fbpx
Wikipedia

Təbriz

Bu məqalə Təbriz şəhəri haqqındadır. Digər mənalar üçün Təbriz (dəqiqləşdirmə) səhifəsinə baxın.

Təbriz (fars.تبریز) — İranın əhalisinə görə 5-ci ən böyük şəhəri, Şərqi Azərbaycan ostanının inzibati mərkəzi. Təbriz şəhəri azərbaycanlıların mənəvi və mədəni paytaxtı sayılır. Tarix boyu Yaxın Şərqin ən önəmli elm və mədəniyyət mərkəzlərindən biri olmuşdur. Əhalisinin əksəriyyətini azərbaycanlılar təşkil edir. Şəhər Eynəli (Eynalı) dağının cənubunda, Səhənd vulkanik qalxımından şimalda, Surxab dağının ətəyində, dəniz səviyyəsindən 1350–1410 metr yüksəklikdə yerləşir.

Təbriz
fars.تبریز
38°05′ şm. e. 46°17′ ş. u.
Ölkə
Başçı İrəc Şəhin Baher[d]
Tarixi və coğrafiyası
Sahəsi
  • 324 km²
Mərkəzin hündürlüyü 1.340 m
Saat qurşağı
Əhalisi
Əhalisi
  • 1.558.693 nəf. (2016)
Rəsmi dili farsca
Rəqəmsal identifikatorlar
Telefon kodu +98 41
Poçt indeksi 51368
Nəqliyyat kodu 15
Təbriz
Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Mündəricat

Təbriz bazarı

Şəhərin adı barədə mütəxəssislərin yekdil qərarı yoxdur. Bəzi tarixçilər Tarui sözünün qədim türk dilində ikiqat qala mənasını verdiyini deyirlər. Tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, bu iki qat qala müasir Təbriz şəhərinin yerində olmuşdur. Müasir Təbriz sözünün tələffüzünün özü-özlüyündə müəyyənləşdiyi ehtimal edilir.

Mənbələrdə Tarui, Tarmakis, Turi, Taris, Tavrez, Tavriz, Toris, Təvreş, Tarbiz, Tabriz, Terbiz və s. kimi qeyd olunan "Təbriz" sözünün etimologiyası və şəhərin salınma tarixi haqqında müxtəlif fikirlər mövcuddur. Bəzi müəlliflər bu adın Surxab dağı nın qədim adı "Tori" ilə əlaqədar olduğunu, digərləri isə Təbriz kəlməsinin Təbriz-Tavris-Tavaris, yəni (tav)+(aris) "dağ+arası" deyərək qeyd edirlər. İ.M.Dyakonov "Təbriz" sözünün ilk forması olan "Tarui-Tarmakis" sözünün qədim aşşur dilində "ikiqat qala" adlandırıldığını qeyd edir. "Təbriz" sözünü "günəş saçan" mənasında izah edənlər onun əsasının qoyulmasını daha qədimə apararaq, atəşpərəstlik lə əlaqələndirirlər. J.Şarden Təbrizdə olarkən şəhərin maliyyə idarəsində xəzinədar işləmiş Mirzə Tahirə istinadən "Təbriz" sözünü atəşpərəstliklə əlaqələndirib, tab-işıq, riz-saçan mənasında ("işıq saçan") kimi izah etmişdir. Səid Nəfisi də "Təbriz" sözünün ilk şəklinin "tab" olduğunu bildirərək qeyd edir ki, bu ad vaxtı ilə Səhənd dağlarında atəş püskürən vulkanlarla əlaqədar olmuşdur. "Təbriz" sözünü dağ adı ilə əlaqələndirən Kontarini yazır: "Bu şəhərin yaxınlığında bir neçə qırmızı rəngli dağ müşahidə olunur. Deyirlər ki, onlar Tori dağları adlanır". Təbriz şəhəri üç tərəfdən – şərqdən Surxab, qərbdən – Yanıq, cənubdan – Səhənd dağlarının ətəkləri ilə əhatə olunmuşdur.

Təbriz hələ eramızdan əvvəl şəhər-qala olmuşdur. Təbriz yaxınlığında Həsənli təpəsi ndə, ZiviyəYanıqtəpə də aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı tapılmış maddi mədəniyyət nümunələri bu ərazidə sənətkarlığın yüksək inkişaf etdiyini göstərir. Həmçinin Aşşur hökmdarı II Sarqona (e.ə.722–705) məxsus kitabədə onun e.ə. 716-ci il də Manna ölkəsinə daxil olduğu, Uşkayanı aldıqdan sonra möhkəmləndirilmiş Tarui-Tarmakis qalasına gəlib çatdığı qeyd olunur. II Sarqonun kitabəsində deyilirdi: "Tarmakis qalasının divarları ikiqat idi. Orada Fərat çayı qədər geniş olan kanal var, onun ətrafı isə qalın meşəliklərlə əhatə olunmuşdu. Şəhərdə gözəl binalar var idi… Mən Tarmakis şəhərinə hücum edən zaman əhali buranı tərk edib çöllərə qaçdı. Bu mahalı ələ keçirdim, müdafiə əhəmiyyəti olan istehkam vəziyyətinə salınmış yaşayış yerləri arasında döyüşə başladım".

Səhənd dağının ətəyində yerləşdiyi və möhkəm istehkam qalalarına malik olduğu üçün Tarmakis hərbi-strateji baxımından da xüsusi əhəmiyyət kəsb etmişdir. Qala özü də su ilə doldurulmuş, dərin kanallarla əhatə olunmuşdur. Q.A.Melikişvili Tauri-Tarmakisi möhkəmləndirilmiş şəhər hesab etmişdir. İ.Əliyev haqq Tauri-Tarmakis Tavriz şəhəri adlandırmışdır. Təbriz şəhəri e.ə. VIII əsrdə mövcud olduğu halda, onun şəhər kimi hələ e.ə. II minilliyin axırlarında təşəkkül tapması ehtimal edilir. Beləliklə Təbriz şəhərinin üç min illik tarixi vardır.

Hələ Manna dövləti dövründə bu şəhər mühüm mərkəzlərdən biri olmuşdur. Antik müəlliflərdən Polibi, DiodorPtolomey bu şəhərin Ovront dağının (Səhənd) ətəyində yerləşməsi haqqında məlumat verir. III əsrdə Təbriz Atropatenanın əsas şəhərlərindən idi. Sasanilər dövründə strateji əhəmiyyəti olan Təbrizdə qarnizon saxlanırdı. VII əsrin ortalarında isə ərəb qoşunları Təbrizi işğal etdi. Xilafət dövründə Təbriz mahal mərkəzi idi. Babək hərəkatı Təbrizə də yayılmışdı. 852-ci il zəlzələsi zamanı Təbriz dağılmış, bir müddət sonra bərpa edilmişdi. Xilafətin zəiflədiyi dövrdə Azərbaycanda yaranmış Rəvvadilər dövlətinin paytaxtı Təbriz idi. Təbrizin yun, ipəkpambıq parçaları, xalçaları xarici ölkələrə də ixrac olunurdu. X əsr ərəb müəlliflərindən Müqəddəsi, İbn Havqəl və b. Təbrizdən abad bir şəhər kimi bəhs etmişlər. 1054-cü ildə Səlcuq sultanı I Toğrul Təbrizi tutdu. 1174-cü ildən Qızıl Arslanın iqamətgahı olan Təbriz sonralar Azərbaycan Eldənizlər dövləti nin paytaxtına çevrildi.

Orta əsrlər

1340-cı ildə Təbrizdə məhəllələr

1594 1- Mehâd Mehin 2- Seng-i Tıraşân 3- Qaraqoyunlu 4- Baba Hâkî (Kâv Bâzâr)

1571–73-cü illər Təbriz məhəllələr

XVI əsrdə

1220-ci ildə monqol qoşunu Təbrizi iki dəfə mühasirəyə aldı. Təbriz əhalisi bac verməklə qarət və dağıntılardan xilas oldu. 1224-cü ildə monqol qoşunları yenidən Təbrizə yaxınlaşdı. Şəhər rəisi Şəmsəddin Tuğrai Təbrizin müdafiəsini təşkil etdi. 1225-ci ildə Xarəzmşah Cəlaləddin Təbrizi tutdu. 1231-ci ildə monqol qoşunu Təbrizə hücum etdi. 1256-ci ildən Təbriz Elxanilər dövlətinin tərkibinə daxil oldu. Sonralar bu dövlətin paytaxtı Marağadan Təbrizə köçürüldü. Elxanilər dövründə Təbrizin ərazisi 5–6 dəfə genişləndi. XIII əsrin 60-cı illərində Təbrizdə monqol zülmünə qarşı baş vermiş çıxışlar amansızlıqla yatırıldı.

Sultan Mahmud Qazan xanın hakimiyyəti dövründə '(1295–1304) Təbriz Yaxın və Orta Şərqin ən böyük sənətkarlıq, ticarətmədəniyyət mərkəzlərindən biri idi. XIII əsrin sonlarından XIV əsrin 30-cu illərinədək Təbriz təkcə Azərbaycanın deyil, bütün Yaxın və Orta Şərqin iri sənətkarlıq, ticarət və mədəniyyət mərkəzi kimi şöhrət tapmışdır. Təbriz Şərqlə Avropa ölkələri arasındakı beynəlxalq ipək və toxuculuq malları ticarətində əsas və həlledici rol oynayırdı. Marko Polonun məlumatları bu zaman Təbrizin Avropa-Şərq iqtisadi əlaqələrinin həyata keçirildiyi çox mühüm beynəlxalq ticarət mərkəzi olduğunu göstərir. İtalyan səyyahı Təbrizin xarici ticarət əlaqələrindən bəhs edərkən yazır ki, bura Şərq malları almaq üçün Avropa tacirləri, xüsusən, genuyalılarda gəlirlər. Venesiya və genuya respublikalıları Təbrizdə möhkəmlənmək üstündə mübarizə aparırdı. Venesiya respublikası Xəzər dənizində gəmiçilik sahəsində xüsusi imtiyazlar ələ keçirmiş, Hülaki hökmdarı Əbu Səidlə müqavilə bağlayaraq Elxanilər imperiyası ərazisində imtiyazlı ticarət hüququ əldə etmişdi. Təbrizdə Venesiyanın ticarət məntəqələri açılmış, Venesiya konsulu fəaliyyətə başlamışdı.

1321-ci ildə Təbrizdə olmuş italyan səyyahı Odorik de Pordenon yazır ki, Hülaku hökmdarının bu şəhərdən əldə etdiyi gəlir Fransa kralının bütün Fransa dan əldə etdiyi gəlirdən çoxdur.

1357-cı ildə Altun Orda xanı Canıbəy Təbrizi ələ keçirərək Elxanilər dövlətinə son qoydu. 1359-cu ildə isə Cəlairi Şeyx Üveys Təbrizi ələ keçirərək Cəlairilər dövləti nin paytaxtına çevirdi. O, Təbrizdə geniş tikinti işləri apardı. 1386-cı ildə isə Altun Orda xanı Toxtamışın qoşunu Təbrizi mühasirəyə aldı. Əhali şəhər hakimi əmir Vəli və Xalxal hakimi Mahmudun başçılığı ilə müdafiəyə qalxdı. Toxtamış bac verilərsə, mühasirədən əl çəkəcəyini bildirdi. Lakin o, 250 tümən qızıl pul bac aldıqdan sonra şəhərə soxuldu. Təbriz on gün talan edildi. 1386-ci ildə Əmir Teymur Təbrizi ələ keçirdi. Təbriz sənətkarlarının bir hissəsi Səmərqəndə aparıldı. Teymurun oğlu Miranşah Azərbaycanın hakimi olarkən Təbrizdə xeyli tarixi və mədəniyyət abidəsini dağıtdırdı. Teymurun ölümündən sonra (1405) Miranşahın oğlu Ömər Mirzə Təbrizə hakim oldu. 1406-cı ilin iyul ayında Cəlairi Sultan Əhməd Təbrizdə möhkəmlənməyə çalışdı. 1410-cu ildə Qara Yusif Azərbaycan Qaraqoyunlu dövlətinin (1410–1468) əsasini qoydu. Təbriz yeni dövlətin paytaxtı oldu. 1468-ci ildən Təbriz Qaraqoyunlular dövlətinə son qoymuş Uzun Həsən tərəfindən yaradılan Azərbaycan Ağqoyunlular dövlətinin paytaxtına çevrildi. Ağqoyunlu Uzun Həsən Təbrizdə NəsriyyəMəqsudiyyə mədrəsələrini, Uzun Həsən camisini, məşhur Qeysəriyyə üstüörtülü bazarını tikdirdi. Onun varisi Sultan Yaqub dövründə Təbrizdə möhtəşəm Həştbehişt saray kompleksi tikildi.

XV əsrdə Azərbaycan ərazisindən çox mühüm əhəmiyyəti olan beynəlxalq karvan yolları keçirdi. Bu yollardan biri Yaxın və Orta Şərq bazarlarını Təbriz – Xəzərsahili Azərbaycan rayonları və Həştarxan vasitəsilə Moskva ilə birləşdirirdi. Şərq ölkələrinin Avropa ölkələri ilə ticarət əlaqələrinin həyata keçirilməsində Təbriz-Bursa-İstanbul yolunun böyük əhəmiyyəti vardı. Uzun müddət geniş ərazili feodal dövlətlərinin paytaxtı olmuş Təbriz şəhəri bu beynəlxalq karvan yollarının hamısının qovşağında yerləşməklə, sanki Avropa-Asiya ticarətini tənzim etmişdi.

1501-ci ildə qızılbaşlar I İsmayılın başçılığı ilə Təbrizə daxil oldular. Təbriz Azərbaycan Səfəvilər dövlətinin paytaxtı elan edildi. 1514-cü ildə Osmanlı Sultanı I Səlimin qoşunları Təbrizi tutdu. Altı gündən sonra I Səlim Təbrizi tərk etməyə məcbur oldu. O, mindən artıq Təbriz ustasını ailəsi ilə birlikdə İstanbula apardı. Səfəvi-Osmanlı müharibələri dövründə Təbriz dəfələrlə əldən-ələ keçirildi və qarət edildi. 1562-ci ildə Təbrizdə olan ingilis səyyahı Cenkinson yazır ki, "bu şəhərin ticarət əhəmiyyəti əvvəlki dövrə nisbətən azalmışdır". Bunun əsas səbəbi Osmanlı sultanının hərbi yürüşləri olmuşdu. 1585–1586-cı illərin Osmanlı işğalı zamanı Təbriz ağır zərbələrə məruz qaldı. Oruc bəy Bayat yazır ki, osmanlılar tərəfindən ələ keçirilib talan edilənədək Təbrizdə 80 mindən artıq ev sahibi (yaxud 360 min nəfər) yaşayırdı.

XV-XVII əsrlərdə Təbriz Yaxın Şərqin mühüm sənətkarlıq, ticarət və mədəniyyət mərkəzlərindən idi. Mənbələrdə həmin dövrlərdə Təbrizdə 300 mindən artıq əhalinin yaşadığı haqqında məlumatlar vardır. Xandəmir və Oruc bəy Bayat Təbrizi "Şərqin paytaxtı", "aləmin məskun olan dörddə bir hissəsinin ən abad şəhəri" kimi qiymətləndirmişlər.

Təbriz XVII əsrdə də Azərbaycan memarlığının başlıca inkişaf mərkəzlərindən ümdəsi idi. XVII əsrin ortalarında Təbrizdə 250 məscid, 47 mədrəsə, 300 karvansara, 15 min dükan vardı. 63 XVII əsrin 60-cı illərinin sonunda – 70-ci illərinin əvvəllərində Təbriz öz sahəsinə, əzəmətinə, sərvəti, ticarəti və əhalisinin sayına görə Səfəvi dövlətinin ikinci şəhəri idi və şəhərdə 500 min nəfər yaşayırdı. Osmanlı səyyahı İbrahim Əfəndi Peçevi isə "Şəhərin özündə 19 came məscidinin, insan qəlbini riqqətə gətirən fəvvarəli 21 hamamın, 200 karvansaranın, 12 min köşkə malik olan bəzəkli bazarların, saysız bağ və xiyabanların olduğunu göstərirdi".

XVII əsrin sonlarında Azərbaycan iqtisadiyyatının ümumi tənəzzülü ilə əlaqədar olaraq Təbrizin əhalisi getdikcə azaldı. Ticarət və sənətkarlıqla məşğul olan əhalinin şəhərlərdən kütləvi surətdə axını iqtisadiyyatın həcminin azalmasına gətirib çıxardı. Həmin dövr ərzində Təbriz şəhərinin əhalisinin sayı üç dəfədən çox azaldı.

XVIII əsrin əvvəllərində Səfəvi imperiyasının dərin siyasi, iqtisadi böhran keçirməsi daxili mübarizəyə yol açdığı kimi, qonşu RusiyanınOsmanlı imperiyasının Səfəvi mülklərini bölüşdürmək uğrunda mübarizəyə başlamağa şərait yaratdı. 1725-ci ildə Osmanlı qoşunu Təbrizi ələ keçirdi. 1730-cu ildə görkəmli Azərbaycan sərkərdəsi Nadir xan Əfşar Təbrizi osmanlılardan azad etdi. 1735`də Nadir xan Əfşar tərəfindən Azərbaycan torpaqları Rusiya və Osmanlı işğalından tamamilə azad edildi. Təbriz Nadir şah Əfşarın yaratmış olduğu imperiyanın əsas şəhərlərindən birinə çevrildi. 1747-ci ildə Nadir şah Əfşarın öldürülməsindən sonra Azərbaycanın digər bölgələrində olduğu kimi Təbrizdə də müstəqil dövlət – xanlıq yaradıldı. XVIII əsrin ortalarında Əmiraslan xan Əfşar mərkəzi Təbriz şəhəri olmaqla Azərbaycanda hakimiyyəti ələ aldı. 1758-ci ildə Təbriz Urmiyalı Fətəli xan Əfşarın, 1761-ci ildə isə Xoylu Nəcəfqulu xan Dümbülünün hakimiyyəti altına düşdü. 1791-ci ildə Təbriz xanlığını Ağa Məhəmməd xan Qacar ələ keçirdi.

Qacarlar dövründə Təbriz vəliəhdin iqamətgahı idi. 1826–1828-ci illər Rusiya-İran müharibəsi zamanı Rusiya qoşunu Təbrizi tutdu (oktyabr, 1827). Türkmənçay müqaviləsinə (1828) əsasən Təbriz İranın hakimiyyətində qaldı.

Qacar sülaləsi dövründə Təbriz İran vəliəhdi nin qərargah şəhəri, 1905–1911-ci illərdə isə İran inqilabının mərkəzi olmuşdur. İnqilaba Təbrizin qəhrəman oğulları – Səttar xanBağır xan rəhbərlik edirdi. 1911-ci ilin dekabrında rus kazak ordusunun yardımından istifadə edən Məhəmmədəli şah Təbrizi ələ keçirdi, dinc əhaliyə divan tutuldu.

1917–1919-cu illərdə Cənubi Azərbaycanda İngiltərənin müstəmləkəçilik siyasətinə qarşı güclü xalq hərəkatı başladı. Şeyx Məhəmməd Xiyabaninin rəhbərliyi altında Təbriz üsyançıları valini şəhərdən qovdular. 1920-ci ilin aprelin 7-də Şeyx Məhəmməd Xiyabaninin rəhbərliyi ilə Təbrizdə silahlı üsyan nəticəsində hakimiyyət İctimai İdarə Heyətinin əlinə keçdi. 1920-ci il iyunun 23-də Ş.M.Xiyabaninin rəhbərliyi altında Milli Hökumət təşkil olundu. İyunun 24-də Milli hökumət Alaqapıya köçdü. Milli Hökumət kənd təsərrüfatı, maarif, maliyyə, səhiyyə, ədliyyə sahələrində islahatlar keçirməyə başladı. Təbrizdə pulsuz qız məktəbinin açılması o dövr üçün fövqəladə hadisə idi. Yeni açılmış məktəblərə Bakıdan müəllimlər dəvət edildi. Bununla yanaşı, hökumət 12 min nəfərlik milli qvardiya yaratmağa başladı. Təbrizdə xalça fabrikinin tikintisinə başlandı, şəkər zavodu, toxuculuq və dəri fabriklərinin tikilməsi, kənd təsərrüfatı bankının və milli bankın açılması, pul islahatı və şəhər bələdiyyəsinə seçkilərin keçirilməsi planlaşdırıldı. Maarif, mədəniyyət, səhiyyə, ədliyyə, vəqf və hərbi işlər üzrə idarə və nazirliklər yaradıldı. 1920-ci il sentyabrın 12-də əksinqilabi qüvvələr Təbriz üzərinə hücuma keçdilər, Alaqapını ələ keçirdilər, sentyabrın 14-də "Təcəddüd" qəzetinin binasını dağıtdılar. Həmin gün Ş.M.Xiyabani öldürüldü. İrticaçılar üsyançılara divan tutdular. Beləliklə, Cənubi Azərbaycandakı milli azadlıq hərəkatı ingilis qüvvələrinin köməyi ilə İran irticası tərəfindən yatırıldı. Buna baxmayaraq, Təbriz üsyanı Cənubi Azərbaycanda, eləcə də İranda yaşayan xalqların tarixində mühüm rol oynadı. Məhz bu üsyanın nəticəsi olaraq 1920-ci il iyunun 25-də Vüsuqəddövlə istefaya çıxdı və 1919-cu ildə imzalan İngiltərə-İran sazişi 1921-ci ildə ləğv edildi.

Seyid Cəfər Pişəvəri

1945-ci ilin yayında Cənubi Azərbaycanda demokratik hərəkatın II mərhələsi başlandı. Mürtəce qüvvələrin hücumlarının qarşısını almaq məqsədilə 1945-ci ilin sentyabrında Azərbaycanın tanınmış demokratlarından bir qrupu, başda Seyid Cəfər Pişəvəri olmaqla, Azərbaycan Demokratik Firqəsini (ADF) yaratdılar. Partiyanın elan olunan bəyanatında demokratik İranın tərkibində Azərbaycana inzibati-təsərrüfat və mədəni muxtariyyət verilməsi irəli sürülürdü. 1945-ci il oktyabrın 2–4-də ADF-nin keçirilən qurultayında siyasi mübarizənin dinc yolla davam etdirilməsinə qərar verildi. Noyabrın 21-də xalqın tanınmış xadimlərindən ibarət Azərbaycan Xalq Konqresi çağrıldı. O, özünü Müəssislər Məclisi elan edərək, ümumi seçkilər yolu ilə Azərbaycan Milli Məclisinin çağırılması və Milli hökumətin yaradılması tələbini irəli sürdü. Müəssislər Məclisinin qərarında deyilirdi ki, Milli hökumət İran dövlətçiliyi çərçivəsində fəaliyyət göstərərək Azərbaycanın milli-mədəni muxtariyyətini təmin etməlidir. Noyabrın 27-dən dekabrın 10-dək Azərbaycanın hər yerində seçkilər keçirildi. Dekabrın 12-də toplanmış Milli Məclis S.C.Pişəvərinin başçılığı ilə Milli hökumət yaratdı. Hökumət 10 nazirlik, ali məhkəmə və baş prokurorluqdan ibarət idi. Bu hadisə tarixə 21 Azər hərəkatı kimi daxil olmuşdur. Milli hökumət birinci dərəcəli vəzifə kimi yerlərdə yeni inzibati-ərazi orqanlarını yaratmağa başladı. 1946-cı ilin yanvar-fevral aylarında seçkilər keçirildi və müvafiq strukturlar yaradılmağa başlandı. 1946-cı ili fevralında Milli hökumət aqrar qanunu qəbul etdi. Qanuna görə "xalisə" adlanan dövlət torpaqları, Azərbaycandan qaçmış və ona qarşı mübarizə aparan mülkədarların və sahibkarların torpaqları müsadirə olunaraq kəndlilər arasında bölüşdürüldü. Mayın 12-də "Əmək haqqında qanun" verildi. Milli hökumət 1946-cı il yanvarın 16-da "Dil haqqında" qanun qəbul etdi. Azərbaycan dili rəsmi dövlət dili elan olundu. İyun ayında Təbriz Universiteti təsis olundu. Az bir vaxtda ana dilində məktəblər, qiraətxanalar, kitabxanalar, birliklər, qəzet və jurnallar fəaliyyətə başladı. Milli-demokratik hərəkatın ictimai həyatın bütün sahələrində uğurları şah hökumətində böyük təşviş yaratdı. Buna görə də İranın hakim dairələri demokratik hərəkatı boğmağa hazırlaşırdı. Hökumətə başçılıq edən Əhməd Qəvam xalqı aldatmaq üçün Milli hökumətlə danışıqlara başladı. 1946-cı ilin iyununda Təbrizdə onlarla müqavilə bağladı. O, həmçinin ABŞ, İngiltərə və SSRİ arasındakı ziddiyyətlərdən də istifadə edərək "İran məsələsi"nin BMT-də baxılmasına nail oldu. Sovet ordusu Cənubi Azərbaycandan çıxarıldı. ABŞ və İngiltərənin İrana siyasi-hərbi yardım göstərmələrinə razılıq alındı. İran hökuməti parlamentə seçkilərə nəzarət bəhanəsi ilə Azərbaycana qoşun yeritdi. Öz hərbi-texniki üstünlüyündən istifadə edən İran qoşunları dekabrın 12-də Təbrizə daxil oldular. Minlərlə insan güllələndi və həbsə alındı. Kütləvi təqiblər başlandı. ADF və Milli Hökumətin rəhbərləri güllələndilər, dar ağacından asıldılar. Cəzadan xilas olmaq üçün on minlərlə vətənpərvər mühacirət etməyə məcbur qaldı. 1941–1946-cı illər milli-azadlıq hərəkatı məğlubiyyətə uğradı. Müəyyən obyektiv daxili səbəblərlə yanaşı, ABŞ, İngiltərəSSRİ-nin İrandakı siyasəti də öz təsirini göstərdi. Hər üç dövlət imperiya pərəst maraqlarını bütöv bir xalqın taleyindən üstün tutdu. Cənubi Azərbaycandakı milli-azadlıq hərəkatı məğlubiyyətə uğrasa da, ölkənin sonrakı tarixinə böyük təsir göstərdi, xalqda öz milli varlığı, tarixi və mədəniyyətinə bağlılığı ideyasını möhkəmləndirdi.

İranda 1978–1979-cu illər inqilabında da Təbriz əhalisi ən fəal şəkildə iştirak etdi. 1979-cu il fevralın 11-də Tehranda qələbə çalan inqilab fevralın 16-da Cənubi Azərbaycanda başa çatdırıldı. İnqilab dövründə azərbaycanlılar 25 min nəfərə yaxın qurban verdilər. Azərbaycan türklərinin fəal iştirak etdiyi antişah və antiimperialist inqilab qələbə ilə başa çatdıqdan sonra onlar milli muxtariyyət alacaqlarını gözləyirdilər. Lakin qələbənin ilk günündən hakimiyyəti ələ alan Ayətullah Xameyni tərəfdarları ümumxalq rəy sorğusu ilə 1979-cu il aprelin 1-də İran İslam Respublikası elan etməyə nail oldular. Bütün İran əhalisi kimi, Azərbaycan türklərinin də böyük əksəriyyəti bərabərlik və demokratik azadlıqlar verilməsini, milli hüquqların yüksək səviyyədə təmin edilməsini gözləyirdilər. Bu tələblər yeni Konstitusiyanın müvafiq maddələrində az-çox öz əksini tapsa da, onların çoxu kağız üzərində qaldı. Azərbaycan türkləri üçün ən ağrılı məsələ milli dilin statusunu müəyyən edən Əsas Qanunun 15-ci maddəsi idi. Yerli dillərin fars dili ilə yanaşı mətbuatda, kütləvi informasiya vasitələrində və məktəblərdə mili ədəbiyyatın tədrisində işlənməsi azad edilsə də, Azərbaycan məktəblərində buna icazə verilmədi. Təbriz hal-hazırda Cənubi Azərbaycanın ən böyük şəhəri, iqtisadi və mədəniyyət mərkəzi, Şərqi Azərbaycan əyalətinin inzibati mərkəzidir. Əhalisinin sayı təxminən 1.597.319 nəfərdir, onların mütləq əksəriyyəti Azərbaycan türkləridir.

Təbriz tarix boyu bu dövlətlərin tərkibində olub:

1375–1468 Qaraqoyunlular
1469–1501 Ağqoyunlular
1501–1514 Səfəvilər
1514 Osmanlılar
1514–1534 Səfəvilər
1534–1535 Osmanlılar
1535–1548 Səfəvilər
1548 Osmanlılar
1548–1585 Səfəvilər
1585–1603 Osmanlılar
1603–1610 Səfəvilər
1610–1611 Osmanlılar
1611–1724 Səfəvilər
1724–1730 Osmanlılar
1730–1736 Səfəvilər
1736–1747 Əfşarlar sülaləsi
1747–1802 Təbriz xanlığı
1802–1827 Qacarlar
1827–1828 Rusiya İmperiyası
1828–1905 Qacarlar
1905–1911 İran Konstitusiya İnqilabı
1911–1912 Rusiya İmperiyası
1912–1925 Qacarlar
1925–1945 Pəhləvilər
1945–1946 Azərbaycan Milli Höküməti
1946–1979 Pəhləvilər
1979–1979 Müvəqqəti hökumət
1979- İran İslam Respublikası

Şəhər qırmızı rəngli torpağa sahib olan Eynal-Zeynal (Aynalı) və yaxud Surxab yüksəkliyinin Cənubunda yerləşir. Bu ovalığın səviyyəsi Urmiya gölünün Şimal-Şərq bucağına tərəf getdikcə azalır. Eynal-Zeynal yüksəkliyi dəniz səviyyəsindən 1800 m hündürlükdə yerləşməklə bərabər, şəhərin Şimal-Qərbindən başlayaraq Qaradağ silsiləsini Səhənd dağı ilə birləşdirir. Şəhərin Cənubunda dəniz səviyyəsindən 3547 m hündürlüyə malik olub, zirvəsi daim qarla örtülü olan Səhənd dağı ilə şəhər arasında təxminən 50 km məsafə var. Bu dağ qədim Aşşur mənbələrində Uauş dağı adlandırılır. Dağın şimalında və şəhərin cənubunda yerləşən Yanıq adlanan təpələr, dəniz səviyyəsindən 500–600 m hündürdə yerləşir. Şərq tərəfdən şəhəri çox yüksək olmayan Sarıdağ (farslar bu dağı Zərdkuh adlandırır) əhatə edir. Şəhərin ərazisi dəniz səviyyəsindən 1350–1500 mm-ə qədər yeksəklikdə yerləşir. Beləliklə Təbriz şəhərinin ətrafında olan dağlar onu üzük qaşı kimi əhatə etmişdir.

Şəhər və onun ətrafının əlverişli təbii-coğrafi şəraiti, orada insan məskənlərinin hələ qədim dövrlərdən yaranmasına səbəb olmuşdur. Təbriz şəhəri və onun ətrafında olan əkin sahələri, habelə bağlar su ehtiyatı az olan kiçik dağ çayları və arxlar vasitəsiylə suvarılır.

Lakin elə çaylar da vardır ki, onlardan yalnız ilin müəyyən dövrlərində istifadə etmək olur. Qalan dövrlərdə isə suyun tərkibində duz məhlulları çox olduğundan suvarılma işi çətinləşir. Belə çaylardan biri də Acıçay çayıdır. Bu çay Savalan dağının Şərq ətəklərindən başlanğıcını alaraq, Sərab mahalını suvardıqdan sonra Xanımrud mahalında İskəndərçayla birləşir və Təbriz şəhərinin şimalından keçir. Acıçay Mayan, Axola, Baranlı, Satınlı və Şora kəndlərinin ərazisindən keçərək Urmiya gölünə tökülür.

Orta əsr müəllifi Həmdullah Qəzviniyə görə vaxtilə Təbriz şəhərinin ətrafında 600-ə qədər kəhriz mövcud olmuşdur. Qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycanda kəhriz suvarma sisteminin tarixi çox qədimdir. Təbriz ərazisi kontinental əraziyə malikdir. Burada qışda tempratur −28, yayda isə +25/30 dərəcə olur.

Dil

Şəhərdə danışılan dil Azərbaycan dilidir.

2010-cu ildə Təbriz şəhərində əhalinin
ana dilinə əsasən etnik tərkibi
etnik qrup nisbəti
Azərbaycanlılar
96.50%
Farslar
2.90%
Digərləri
0.60%

Əl işləri

  • Dulusçuluq
  • Oyma əl işləri
  • İynə əl işləri
  • Şəbəkə
  • Rəssamlıq əsərləri
  • Mis qablar (Misgərlik)

Xalçaçılıq

Təbriz orta əsrlərdən günümüzə qədər xalçaçılıq mərkəzi kimi böyük şöhrət qazanmışdır. Xalçaçılıqda Təbriz məktəbi məşhurdur. Bu günlərdə Təbriz xalçası dünya bazarlarında çox istənilənlərdəndir və Avropadan ABŞ-a kimi çox sayda müştəriləri vardır. Modern Təbriz xalçaları çeşidli dizayn və boyalarda olur. İran xalçalarını bütün dünyada məşhur edən Təbriz xalça tacirləri, İranın əyalətlərindən də xalça tədarük edib İstanbul bazarlarına Avropa və Amerika istehlakçıları üçün göndərirdilər.

Mətbəx

Ənənəvi yeməklər

Şiriniyyatlar

Təbriz qədim dövrlərdən Azərbaycanın paytaxtı olmaqla yanaşı, həm də atəşpərəstliyin mərkəzlərindən biri olmuşdur. Hazırda Təbriz yaxınlığında Allahu-əkbər dağı üstündə (Baba dağı yaxınlığında) möhkəm daş divarlara malik olan atəşgah binasının qalıqları saxlanlır. Bu atəşgah xalq arasında Zərdüşt peyğəmbər atəşgahı adı ilə məşhurdur.

İlk dəfə olaraq İranda Təbriz şəhərində birinci çap evi, birinci asfalt olunan xiyaban, birinci telefon, birinci yeni məktəb və … qurulubdur. Bunun üçün İranda Təbrizə birincilər şəhəri deyilir. Bu barədə Səməd Sərdariniya bir kitabı Fars dilində yazib.

  • Çap və çap evi — Birinci çap evi, Ərəb əlifbasıla, Mirzə Zeynalabdin Təbrizi vasitəsilə, 1233 hicri qəməri ilində, Təbrizdə qurulub. Birinci kitab ki bu çap evində çap olunub. Mirzə İsa xan Qaimməqamın Cəhadiyyə risaləsidir. Bu çap evi 1245 hicri qəməri ilində bağlandı. O zamanlar çap kəliməsi işlənmirdi və oraya Basmaxana, mətbəə, daroltəb və daroltebae deyərdilər.
  • Kitabxana — Tərbiyət kitabxanası İranın birinci umumi kitabxanasıdır ki, 1300 günəş ilində Məhəmmədəli Tərbiyət vasitəsilə Təbrizdə qurulub. Bu kitabxana əvvəlcə "Maarif umumi kitabxana və qiraətxana" adlanmışdı. Ama sonralar onu yaradanın ehtiramına Tərbiyət adı verildi. 1335 günəş ilində Təbrizin milli kitabxanası quruldu və inqilabdan sonra Tərbiyət kitabxanasının xətti nüsxələri oraya aparıldı. Rəb rəşidi vəqfnaməsi ki, İranın birinci səbt olunmuş əsəridir. Bu kitabxanada saxlanılır.
  • Kinoteatrları — İranın birinci ümumi sineması Təbriz şəhərində qurulub, 1279 günəş ilində Fransalılar tərəfindən onların kilisalarının yanında qurulub. 4 il sonra Tehranda birinci ümumi sinema salonu Mirzə İbrahim xan Səhhaf başı vasitəsilə quruldu.
  • Təhsil — İranın birinci yeni məktəbi Mirzə Həsən Rüşdiyyə vasitəsilə Təbrizin Şeşgilan məhəlləsində qurulub. Mirzə Həsən Rüşdiyyə cavanlığında Beyruta gedib orda mədrəsələrdə dərs vermək yollarını araşdırıb sonra İstanbula getdi. Sonra Misirə gedib, Təbrizə qayıdandan sonra bir yeni mədrəsə qurdu.

Memoriyal mədrəsəsidə Təbrizin qədim mədrəsələrindəndi ki AMrilalılar tərəfindən idarə olunurdu.

Mirzə Fətəli Axundov nümayiş yazmağın atasıdır İranda. Mirzə Ağa Təbrizi də birinci kəsdir ki farsca numayişnamə yazmağa başlayıb İranda.

  • Uşaq bağçası və kar və lallar məktəbi — İranın birinci Uşaqlar baxcası və birinci kar və lallar mədrəsəsidə Təbrizdə qurulub. Cabbar Bağçaban Təbrizdə bir uşaqlar baxçası "Bağçeye ətfal" adında qurdu.
  • Ticarət otağı — İranda birinci Ticarət otağı 1285 günəş ilində Təbrizdə qurulub. Tehranın ticarət otağı Təbrizin ticarət otağından sonra qurulub.
  • Rabitə — İranın brinci telefon mərkəzi 1280 qəməri ilində Qasım xan Vali vasitəsilə Təbrizdə quruldu. Qasım xan Vali neçə il sonra Təbrizin birinci bələdiyyə başçılığına seçildi.
  • Enerji — Qasım xan Vali 1281 qəməri ilində eliyə bildi ki İranın birinci elektrik fabrikinin imtiyazını ələ keçirtsin. O eliyə bildi ki Məcidiyyə xiyabanının qıraqların işiqlandırsın.
  • Şəhər içi avtobus kredit kartı — Təbriz birinci şəhərdir İranda ki orda avtobuslar kağız biletinin yerinə kredit kart işlədirlər.

Təbriz tarixi boyu dəfələrlə (858, 1041 və 1721-ci illərdə) zəlzələlərlə viran olub. Bu zəlzələlər tarixi abidələrin çoxunu məhv edib. Bu zəlzələlərdən salamat çıxan ən önəmli abidələr Ərk qalasıGöy məsciddir. Təbrizdə səkkizdən çox böyük muzey var:

Abidələr

Muzeylər

Otellər

Universitetlər

Kitabxanalar

  • Beynəlxalq nəqliyyat

Təbriz Sento yolu, İran dəmir yolu və Təbrizin beynəlxalq aeroport (hava limanı) vasitəsilə dünyanın ayrı-ayrı ölkələri ilə əlaqəsi var.

  • Şəhər içi

Təbrizin ümumi taksi və avtobus şəbəkəsi var. Bir neçə xüsusi quruplar da vardır ki taksi xidməti göstərirlər.

  • Metro şəbəkəsi (Şəhərə aid olan yeraltı qatar şəbəkəsi)

Hal-hazırda Təbrizin təkmilləşdirilmiş qatar şəbəkəsi yoxdur, ancaq dövlət tikintisini davam etdirir.

Ağır sənaye

Təbriz İranın ən mühüm sənaye şəhərlərindəndir. Bu şəhərin məhsullarından sement, maşın alətləri, nəqliyyat vasitələri, petrokimyasal və çoxlu ayrı məhsulları ad aparmaq olar. Böyük sənaye komplekslərindən bəziləri aşağıdakılardır:

Təbrizin yemek sənayeləri, özəllikle şokolad düzəltməkdə, tanınmış və məşhürdürlar. Bünün üçün şəhərə İranın şokolad şəhəridə deyərlər.Böyük şokolad fabriklərinin bəzilərini aşağıda görə bilərsiniz:

  1. Azərbaycan tarixi. Yeddi cilddə. 1–7-ci cilddlər. Bakı, 1998–2003.
  2. Дьяконов И.М. Истороя Мидии. М-Л., 1956.
  3. Баладзори. Книга заования стран/пер. П.К.Жузе. (Материалы по истории Азербайджана. Об-во по изучению Азерб.). Баку, 1927.
  4. Йагут ал-Хамави. Муджам ад-булдан. (Сведения об Азербайджане). /пер. с арабского З.М.Бунтятова и П.К.Жузе. Баку, 1983.
  5. Алиев И.Г. История Мидии. Баку, 1960.
  6. Меликишвили Г.А. Древневосточныематериалы по истории народов Закавказья. I, Наири-Урарту. Тбилиси, 1954.
  7. Bünyadov Z.M. Azərbaycan Atabəylər dövləti (1136–1225). Bakı, 1985.
  8. Qaşqay S. Manna dövləti. Bakı, 1993.
  9. Onullahi S.M. XIII–XVII əsrlərdə Təbriz şəhərinin tarixi. Bakı, 1982.
  1. Moin M. Müin lüğətiAmirkabir (publisher), 1972.
  2. . 2012-05-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:2012-06-20.
  3. فهرست نویسی پیش از انتشار کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران * شماره کتابشناسه ملّی:۲۸۹۰۶۹۰ *عنوان و نام پدیدآورنده:طرح بررسی و سنجش شاخصهای فرهنگ عمومی کشور (شاخصهای غیرثبتی){گزارش}:گزارشهای پیشرفت طرحها وکلان شهرها/به سفارش شورای فرهنگ عمومی کشور؛ مدیر طرح و مسئول سیاست گذاری:منصور واعظی؛ اجرا:شرکت پژوهشگران خبره پارس *بهاء:۱۰۰۰۰۰ ریال-شابک:۷-۶۸-۶۶۲۷-۶۰۰-۹۷۸ *وضعیت نشر:تهران-موسسه انتشارات کتاب نشر ۱۳۹۱ *وضعیت ظاهری:۲۹۵ ص:جدول (بخش رنگی)، نمودار (بخش رنگی)*یادداشت:عنوان دیگر:طرح و بررسی و سنجش شاخصهای فرهنگ عمومی کشور (شاخصهای غیرثبتی) سال ۱۳۸۹ *توصیفگر:شاخصهای غیرثبتی+شاخصهای فرهنگی+گزارشهای پیشرفت طرحها و کلان شهرها *توصیفگر:ایران ۳۸۶۲۸۹ *تهران۱۹۹۰۶۶ /مشهد۲۹۲۳۴۱ /اصفهان ۱۷۰۰۱۷/تبریز۱۸۴۸۱/کرج ۲۷۸۲۵۲/شیراز۲۵۱۷۰۳/اهواز۱۷۶۴۰۳/قم۲۷۰۸۷۷ *شناسنامه افزوده:واعظی، منصور،۱۳۳۳-۷۳۵۰۶۸ *شناسنامه افزوده:شرکت پژوهشگران خبره پارس /شورای فرهنگ عمومی *مرکز پخش:خیابان ولیعصر، زرتشت غربی، خیابان کامبیز، بخش طباطبایی رفیعی، پلاک۱۸، تلفن:۷-۸۸۹۷۸۴۱۵ ketabnashr@gmail.com *لیتوگرافی، چاپ وصحافی:سازمان چاپ و انتشارات اوقاف
  4. English P.W. City and Village in Iran. Settlement and Economy in the Kirman Basin. L., 1966, c. XIX.
  5. . 2013-01-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:2012-01-31.

Şablon:Təbriz məhəllələri

Vikianbarda Təbriz ilə əlaqəli mediafayllar var.

Təbriz
təbriz, məqalə, şəhəri, haqqındadır, digər, mənalar, üçün, dəqiqləşdirmə, səhifəsinə, baxın, fars, تبریز, iranın, əhalisinə, görə, böyük, şəhəri, şərqi, azərbaycan, ostanının, inzibati, mərkəzi, şəhəri, azərbaycanlıların, mənəvi, mədəni, paytaxtı, sayılır, tar. Tebriz Dil Izle Redakte Bu meqale Tebriz seheri haqqindadir Diger menalar ucun Tebriz deqiqlesdirme sehifesine baxin Tebriz fars تبریز Iranin ehalisine gore 5 ci en boyuk seheri Serqi Azerbaycan ostaninin inzibati merkezi Tebriz seheri azerbaycanlilarin menevi ve medeni paytaxti sayilir 3 Tarix boyu Yaxin Serqin en onemli elm ve medeniyyet merkezlerinden biri olmusdur Ehalisinin ekseriyyetini azerbaycanlilar teskil edir Seher Eyneli Eynali daginin cenubunda Sehend vulkanik qalximindan simalda Surxab daginin eteyinde deniz seviyyesinden 1350 1410 metr yukseklikde yerlesir Tebrizfars تبریز38 05 sm e 46 17 s u Olke Iran 1 Basci Irec Sehin Baher d Tarixi ve cografiyasiSahesi 324 km Merkezin hundurluyu 1 340 mSaat qursagi UTC 03 30EhalisiEhalisi 1 558 693 nef 2016 2 Resmi dili farscaReqemsal identifikatorlarTelefon kodu 98 41Poct indeksi 51368Neqliyyat kodu 15tabriz irTebriz Vikianbarda elaqeli mediafayllar Mundericat 1 Etimologiyasi 2 Tarixi 2 1 Orta esrler 3 Milli Hokumet 4 Azerbaycan Demokratik Firqesi 5 1979 cu il inqilabi 6 Cografiyasi 7 Medeniyyeti 7 1 Dil 7 2 El isleri 7 2 1 Xalcaciliq 7 3 Metbex 7 3 1 Enenevi yemekler 7 3 2 Siriniyyatlar 8 Tarixi abideler 9 Birinciler Iranda 10 Turizm 11 Neqliyyat 12 Meshur sexsiyyetleri 13 Senaye 13 1 Agir senaye 14 Qardaslasmis seherler 15 Menbeler ve edebiyyat 16 Qalereya 17 Istinadlar 18 Xarici kecidler 19 Hemcinin baxEtimologiyasi Redakte Tebriz bazari Seherin adi barede mutexessislerin yekdil qerari yoxdur Bezi tarixciler Tarui sozunun qedim turk dilinde ikiqat qala menasini verdiyini deyirler Tedqiqatcilar qeyd edirler ki bu iki qat qala muasir Tebriz seherinin yerinde olmusdur Muasir Tebriz sozunun teleffuzunun ozu ozluyunde mueyyenlesdiyi ehtimal edilir Menbelerde Tarui Tarmakis Turi Taris Tavrez Tavriz Toris Tevres Tarbiz Tabriz Terbiz ve s kimi qeyd olunan Tebriz sozunun etimologiyasi ve seherin salinma tarixi haqqinda muxtelif fikirler movcuddur Bezi muellifler bu adin Surxab dagi nin qedim adi Tori ile elaqedar oldugunu digerleri ise Tebriz kelmesinin Tebriz Tavris Tavaris yeni tav aris dag arasi deyerek qeyd edirler I M Dyakonov Tebriz sozunun ilk formasi olan Tarui Tarmakis sozunun qedim assur dilinde ikiqat qala adlandirildigini qeyd edir Tebriz sozunu gunes sacan menasinda izah edenler onun esasinin qoyulmasini daha qedime apararaq atesperestlik le elaqelendirirler J Sarden Tebrizde olarken seherin maliyye idaresinde xezinedar islemis Mirze Tahire istinaden Tebriz sozunu atesperestlikle elaqelendirib tab isiq riz sacan menasinda isiq sacan kimi izah etmisdir Seid Nefisi de Tebriz sozunun ilk seklinin tab oldugunu bildirerek qeyd edir ki bu ad vaxti ile Sehend daglarinda ates puskuren vulkanlarla elaqedar olmusdur Tebriz sozunu dag adi ile elaqelendiren Kontarini yazir Bu seherin yaxinliginda bir nece qirmizi rengli dag musahide olunur Deyirler ki onlar Tori daglari adlanir Tebriz seheri uc terefden serqden Surxab qerbden Yaniq cenubdan Sehend daglarinin etekleri ile ehate olunmusdur Tarixi RedakteTebriz hele eramizdan evvel seher qala olmusdur Tebriz yaxinliginda Hesenli tepesi nde Ziviye ve Yaniqtepe de aparilan arxeoloji qazintilar zamani tapilmis maddi medeniyyet numuneleri bu erazide senetkarligin yuksek inkisaf etdiyini gosterir Hemcinin Assur hokmdari II Sarqona e e 722 705 mexsus kitabede onun e e 716 ci il de Manna olkesine daxil oldugu Uskayani aldiqdan sonra mohkemlendirilmis Tarui Tarmakis qalasina gelib catdigi qeyd olunur II Sarqonun kitabesinde deyilirdi Tarmakis qalasinin divarlari ikiqat idi Orada Ferat cayi qeder genis olan kanal var onun etrafi ise qalin meseliklerle ehate olunmusdu Seherde gozel binalar var idi Men Tarmakis seherine hucum eden zaman ehali burani terk edib collere qacdi Bu mahali ele kecirdim mudafie ehemiyyeti olan istehkam veziyyetine salinmis yasayis yerleri arasinda doyuse basladim Sehend daginin eteyinde yerlesdiyi ve mohkem istehkam qalalarina malik oldugu ucun Tarmakis herbi strateji baximindan da xususi ehemiyyet kesb etmisdir Qala ozu de su ile doldurulmus derin kanallarla ehate olunmusdur Q A Melikisvili Tauri Tarmakisi mohkemlendirilmis seher hesab etmisdir I Eliyev haqq Tauri Tarmakis Tavriz seheri adlandirmisdir Tebriz seheri e e VIII esrde movcud oldugu halda onun seher kimi hele e e II minilliyin axirlarinda tesekkul tapmasi ehtimal edilir Belelikle Tebriz seherinin uc min illik tarixi vardir Hele Manna dovleti dovrunde bu seher muhum merkezlerden biri olmusdur Antik muelliflerden Polibi Diodor ve Ptolomey bu seherin Ovront daginin Sehend eteyinde yerlesmesi haqqinda melumat verir III esrde Tebriz Atropatenanin esas seherlerinden idi Sasaniler dovrunde strateji ehemiyyeti olan Tebrizde qarnizon saxlanirdi VII esrin ortalarinda ise ereb qosunlari Tebrizi isgal etdi Xilafet dovrunde Tebriz mahal merkezi idi Babek herekati Tebrize de yayilmisdi 852 ci il zelzelesi zamani Tebriz dagilmis bir muddet sonra berpa edilmisdi Xilafetin zeiflediyi dovrde Azerbaycanda yaranmis Revvadiler dovletinin paytaxti Tebriz idi Tebrizin yun ipek ve pambiq parcalari xalcalari xarici olkelere de ixrac olunurdu X esr ereb muelliflerinden Muqeddesi Ibn Havqel ve b Tebrizden abad bir seher kimi behs etmisler 1054 cu ilde Selcuq sultani I Togrul Tebrizi tutdu 1174 cu ilden Qizil Arslanin iqametgahi olan Tebriz sonralar Azerbaycan Eldenizler dovleti nin paytaxtina cevrildi Orta esrler Redakte Civar mehellesi 1340 ci ilde Tebrizde mehelleler Rey mehellesi Derbi ela Qala mehellesi Sencaran mehellesi Taq mehellesi Derbicu mehellesi Vercu ve ya Vicuye Zercu Serd mehellesi Destisah mehellesi Narmiyan mehellesi sonralar Miyar miyar Novber mehellesi Mukle mehellesi Mukle ise ayrica mehelle deyil Mahanliq mehellesinde yerlesirdi 1594 1 Mehad Mehin 2 Seng i Tirasan 3 Qaraqoyunlu 4 Baba Haki Kav Bazar 4 1571 73 cu iller Tebriz mehelleler Vercuye Derbi serd mehellesi Mahad mehin mehellesi Derbi meydan mehellesi Derbi Sotorbanan mehellesi Sesgilan mehellesi Muzefferiyye veqfnamesinde qeyd edilen Mahanliq mehellesi Mahad Mehin mehellesinde yerlesirdi XVI esrde Cerendab mehellesi Surxab mehellesi Xiyaban mehellesi Emirxiz mehellesi Siyaban mehellesi Cahar minar mehellesi Seherin merkezinde yerlesirdi Servirab mehellesi Sengi siyah mehellesi 5 Deveciler mehellesi Selab mehellesi 1220 ci ilde monqol qosunu Tebrizi iki defe muhasireye aldi Tebriz ehalisi bac vermekle qaret ve dagintilardan xilas oldu 1224 cu ilde monqol qosunlari yeniden Tebrize yaxinlasdi Seher reisi Semseddin Tugrai Tebrizin mudafiesini teskil etdi 1225 ci ilde Xarezmsah Celaleddin Tebrizi tutdu 1231 ci ilde monqol qosunu Tebrize hucum etdi 1256 ci ilden Tebriz Elxaniler dovletinin terkibine daxil oldu Sonralar bu dovletin paytaxti Maragadan Tebrize kocuruldu Elxaniler dovrunde Tebrizin erazisi 5 6 defe genislendi XIII esrin 60 ci illerinde Tebrizde monqol zulmune qarsi bas vermis cixislar amansizliqla yatirildi Sultan Mahmud Qazan xanin hakimiyyeti dovrunde 1295 1304 Tebriz Yaxin ve Orta Serqin en boyuk senetkarliq ticaret ve medeniyyet merkezlerinden biri idi XIII esrin sonlarindan XIV esrin 30 cu illerinedek Tebriz tekce Azerbaycanin deyil butun Yaxin ve Orta Serqin iri senetkarliq ticaret ve medeniyyet merkezi kimi sohret tapmisdir Tebriz Serqle Avropa olkeleri arasindaki beynelxalq ipek ve toxuculuq mallari ticaretinde esas ve helledici rol oynayirdi Marko Polonun melumatlari bu zaman Tebrizin Avropa Serq iqtisadi elaqelerinin heyata kecirildiyi cox muhum beynelxalq ticaret merkezi oldugunu gosterir Italyan seyyahi Tebrizin xarici ticaret elaqelerinden behs ederken yazir ki bura Serq mallari almaq ucun Avropa tacirleri xususen genuyalilarda gelirler Venesiya ve genuya respublikalilari Tebrizde mohkemlenmek ustunde mubarize aparirdi Venesiya respublikasi Xezer denizinde gemicilik sahesinde xususi imtiyazlar ele kecirmis Hulaki hokmdari Ebu Seidle muqavile baglayaraq Elxaniler imperiyasi erazisinde imtiyazli ticaret huququ elde etmisdi Tebrizde Venesiyanin ticaret menteqeleri acilmis Venesiya konsulu fealiyyete baslamisdi 1321 ci ilde Tebrizde olmus italyan seyyahi Odorik de Pordenon yazir ki Hulaku hokmdarinin bu seherden elde etdiyi gelir Fransa kralinin butun Fransa dan elde etdiyi gelirden coxdur 1357 ci ilde Altun Orda xani Canibey Tebrizi ele kecirerek Elxaniler dovletine son qoydu 1359 cu ilde ise Celairi Seyx Uveys Tebrizi ele kecirerek Celairiler dovleti nin paytaxtina cevirdi O Tebrizde genis tikinti isleri apardi 1386 ci ilde ise Altun Orda xani Toxtamisin qosunu Tebrizi muhasireye aldi Ehali seher hakimi emir Veli ve Xalxal hakimi Mahmudun basciligi ile mudafieye qalxdi Toxtamis bac verilerse muhasireden el cekeceyini bildirdi Lakin o 250 tumen qizil pul bac aldiqdan sonra sehere soxuldu Tebriz on gun talan edildi 1386 ci ilde Emir Teymur Tebrizi ele kecirdi Tebriz senetkarlarinin bir hissesi Semerqende aparildi Teymurun oglu Miransah Azerbaycanin hakimi olarken Tebrizde xeyli tarixi ve medeniyyet abidesini dagitdirdi Teymurun olumunden sonra 1405 Miransahin oglu Omer Mirze Tebrize hakim oldu 1406 ci ilin iyul ayinda Celairi Sultan Ehmed Tebrizde mohkemlenmeye calisdi 1410 cu ilde Qara Yusif Azerbaycan Qaraqoyunlu dovletinin 1410 1468 esasini qoydu Tebriz yeni dovletin paytaxti oldu 1468 ci ilden Tebriz Qaraqoyunlular dovletine son qoymus Uzun Hesen terefinden yaradilan Azerbaycan Agqoyunlular dovletinin paytaxtina cevrildi Agqoyunlu Uzun Hesen Tebrizde Nesriyye ve Meqsudiyye medreselerini Uzun Hesen camisini meshur Qeyseriyye ustuortulu bazarini tikdirdi Onun varisi Sultan Yaqub dovrunde Tebrizde mohtesem Hestbehist saray kompleksi tikildi XV esrde Azerbaycan erazisinden cox muhum ehemiyyeti olan beynelxalq karvan yollari kecirdi Bu yollardan biri Yaxin ve Orta Serq bazarlarini Tebriz Xezersahili Azerbaycan rayonlari ve Hestarxan vasitesile Moskva ile birlesdirirdi Serq olkelerinin Avropa olkeleri ile ticaret elaqelerinin heyata kecirilmesinde Tebriz Bursa Istanbul yolunun boyuk ehemiyyeti vardi Uzun muddet genis erazili feodal dovletlerinin paytaxti olmus Tebriz seheri bu beynelxalq karvan yollarinin hamisinin qovsaginda yerlesmekle sanki Avropa Asiya ticaretini tenzim etmisdi 1501 ci ilde qizilbaslar I Ismayilin basciligi ile Tebrize daxil oldular Tebriz Azerbaycan Sefeviler dovletinin paytaxti elan edildi 1514 cu ilde Osmanli Sultani I Selimin qosunlari Tebrizi tutdu Alti gunden sonra I Selim Tebrizi terk etmeye mecbur oldu O minden artiq Tebriz ustasini ailesi ile birlikde Istanbula apardi Sefevi Osmanli muharibeleri dovrunde Tebriz defelerle elden ele kecirildi ve qaret edildi 1562 ci ilde Tebrizde olan ingilis seyyahi Cenkinson yazir ki bu seherin ticaret ehemiyyeti evvelki dovre nisbeten azalmisdir Bunun esas sebebi Osmanli sultaninin herbi yurusleri olmusdu 1585 1586 ci illerin Osmanli isgali zamani Tebriz agir zerbelere meruz qaldi Oruc bey Bayat yazir ki osmanlilar terefinden ele kecirilib talan edilenedek Tebrizde 80 minden artiq ev sahibi yaxud 360 min nefer yasayirdi XV XVII esrlerde Tebriz Yaxin Serqin muhum senetkarliq ticaret ve medeniyyet merkezlerinden idi Menbelerde hemin dovrlerde Tebrizde 300 minden artiq ehalinin yasadigi haqqinda melumatlar vardir Xandemir ve Oruc bey Bayat Tebrizi Serqin paytaxti alemin meskun olan dordde bir hissesinin en abad seheri kimi qiymetlendirmisler Tebriz XVII esrde de Azerbaycan memarliginin baslica inkisaf merkezlerinden umdesi idi XVII esrin ortalarinda Tebrizde 250 mescid 47 medrese 300 karvansara 15 min dukan vardi 63 XVII esrin 60 ci illerinin sonunda 70 ci illerinin evvellerinde Tebriz oz sahesine ezemetine serveti ticareti ve ehalisinin sayina gore Sefevi dovletinin ikinci seheri idi ve seherde 500 min nefer yasayirdi Osmanli seyyahi Ibrahim Efendi Pecevi ise Seherin ozunde 19 came mescidinin insan qelbini riqqete getiren fevvareli 21 hamamin 200 karvansaranin 12 min koske malik olan bezekli bazarlarin saysiz bag ve xiyabanlarin oldugunu gosterirdi XVII esrin sonlarinda Azerbaycan iqtisadiyyatinin umumi tenezzulu ile elaqedar olaraq Tebrizin ehalisi getdikce azaldi Ticaret ve senetkarliqla mesgul olan ehalinin seherlerden kutlevi suretde axini iqtisadiyyatin hecminin azalmasina getirib cixardi Hemin dovr erzinde Tebriz seherinin ehalisinin sayi uc defeden cox azaldi XVIII esrin evvellerinde Sefevi imperiyasinin derin siyasi iqtisadi bohran kecirmesi daxili mubarizeye yol acdigi kimi qonsu Rusiyanin ve Osmanli imperiyasinin Sefevi mulklerini bolusdurmek ugrunda mubarizeye baslamaga serait yaratdi 1725 ci ilde Osmanli qosunu Tebrizi ele kecirdi 1730 cu ilde gorkemli Azerbaycan serkerdesi Nadir xan Efsar Tebrizi osmanlilardan azad etdi 1735 de Nadir xan Efsar terefinden Azerbaycan torpaqlari Rusiya ve Osmanli isgalindan tamamile azad edildi Tebriz Nadir sah Efsarin yaratmis oldugu imperiyanin esas seherlerinden birine cevrildi 1747 ci ilde Nadir sah Efsarin oldurulmesinden sonra Azerbaycanin diger bolgelerinde oldugu kimi Tebrizde de musteqil dovlet xanliq yaradildi XVIII esrin ortalarinda Emiraslan xan Efsar merkezi Tebriz seheri olmaqla Azerbaycanda hakimiyyeti ele aldi 1758 ci ilde Tebriz Urmiyali Feteli xan Efsarin 1761 ci ilde ise Xoylu Necefqulu xan Dumbulunun hakimiyyeti altina dusdu 1791 ci ilde Tebriz xanligini Aga Mehemmed xan Qacar ele kecirdi Qacarlar dovrunde Tebriz veliehdin iqametgahi idi 1826 1828 ci iller Rusiya Iran muharibesi zamani Rusiya qosunu Tebrizi tutdu oktyabr 1827 Turkmencay muqavilesine 1828 esasen Tebriz Iranin hakimiyyetinde qaldi Milli Hokumet RedakteQacar sulalesi dovrunde Tebriz Iran veliehdi nin qerargah seheri 1905 1911 ci illerde ise Iran inqilabinin merkezi olmusdur Inqilaba Tebrizin qehreman ogullari Settar xan ve Bagir xan rehberlik edirdi 1911 ci ilin dekabrinda rus kazak ordusunun yardimindan istifade eden Mehemmedeli sah Tebrizi ele kecirdi dinc ehaliye divan tutuldu 1917 1919 cu illerde Cenubi Azerbaycanda Ingilterenin mustemlekecilik siyasetine qarsi guclu xalq herekati basladi Seyx Mehemmed Xiyabaninin rehberliyi altinda Tebriz usyancilari valini seherden qovdular 1920 ci ilin aprelin 7 de Seyx Mehemmed Xiyabaninin rehberliyi ile Tebrizde silahli usyan neticesinde hakimiyyet Ictimai Idare Heyetinin eline kecdi 1920 ci il iyunun 23 de S M Xiyabaninin rehberliyi altinda Milli Hokumet teskil olundu Iyunun 24 de Milli hokumet Alaqapiya kocdu Milli Hokumet kend teserrufati maarif maliyye sehiyye edliyye sahelerinde islahatlar kecirmeye basladi Tebrizde pulsuz qiz mektebinin acilmasi o dovr ucun fovqelade hadise idi Yeni acilmis mekteblere Bakidan muellimler devet edildi Bununla yanasi hokumet 12 min neferlik milli qvardiya yaratmaga basladi Tebrizde xalca fabrikinin tikintisine baslandi seker zavodu toxuculuq ve deri fabriklerinin tikilmesi kend teserrufati bankinin ve milli bankin acilmasi pul islahati ve seher belediyyesine seckilerin kecirilmesi planlasdirildi Maarif medeniyyet sehiyye edliyye veqf ve herbi isler uzre idare ve nazirlikler yaradildi 1920 ci il sentyabrin 12 de eksinqilabi quvveler Tebriz uzerine hucuma kecdiler Alaqapini ele kecirdiler sentyabrin 14 de Teceddud qezetinin binasini dagitdilar Hemin gun S M Xiyabani olduruldu Irticacilar usyancilara divan tutdular Belelikle Cenubi Azerbaycandaki milli azadliq herekati ingilis quvvelerinin komeyi ile Iran irticasi terefinden yatirildi Buna baxmayaraq Tebriz usyani Cenubi Azerbaycanda elece de Iranda yasayan xalqlarin tarixinde muhum rol oynadi Mehz bu usyanin neticesi olaraq 1920 ci il iyunun 25 de Vusuqeddovle istefaya cixdi ve 1919 cu ilde imzalan Ingiltere Iran sazisi 1921 ci ilde legv edildi Azerbaycan Demokratik Firqesi Redakte Seyid Cefer Piseveri 1945 ci ilin yayinda Cenubi Azerbaycanda demokratik herekatin II merhelesi baslandi Murtece quvvelerin hucumlarinin qarsisini almaq meqsedile 1945 ci ilin sentyabrinda Azerbaycanin taninmis demokratlarindan bir qrupu basda Seyid Cefer Piseveri olmaqla Azerbaycan Demokratik Firqesini ADF yaratdilar Partiyanin elan olunan beyanatinda demokratik Iranin terkibinde Azerbaycana inzibati teserrufat ve medeni muxtariyyet verilmesi ireli surulurdu 1945 ci il oktyabrin 2 4 de ADF nin kecirilen qurultayinda siyasi mubarizenin dinc yolla davam etdirilmesine qerar verildi Noyabrin 21 de xalqin taninmis xadimlerinden ibaret Azerbaycan Xalq Konqresi cagrildi O ozunu Muessisler Meclisi elan ederek umumi seckiler yolu ile Azerbaycan Milli Meclisinin cagirilmasi ve Milli hokumetin yaradilmasi telebini ireli surdu Muessisler Meclisinin qerarinda deyilirdi ki Milli hokumet Iran dovletciliyi cercivesinde fealiyyet gostererek Azerbaycanin milli medeni muxtariyyetini temin etmelidir Noyabrin 27 den dekabrin 10 dek Azerbaycanin her yerinde seckiler kecirildi Dekabrin 12 de toplanmis Milli Meclis S C Piseverinin basciligi ile Milli hokumet yaratdi Hokumet 10 nazirlik ali mehkeme ve bas prokurorluqdan ibaret idi Bu hadise tarixe 21 Azer herekati kimi daxil olmusdur Milli hokumet birinci dereceli vezife kimi yerlerde yeni inzibati erazi orqanlarini yaratmaga basladi 1946 ci ilin yanvar fevral aylarinda seckiler kecirildi ve muvafiq strukturlar yaradilmaga baslandi 1946 ci ili fevralinda Milli hokumet aqrar qanunu qebul etdi Qanuna gore xalise adlanan dovlet torpaqlari Azerbaycandan qacmis ve ona qarsi mubarize aparan mulkedarlarin ve sahibkarlarin torpaqlari musadire olunaraq kendliler arasinda bolusduruldu Mayin 12 de Emek haqqinda qanun verildi Milli hokumet 1946 ci il yanvarin 16 da Dil haqqinda qanun qebul etdi Azerbaycan dili resmi dovlet dili elan olundu Iyun ayinda Tebriz Universiteti tesis olundu Az bir vaxtda ana dilinde mektebler qiraetxanalar kitabxanalar birlikler qezet ve jurnallar fealiyyete basladi Milli demokratik herekatin ictimai heyatin butun sahelerinde ugurlari sah hokumetinde boyuk tesvis yaratdi Buna gore de Iranin hakim daireleri demokratik herekati bogmaga hazirlasirdi Hokumete basciliq eden Ehmed Qevam xalqi aldatmaq ucun Milli hokumetle danisiqlara basladi 1946 ci ilin iyununda Tebrizde onlarla muqavile bagladi O hemcinin ABS Ingiltere ve SSRI arasindaki ziddiyyetlerden de istifade ederek Iran meselesi nin BMT de baxilmasina nail oldu Sovet ordusu Cenubi Azerbaycandan cixarildi ABS ve Ingilterenin Irana siyasi herbi yardim gostermelerine raziliq alindi Iran hokumeti parlamente seckilere nezaret behanesi ile Azerbaycana qosun yeritdi Oz herbi texniki ustunluyunden istifade eden Iran qosunlari dekabrin 12 de Tebrize daxil oldular Minlerle insan gullelendi ve hebse alindi Kutlevi teqibler baslandi ADF ve Milli Hokumetin rehberleri gullelendiler dar agacindan asildilar Cezadan xilas olmaq ucun on minlerle vetenperver muhaciret etmeye mecbur qaldi 1941 1946 ci iller milli azadliq herekati meglubiyyete ugradi Mueyyen obyektiv daxili sebeblerle yanasi ABS Ingiltere ve SSRI nin Irandaki siyaseti de oz tesirini gosterdi Her uc dovlet imperiya perest maraqlarini butov bir xalqin taleyinden ustun tutdu Cenubi Azerbaycandaki milli azadliq herekati meglubiyyete ugrasa da olkenin sonraki tarixine boyuk tesir gosterdi xalqda oz milli varligi tarixi ve medeniyyetine bagliligi ideyasini mohkemlendirdi 1979 cu il inqilabi RedakteIranda 1978 1979 cu iller inqilabinda da Tebriz ehalisi en feal sekilde istirak etdi 1979 cu il fevralin 11 de Tehranda qelebe calan inqilab fevralin 16 da Cenubi Azerbaycanda basa catdirildi Inqilab dovrunde azerbaycanlilar 25 min nefere yaxin qurban verdiler Azerbaycan turklerinin feal istirak etdiyi antisah ve antiimperialist inqilab qelebe ile basa catdiqdan sonra onlar milli muxtariyyet alacaqlarini gozleyirdiler Lakin qelebenin ilk gununden hakimiyyeti ele alan Ayetullah Xameyni terefdarlari umumxalq rey sorgusu ile 1979 cu il aprelin 1 de Iran Islam Respublikasi elan etmeye nail oldular Butun Iran ehalisi kimi Azerbaycan turklerinin de boyuk ekseriyyeti beraberlik ve demokratik azadliqlar verilmesini milli huquqlarin yuksek seviyyede temin edilmesini gozleyirdiler Bu telebler yeni Konstitusiyanin muvafiq maddelerinde az cox oz eksini tapsa da onlarin coxu kagiz uzerinde qaldi Azerbaycan turkleri ucun en agrili mesele milli dilin statusunu mueyyen eden Esas Qanunun 15 ci maddesi idi Yerli dillerin fars dili ile yanasi metbuatda kutlevi informasiya vasitelerinde ve mekteblerde mili edebiyyatin tedrisinde islenmesi azad edilse de Azerbaycan mekteblerinde buna icaze verilmedi Tebriz hal hazirda Cenubi Azerbaycanin en boyuk seheri iqtisadi ve medeniyyet merkezi Serqi Azerbaycan eyaletinin inzibati merkezidir Ehalisinin sayi texminen 1 597 319 neferdir onlarin mutleq ekseriyyeti Azerbaycan turkleridir Tebriz tarix boyu bu dovletlerin terkibinde olub 1375 1468 Qaraqoyunlular1469 1501 Agqoyunlular1501 1514 Sefeviler1514 Osmanlilar1514 1534 Sefeviler1534 1535 Osmanlilar1535 1548 Sefeviler1548 Osmanlilar1548 1585 Sefeviler1585 1603 Osmanlilar1603 1610 Sefeviler1610 1611 Osmanlilar1611 1724 Sefeviler1724 1730 Osmanlilar1730 1736 Sefeviler1736 1747 Efsarlar sulalesi1747 1802 Tebriz xanligi1802 1827 Qacarlar1827 1828 Rusiya Imperiyasi1828 1905 Qacarlar1905 1911 Iran Konstitusiya Inqilabi1911 1912 Rusiya Imperiyasi1912 1925 Qacarlar1925 1945 Pehleviler1945 1946 Azerbaycan Milli Hokumeti1946 1979 Pehleviler1979 1979 Muveqqeti hokumet1979 Iran Islam RespublikasiCografiyasi RedakteSeher qirmizi rengli torpaga sahib olan Eynal Zeynal Aynali ve yaxud Surxab yuksekliyinin Cenubunda yerlesir Bu ovaligin seviyyesi Urmiya golunun Simal Serq bucagina teref getdikce azalir Eynal Zeynal yuksekliyi deniz seviyyesinden 1800 m hundurlukde yerlesmekle beraber seherin Simal Qerbinden baslayaraq Qaradag silsilesini Sehend dagi ile birlesdirir Seherin Cenubunda deniz seviyyesinden 3547 m hundurluye malik olub zirvesi daim qarla ortulu olan Sehend dagi ile seher arasinda texminen 50 km mesafe var Bu dag qedim Assur menbelerinde Uaus dagi adlandirilir Dagin simalinda ve seherin cenubunda yerlesen Yaniq adlanan tepeler deniz seviyyesinden 500 600 m hundurde yerlesir Serq terefden seheri cox yuksek olmayan Saridag farslar bu dagi Zerdkuh adlandirir ehate edir Seherin erazisi deniz seviyyesinden 1350 1500 mm e qeder yekseklikde yerlesir Belelikle Tebriz seherinin etrafinda olan daglar onu uzuk qasi kimi ehate etmisdir Seher ve onun etrafinin elverisli tebii cografi seraiti orada insan meskenlerinin hele qedim dovrlerden yaranmasina sebeb olmusdur Tebriz seheri ve onun etrafinda olan ekin saheleri habele baglar su ehtiyati az olan kicik dag caylari ve arxlar vasitesiyle suvarilir Lakin ele caylar da vardir ki onlardan yalniz ilin mueyyen dovrlerinde istifade etmek olur Qalan dovrlerde ise suyun terkibinde duz mehlullari cox oldugundan suvarilma isi cetinlesir Bele caylardan biri de Acicay cayidir Bu cay Savalan daginin Serq eteklerinden baslangicini alaraq Serab mahalini suvardiqdan sonra Xanimrud mahalinda Iskendercayla birlesir ve Tebriz seherinin simalindan kecir Acicay Mayan Axola Baranli Satinli ve Sora kendlerinin erazisinden kecerek Urmiya golune tokulur Orta esr muellifi Hemdullah Qezviniye gore vaxtile Tebriz seherinin etrafinda 600 e qeder kehriz movcud olmusdur Qeyd etmek lazimdir ki Azerbaycanda kehriz suvarma sisteminin tarixi cox qedimdir Tebriz erazisi kontinental eraziye malikdir Burada qisda tempratur 28 yayda ise 25 30 derece olur Medeniyyeti RedakteDil Redakte Seherde danisilan dil Azerbaycan dilidir 6 7 2010 cu ilde Tebriz seherinde ehalinin ana diline esasen etnik terkibi 8 etnik qrup nisbetiAzerbaycanlilar 96 50 Farslar 2 90 Digerleri 0 60 El isleri Redakte Dulusculuq Oyma el isleri Iyne el isleri Sebeke Ressamliq eserleri Mis qablar Misgerlik 9 Xalcaciliq Redakte Tebriz orta esrlerden gunumuze qeder xalcaciliq merkezi kimi boyuk sohret qazanmisdir Xalcaciliqda Tebriz mektebi meshurdur Bu gunlerde Tebriz xalcasi dunya bazarlarinda cox istenilenlerdendir ve Avropadan ABS a kimi cox sayda musterileri vardir Modern Tebriz xalcalari cesidli dizayn ve boyalarda olur Iran xalcalarini butun dunyada meshur eden Tebriz xalca tacirleri Iranin eyaletlerinden de xalca tedaruk edib Istanbul bazarlarina Avropa ve Amerika istehlakcilari ucun gonderirdiler 10 Metbex Redakte Enenevi yemekler Redakte Goy lobya kukusu Tebriz kotleti Tebriz kuftesi Dolma ile Tebriz kuftesi birlikdeTebriz kuftesi Tebriz kotleti Doymac Goy lobya kukusu Sogansu Yerkoku xurustu Yarpaq dolmasi Qatiq asi Yoqurtlu as Umac asi Pomidor asi Sozu sorbasi Goyerti sorbasi Das kelem asi Mercimek sillesi 11 Siriniyyatlar Redakte Nuqa Eris Tebriz paxlavasi Rahetulhulqum Riste xetai Zeferanli Lovz Qurabiye 12 13 Tarixi abideler RedakteTebriz qedim dovrlerden Azerbaycanin paytaxti olmaqla yanasi hem de atesperestliyin merkezlerinden biri olmusdur Hazirda Tebriz yaxinliginda Allahu ekber dagi ustunde Baba dagi yaxinliginda mohkem das divarlara malik olan atesgah binasinin qaliqlari saxlanlir Bu atesgah xalq arasinda Zerdust peygember atesgahi adi ile meshurdur Birinciler Iranda RedakteIlk defe olaraq Iranda Tebriz seherinde birinci cap evi birinci asfalt olunan xiyaban birinci telefon birinci yeni mekteb ve qurulubdur Bunun ucun Iranda Tebrize birinciler seheri deyilir Bu barede Semed Serdariniya bir kitabi Fars dilinde yazib Cap ve cap evi Birinci cap evi Ereb elifbasila Mirze Zeynalabdin Tebrizi vasitesile 1233 hicri qemeri ilinde Tebrizde qurulub Birinci kitab ki bu cap evinde cap olunub Mirze Isa xan Qaimmeqamin Cehadiyye risalesidir Bu cap evi 1245 hicri qemeri ilinde baglandi O zamanlar cap kelimesi islenmirdi ve oraya Basmaxana metbee darolteb ve daroltebae deyerdiler 14 Kitabxana Terbiyet kitabxanasi Iranin birinci umumi kitabxanasidir ki 1300 gunes ilinde Mehemmedeli Terbiyet vasitesile Tebrizde qurulub Bu kitabxana evvelce Maarif umumi kitabxana ve qiraetxana adlanmisdi Ama sonralar onu yaradanin ehtiramina Terbiyet adi verildi 1335 gunes ilinde Tebrizin milli kitabxanasi quruldu ve inqilabdan sonra Terbiyet kitabxanasinin xetti nusxeleri oraya aparildi Reb residi veqfnamesi ki Iranin birinci sebt olunmus eseridir Bu kitabxanada saxlanilir 14 Kinoteatrlari Iranin birinci umumi sinemasi Tebriz seherinde qurulub 1279 gunes ilinde Fransalilar terefinden onlarin kilisalarinin yaninda qurulub 4 il sonra Tehranda birinci umumi sinema salonu Mirze Ibrahim xan Sehhaf basi vasitesile quruldu 14 Tehsil Iranin birinci yeni mektebi Mirze Hesen Rusdiyye vasitesile Tebrizin Sesgilan mehellesinde qurulub Mirze Hesen Rusdiyye cavanliginda Beyruta gedib orda medreselerde ders vermek yollarini arasdirib sonra Istanbula getdi Sonra Misire gedib Tebrize qayidandan sonra bir yeni medrese qurdu Memoriyal medreseside Tebrizin qedim medreselerindendi ki AMrilalilar terefinden idare olunurdu 14 Yeni edebiyyat Mirze Ebdulrehim Neccarzade Tebrizi Mirze Ebdurrehim Talibov yeni insa ya edebiyyat baslayani tanilir O zamaninin agir kelmelerini qiraga qoymaginan sade kelmeler isletmeye basladi edebiyyatda Mirze Feteli Axundov numayis yazmagin atasidir Iranda Mirze Aga Tebrizi de birinci kesdir ki farsca numayisname yazmaga baslayib Iranda 14 Usaq bagcasi ve kar ve lallar mektebi Iranin birinci Usaqlar baxcasi ve birinci kar ve lallar medreseside Tebrizde qurulub Cabbar Bagcaban Tebrizde bir usaqlar baxcasi Bagceye etfal adinda qurdu 14 Ticaret otagi Iranda birinci Ticaret otagi 1285 gunes ilinde Tebrizde qurulub Tehranin ticaret otagi Tebrizin ticaret otagindan sonra qurulub 14 Rabite Iranin brinci telefon merkezi 1280 qemeri ilinde Qasim xan Vali vasitesile Tebrizde quruldu Qasim xan Vali nece il sonra Tebrizin birinci belediyye basciligina secildi 14 Enerji Qasim xan Vali 1281 qemeri ilinde eliye bildi ki Iranin birinci elektrik fabrikinin imtiyazini ele kecirtsin O eliye bildi ki Mecidiyye xiyabaninin qiraqlarin isiqlandirsin 14 Seher ici avtobus kredit karti Tebriz birinci seherdir Iranda ki orda avtobuslar kagiz biletinin yerine kredit kart isledirler Turizm RedakteTebriz tarixi boyu defelerle 858 1041 ve 1721 ci illerde zelzelelerle viran olub Bu zelzeleler tarixi abidelerin coxunu mehv edib Bu zelzelelerden salamat cixan en onemli abideler Erk qalasi ve Goy mesciddir Tebrizde sekkizden cox boyuk muzey var Abideler Erk qalasi Goy mescid Tebriz bazari Emir Nizam evi Kemal parki Seyx Kemal mezari Sairler mezari Xaqani parki Gulustan bagi Baglar bagi Behnam evi Qari korpusu Aci cay korpusu Mensor korpusu Cume mescidi Nobar hamami Eyneli Aynali Muzeyler Azerbaycan muzeyi Olcu muzeyi Mesrutiyye muzeyi Sehriyar muzeyi Ustad Bohtuni muzeyi Qacar muzeyi Tebiet muzeyi Belediyye muzeyi Oteller Pars oteli Sehriyar oteli Qosteres oteli Tebriz beynelxalq oteli Azerbaycan oteli Erk oteli Derya oteli Park oteli Negin oteli Sina oteli Mermer oteli Universitetler Tebriz Universiteti Sehend Texniki Universiteti Terbiyet Muellim Universiteti Azade Islame Universiteti Serac Universiteti Rusdiyye Universiteti Nebi Ekrem Universiteti Kitabxanalar Tebriz Milli Kitabxanasi Terbiyet kitabxanasiYaxin kendler Axmaqeye Basminc Barinc Bavil Ravasan Qaramelik Pinesalvar Sahgolu Livan Herbi Bere Isfehlan Kerge Seydava Emend Mayan Petava Mehelleleri Axuni Emirxiz Engec Emi zineddin Bagmese Barinc Bagsimal Bilanki Sirxab Sinciran Yaniq Qaramelik Qaraagac mehellesi Qonqabasi Kucebag Hokmavar Kucuvar Nobar Rastakuce Caharmenar Sam Qazan Deveci mehellesi Maralan Verci Sisgilan Xelattusen Xiyavan Custduzan Cerendab Seyid HemzeNeqliyyat RedakteBeynelxalq neqliyyat Tebriz Sento yolu Iran demir yolu ve Tebrizin beynelxalq aeroport hava limani vasitesile dunyanin ayri ayri olkeleri ile elaqesi var Seher ici Tebrizin umumi taksi ve avtobus sebekesi var Bir nece xususi quruplar da vardir ki taksi xidmeti gosterirler Metro sebekesi Sehere aid olan yeralti qatar sebekesi Hal hazirda Tebrizin tekmillesdirilmis qatar sebekesi yoxdur ancaq dovlet tikintisini davam etdirir Meshur sexsiyyetleri RedakteSiyasetciler Settar xan Bagir xan Seyx Mehemmed Xiyabani Seyid Hesen Tagizade Ehmed Kesrevi Irec Mirze Mirze Ebdurrehim Talibov Semed xan Mumtazesseltene Mirze Ismayil xan Mumtazeddovle Mirze Ibrahim xan Hekimi Fereh Pehlevi Sair ve yazicilar Qetran Tebrizi Humam Tebrizi Pervin Etisami Mehemmed Huseyn Sehriyar Eli Huseynzade Dasqin Nesir Paygozar Semed Serdariniya Seyidcemal Torabi Tebatebayi Nasir Rehnemayi Sahseveri Mehemmedeli Terbiyet Mirze Tagixan Rafet Tebrizi Irec Mirze Semed Behrengi Digerleri Kerim Bagiri Resul Xetibi Settar Hemedani Mohsun Hestrudi Mehemmed Tagi Ceferi Sems TebriziSenaye RedakteAgir senaye Redakte Tebriz Iranin en muhum senaye seherlerindendir Bu seherin mehsullarindan sement masin aletleri neqliyyat vasiteleri petrokimyasal ve coxlu ayri mehsullari ad aparmaq olar Boyuk senaye komplekslerinden bezileri asagidakilardir Tebrizin masin duzelden fabriki Masin aletleri duzelden fabrik Iranin traktor duzelden sirketi Cesidli neqliyyat vasiteleri duzelden sirket Tebrizin petrokimyasal kompleksi Olkenin bas petrokimyasal komplekslerinden biri Tebrizin neft saflasdirma zavodu Tebrizin Iran xodro sirketi Tebrizin rexs xodro dizel sirketi Tebrizin Motojen sirketi Boyuk sokolad fabrikleri Tebrizin yemek senayeleri ozellikle sokolad duzeltmekde taninmis ve meshurdurlar Bunun ucun sehere Iranin sokolad seheride deyerler Boyuk sokolad fabriklerinin bezilerini asagida gore bilersiniz Aydin Anata Sirin esel Cicek Aysuda SokomadQardaslasmis seherler Redakte Baki Azerbaycan Gence Azerbaycan Vyana Avstriya Uhan Cin Hosimin Vyetnam Erzurum Turkiye Istanbul Turkiye Izmir Turkiye Konya Turkiye Qezze Felestin Zaqreb Xorvatiya Kazan Rusiya Xucend TacikistanMenbeler ve edebiyyat RedakteAzerbaycan tarixi Yeddi cildde 1 7 ci cilddler Baki 1998 2003 Dyakonov I M Istoroya Midii M L 1956 Baladzori Kniga zaovaniya stran per P K Zhuze Materialy po istorii Azerbajdzhana Ob vo po izucheniyu Azerb Baku 1927 Jagut al Hamavi Mudzham ad buldan Svedeniya ob Azerbajdzhane per s arabskogo Z M Buntyatova i P K Zhuze Baku 1983 Aliev I G Istoriya Midii Baku 1960 Melikishvili G A Drevnevostochnyematerialy po istorii narodov Zakavkazya I Nairi Urartu Tbilisi 1954 Bunyadov Z M Azerbaycan Atabeyler dovleti 1136 1225 Baki 1985 Qasqay S Manna dovleti Baki 1993 Onullahi S M XIII XVII esrlerde Tebriz seherinin tarixi Baki 1982 Qalereya Redakte Sahgolu Elgolu Tebriz bazari Sehid Bakeri bulvari Meqberetusuera Sairler Meqberesi Behnam evi WTC goydeleni Tebriz cume mescidi Tebriz belediyyesinin tikintisi Tebriz panoramasi Tebriz Saat Qullesi Rusdiyye mehellesi Azerbaycan muzeyi Bolur goydeleni Muqeddes Meryem kilsesiIstinadlar Redakte Moin M Muin lugeti Amirkabir publisher 1972 lt a href https wikidata org wiki Track Q4746777 gt lt a gt lt a href https wikidata org wiki Track Q3462918 gt lt a gt lt a href https wikidata org wiki Track Q3318947 gt lt a gt Statistical Center of Iran gt Home 1 2 3 درباره تبريز 2012 05 26 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2012 06 20 Azerbaycan turkcesinin Tebriz lehcesi فهرست نویسی پیش از انتشار کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران شماره کتابشناسه مل ی ۲۸۹۰۶۹۰ عنوان و نام پدیدآورنده طرح بررسی و سنجش شاخصهای فرهنگ عمومی کشور شاخصهای غیرثبتی گزارش گزارشهای پیشرفت طرحها وکلان شهرها به سفارش شورای فرهنگ عمومی کشور مدیر طرح و مسئول سیاست گذاری منصور واعظی اجرا شرکت پژوهشگران خبره پارس بهاء ۱۰۰۰۰۰ ریال شابک ۷ ۶۸ ۶۶۲۷ ۶۰۰ ۹۷۸ وضعیت نشر تهران موسسه انتشارات کتاب نشر ۱۳۹۱ وضعیت ظاهری ۲۹۵ ص جدول بخش رنگی نمودار بخش رنگی یادداشت عنوان دیگر طرح و بررسی و سنجش شاخصهای فرهنگ عمومی کشور شاخصهای غیرثبتی سال ۱۳۸۹ توصیفگر شاخصهای غیرثبتی شاخصهای فرهنگی گزارشهای پیشرفت طرحها و کلان شهرها توصیفگر ایران ۳۸۶۲۸۹ تهران۱۹۹۰۶۶ مشهد۲۹۲۳۴۱ اصفهان ۱۷۰۰۱۷ تبریز۱۸۴۸۱ کرج ۲۷۸۲۵۲ شیراز۲۵۱۷۰۳ اهواز۱۷۶۴۰۳ قم۲۷۰۸۷۷ شناسنامه افزوده واعظی منصور ۱۳۳۳ ۷۳۵۰۶۸ شناسنامه افزوده شرکت پژوهشگران خبره پارس شورای فرهنگ عمومی مرکز پخش خیابان ولیعصر زرتشت غربی خیابان کامبیز بخش طباطبایی رفیعی پلاک۱۸ تلفن ۷ ۸۸۹۷۸۴۱۵ ketabnashr gmail com لیتوگرافی چاپ وصحافی سازمان چاپ و انتشارات اوقاف Tebriz seherinin el isleri nedir English P W City and Village in Iran Settlement and Economy in the Kirman Basin L 1966 c XIX Tebrize mexsus olan yemekler Tebrizde yaygin olan siriniyyat novleri Enenevi siriniyyatlar 1 2 3 4 5 6 7 8 9 لیست اولین های تبریز 2013 01 15 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2012 01 31 Xarici kecidler RedakteSerqi Azerbaycan Ostaninin resmi sayti Arxivlesdirilib 2011 03 03 at the Wayback Machine fars Tebrizin resmi sayti Arxivlesdirilib 2008 10 12 at the Wayback Machine fars Tebriz Dovlet Universiteti Arxivlesdirilib 2016 10 29 at the Wayback Machine fars Tebriz Dovlet Tibb Universiteti Arxivlesdirilib 2008 12 10 at the Wayback Machine ing fars Sehend Texnologiya Universiteti fars Azerbaycan Muellim Terbiyet Universiteti Arxivlesdirilib 2008 11 10 at the Wayback Machine fars Tebriz Azad Universiteti fars Serqi Azerbaycan kend teserrufati fars Tebriz Neft Kimya Senayesi fars Tebrizin turist xeritesi Arxivlesdirilib 2007 09 28 at the Wayback MachineHemcinin bax RedakteQerbi Azerbaycan ostani Iran karikatura qalmaqali Tebriz seherinin bascilari ATA Hava Yollari Sablon Tebriz mehelleleri Vikianbarda Tebriz ile elaqeli mediafayllar var Menbe https az wikipedia org w index php title Tebriz amp oldid 6071475, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.