fbpx
Wikipedia

Təbiət

Təbiət — maddi dünya, elmin öyrəndiyi əsas obyekt. İnsan ətrafında olan bütün reallıq təbiət adlanır. Təbiət iki yerə bölünür: canlı və cansız.

Qeyri-maddi təbiətenerjiyə malik olan maddə və fiziki sahə. Onun quruluşu aşağıdakı sıralama ilə gedir : elementar hissəcik, atom, kimyəvi element, planet, ulduzkainat.

Maddi təbiət — müxtəlif hallarda ola bilər :qaz, maye, bərkplazma). Materialist dünyagörüşünə görə hesab edilir ki, qeyri-maddi təbiətin inkişafı canlı təbiətin yaranmasına gətirib çıxarıb.

Cansız təbiəti aşağıdakı şəkildə ayırmaq olar:

Canlı təbiət — bütün orqanizmlərin cəmidir. Elmdə o 7 növə bölünür: viruslar, protistlər, arxeylər, bakteriyalar, göbələklər, bitkilərheyvanlar. Canlı orqanizm biosferanın tərkib hissəsi olan ekosistemdə yaşayır. Təkamül nəzəriyyəsinə görə canlı orqanizmin inkişafı insanın yaranmasına gətirib çıxartmışdır.İnsanın hər 3 sm-də 26000 bakteriya vardır.

Canlı təbiəti cansız təbiətdən fərqləndirən 5 əsas xüsusiyyəti qeyd etmək olar. Canlı təbiət:

  1. Tənəffüs edir
  2. Qidalanır
  3. İnkişaf edir
  4. Çoxalır
  5. Məhv olur

Təbiətdə ritm- təbii hadisələrin və proseslərin müəyyən ardıcıllıqla və qanunauyğun tezliklə növbələşməsi. Dövri və tsiklli təbiət ritmləri ayırırlar. Dövri ritmlərdə eyni tipli mərhələlər təxminən eyni bərabər vaxt fasiləsində təkrar olunur (gecə və gündüzün əvəz olunması, illərin əvəz olunması və s.). Tsikllik təbiət ritmlərində tsiklin daimi orta müddətinə eyni mərhələlər arasındakı vaxt fasilələri dəyişkən uzunluqda (müddətdə) olur (iqlim tərəddüdü, günəş aktivliyinin maksimumu və s.). Çoxəsrlik, çoxillik, illik, mövsümilik, sutkalıq və sutkadaxili ritmlik hadisələri müşahidə edilir ki, biosfer üçün həm xarici faktorlarla (kosmik təsir, günəş aktivliyi, mövsümlərin və gecə-gündüzün əvəz olunması), həm də daxili inkişaf qanunauyğunluqları ilə (suksessiya, populyasiyanın qocalması və cavanlaşması, onun sayırnn dinamikası və s.) əlaqədardır. Orqanizmlər təbiət ritmlərinə uyğunlaşmışlar və bu ritmlərə reaksiya verən müvafiq mexanizmlərə malikdirlər (məsələn, sutka ərzində çiçəklərin açılması və yumulması, quşların ərazidə istiqamətlənməsinə köməklik göstərən "vaxt hissiyyatı" — onların bioloji "saatların", insanda həzm prosesinin sutkadaxili intensivliyinin dəyişməsi və s.). Təbiəttəbiət ritmlərinin ümumi sürəti (tempi) olduqca vacibdir və çox vaxt iqtisadi məqsədlər üçün tələb olunandan xeyli aşağı olur. Təbii və antropogen hadisələr arasında özünəməxsus "disxronoz" (vaxta görə uyğunsuzluq) çox vaxt təbii sistemin dağılmasına səbəb olur. Məsələn, meşədə sistemsiz, tez-tez qırıntı aparılması meşənin sıradan çıxmasına səbəb olur; tropik meşələrdə "qırıb-yandırma" əkinçiliyi sistemi zamanı torpağın münbitliyinin bərpasına imkan vermir, çox vaxt səhralaşma ilə nəticələnir.

Təbiətdə maddələrin dövranı- Yerdə üzvi və mineral maddələrin dövri xarakterli çevrilmə və yerdəyişmə prosesi. Təqribən 5 mlrd, il əvvəl Yer maddəsinin diferensiasiyası baş vermiş və yer kimyəvi tərkibi, fiziki və termodinamik xüsusiyyətləri ilə fərqlənən konsentrik qatlara, yaxud geosferlərə (atmosfer, hidrosfer, yer qabığı, qranit, bazalt) bölünmüşdür. Geosferlər arasında və onların daxilində maddələr mübadiləsi daim davam etmişdir

Təbiətdə maddələrin böyük dövranı-bu dövran Günəş enerjisi ilə Yerin dərinlik enenjisinin qarşılıqlı təsirilə baş verir və biosferdə Yerin daha dərin qatlarında maddələrin paylanması ilə yerinə yetirilir. Maqmatik süxurların aşınması hesabına əmələ gələn çökmə süxurlar yer qabığının hərəkətdə olan zonasında (hərəkət zonasında) yenidən yüksək temperaturtəzyiq zonasına yüklənir (daxil olur). Onlar orada əriyərək maqmanı — maqmatik süxurların yeni mənbəyini əmələ gətirir. Bu süxurlar yerin səthinə çıxdıqda aşınma proseslərinin təsirilə onlar təzədən çöküntü süxurlara transformasiya olunur. Quru ilə okean arasında atmosfer vasitəsilə suyun dövranı da böyük dövran adlanır. Dünya okeanı səthindən buxarlanan su (buna yer səthinə düşən günəş enerjisinin, demək olar ki, yarısı sərf olunur) quruya aparılır, orada yağıntı şəklində düşərək səth və yeraltı axınlar şəklində yenidən okeana qayıdır. Suyun dövranı aşağıdakı sadə sxemlə gedir: okeanın səthindən suyun buxarlanması — su buxarının kondensasiyası — həmin okeanın səthinə yağıntının düşməsi. İl ərzində Yerdə suyun dövranında 500 min kub km-dən artıq su iştirak edir. Suyun dövranı planetimizdə təbii şəraitin formalaşmasında bütövlükdə əsas rol oynayır. Suyun bitkilər tərəfindən transpirasiyası və onun biogeokimyəvi tsikldə udulması nəzərə alındıqda Yerdə su ehtiyatının hamısı 2 milyon ilə bölünür və parçalanır.

Təbiətdən istifadə – gələcək nəsilərin ehtiyacını nəzərə almaqla, cəmiyyətin sosial-iqtisadi tələblərini ödəmək məqsədilə ətraf mühitin ekoloji tarazlığının pozulmasına yol verilmədən təbii resurslardan səmərəli və qənaətlə istifadə edilməsi. Təbii sərvətlərdən istifadə olunması. – Yerin ətrafındakı kosmik fəzadan tutmuş yerin dərin qatlarına qədər olan geniş sahəni əhatə edir. Təbiətdən səmərəli istifadə edilməsi qurulmuş qlobalekosistem qanunauğunluqların və proseslərin maksimal dərəcədə saxlanmasıdır, çalışmaq lazımdır ki, onları insanın və digər orqanizmlərin yaşadığı mühitin ziyanına dəyişilməsinə yol verilməsin, bu dəyişilmə əsasən təbii və antropogen ekosistemlərin ümumi məhsuldarlığının yüksəldilməsi istiqamətində olmalıdır.

  1. Qərib Məmmədov, Mahmud Xəlilov. Ensiklopedik ekoloji lüğət, Bakı 2008
  2. Məmmədov Q.Ş. Xəlilov M.Y. Ensiklopedik ekoloji lüğət Bakı 2008

Масштабная гармония Вселенной,Сухонос С.И.,Москва,София,2000 г.

Təbiət
təbiət, maddi, dünya, elmin, öyrəndiyi, əsas, obyekt, insan, ətrafında, olan, bütün, reallıq, təbiət, adlanır, yerə, bölünür, canlı, cansız, mündəricat, cansız, təbiət, canlı, təbiət, ritm, maddələrin, dövranı, maddələrin, böyük, dövranı, dən, istifadə, istina. Tebiet Dil Izle Redakte Tebiet maddi dunya elmin oyrendiyi esas obyekt Insan etrafinda olan butun realliq tebiet adlanir Tebiet iki yere bolunur canli ve cansiz Tebiet Mundericat 1 Cansiz tebiet 2 Canli tebiet 3 Tebietde ritm 4 Tebietde maddelerin dovrani 5 Tebietde maddelerin boyuk dovrani 6 Tebietden istifade 7 Istinadlar 8 Edebiyyat 9 Xarici kecidlerCansiz tebiet RedakteQeyri maddi tebiet enerjiye malik olan madde ve fiziki sahe Onun qurulusu asagidaki siralama ile gedir elementar hissecik atom kimyevi element planet ulduz ve kainat Maddi tebiet muxtelif hallarda ola biler qaz maye berk ve plazma Materialist dunyagorusune gore hesab edilir ki qeyri maddi tebietin inkisafi canli tebietin yaranmasina getirib cixarib Cansiz tebieti asagidaki sekilde ayirmaq olar Sema cisimleri gunes ay planetler ulduzlar Hava cisimleri bulud yagis kulek seh qar dolu Yerin quru hisseleri materikler qiteler adalar yarimadalar daglar Yerin sulu hisseleri okeanlar denizler goller caylar bulaqlar selaleler Canli tebiet RedakteCanli tebiet butun orqanizmlerin cemidir Elmde o 7 nove bolunur viruslar protistler arxeyler bakteriyalar gobelekler bitkiler ve heyvanlar Canli orqanizm biosferanin terkib hissesi olan ekosistemde yasayir Tekamul nezeriyyesine gore canli orqanizmin inkisafi insanin yaranmasina getirib cixartmisdir Insanin her 3 sm de 26000 bakteriya vardir Canli tebieti cansiz tebietden ferqlendiren 5 esas xususiyyeti qeyd etmek olar Canli tebiet Teneffus edir Qidalanir Inkisaf edir Coxalir Mehv olurTebietde ritm RedakteTebietde ritm tebii hadiselerin ve proseslerin mueyyen ardicilliqla ve qanunauygun tezlikle novbelesmesi Dovri ve tsiklli tebiet ritmleri ayirirlar Dovri ritmlerde eyni tipli merheleler texminen eyni beraber vaxt fasilesinde tekrar olunur gece ve gunduzun evez olunmasi illerin evez olunmasi ve s Tsikllik tebiet ritmlerinde tsiklin daimi orta muddetine eyni merheleler arasindaki vaxt fasileleri deyisken uzunluqda muddetde olur iqlim tereddudu gunes aktivliyinin maksimumu ve s Coxesrlik coxillik illik movsumilik sutkaliq ve sutkadaxili ritmlik hadiseleri musahide edilir ki biosfer ucun hem xarici faktorlarla kosmik tesir gunes aktivliyi movsumlerin ve gece gunduzun evez olunmasi hem de daxili inkisaf qanunauygunluqlari ile suksessiya populyasiyanin qocalmasi ve cavanlasmasi onun sayirnn dinamikasi ve s elaqedardir Orqanizmler tebiet ritmlerine uygunlasmislar ve bu ritmlere reaksiya veren muvafiq mexanizmlere malikdirler meselen sutka erzinde ciceklerin acilmasi ve yumulmasi quslarin erazide istiqametlenmesine komeklik gosteren vaxt hissiyyati onlarin bioloji saatlarin insanda hezm prosesinin sutkadaxili intensivliyinin deyismesi ve s Tebietde tebiet ritmlerinin umumi sureti tempi olduqca vacibdir ve cox vaxt iqtisadi meqsedler ucun teleb olunandan xeyli asagi olur Tebii ve antropogen hadiseler arasinda ozunemexsus disxronoz vaxta gore uygunsuzluq cox vaxt tebii sistemin dagilmasina sebeb olur Meselen mesede sistemsiz tez tez qirinti aparilmasi mesenin siradan cixmasina sebeb olur tropik meselerde qirib yandirma ekinciliyi sistemi zamani torpagin munbitliyinin berpasina imkan vermir cox vaxt sehralasma ile neticelenir Tebietde maddelerin dovrani RedakteTebietde maddelerin dovrani Yerde uzvi ve mineral maddelerin dovri xarakterli cevrilme ve yerdeyisme prosesi Teqriben 5 mlrd il evvel Yer maddesinin diferensiasiyasi bas vermis ve yer kimyevi terkibi fiziki ve termodinamik xususiyyetleri ile ferqlenen konsentrik qatlara yaxud geosferlere atmosfer hidrosfer yer qabigi qranit bazalt bolunmusdur Geosferler arasinda ve onlarin daxilinde maddeler mubadilesi daim davam etmisdirTebietde maddelerin boyuk dovrani RedakteTebietde maddelerin boyuk dovrani bu dovran Gunes enerjisi ile Yerin derinlik enenjisinin qarsiliqli tesirile bas verir ve biosferde Yerin daha derin qatlarinda maddelerin paylanmasi ile yerine yetirilir Maqmatik suxurlarin asinmasi hesabina emele gelen cokme suxurlar yer qabiginin hereketde olan zonasinda hereket zonasinda yeniden yuksek temperatur ve tezyiq zonasina yuklenir daxil olur Onlar orada eriyerek maqmani maqmatik suxurlarin yeni menbeyini emele getirir Bu suxurlar yerin sethine cixdiqda asinma proseslerinin tesirile onlar tezeden cokuntu suxurlara transformasiya olunur Quru ile okean arasinda atmosfer vasitesile suyun dovrani da boyuk dovran adlanir Dunya okeani sethinden buxarlanan su buna yer sethine dusen gunes enerjisinin demek olar ki yarisi serf olunur quruya aparilir orada yaginti seklinde duserek seth ve yeralti axinlar seklinde yeniden okeana qayidir Suyun dovrani asagidaki sade sxemle gedir okeanin sethinden suyun buxarlanmasi su buxarinin kondensasiyasi hemin okeanin sethine yagintinin dusmesi Il erzinde Yerde suyun dovraninda 500 min kub km den artiq su istirak edir Suyun dovrani planetimizde tebii seraitin formalasmasinda butovlukde esas rol oynayir Suyun bitkiler terefinden transpirasiyasi ve onun biogeokimyevi tsiklde udulmasi nezere alindiqda Yerde su ehtiyatinin hamisi 2 milyon ile bolunur ve parcalanir 1 Tebietden istifade RedakteTebietden istifade gelecek nesilerin ehtiyacini nezere almaqla cemiyyetin sosial iqtisadi teleblerini odemek meqsedile etraf muhitin ekoloji tarazliginin pozulmasina yol verilmeden tebii resurslardan semereli ve qenaetle istifade edilmesi Tebii servetlerden istifade olunmasi Yerin etrafindaki kosmik fezadan tutmus yerin derin qatlarina qeder olan genis saheni ehate edir Tebietden semereli istifade edilmesi qurulmus qlobal ve ekosistem qanunaugunluqlarin ve proseslerin maksimal derecede saxlanmasidir calismaq lazimdir ki onlari insanin ve diger orqanizmlerin yasadigi muhitin ziyanina deyisilmesine yol verilmesin bu deyisilme esasen tebii ve antropogen ekosistemlerin umumi mehsuldarliginin yukseldilmesi istiqametinde olmalidir 2 Istinadlar Redakte Qerib Memmedov Mahmud Xelilov Ensiklopedik ekoloji luget Baki 2008 Memmedov Q S Xelilov M Y Ensiklopedik ekoloji luget Baki 2008Edebiyyat RedakteMasshtabnaya garmoniya Vselennoj Suhonos S I Moskva Sofiya 2000 g Xarici kecidler RedakteQerib Memmedov Mahmud Xelilov Canli planet Tebii ehtiyatlardan semereli istifade ve ekoloji aspektMenbe https az wikipedia org w index php title Tebiet amp oldid 5985106, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.