi urartulular tərəfindən işğal olunmuşdu, urartulular Yuxarı Fərat vadisində hələlik möhkəmlənə bilməmişdilər, lakin artıq Yuxarı Suriya İttifaqının “himayədarı” kimi qəbul edilmişdilər”.

Gürcü mütəfəkkiri İ.Q. Çavçavadze Urartunu erməni dövləti kimi təqdim edənlərə “fəryad edən daşların” dili ilə etiraz edir. O, Q. Qolmstremə istinadən bildirir ki, Dəclə və Fərat çaylarının yuxarılarında, Van, Urmiya, Göyçə gölləri ətrafında çoxsaylı tayfa yaşamış, e.ə. X – IX əsrlərə aid Assuriya mənbələrində “nairi” adlandırılan bu tayfalar, e.ə. IX əsrdə bir dövlətdə, Urartu dövlətində birləşdilər. Mərkəz kimi əvvəlcə İrəvan çökəkliyini seçən, sonradan isə strateji amillər nəzərə alınaraq onu Van gölü ətrafına köçürən urartulular öz mədəniyyətlərini assur-babillərdən əxz etmişdilər. Assur kitabələri Urartu mədəniyyəti, burada şəhərlərin və sarayların meydana gəlməsi, kanallarıт çəkilməsi və s. haqqında məlumat verir, lakin bu kitabələr ermənilərin mənşəyini urartulular ilə bağlamaq üçün əsas ola bilməz. Bundan başqa, İ.Q. Çavçavadze fransız alimi Lenorman və ingilis alimi Raulinsin tərəfindən müdafiə olunan maraqlı bir fikrə də istinad edir: urartu dili və mixi yazılar ermənilərə deyil, alarodilərə aiddir, “nə bu dil, nə xalq erməni dili və xalqı ilə heç bir qohumluğa malik deyil”.

Linqvistik və mədəni xüsusiyyətləri baxımından urartulular hurrilərə yaxın idilər. M.İ Dyakonov ilk vaxtlarda urartulular və hurrilərin bir etnos olduqlarını güman edir.

Etnik dövlət və dil uyğunluğu məsələsi emosiya və hisslərə qapılaraq mif yaradıcılığı ilə məşğul olan ermənilərin əsərlərində qaranlıq qalan məqamlardandır. Onların “erməniləşdirdikləri” qədim dövlətlərin əhalisi çox vaxt erməni dilinin daşıyıcıları olmurdu. Məsələn, qədim erməni dili haqqında irihəcmli əsərin müəllifi olan E.Q. Tumanyan erməni dilinin tarixini üç mərhələyə bölür: qədim dövr (V-XI əsrlər), orta dövr (XII-XVI əsrlər) və yeni dövr (XVII əsrdən hal-hazıradək). Göründüyü kimi, müəllif qədim erməni dilinin başlanğıc nöqtəsi kimi V əsri götürür. O, bu haqda qeyd edir ki, “Orijinal erməni əlifbası və onunla birlikdə ədəbiyyatı bizim eranın IV əsrinin sonu – V əsrinin əvvəllərində meydana gəlmişdir. Qədim erməni dili günümüzə çoxsaylı abidələrdə, daha çox tarixi, fəlsəfi və dini janrlarda gəlib çatmışdır. Bizim eranın V əsrinin, daha dəqiqi, onun birinci yarısının abidələri daha nümunəvi hesab olunur”. Daha qədim zamanlara gəldikdə isə, E.Q. Tumanyan bildirdiyinə görə, e.ə. VII – II əsrlərdə ermənilər qonşu tayfaları assimilyasiyaya uğratdır, bu zaman iran, yunan, suriya və s. dillərdən çoxlu sayda söz erməni dilinə keçir, həm də, bu dövrdə ermənilərin əlifbası olmadığı üçün, onlar saray işlərində, təhsildə və ibadət zamanı yunan, suriya və fars dillərindən istifadə edirdilər. Əgər, bəzi erməni müəlliflərin iddia etdikləri kimi, onların dövlətçik ənənələri e.ə. III minillikdən başlayırsa, ermənilərin Hayasa, Urartu və s. qədim dövlətləri mövcud olmuşdusa, onda bu “qüdrətli” xalqın yazı mədəniyyəti hansı səbəbdən bizim eranın V əsrinə qədər gecikmişdir? Cavab sadədir. Qeyd olunan dövlətlərin ermənilərlə heç bir əlaqəsi olmamışdır. Ermənistan adlı coğrafi ərazidə isə müxtəlif inkişaf səviyyəsində olan çoxlu sayda müxtəlif tayfa yaşayırdı.

Ümumiyyətlə, məqsədləri ermənilərin Anadolu yaylasına və Cənubi Qafqaza miqrasiya prosesləri nəticəsində gəlmələri haqqındakı konsepsiyalara kölgə salmaq olan bu müəlliflərin fikirləri tarixi həqiqətlə kolliziya yaradır, bu səbəbdən də, onlar öz iddialarını əsaslandırmaqda çətinlik çəkir, çox vaxt bir-birini təkzib edirlər. Bu o dərəcədə aşkar bir haldır ki, hətta erməni müəlliflərin özləri də bunu etiraf etmək məcburiyyəti ilə üzləşirlər. Məsələn, B.A. Arutyunyan son dövrlərdə Ermənistan tarixşünaslığı haqqında danışarkən qeyd edir: “Ermənilərin mənşəyi haqqında Balkan nəzəriyyəsi ciddi tənqidə məruz qalmış, nəyin bahasına olursa-olsun Urartunun Ermənistan ilə identikliyini sübut etməyə cəhdlər olmuşdur”. Bəli, məhz nəyin bahasına olursa olsun, yəni məqsəd vasitəni müəyyənləşdirir.

Tarixi vətən axtarışında olan ermənilər bu sahədə artıq müəyyən “uğurlar” da əldə etmişlər. Fidanyanlar, sarkisyanlar, yüzbaşyanlar, yeremyanlar tərəfindən bu vaxta qədər ondan çox “Ermənistan dövləti” kəşf edilmişdir. Onların hazırladıqları xəritələrdə Birinci Ermənistan, İkinci Ermənistan, Üçüncü Ermənistan, Dördüncü Ermənistan, Dərin Ermənistan, Daxili Ermənistan, Böyük Ermənistan, Yustinian Ermənistanı, Mesopotamiya Ermənistanı, Kiçik Ermənistan, Kilikiya Ermənistanı, Qərbi Ermənistan, Şərqi Ermənistan, Baqratidlər Ermənistanı, Bizans Ermənistanı, Türkiyə Ermənistanı, Persiya Ermənistanı və s. özünə yer almışdır.

Ermənilərin tarixi saxtalaşdıraraq Urartuya sahib çıxmaq istəklərini motivasiya edən səbəblərdən biri, onların tarixin erkən dövrlərində öz dövlətçilik ənənələrindən məhrum olmaları və dünyanın müxtəlif ölkələrinə səpələnmələri ilə bağlıdır. Urartu və regionun digər qədim dövlətlərini “özəlləşdirmək” ermənilərə daha çox, öz qonşularına qarşı əsassız ərazi iddiaları irəli sürərkən tarixi hüquq anlayışına istinad etmək üçün lazımdır.

Urartulular əkinçilik, maldarlıq, atçılıq, üzümçülük, bağçılıq və sənətkarlıqla məşğul olmuşlar. Menuanın hakimiyyəti dövründə ölkədə suvarma işlərinə xüsusi diqqət yetirilirdi. Van gölünün şimal hissəsində bir neçə qollara ayrılan suvarma kanalı çəkilmişdi. Bunlardan biri Menua kanalı adlanırdı. Bu kanal vasitəsi ilə Van şəhəri içməli bulaq suyu ilə təmin olunurdu. Kanalın aşağı axar hissələri yonulmuş daşlardan hörülmüşdü. Bu daşların bir çoxunun üzərində mixi yazılarda "Menua kanalı" sözləri aşkar edilmişdir.

Menua işğal olunmuş ərazilərdə yaşayış məntəqələri saldırır və qalalar tikdirirdi. O, Urartunun baş allahı Haldinin şərəfinə qala tikdirmiş və onu "Haldi allahının şəhəri" adlandırmışdı. Burada üzüm tənəkləri saldırmış və həmin bağı "Menuanın üzümlüyü" adlandırmışdı. Bir çox tikililər Menuanın adını daşıyırdı. Onun adı əşyalar üzərində "Menuanın malı" ifadəsi ilə həkk olunmuşdu.

Menua atçılığı da inkişaf etdirirdi. Atdan minik vasitəsi kimi və təsərrüfat işlərində, habelə hərbi yürüşlərdə istifadə edilirdi. At çapmaq, at oynatmaq yarışları bir adətə çevrilmişdi.

Urartuda dulusçuluq, metalişləmə, zərgərlik və s. sənət sahələri inkişaf etmişdi. Urartu sənətkarları müxtəlif tunc məmulatları-məişət qabları, silahlar (qalxan, dəbilqə, xəncər, ox və s. istehsal edirdilər. Urartunun özünəməxsus yüksək mədəniyyəti olmuşdur. Onlarda memarlıq, yazı mədəniyyəti, incəsənət yüksək inkişaf etmişdi. Urartulular Mesopotamiyadan mixi yazını mənimsəyərək Urartu dilinə uyğunlaşdırmışdılar. Urartu qalalarında daşüstü mətnlər-kitabələr həkk olunmuşdu.

Urartuda dini görüşlər yaranmış, çoxallahlılıq mövcud olmuşdur. Hər tayfa öz allahına sitayiş edirdi. Haldi (səma allahı) Urartunun baş allahı sayılırdı. Onun şərəfinə qala salınmış, heykəl qoyulmuşdu. Tufan, ildırım və yağış allahı Teyşeba, günəş allahı Şivini adlanırdı.Urartu bədii sənətkarlığına məxsus bir çox saxsı, metal, zərgərlik məmulatlarının, möhürlərin üzərində müxtəlif rəsmlər təsvir edilmişdir. Qızıl medalyon üzərində metal-plastika üsulu ilə işlənmiş "taxtda əyləşmiş İlahəyə səcdə edən qadın" təsviri Urartu zərgərlik sənətinin gözəl nümunəsidir. Urartu ərazisinin coğrafi şəraiti müxtəlif olmuşdur. Burada ucqar və yüksək dağlarla yanaşı, məhsuldar vadilər, aran torpaqları mövcud idi. Xüsusilə Haldi allahına ithaf edilmiş məbədlərin nüfuzu saxlanılırdı və təbliğ olunurdu. Urartu hökmdarları öz qələbələrini və abadlıq işlərini Haldi allahını adı ilə bağlayırdılar. Məbədlərə nəzir verilir və qurban kəsilirdi. İşğal olunmuş ölkələrdən gətirilmiş qənimətin, mal-qaranın və əsirlərin bir qismi məbəd təsərrüfatına bəxş edilirdi. Burada məbədlər hələ böyük torpaq sahələrinə malik deyildilər. Urartu hökmdarları məbəd tikintisinə diqqət verirdilər, lakin məbədlərdə dövlət təsərrüfat formasına oxşar təsərrüfatlar hələ yaranmamışdı.

Ölkənin iqtisadi həyatında dövlət, yaxud hökmdar təsərrüfatı mühüm mövqeyə malik olmuşdu. Dövlət təsərrüfatının geniş torpaq sahələri, sənətkarlıq emalatxanaları, işçi qüvvəsi var idi. Urartu hökmdarları işğal olunmuş ərazilərdə, eləcə də Urartunun özündə müxtəlif abadlıq işləri aparır, yeni qala və şəhərlər salırdılar. Cənubi Qafqazda inşa edilmiş Teyşebaini, Argiştihinili və Erebuni kimi qala-şəhərləri yüksək inkişaf səviyyəsinə çatmışdı. Urartu hökmdarları süni suvarma işini zəruri hesab edir, kanallar çəkdirilirdilər. Bu kanallara bəzən müvafiq hökmdarın adı verilirdi. Bağ-bağça və üzümlüklərin salınması hökmdarın göstərişi ilə həyata keçirilirdi.

Yeni şəhərlərə işğal olunmuş ölkələrin əhalisi köçürülürdü. Belə əsirlər Cənubi Qafqazdan, Şimali SuriyadanMannadan gətirilirdi. Köçürülmüş əhali əsasən qul halına düşürdü. Qul əməyi dövlət təsərrüfatında tətbiq olunurdu.

Urartunun apardığı geniş miqyaslı müharibələr ordunun təkmilləşdirilməsini tələb edirdi. Əsirlər Urartu ordusunda xidmətə qəbul olunurdular. Ordunu Assur tipli silahlarla təchiz edirdilər. İşğal olunmuş ölkələrdə hərbi və inzibati mərkəzlər yaradılır, orada hərbi dəstələr yerləşdirilirdi. Bu minvalla əhalinin Urartuya itaətini təmin edirdilər. Ordunun hərəkətini sürətləndirmək məqsədilə süvari dəstələri yaradılmışdı. Ölkədə atçılığın inkişafına lazımi fikir verilirdi, hətta xəracın bir qismini atlar təşkil edirdi. At ölkəyə qənimət kimi də gətirilirdi. Urartuda at çapma və oxatma yarışları keçirilirdi.

Dövlətin ərazisi canişinliklərə bölünmüşdü. İşğal olunmuş torpaqlarda, xüsusilə Cənubi Qafqazda canişinliklər yaradılmışdı. Vilayətin idarə olunması canişinə tapşırılırdı. Hər bir vilayətin hərbi qüvvələri və inzibati idarəsi vardı. Urartunun Cənubi Qafqazda işğalları yerli idarə formalarının dəyişilməsinə şərait yaratdı. Burada xırda hökmdarlar bu və ya digər ərazini idarə edirdilər. Urartunun Cənubi Qafqaza qəsbkarlığı buranın daxili inkişaf prosesini pozur və onların dövlət şəklində birləşməsini ləngidirdi. Urartu mədəniyyətinə Assur, Hurri və Het mədəniyyəti təsir göstərmişdi. İkiçayarasından mixi yazı mənimsənilmiş və Urartu dilinə uyğunlaşdırılmışdı. Urartu sənətkarları istehkam və qala inşası sahəsində püxtələşmiş və şəhərsalma inşaat qaydalarını mənimsəmişdilər.

  1. Tarhan, M.T. “Urartu devleti’nin “kuruluş” evresi ve kurucu krallardan “Lutipri=Lapturi” hakkında yeni görüşler,(1 levha ile birlikte)”, Anadolu Araştırmaları. 2011, 8, səh 69-114.
  2. Ceylan, A., Ceylan, N. İran Coğrafyasında Urartular. Kafdağı. Erzurum: Güneş Vakfı: 11-35, 2016
  3. Piotrovskij B.B. Vanskoe carstvo. Urartu Moscow, 1959. 340 səh.
  4. Salvini, M. Urartu Tarihi ve Kulturu (Cev: Belgin Aksoy), İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları. 2006, səh 31-36
  5. Luckenbill, D.D. Ancient Records of Assyria and Babylonia, I: Historical Records of Assyria from the Earliest Times to Sargon. Chicago. 1926 №604
  6. Меликишвили Г.А. Наири-Урарту. — Тбилиси: Издательство Академии Наук Грузинской ССР, 1954. — 446 с. — 1000 экз.
  7. Bахşəliyеv, Elmar (2021). (PDF) (türk). Naxçıvan: "Əcəmi". 215s. ISBN 4700000000053.
  8. Ceylan, A., Özgül, O. Eskiçağ’da Iğdır Kaleleri. Erzurum: Atatürk Universitesi Yayınları 2018, 192 səh.
  9. Payne, M. Urartu Çivi Yazılı Belgeler Kataloğu, İsatanbul. 2006. 430 pp.
  10. Özgül O., Morkoç, A. “Urartu Devleti İçin Iğdır’ın Yeri ve Önemi”, II İnternational Iğdır Sympozium, 9-11 October 2017. Iğdır: 255-271. 2018
  11. Özgül, O., Üngör, İ. “Erikua’da Stratejik Bir UrartuMerkezi: Kasımıntığı Kalesi”, Kafkasya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2016 17, 225-240.
  12. Qaşqay, S. Qədim Azərbaycan tarixi mixi yazılı mənəbələrdə. Bakı, 2006, səh 118
  13. Ceylan, A., Günaşdı, Y. Erzurumun Eskiçağ Kaleleri. Erzurum, 2018, s95-96.
  14. Ceylan, A., Ceylan, N. Doğunun Sönmeyen Yıldızı Akçakale ve Çıldır araştırmaları. Erzurum, 2018. 256 s
  15. Piotrovskiy B.B. "Urartu- drevneyşeye qosudarstvo Zakavkazyə". Leninqrad-1939. str.-10
  16. . 2012-03-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:2008-11-08.

İ.Hüseynov, N.Əfəndiyeva QƏDİM DÜNYA MƏDƏNİYYƏTİ

Y.Yusifov QƏDİM ŞƏRQ TARİXİ

Vikianbarda Urartu ilə əlaqəli mediafayllar var.
Azərbaycan ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.
Ermənistan ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.
Tarix ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin. Etdiyiniz redaktələri mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.

Urartu
urartu, səhifənin, neytrallığı, şübhə, doğurur, məqalədə, tərəf, tutma, pisləmək, məqsədi, daşıyan, doğruluğu, sübut, edilməyən, fikirlər, olduğu, iddia, edilir, xahiş, olunur, məsələ, ilə, əlaqədar, müzakirələrdə, iştirak, edəsiniz, imperiyasıregionun, xəritə. Urartu Dil Izle Redakte Bu sehifenin neytralligi subhe dogurur Meqalede teref tutma ve ya pislemek meqsedi dasiyan ve dogrulugu subut edilmeyen fikirler oldugu iddia edilir Xahis olunur bu mesele ile elaqedar muzakirelerde istirak edesiniz Urartu ImperiyasiRegionun xeritesiPaytaxti ve en boyuk seheriTuspaResmi dilleriUrartu diliDiniPoliteizmIdareetme formasiMonarxiyaUrartu carlarinin siyahisi e e 858 e e 844Arame e e 844 e e 834Lutipri e e 834 e e 828I Sarduri e e 828 e e 810Ispuini e e 810 e e 785Menua e e 785 e e 763I Argisti e e 763 e e 735II Sarduri e e 735 e e 714I Rusa e e 714 e e 680II Argisti e e 680 e e 639II Rusa e e 639 e e 635III Sarduri e e 635 e e 629Erimena e e 629 590 ve ya e e 629 615III Rusa e e 615 e e 595IV Sarduri e e 590 e e 585IV RusaTarixi dovre e 9 6 esrler Uruatri ve Nairi beyliklerinin birlesmesie e 860 Assur Midiya ve Skiflerin hucumlarina qarsi mubarize apara bilmedi ve carliq suqut etdi e e 590Ehalisi 2 2 5 milyon texmini Mundericat 1 Erken Urartu dovru e e XIII IX esrler 2 Urartunun yaranmasi ve yukselisi 2 1 I Sarduri ve Ispuininin dovru E e 835 810 cu iller 2 2 Menua ve I Argistinin dovru E e 810 760 ci iller 3 Urartu ve Assuriya arasinda mubarize 3 1 II Sarduri ve I Rusanin dovru E e 760 714 3 1 1 II Sardurinin dovru E e 760 730 3 1 2 I Rusanin dovru E e 730 714 4 Urartunun tenezzulu ve suqutu 5 Urartu ve Ermeniler 6 Urartuda ictimai siyasi qurulus 7 Urartu medeniyyeti 8 Istinadlar 9 Menbe 10 Xarici kecidler 11 Hemcinin baxErken Urartu dovru e e XIII IX esrler Redakte Turkiye Kicik Asiya ve Qafqazin tesviri 1921 Assurlar bu olkeni Urartu urartular ise oz olkesini Biaynili adlandirdilar Urartu Serqi Anadoluda Turkiye Van golu yaninda meydana gelmis dovlet idi E e XIII X esrlerde gelecek Urartu erazisinde tayfa ittifaqlari yaranmisdi Serqi Anadoluda Van Golu etrafinda Cenubi Qafqaz ve Simal Qerbi Iranin bezi bolgelerini ehate eden genis bir cografi erazide medeniyyetin temsilcileri olan Urartular e e 13 cu esrden beri Assur menbelerinde xatirlanir 1 2 Assur krali I Salmanasar seltenetinin ilk dovrlerinde Uruatri olkesinin ona qarsi cixdigini ve bu olkeye yurus etdiyini bele anladmisdir Himme Uadkun Barqun Salua Halila Luha Nilipahri Zinqun bu sekkiz olkeni oz gucumle tutdum Onlarin 51 seherini ele kecirdim ve mehv etdim Onlarin malini qenimet kimi goturdum Uc gunde butun Uruadri olkesini efendim Assurun ayaqlari altina atdim 3 4 Assur menbelerinde ilk olaraq Urartular Uruatri daha sonra I Tukulti Ninurta dovrunden kitabelerde Nairi qebile ittifaqi kimi xatirlanirlar 3 I Tukulti Ninurtanin Asurdaki saray kitabesindeki Nairi olkesinin 43 kralinin Assura qarsi geldiyini ve onlar esir edilerek zincirlenmis sekilde Assura getirildiyi soylenmisdir 3 Bu kralin kitabesinde Nairi ve Yuxari Deniz sahillerinde 40 kralin adi cekilir 4 I Tukulti Ninurtanin butun Nairi olkelerinin krali unvanini qebul etmesi bu olkenin siyasi ehemiyyetini gosterir Urartu adi bir dovlet olaraq e e IX esrde Assur mixi kitabelerinde yad edilir Assur hokmdari II Assurnasirapal e e 883 858 Urartu olkesine yurus etmisdi Urartu hokmdari Aramu e e 864 845 guclu muqavimet gostermisdi Menbelerden aydin oldugu kimi III Salmanasar Suriyadaki seferinden qayitdiqdan sonra yeniden Urartuya hucum etdi Qara Nimrud obeliskindeki Assur ordusunun marsrut xetti bele tesvir edilmisdir Geri donerken Alzi Olkesinin serhedlerini kecdim Alzi Suhni Daiaeni Tumme Urartulu Aramunun kral seheri Arzasku Gilzan ve Hubuskiya olkelerini ele kecirdim 3 III Salmanasarin hakimiyyetinin 3 iline aid bir kitabede ise Assur kralinin Urartu krali Aramunun krali seheri olan Arzasku ve etrafindaki seherleri feth etmesinden Aramunun elcatmaz dagin zirvesine cixmasindan behs edilir 5 1 4 Bu hadiseler III Salmanasarin 856 ci ile aid kitabesinde bele tesvir edilmisdir Daiaeni olkesinden hereket etdim ve Urartulu Aramunun krali seheri Arzaskuya yaxinlasdim Urartulu Aramu menim guclu silahlarimla ve dehsetli muharibemle qarsilasanda qorxdu ve seheri terk edib Adduri dagina cixdi Onun ardindan dagina dirmandim ve daglarda dehsetli bir muharibe apardim 3400 doyuscusunu qilincdan kecirdim sanki Adad kimi onlarin uzerine dehset yagdirdim ve dagi yun boyayirmis kimi onlarin qani ile boyadim Onun ordugahini ele kecirdim Arabalarini suvarilerini atlarini qatirlarini esseklerini mallarini esyalarini qenimetlerini Boyuk miqdarda tehcizatlarini daglardan asagiya endirdim Aramu canini qurtarmaq ucun dagin elcatmaz zirvesine qalxdi Butun gucumle vehsi bir buga kimi olkesine hucum edib onun seherlerini xarabaya cevirdim Arzasku ile birlikde etrafindaki seherleri yerle bir etdim dagitdim ve yandirdim Seher qapisinin onune kesilmis baslari yigdim bundan sonra genc kisileri ve genc qadinlari bu yiginlarin etrafinda deste deste qaziqladaraq oldurdum Sonra Arzaskudan ayrilib Ertia dagina qalxdim 5 1 3 Daha sonra Assur kralinin Assurun dehsetli silahinin Nairi olkesinin denizine catdigi ve qurban vermesinden Gilzanda Nairi qelebesini anmaq ucun bir stel ucaltdigi xatirlanir 3 III Salmanassarin 15 ci seltenet iline aid kitabede ise Aramunun meglub olmasi ve seherlerin talan edildiyi yazilmisdir 5 1 III Salmanasarin menbelerindeki melumatlar Urartu Dovletinin vahid bir dovlet halina geldiyini Assur menbeleri Urartu ve Nairi olkesinde III Salmanasarin taxta cixmasindan evvel ehemiyyetli deyisikliklerin oldugunu gosterir 1 Assur menbelerinden aydin oldugu kimi Aramu birlesmis Urartu dovletinin krali olmusdur Ancaq Assur krali e e 832 ci ilde 4 cu Urartu seferinde yeni bir kraldan I Sarduriden behs etmisdir Ancaq Madir Burcundeki kitabe Aramunun I Sardurinin atasi olmadigini subut edir 6 1 Melikisviliye 6 gore seltenet Aramudan I Sarduriye kecerken sulale deyisikliyi olmusdur B B Piotrovski Nairi Olkesinin cenubunda Cenub Serqi Anadolu Toros daglarindan simalda Qara deniz sahillerine qeder erazini ehate etdiyini e e 9 cu esrin birinci yarisinda Assur yazili menbelerinde xatirlanan Urartu sozunun Nairi sozu ile eyni menada istifade olundugunu soylemisdir Onun fikrine gore Assurlarin serhed bolgelerinde Urartu krali Aramu ve Sarduri ile muharibeleri Urartu dovletinin inkisafi ile neticelendi 3 Urartu dovleti I Sarduri ve onun davamcilari Ispuini ve Menua zamaninda On Asiyanin en qudretli dovletine cevrilmisdir Urartu dovleti bolgenin super gucu ne cevrildikden sonra serhedlerini genislendirme siyasetini davam etdirmis Urartu krallari muxtelif bolgelere herbi seferler teskil etmislerdir Bu seferler sirasinda ise Urartunun qudreti daha da artmis ve uzun zaman On Asyanin en guclu dovleti kimi seltenetini davam etdirmisdir 7 Urartunun yaranmasi ve yukselisi RedakteI Sarduri ve Ispuininin dovru E e 835 810 cu iller Redakte Urartu esgerinin doyus geyimi E e 833 cu ilde III Salmanasar Urartuya qarsi yeni bir yurus teskil etdi Ancaq guclenmis Urartu dovletine bata bilmedi I Sardurinin dovrunde Urartu vahid sekilde birlesdi Bele ki o Nairi olkelerini oz siyasi tesir dairesine salmisdir Assur mixi kitabelerinde I Sardurinin bu qelebesine gore o Nairi hokmdari adlandirilirdi I Sardurinin vefatindan e e 825 sonra hakimiyyete gelmis onun oglu Ispuininin e e 825 810 dovrunde Urartunun erazisi genislendi O Araz cayi vadisinde yasayan tayfalara qarsi cixis etdi Bu tayfalar Etuini Zaqafqaziyada olkesinin hokmdarlarinin komeyine arxalanirdilar Ispuini simalda oz serhedlerini mohkemlendirmek ucun oraya boyuk herbi quvve gonderdi Serq istiqametinde Urartu Urmiya golune catan erazini ele kecirmek tedbirleri heyata kecirirdi Ispuini Urmiya golunun cenub qerbinde Mannanin Meista vilayetini tutdu buradan o cenuba hereket ederek Barsua ass Parsua olkesinin bir sira seherlerini isgal etdi Buradan minlerle mal qara at ve s qenimet apardi Belelikle e e IX esrin II yarisinda Assuriyanin simalinda Van golu regionunda guclu Urartu dovleti yaranmisdi Menua ve I Argistinin dovru E e 810 760 ci iller Redakte Ispuininin oglu Menuanin e e 810 781 dovrunde Urartu On Asiyanin qudretli dovletine cevrilmisdi Menuanin herbi yurusleri esasen 3 istiqametde yonelmisdi Zaqafqaziya ve Mannadan basqa o qerbde Suriya erazisine kimi gelib cixmisdi Menua Araz cayi sahilinde indiki az Agridag Araratdagi sahesindeki erazini tutmusdu Urartu krali Menuanin dovrunde Igdir bolgesine herbi seferler teskil edildi ve mehsuldar Igdir torpaqlarinda yerlesdi Menua bolgedeki ele kecirilmis torpaqlari qorumaq ucun Arazin sag sahilindeki isgal olunmus erazilerde Menuahinili qalasini tikdirmisdi B Piotrovskinin fikrince Menuahinili qalasi Luhiuni seherinin yerinde insa edilmisdir 3 Ancaq Serqi Anadoluda aparilan arasdirmalar zamani Menuahinilinin Qaraqoyunlu qalasi oldugu tesbit olunmusdur 8 Quru divar texnikasi ile tikilen mudafie obyektlerinin memarliq xususiyyetleri qalanin Kral Menua dovrunde insa edildiyini subut edir 8 Bu qalanin insasi haqqinda melumat Basbulaq kitabesinde verilmisdir 3 Basbulaq kitabesinde Menuahinilinin insasi bele tesvir edilmisdir Ispuininin oglu Menua bu binani mukemmel bir sekilde insa etdi ve mukemmel bir sekilde tanri Xaldiye qala insa etdirdi Oraya Menuahinili adini verdi Tanri Haldinin boyukluyu ile Ispuini oglu Menua qudretli kral Biainili olkesinin krali ve Tuspa seherinin hokmdari 9 8 Urartularin Cenubi Qafqazdaki genislendirme siyaseti zamani Kral Menua bu qaladan merkez kimi istifade etdi Bu qala Urartularin Cenubi Qafqazda genislenme siyaseti ucun muhum bir yere sahib idi Kitabelerden aydin olur ki Menua ve oglu Argisti dovrunde Urartularin hakimiyyeti Igdirda ve etrafinda daha da guclendi Igdir duzenlikleri Urartularin simal seferleri ucun cox vacib bir movqeye malik idi 8 Cunki bu bolgede ustunluk olmadan Urartular Araz vadisinin simalindaki torpaqlara nezaret ede bilmezdiler Tedqiqatcilarin fikrince Igdir Erikua bolgesini Urartular Cenubi Qafqaz seferlerinde herbi merkez olaraq istifade etmislerdir 10 11 Bu zaman Zaqafqaziyanin cenub qerbinde yaranmis Diauhi ass Dayeni yun Taox tayfalarinin guclu siyasi birlesmesi yaranmisdi Diauhi olkesi ustunde Assuriya ile Urartu arasinda mubarize gedirdi Menua Diauhilerin erazisini isgal etdi Diauhi Urartulara xerac vermeye mecbur oldu Cenubda Assuriya serhedleri tehluke altina alinmisdi cenub serqde Manna Urartu isgallarina meruz qalirdi Van golunun xeyli cenubunda yerlesen Kumenu ass Kuman seherinden tutmus Assuriya serhedlerine catan erazi isgal olunmus Hatti Simali Suriya ve Alzi indiki Malatya regionu olkelerinde Assuriya hakimiyyeti legv edilmisdi Menua Mannaya urart Mana soxuldu olkeni taladi ve yandirdi Mannaya yurusu zamani Meista ass Mesa Mesi seherini tutdu ve oradan Mannanin derinliyine soxuldu O Urmiya golunun cenub serqine gelib catdi Burada indiki Tas Tepe adlanan yerde Menua oz yazili abidesini qoydurdu 12 Menuanin oglu I Argisti e e 781 760 atasinin xarici siyasetini davam etdirdi Argisti Etiuni olkesine daxil oldu bir sira vilayetleri Uluani Darani Lusa Eriahi Katarza Iskiqulu Kihuni Alistu zebt etdi O burada Erebuni indiki Qanli Tepe ve Argistihinili indiki Armavir qalalarini tikdirdi bu olkenin bir hissesini ise Udiri Etiuni adlandirdi Menuanin oglu Argistinin Irevan seherinden 15 km simalda tapilan kitabesinde 3 Etiuni olkesine seferden behs olunmasi da bu olkenin Naxcivan etrafinda yerlesdiyini subut edir Diger Urartu krali II Argistinin e e 714 680 Sisianda askarlanmis kitabesinde bele deyilir Haldinin ezemeti ile Etiuni olkesinin krali geldi ve olkesinin vergisini mene verdi Bezi seherler esitdim yer bezi qonsular aribri burada qaret etdim kisileri qadinlari apardim seherleri yandirdim qalalari dagitdim 13 Menua oglu Argistinin Sariqamis ve Surp Sohakda tapilan kitabesinde Etiuni olkesine edilen seferden de behs edilir 3 14 15 Urartular Etiuni tayfalarinin simalda Gokce golu etrafinda yerlesdiyini xatirlasalar da bu tayfalarin Naxcivanin qonsulugunda meskunlasan boyuk bir tayfa birliyine cevrildiyini soylemeliyik I Argisti Qerbde Ferat cayini kecib Hatti olkesine catdi Burada Assuriya qosunlarini meglub etdi E e 779 774 cu illerde o Mannaya basqinlar etdi Mannanin Bustu Irkuini Askaya Uqistini vilayetlerini tutdu buradaki Aleteye turk Alatey Altay Alatau olkesini dagidib yandirmis kisi ve qadinlari at ve mal qarani hetta develeri qenimet kimi aparmisdi Mannaya sonuncu yurusu I Argisti bele tesvir edir I Argistinin e e 781 760 abidesi Yerevan Ermenistan Men Manna olkesine getdim olkeni capib taladim seherlerini yandirdim Simerihadirini istehkamli hokmdar sarayini tutdum kisi ve qadinlari oradan apardim Urartu ve Assuriya arasinda mubarize Redakte Urartu hokmdari II Sarduri e e 760 730 II Sarduri ve I Rusanin dovru E e 760 714 Redakte II Sardurinin dovru E e 760 730 Redakte I Argistinin oglu II Sarduri hakimiyyete gelen zaman Urartunun ciceklenmesini temin eden beynelxalq serait hele deyismemisdi Assuriya siyasi bohrandan cixmamisdi Buna baxmayaraq II Sarduri butun istiqametlerde muharibeler aparmali olurdu II Sardurinin simal yurusleri daha ugurlu kecirdi II Sarduri Agridag vadisindeki usyanlarla elaqedar olar Goyce golunun qerb sahiline dogru yurusler teskil etdi Bu yurus neticesinde o Urartuya texminen 60000 herbi esir getirdi II Sarduri hemcinin Assuriler ile de toqqusmali olurdu Doyuslerin birinde V Assurnirari e e 754 745 uzerinde qelebe caldi O Urartunun siyasi tesirini cenubda Demesqe kimi yaya bildi Qerbde Supria Subar beyliyi olkesini Urartuya tabe etdi II Sarduri hemcinin Mannaya da yurus teskil etdi II Sarduri salnamesinde qeyd edir Sonra men Manna olkesine yola dusdum olkeni tutdum kendleri yandirdim ve dagitdim olkeni tar mar etdim kisi ve qadinlari Biayniliye surub apardim II Sarduri Urartunun Manna torpaqlarinin bir qismi uzerinde siyasi tesirini yeniden berpa etdi Urmiya golunun yuxari sahiline kecerek 45 Manna qalasini ve yasayis menteqesini tutdu Eyni zamanda istehkamla mohkemlesdirilmis Libliuni hokmdar seherini ve Puluadi olkesini ele kecirdi O burada abide qoydurdu Bu abide indiki Cenubi Azerbaycanin simal hissesinde indiki Qaraca Dag vilayetinin Sakindil kendi yaninda askar edilmisdi E e 745 ci ilde Assuriyada hakimiyyete gelen III Tiqlatpalasar Assurun siyasi qudretini berpa etmek namine e e 743 cu Simali Suriyada Urartu ile doyuse basladi II Sarduri Suriya hakimleri ile birlikde Assur ordusuna qarsi doyuse girdi Birlesmis quvveler meglub oldu II Sarduri Urartuya qacdi E e735 ci ilde Urartuya hucuma kecdi II Sarduri meglub oldu Assur ordusu Tuspa seherini muhasireya aldi amma tuta bilmedi Salname yazir Urartulu Sardurini onun bas seheri Tuspada qapadim seher darvazasi qarsisinda boyuk qirgin saldim men elahezretlerin tesvirini darvaza onunde qoydurdum Bundan sonra III Tiqlatpalasar Urartu erazisinde muqavimete rast gelmeden dolandi ve geriye qayitdi Urartu bu zerbeden sonra bir daha ozune gele bilmedi Urmiya golu hovzesinde Assuriya agaligi berqerar oldu Assuriyanin vassali Manna oz torpaqlarini qaytarmaq ugrunda mubarizeye basladi I Rusanin dovru E e 730 714 Redakte II Sardurinin oglu I Rusa Urartu dovletinin kecmis qudretini qaytarmaq ucun cehd gosterirdi Bu meqsedle Goyce golu etrafina yurus teskil etdi Bu erazinin 23 hokmdarini esir aldi I Rusa zebt edilmis erazilerde 2 seher qalasi saldirdi ve onlara Teyseba ve Haldi tanrilarinin adini verdi 3 Nor Bayayit yaxinligindaki kitabede deyilir Sardurinin oglu Rusa danisir Uelikuhi olkesinin kralini meglub etdim onu kole etdim olkesinden qovdum burada bir idareci teyin etdim Tanri Xaldi qapisini ve mohkem qala tikdim Xaldi seheri adini verdim 3 I Rusa cenubda Assuriya ile toqqusmali oldu Ilk novbede o Assuriyaya qarsi Musasir urart Ardini vilayetinin hakimi Urzuna ile dostuq elaqeleri qurdu Urzuna onun huzuruna geldi ve konullu olaraq Urartuya tabe oldu Eyni zamanda komek olaraq ona herbi desteler gonderdi Bundan sonra I Rusa Assuriyanin dagliq rayonlarina hucum etdi ve menbelerin melumatina gore buranin kisilerini qilincdan kecirtdi Musasir Assuriyaya qarsi mu barizede dayaq noqtesine cevrildi Musasir seheri hemcinin Urartunun bas ibadetgahina cevrildi Burada Haldi Allahina sitayis edirdiler I Rusa Manna vilayet canisinlerini Assuriyanin eleyhine qaldirirdi Bunun neticesi olaraq II Sarqon e e 714 ci ilde Manna erazisine daxil oldu usyanci canisinlere divan tutdu I Rusa doyusde meglub oldu ve Mannadan Urartuya kimi qacdi II Sarqon onu Tuspaya kimi qovdu I Rusa canina qesd etmeye mecbur oldu Menbe xeber verir ki O Tuspani yaxud Turuspa oz hokmdar seherini terk etdi ve ovcudan qacan kimi daglara qalxdi hamile arvad kimi yorgan doseye yixildi corek ve sudan imtina etdi elacsiz azara tutuldu Bundan sonra Urzuna tek qaldi II Sarqon Musasir seherine daxil oldu Urzuna daglara qacdi Ehalini vahime burudu Onlar aman istediler Menbe Musasirde yaranmis veziyyeti bele tesvir etmisdir Oranin adamlari qoca ve qarilari evlerin damina qalxaraq aci aci aglayirdilar canlarini xilas etmek ucun onlar el ayaqlari uste menim qabagimda surunduler Urzana onlarin padsahi hokmdar Assurun allah sozune qulaq asmadi ve menim hokmranligimi boynundan atdi ve mene xidmeti saymadi buna gore men de seher ehalisini esir aparmaq qerarina geldim Urartunun dayagi olan allah Haldini aparmagi emr etdim Onun boyuk darvazalari qarsisinda onu Haldi heykelini Urzunanin arvadini onun ogullarini qizlarini adamlarini ata evinin toremelerini men esir tutdum Men Musasire Haldi allahinin yasadigi yere zeferle daxil oldum ve sarayda Urzananin menzilinde hokmdar kimi eylesdim II Sarqon Musasir xezinesini ele kecirtdi ve buradan saysiz hesabsiz var dovlet apardi 1000 kiloqramdan artiq qizila ve 5000 kiloqramdan artiq gumuse sahib oldu Qenimet kimi laciverd eqiq ve muxtelif metal kulce ve esyalari Assuriyaya apardi Bu agir zerbeden sonra Urartu bir daha ozune gele bilmedi I Rusa canina qesd etmeye mecbur oldu 3 Salname yazir ki Ursa Rusa Urartu hokmdari esidende ki Musasir dagilib Allahi Haldi aparilib oz eli ile kemerindeki demir xencerle ozunu oldurdu Assuriya ile mubarizede Urartu ozune muttefiq axtarib tapirdi lakin muttefiqlerin gucunu vahid cebhede birlesdire bilmedi I Rusa II Sarqon ile doyusde Manna erazisinde meglub oldu ve oz olkesine qacdi eyni zamanda Musasir muttefiqini tek qoydu Urartunun mudafiesini teskil ede bilmedi ve neticede Assuriya ile mubarizeni uduzdu Urartunun tenezzulu ve suqutu RedakteAssuriya ile munaqiseler Urartunun siyasi tesir dairesini xeyli mehdudlasdirdi II Argisti e e 714 685 dovrunde Urartu qonsu olkelerde siyasi movqeyini itirmisdi ve daha cox olkenin daxili isleriyle mesgul idi II Argisti olkede tikinti islerine daha cox diqqet yetirirdi Simalda Yerevan yaninda Teysebani Karmir Blur qalasini tikdirmisdi O yeqin ki olkede oxatma yarislari teskil edirdi Ozu de mahir oxatan imis Bu haqqda muvafiq abide melumat verir Argisti Rusanin oglu bu yerden 950 dirsek texminen 476 m mesafeye ox atmisdir Urartu Midiya dovletinin terkibinde e e 590 II Rusa e e 685 645 xarici siyasetde deyisiklik yaratmaq cehdi gosterirdi O Assuriya ile sulh munasibetleri yaratdi II Rusa qerbde Kicik Asiya erazisine herbi yurusler teskil etdi Urartu hokmdari kimmer ve skif tayfalarini orduya celb etdi Lakin II Rusanin bu cehdleri Urartunun evvelki qudretini berpa ede bilmedi IIISardurinin e e 645 635 dovrunde Urartu Assuriyadan vassal aslilginda idi Sarduri Assur hokmdarini menim agam adlandirirdi Lakin tezlikle Assuriya e e 605 bir dovlet kimi siyasi xeriteden silindi Muttefiqler Midiya ve Babil Assura yardim etdiyi ucun Urartunu ozlerine dusmen saydilar Sonradan hakimiyyete gelmis Erimena e e 635 629 III Rusa e e 629 615 ve IV Sardurinin e e 615 595 dovrunde dovlet zeifledi ve E e 590 ci ilde Midiya terefinden bu olkenin varligina son qoyuldu Urartu ve Ermeniler RedakteDunyanin en ciddi elmi dairelerinde en guclu urartoloq kimi qebul edilen amma mehz ermeni elmi daireleri terefinden bir cox hallarda aldadilmis ve bu sebebden de ciddi yanlisliqlara yol vermis akademik B B Piotrovskinin qenaetlerine gore Uruatri adina ilk defe eramizdan evvelki XIII esrin evvellerinde Assur cari I Salmanasarin yuruslerine dair salnamelerde rast gelinir Eramizdan evvelki XIII XII esrlere dair kitabelerde Uruatri kelmesine nadir hallarda tesaduf olunsa da her halda elde olunan melumatlara esasen bu dovletin Assuriya carliginin simalinda Van golu hovzesinde oldugunu soylemek mumkundur Assuriya ile Urartunu bir birinden assuriyalilarin Nairi denizi adlandirdigi Van golunun cenubundaki Nairi dovleti ayirirmis 16 17 Dil ve medeniyyet baximindan urartulular hurri het enenelerini davam etdirirdiler Melikisvili qeyd edir ki Urartu ve hurri dilleri arasinda qohumluq elaqeleri artiq subhe dogurmur Buna baxmayaraq mif yaradiciligini davam eden ermeni muellifler onlara hec bir aidiyyeti olmayan qedim Urartu irsine sahib cixmaga calisirlar Meselen Gevorg Emin ermenilerin Urartu erazisinde bu dovletin meydana gelmesinden evvel yasadiqlarini ve Urartunun ermeni carlari terefinden yaradildigini iddia edir S Ayvazyan urartu dili ile muasir ermeni dili arasinda fonetik uygunluq tapmis ermeni mixi kitabelerinde elifba yazisinin oldugunu ve ermenilerin finikiyalilardan daha tez elifba yaratdiqlarini soylemisdir O evvelce Hayasa Nairi Urartu ve Ermenistanin eyni dovlet oldugunu bildirir sonradan ise ununiyyetle Urartu adli dovletin movcud olmadigini onun erazisinde esrler boyu Ermenistan dovletinin inkisaf etdiyini bildirir Ataturk Universitedinden Prof Dr Alpaslan Ceylan Menuanin Das Kitabesini oxuyarken Patkanyan da urartutlulari ermenilerle eynilesdirir V N Xacatryan Hayasani ermenilesdirdikden sonra Urartuya catir O Urartu dovletinin esassiz olaraq ermeni hesab etdiyi nairililerin hayasalilarin e e IX esrin ortalarinda car Armenin hakimiyyeti altinda urartulular ve subarlarla birlesmesi neticesinde meydana geldiyini ve onun ehalisinin cox hissesini mehz nairililer teskil etdiyini iddia edir Urartuda resmi senedlesmenin hakim elitanin dilinde aparilmasina baxmayaraq V N Xacatryan nairililerin oz dillerini yeni ermeni dilini qoruyub saxladiqlarini urartulularin agaligina qarsi fasilesiz olaraq mubarize apardiqlarini urartulular ve subarlarin nairililer terefinden assimilyasiyaya ugradildiqlarini ve neticede ermeni xalqinin formalasdigini gosterir M I Dyakonova gore tarixde nairi adli tayfa ittifaqi movcud olmamisdir Nairi cografi addir V N Xacatryanin iddialari ise hec bir subuta esaslanmir ve faktik materialin tehrif olunmasidir V N Xacatryandan ferqli olaraq A Mnatsakanyan tekce Urartu ehalisini deyil hem de hakim elitani ermenilesdir ve bu zaman S T Yeremyanin fikirlerini tekrarlayir Sonuncu e e VII esrde Urartunun ermeni sulalesi terefinden idare olundugunu bildirir ve bunu ermeni dovletciliyinin baslangici hesab edir Araz ve Ararat vadilerini ermeni dovletcilik enenelerinin formalasdigi erazi kimi qiymetlendirir Basqa sozle S T Yeremyan ermenileri regionun aborigenleri sirasina daxil etmeye cehd edir Araz ve Ararat vadilerinin ermeniler terefinden meskunlasdirilmasi ideyasi X Samvelyan A Arutyunyan S P Poqosyan A R Ionnisyan B N Arakelyan V A Parsamyan M I Nersisyan terefinden de mudafie olunur Onlardan bezileri meskunlasma prosesini e e V esre aid edir ve e e 316 ci ilde bu erazide Ayrarat dovletinin yarandigini iddia edir digerleri bu dovletin daha tez e e VI esrin birinci yarisinda yarandigini bildirir basqalari ise Araz ve Ararat vadilerinin ermeniler terefinden urartulularin kocurme siyaseti neticesinde meskunlasdirildigini one cekir ve s Fikirlerin ust uste dusmemesi ve ziddiyyetli xarakter dasimasi subhesiz ki muelliflerin serencaminda ciddi faktlarin ve menbelerin olmamasi ve onlarin problemlere volyuntarist yanasmalari ile baglidir Ermeni muelliflerden M A Katvalyan da ermeni xalqinin formalasmasini Urartu ile baglayir o bu dovletin merkezini Van golunden simalda yerlesdirir V A Snirelman muasir tedqiqatcilardan hec kimin buna risk etmediyini bildirir onun qenaetine gore Urartu adi Ararat adindan toremis ve aborigen ehali ermeniler nezerde tutulur Urartu carlarina qasi mubarize aparmamis V N Xacatryan bunun eksini iddia edirdi dovletin ehalisi xarici tehlukeye Assuriya tehlukesine qarsi birlesmisdi R A Isxanyan Urartu meselesinin asan helli yolunu tapmisdir O Urartudan imtina edir ermenilerin e e IX VII esrlere aid tarixini ermeni Van carligi ile baglayir O eyni zamanda qeyd edir ki Ermenilerin ve ya ermeni xalqinin tarixini ermeni dilinin meydana geldiyi vaxtlardan baslamaq lazimdir yeni ermeni dilinin dasiyicilari hem qedim dovrde hem orta esrlerde hem de hal hazirda ermenilerdir ve ya ermeni xalqidir Ermeni dili ve dovletinin sinxronlugu ideyasini ireli surerken R A Isxanyan nezere almir ki e e IX VII esrlerde ermeni xalqi kimi ermeni dili de movcud olmamisdir E Q Tumanyan qedim ermeni dilinin bizim eranin V esrinde formalasdigini bildirir Ermenileri qedimlesdirmek namine tarixi saxtalasdirmaq isine oz imzasini atmis A Petrosyan da etiraf edir ki Urartu yazilari ermeni dilinde deyildir bununla bele o muasir ermenilerin ecdadlarinin Urartu erazisinde ilk vaxtlardan yasadiqlarini dovleti yaradan urartulularin ozlerinin ise gelme olmalari barede fikirlere serik cixir Ardini Kumenu ve Sivinini Urartu panteonunun bas allahlari hesab eden A Petrosyan onlardan birinci ikisini Haldi ve Teysebani ucuncunu ise Van seheri ile elaqelendirir Eyni zamanda Vanin cenubdan gelenler urartulular nezerde tutulur terefinden isgal olundugunu bildirir buna esaslanaraq urartu dilinin ve hakim sulalenin veteni kimi bu dovletin terkibine daxil olmayan cenub rayonlarini gosterir Urartu dovletinin ve medeniyyetinin de mehz bu azsayli cenublular terefinden yaradildigini onlarin dovletde hakim tebeqeni teskil etdiklerini bildirir Abideler gil kitabeler ve s daxil olmaqla Urartu medeniyyeti olkenin genis ehali kutleleri terefinden deyil esasen dovletin yuksek tebeqeleri terefinden yaradilmisdir Meglub olmus olkelerde seherler ve qalalar imperiyaya loyal lakin etnik cehetden homogen olmayan bezen uzaq vilayetlerden kocurulmus ehali terefinden meskunlasdirilirdi Saxsidan baslamis mebedlere qeder Urartu medeniyyet abideleri bu merkezlerde cemlenmisdir Yerde qalan ehali dovletin birbasa nezaretinden kenarda yasayir ve ozlerinin urartulularinkindan mahiyyetce ferqli olan evvelki medeniyyetini evvelki heyat terzini saxlayir ve tez tez Urartu dovletine dusmen munasibet besleyirdiler Urartu dovletinin e e IX VI esrlerde movcud oldugu ve A Petrosyanin qeyd etdiyi kimi Urartu dovletinin ve medeniyyetinin hakim tebeqe terefinden yaradildigi bu dovletin imperiyaya cevrildiyi ve orada kocurme siyasetinin heyata kecirildiyi nezere alinsa onda diger etnoslarin uc esr erzinde ozlerini kifayet qeder guclu olan hakim tebeqenin siyasi herbi ve medeni tesirinden nece qoruduqlari suali meydana cixir A Petrosyan bu meselelerin uzerinden sukutla kecir Heqiqetde Urartu medeniyyeti esasen seherlerde kocurme neticesinde bu seherlerde meskunlasan ehalinin de istiraki ile inkisaf edirdi Qeyd olunan seherlerin bezileri cografi cehetden indiki Ermenistan Respublikasiin erazisinde lokallasdirilsa da haylarin ecdadlarini Urartu medeniyyetinin yaradicilari sirasina daxil etmek duzgun deyildir cunki haylar e e VII esrde friqiyalilarin bir qolu kimi basqa istiqamete Ferat cayi sahillerine miqrasiya etmis ve tabe veziyyetde olduqlari ucun regionda geden proseslere tesir imkanlarindan mehrum olmusdular O ki qaldi Urartuya daxil olan muxtelif tayfalarin oz medeniyyetlerini ve heyat terzlerini qoruyub saxlamalarina bu tezisin de heqiqeti eks etdirdiyini hesab etmek olmaz cunki burada urartu hurri qohumlugu esasinda guclu bir medeniyyet formalasmisdi Bu medeniyyetin tesir imkanlari o derecede guclu idi ki hetta Uratunun movcud oldugu erazisi gelecekde ehemenilerin nezaretine kecdikde bele kutlevi xalq medeniyyeti bir cox hallarda urartu enenelerini davam etdirirdi Bele bir seraitde xirda ve daginiq tayfalarin Urartuya siyasi herbi ve medeni muqavimet gostermesi sadece mumkun deyildi M I Dyakonov da Urartunu qudretli dovlet hesab edirdi E e VIII esrin ortalarina dogru Urartu gucune gore az qala Assuriyani usteleyecekdi Urartu inzibati sistemi o derecede tekmil idi ki mumkundur ki Assuriyada uygun islahatlarin kecrilmesi ucun numune olmusdu Arme Subriya ve Hubuskiya istisna olmaqla Ermeni yaylasi butovlukde Merkezi ve Qerbi Zaqafqaziyanin ehemiyyetli hissesi urartulular terefinden isgal olunmusdu urartulular Yuxari Ferat vadisinde helelik mohkemlene bilmemisdiler lakin artiq Yuxari Suriya Ittifaqinin himayedari kimi qebul edilmisdiler Gurcu mutefekkiri I Q Cavcavadze Urartunu ermeni dovleti kimi teqdim edenlere feryad eden daslarin dili ile etiraz edir O Q Qolmstreme istinaden bildirir ki Decle ve Ferat caylarinin yuxarilarinda Van Urmiya Goyce golleri etrafinda coxsayli tayfa yasamis e e X IX esrlere aid Assuriya menbelerinde nairi adlandirilan bu tayfalar e e IX esrde bir dovletde Urartu dovletinde birlesdiler Merkez kimi evvelce Irevan cokekliyini secen sonradan ise strateji amiller nezere alinaraq onu Van golu etrafina kocuren urartulular oz medeniyyetlerini assur babillerden exz etmisdiler Assur kitabeleri Urartu medeniyyeti burada seherlerin ve saraylarin meydana gelmesi kanallarit cekilmesi ve s haqqinda melumat verir lakin bu kitabeler ermenilerin menseyini urartulular ile baglamaq ucun esas ola bilmez Bundan basqa I Q Cavcavadze fransiz alimi Lenorman ve ingilis alimi Raulinsin terefinden mudafie olunan maraqli bir fikre de istinad edir urartu dili ve mixi yazilar ermenilere deyil alarodilere aiddir ne bu dil ne xalq ermeni dili ve xalqi ile hec bir qohumluga malik deyil Linqvistik ve medeni xususiyyetleri baximindan urartulular hurrilere yaxin idiler M I Dyakonov ilk vaxtlarda urartulular ve hurrilerin bir etnos olduqlarini guman edir Etnik dovlet ve dil uygunlugu meselesi emosiya ve hisslere qapilaraq mif yaradiciligi ile mesgul olan ermenilerin eserlerinde qaranliq qalan meqamlardandir Onlarin ermenilesdirdikleri qedim dovletlerin ehalisi cox vaxt ermeni dilinin dasiyicilari olmurdu Meselen qedim ermeni dili haqqinda irihecmli eserin muellifi olan E Q Tumanyan ermeni dilinin tarixini uc merheleye bolur qedim dovr V XI esrler orta dovr XII XVI esrler ve yeni dovr XVII esrden hal haziradek Gorunduyu kimi muellif qedim ermeni dilinin baslangic noqtesi kimi V esri goturur O bu haqda qeyd edir ki Orijinal ermeni elifbasi ve onunla birlikde edebiyyati bizim eranin IV esrinin sonu V esrinin evvellerinde meydana gelmisdir Qedim ermeni dili gunumuze coxsayli abidelerde daha cox tarixi felsefi ve dini janrlarda gelib catmisdir Bizim eranin V esrinin daha deqiqi onun birinci yarisinin abideleri daha numunevi hesab olunur Daha qedim zamanlara geldikde ise E Q Tumanyan bildirdiyine gore e e VII II esrlerde ermeniler qonsu tayfalari assimilyasiyaya ugratdir bu zaman iran yunan suriya ve s dillerden coxlu sayda soz ermeni diline kecir hem de bu dovrde ermenilerin elifbasi olmadigi ucun onlar saray islerinde tehsilde ve ibadet zamani yunan suriya ve fars dillerinden istifade edirdiler Eger bezi ermeni muelliflerin iddia etdikleri kimi onlarin dovletcik eneneleri e e III minillikden baslayirsa ermenilerin Hayasa Urartu ve s qedim dovletleri movcud olmusdusa onda bu qudretli xalqin yazi medeniyyeti hansi sebebden bizim eranin V esrine qeder gecikmisdir Cavab sadedir Qeyd olunan dovletlerin ermenilerle hec bir elaqesi olmamisdir Ermenistan adli cografi erazide ise muxtelif inkisaf seviyyesinde olan coxlu sayda muxtelif tayfa yasayirdi Umumiyyetle meqsedleri ermenilerin Anadolu yaylasina ve Cenubi Qafqaza miqrasiya prosesleri neticesinde gelmeleri haqqindaki konsepsiyalara kolge salmaq olan bu muelliflerin fikirleri tarixi heqiqetle kolliziya yaradir bu sebebden de onlar oz iddialarini esaslandirmaqda cetinlik cekir cox vaxt bir birini tekzib edirler Bu o derecede askar bir haldir ki hetta ermeni muelliflerin ozleri de bunu etiraf etmek mecburiyyeti ile uzlesirler Meselen B A Arutyunyan son dovrlerde Ermenistan tarixsunasligi haqqinda danisarken qeyd edir Ermenilerin menseyi haqqinda Balkan nezeriyyesi ciddi tenqide meruz qalmis neyin bahasina olursa olsun Urartunun Ermenistan ile identikliyini subut etmeye cehdler olmusdur Beli mehz neyin bahasina olursa olsun yeni meqsed vasiteni mueyyenlesdirir Tarixi veten axtarisinda olan ermeniler bu sahede artiq mueyyen ugurlar da elde etmisler Fidanyanlar sarkisyanlar yuzbasyanlar yeremyanlar terefinden bu vaxta qeder ondan cox Ermenistan dovleti kesf edilmisdir Onlarin hazirladiqlari xeritelerde Birinci Ermenistan Ikinci Ermenistan Ucuncu Ermenistan Dorduncu Ermenistan Derin Ermenistan Daxili Ermenistan Boyuk Ermenistan Yustinian Ermenistani Mesopotamiya Ermenistani Kicik Ermenistan Kilikiya Ermenistani Qerbi Ermenistan Serqi Ermenistan Baqratidler Ermenistani Bizans Ermenistani Turkiye Ermenistani Persiya Ermenistani ve s ozune yer almisdir Ermenilerin tarixi saxtalasdiraraq Urartuya sahib cixmaq isteklerini motivasiya eden sebeblerden biri onlarin tarixin erken dovrlerinde oz dovletcilik enenelerinden mehrum olmalari ve dunyanin muxtelif olkelerine sepelenmeleri ile baglidir Urartu ve regionun diger qedim dovletlerini ozellesdirmek ermenilere daha cox oz qonsularina qarsi esassiz erazi iddialari ireli surerken tarixi huquq anlayisina istinad etmek ucun lazimdir 18 Urartuda ictimai siyasi qurulus RedakteUrartulular ekincilik maldarliq atciliq uzumculuk bagciliq ve senetkarliqla mesgul olmuslar Menuanin hakimiyyeti dovrunde olkede suvarma islerine xususi diqqet yetirilirdi Van golunun simal hissesinde bir nece qollara ayrilan suvarma kanali cekilmisdi Bunlardan biri Menua kanali adlanirdi Bu kanal vasitesi ile Van seheri icmeli bulaq suyu ile temin olunurdu Kanalin asagi axar hisseleri yonulmus daslardan horulmusdu Bu daslarin bir coxunun uzerinde mixi yazilarda Menua kanali sozleri askar edilmisdir Anadolu Medeniyyetleri Muzeyi Urartu qazani Ankara Menua isgal olunmus erazilerde yasayis menteqeleri saldirir ve qalalar tikdirirdi O Urartunun bas allahi Haldinin serefine qala tikdirmis ve onu Haldi allahinin seheri adlandirmisdi Burada uzum tenekleri saldirmis ve hemin bagi Menuanin uzumluyu adlandirmisdi Bir cox tikililer Menuanin adini dasiyirdi Onun adi esyalar uzerinde Menuanin mali ifadesi ile hekk olunmusdu Van Tuspa qalasi Turkiye Menua atciligi da inkisaf etdirirdi Atdan minik vasitesi kimi ve teserrufat islerinde habele herbi yuruslerde istifade edilirdi At capmaq at oynatmaq yarislari bir adete cevrilmisdi Urartu medeniyyeti RedakteUrartuda dulusculuq metalisleme zergerlik ve s senet saheleri inkisaf etmisdi Urartu senetkarlari muxtelif tunc memulatlari meiset qablari silahlar qalxan debilqe xencer ox ve s istehsal edirdiler Urartunun ozunemexsus yuksek medeniyyeti olmusdur Onlarda memarliq yazi medeniyyeti incesenet yuksek inkisaf etmisdi Urartulular Mesopotamiyadan mixi yazini menimseyerek Urartu diline uygunlasdirmisdilar Urartu qalalarinda dasustu metnler kitabeler hekk olunmusdu Urartuda dini gorusler yaranmis coxallahliliq movcud olmusdur Her tayfa oz allahina sitayis edirdi Haldi sema allahi Urartunun bas allahi sayilirdi Onun serefine qala salinmis heykel qoyulmusdu Tufan ildirim ve yagis allahi Teyseba gunes allahi Sivini adlanirdi Urartu bedii senetkarligina mexsus bir cox saxsi metal zergerlik memulatlarinin mohurlerin uzerinde muxtelif resmler tesvir edilmisdir Qizil medalyon uzerinde metal plastika usulu ile islenmis taxtda eylesmis Ilaheye secde eden qadin tesviri Urartu zergerlik senetinin gozel numunesidir Urartu erazisinin cografi seraiti muxtelif olmusdur Burada ucqar ve yuksek daglarla yanasi mehsuldar vadiler aran torpaqlari movcud idi Xususile Haldi allahina ithaf edilmis mebedlerin nufuzu saxlanilirdi ve teblig olunurdu Urartu hokmdarlari oz qelebelerini ve abadliq islerini Haldi allahini adi ile baglayirdilar Mebedlere nezir verilir ve qurban kesilirdi Isgal olunmus olkelerden getirilmis qenimetin mal qaranin ve esirlerin bir qismi mebed teserrufatina bexs edilirdi Burada mebedler hele boyuk torpaq sahelerine malik deyildiler Urartu hokmdarlari mebed tikintisine diqqet verirdiler lakin mebedlerde dovlet teserrufat formasina oxsar teserrufatlar hele yaranmamisdi Olkenin iqtisadi heyatinda dovlet yaxud hokmdar teserrufati muhum movqeye malik olmusdu Dovlet teserrufatinin genis torpaq saheleri senetkarliq emalatxanalari isci quvvesi var idi Urartu hokmdarlari isgal olunmus erazilerde elece de Urartunun ozunde muxtelif abadliq isleri aparir yeni qala ve seherler salirdilar Cenubi Qafqazda insa edilmis Teysebaini Argistihinili ve Erebuni kimi qala seherleri yuksek inkisaf seviyyesine catmisdi Urartu hokmdarlari suni suvarma isini zeruri hesab edir kanallar cekdirilirdiler Bu kanallara bezen muvafiq hokmdarin adi verilirdi Bag bagca ve uzumluklerin salinmasi hokmdarin gosterisi ile heyata kecirilirdi Yeni seherlere isgal olunmus olkelerin ehalisi kocurulurdu Bele esirler Cenubi Qafqazdan Simali Suriyadan ve Mannadan getirilirdi Kocurulmus ehali esasen qul halina dusurdu Qul emeyi dovlet teserrufatinda tetbiq olunurdu Urartunun apardigi genis miqyasli muharibeler ordunun tekmillesdirilmesini teleb edirdi Esirler Urartu ordusunda xidmete qebul olunurdular Ordunu Assur tipli silahlarla techiz edirdiler Isgal olunmus olkelerde herbi ve inzibati merkezler yaradilir orada herbi desteler yerlesdirilirdi Bu minvalla ehalinin Urartuya itaetini temin edirdiler Ordunun hereketini suretlendirmek meqsedile suvari desteleri yaradilmisdi Olkede atciligin inkisafina lazimi fikir verilirdi hetta xeracin bir qismini atlar teskil edirdi At olkeye qenimet kimi de getirilirdi Urartuda at capma ve oxatma yarislari kecirilirdi Dovletin erazisi canisinliklere bolunmusdu Isgal olunmus torpaqlarda xususile Cenubi Qafqazda canisinlikler yaradilmisdi Vilayetin idare olunmasi canisine tapsirilirdi Her bir vilayetin herbi quvveleri ve inzibati idaresi vardi Urartunun Cenubi Qafqazda isgallari yerli idare formalarinin deyisilmesine serait yaratdi Burada xirda hokmdarlar bu ve ya diger erazini idare edirdiler Urartunun Cenubi Qafqaza qesbkarligi buranin daxili inkisaf prosesini pozur ve onlarin dovlet seklinde birlesmesini lengidirdi Urartu medeniyyetine Assur Hurri ve Het medeniyyeti tesir gostermisdi Ikicayarasindan mixi yazi menimsenilmis ve Urartu diline uygunlasdirilmisdi Urartu senetkarlari istehkam ve qala insasi sahesinde puxtelesmis ve sehersalma insaat qaydalarini menimsemisdiler Istinadlar Redakte 1 2 3 4 5 6 Tarhan M T Urartu devleti nin kurulus evresi ve kurucu krallardan Lutipri Lapturi hakkinda yeni gorusler 1 levha ile birlikte Anadolu Arastirmalari 2011 8 seh 69 114 Ceylan A Ceylan N Iran Cografyasinda Urartular Kafdagi Erzurum Gunes Vakfi 11 35 2016 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Piotrovskij B B Vanskoe carstvo Urartu Moscow 1959 340 seh 1 2 3 Salvini M Urartu Tarihi ve Kulturu Cev Belgin Aksoy Istanbul Arkeoloji ve Sanat Yayinlari 2006 seh 31 36 1 2 3 Luckenbill D D Ancient Records of Assyria and Babylonia I Historical Records of Assyria from the Earliest Times to Sargon Chicago 1926 604 1 2 Melikishvili G A Nairi Urartu Tbilisi Izdatelstvo Akademii Nauk Gruzinskoj SSR 1954 446 s 1000 ekz Bahseliyev Elmar 2021 Urartularin Guney Kafkasya Politikasi PDF turk Naxcivan Ecemi 215s ISBN 4700000000053 1 2 3 4 Ceylan A Ozgul O Eskicag da Igdir Kaleleri Erzurum Ataturk Universitesi Yayinlari 2018 192 seh Payne M Urartu Civi Yazili Belgeler Katalogu Isatanbul 2006 430 pp Ozgul O Morkoc A Urartu Devleti Icin Igdir in Yeri ve Onemi II International Igdir Sympozium 9 11 October 2017 Igdir 255 271 2018 Ozgul O Ungor I Erikua da Stratejik Bir UrartuMerkezi Kasimintigi Kalesi Kafkasya Universitesi Sosyal Bilimler Enstitusu Dergisi 2016 17 225 240 https allinnet info culture in historical armenia Qasqay S Qedim Azerbaycan tarixi mixi yazili menebelerde Baki 2006 seh 118 Ceylan A Gunasdi Y Erzurumun Eskicag Kaleleri Erzurum 2018 s95 96 Ceylan A Ceylan N Dogunun Sonmeyen Yildizi Akcakale ve Cildir arastirmalari Erzurum 2018 256 s Piotrovskiy B B Urartu drevneyseye qosudarstvo Zakavkazye Leninqrad 1939 str 10 Arxivlenmis suret 2012 03 12 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2008 11 08 https 1905 az erm C9 99nil C9 99rin urartu iddiasi Menbe RedakteI Huseynov N Efendiyeva QEDIM DUNYA MEDENIYYETI Y Yusifov QEDIM SERQ TARIXIXarici kecidler RedakteQarabag en qedim zamanlardan xanliqlar dovrunedek Arxivlesdirilib 2012 02 08 at the Wayback Machine Vikianbarda Urartu ile elaqeli mediafayllar var Hemcinin bax RedakteQafqaz Albaniyasi tarixinde ermeni saxtakarligi Azerbaycan ile elaqedar bu meqale qaralama halindadir Meqaleni redakte ederek Vikipediyani zenginlesdirin Ermenistan ile elaqedar bu meqale qaralama halindadir Meqaleni redakte ederek Vikipediyani zenginlesdirin Tarix ile elaqedar bu meqale qaralama halindadir Meqaleni redakte ederek Vikipediyani zenginlesdirin Etdiyiniz redakteleri menbe ve istinadlarla esaslandirmagi unutmayin Menbe https az wikipedia org w index php title Urartu amp oldid 6030702, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.