fbpx
Wikipedia

Türkiyə

Türkiyə (türk.Türkiye) və ya rəsmi adı ilə Türkiyə Respublikası (türk.Türkiye Cumhuriyeti) — torpaqlarının əsas hissəsi Qərbi Asiya regionunun Kiçik Asiya yarımadasında, çox kiçik bir hissəsi isə Balkan yarımadasında yerləşən qitələrarası ölkə. Şimal-qərbdən Bolqarıstan, qərbdən Yunanıstan, şimal-şərqdən Gürcüstan, şərqdən Azərbaycan, İran, Ermənistan, cənubdan isə İraqSuriya ilə həmsərhəddir. Ölkə üç tərəfdən dənizlə əhatə olunmuşdur. Qərbdən Egey dənizi, şimaldan Qara dəniz, cənubdan isə Aralıq dənizi ilə əhatələnmişdir. Bosfor boğazı, Mərmərə dəniziDardanel boğazı ölkənin AvropaAsiya hissələrini bir-birindən ayırır. Paytaxt Ankara şəhəri olsa da, ölkənin əsas mədəni və iqtisadi mərkəzi, həmçinin ən böyük şəhəri İstanbuldur.

Türkiyə Respublikası
Türkiye Cumhuriyeti(Türk)
Türkiyə
Himni: "İstiklal Marşı"
İstiqlal Marşı
PaytaxtıAnkara
39°55′ şm. e. 32°50′ ş. u.
Ən böyük şəhəriİstanbul
41°01′ şm. e. 28°57′ ş. u.
Rəsmi dilləriTürk
Danışıq dilləri
Etnik qrupları
Demonim(lər)iTürk
İdarəetmə formasıUnitar prezident respublikası
Rəcəb Tayyib Ərdoğan
Fuad Oqtay
Mustafa Şəntop
Qanunverici orqanıTürkiyə Böyük Millət Məclisi
Qurulması
Tarixi
19 may 1919
23 aprel 1920
24 iyul 1923
29 oktyabr 1923
• Yaranması
29 oktyabr 1923
Ərazisi
• Ümumi
783,356 (36-cı)
• Su (%)
1.3
Əhalisi
• 2019 təxmini
83,154,997 (19)
• 2000 siyahıya alma
67.804.543
• Sıxlıq
106/km2 (274.5/kv. mil) (107-ci)
ÜDM(AQP)2019 təxmini
• Ümumi
$2.347 trilyon (13-cü)
• Adam başına
$28,264 (45-ci)
ÜDM(nominal)2019 təxmini
• Ümumi
$743.708 billion (19-cu)
• Adam başına
$8,958 (60-cı)
Cini indeksi(2016) 41.9
orta · 56-cı
İİİ(2019)0.820
çox yüksək · 54-cü
ValyutasıTürk lirəsi (TRY)
Saat qurşağıUTC+3 (UŞAV)
Yolun hərəkət istiqamətisağ
Telefon kodu+90
ISO 3166 koduTR
İnternet domeni.tr
Rəsmi vebsaytı

Əhalinin təqribən 70–80%-i özünü etnik türk hesab edir. Əhalinin 20%-ə yaxınını təşkil edən kürdlər ölkədə ən böyük etnik azlıq sayılır. Digər etnik azlıqlara adıqlar, albanlar, ərəblər, boşnaklarlazlar daxildir. Rəsmi dil türk dilidir. Türk dili ilə yanaşı kurmanc, bosniya, ərəb, zaza, kabardin-çərkəz və digər dillər də danışılır.

Müasir Türkiyə ərazisi paleolit dövründən etibarən müxtəlif xalqlar tərəfindən məskunlaşma mərkəzinə çevrilmişdir. Aysorlar, yunanlar, frigiyalılar, uratular bu ərazilərin ilk sakinləri hesab olunur. Makedoniyalı İsgəndər bu əraziləri ələ keçirdikdən sonra yunanlaşma prosesi başlamışdır. Bu proses sonralar Roma İmperiyasıBizans İmperiyası dövründə də davam etmişdir. XI əsrdə Səlcuq türklərinin əraziyə miqrasiyası başlamışdır. 1071-ci ildə səlcuqluların Malazgird döyüşündə Bizansa qalib gəlməsi Türkiyə quruluşunun başlama tarixi kimi simvolizə edilir. Rum Sultanlığı 1243-cü ildə monqol işğallarına qədər Anadolunu idarə etmiş, həmin tarixdən sonra isə müxtəlif Anadolu bəyliklərinə parçalanmışdır. XIII əsrin sonlarından etibarən Osmanlı sülaləsi Anadoluda yerləşən kiçik bəylikləri özündən asılı vəziyyətə salmağa başlamış və nəticədə, sərhədləri Cənub-Şərqi Avropa, Qərbi AsiyaŞimali Afrikanın çox hissəsini əhatə edən böyük imperiyaya çevrilmişdir. Osmanlı İmperiyası Sultan Süleyman Qanuninin hakimiyyəti illərində ən qüdrətli dövrünü yaşamışdır. İki əsrdən çox müddət ərzində öz qüdrətini qorumasına baxmayaraq, XIXXX əsrlərdə Avropada strateji əhəmiyyətli ərazilərin itirilməsi, dövlətin hərbi qüdrətinin zəifləməsinə gətirib çıxardı. 1913-cü ildə baş vermiş dövlət çevrilişindən sonra ölkənin idarə olunması "Üç Paşalar"ın əlinə keçdi. Birinci Dünya müharibəsi ərzində Osmanlı İmperiyası İttifaq dövlətlərinə qoşulmağa qərar verdi. Müharibənin başa çatmasından sonra məğlub olan Osmanlı İmperiyası süquta uğradı. İşğalçı qüvvələrə qarşı başlayan və Mustafa Kamal Atatürkün rəhbərliyi ilə davam edən Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi 1922-ci ildə monarxiyanın ləğv edilməsi və 1923-cü ildə Türkiyə Respublikasının əsasının qoyulması ilə nəticələndi. Atatürk ölkənin ilk prezidenti təyin olundu. Atatürk ölkə başçısı seçildikdən qısa müddət sonra tarixə Atatürk islahatları adı altında tarixə daxil olan bir çox mühüm islahatlar həyata keçirildi.

Türkiyə BMT, NATO, BVFDünya Bankının üzvü, həmçinin İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı, ATƏT, QDİƏT, İƏTG-20 kimi təşkilatların qurucu üzvüdür. Türkiyə 1949-cu ildən Avropa Şurası, 1963-cü ildən Avropa İqtisadi Birliyi, 1995-ci ildən Avropa İttifaqı Gömrük Birliyinin üzvüdür. 2005-ci ildən etibarən ölkənin Avropa İttifaqına daxil olması ilə əlaqədar danışıqlar başlasa da, 2017-ci ildə bu danışıqlar dayandırılıb. Hal-hazırda Türkiyə böyüyən iqtisadiyyatıdiplomatik təşəbbüsləri sayəsində regional güc olaraq qəbul edilir.

Mündəricat

Əsas məqalə: Türkiyə adı

Türkiyə sözü iki hissəyə bölünür: Türk etnonimi və "sahibkar" mənasında istifadə olunan -iyə şəkilçisi. "Türk" və ya "Türük" sözlərinə tarixdə ilk dəfə VIII əsrMərkəzi Asiyada dövlət qurmuş Göytürklər tərəfindən Orxon əlifbasının istifadəsi ilə qeydlər aparılan Orxon abidələrində rast gəlinib. Bu sözün müasir dövrdəki halının orjinalı ilk dəfə XII əsrdə italyanlar tərəfindən orta əsr latın dili istifadə edilərək Turchia və ya Turmenia olaraq qeydə alınmışdır. Bunlarla birlikdə, orta əsrin alman səyyahları bölgəni Turkei və ya Tirkenland şəklində, fransızlar isə Turquie şəklində adlandırmışdır.

Yunan dilində eyni mənanı ifadə edən Tourkia adı isə Bizans imperatoru VII Konstantinos tərəfindən De Administrando Imperio kitabında istifadə edilib. Ancaq imperator burada "türklər" adı altında macarları ifadə etmişdir. Eyni şəkildə, Bizans mənbələri Qara dənizXəzər dənizinin şimalında mövcud olmuş türk dövləti olan Xəzər xaqanlığı üçün də Tourkia (türklərin ölkəsi) ifadəsini işlətmişdir. Osmanlı İmperiyası da müxtəlif dövrlərdə digər ölkələr tərəfindən Türkiyə və ya Türk İmperiyası şəklində adlandırılmışdır.

Əsas məqalə: Türkiyə tarixi

Eramızdan əvvəl və Şərqi Frakiya

Həmçinin bax: Qədim AnadolulularFrakiya
Göbəklitəpədəki e.ə 12.000-ci ildə salınmış bəzi tikililər İngiltərədəki Stounhencdən 10 min il daha qədimdir.

Bu gün, Türkiyə sərhədləri daxilində yerləşən Anadolu yarımadası, dünyanın ən qədim yaşayış məskənlərindən biri olmuşdur. Müxtəlif Anadolu xalqları bu bölgədə mövcudluluqlarını neolit dövrünün başlanmasına və Böyük İsgəndərin fəthinə qədər qoruyub saxlamışdır. Bu xalqların əksəriyyəti Hind-Avropa dil ailəsinin bir qolu sayılan Anadolu dillərində danışırdılar. Bəzi elm adamları Hind-Avropa dillərinin qədim Anadolu dilləri olan xetluvidən yarandığı fikrini də irəli sürmüşdür. Frakiyalılar, qırx min il əvvəl, e.ə 6000-ci illərdə neolit dövründə bu bölgədə ilk dəfə maldarlıq və əkinçilik ilə məşğul olan xalq olmuşdur.

Xet İmperiyasının paytaxtı Hattuşadaki Aslan Qapısı. Şəhərin tarixi e.ə VI minillikdən başlayır.

Eramızdan əvvəl 10.000-ci ilə aid Göbəklitəpə, ölkənin ən qədim dini abidəsinin yerləşdiyi ərazidir. Tarixinin e.ə 7500 və ya e.ə 5700-cü ilə təsadüf etdiyi Mərkəzi Anadoluda yerləşən Çatalhöyük isə neoliteneolit dövrünə aid ən böyük məskunlaşma mərkəzidir. Bu tarixi ərazi 2012-ci ilin iyul ayında, neolit dövrünə aid ən yaxşı qorunub saxlanılan məskunlaşma mərkəzi olaraq UNESCO-nun Dünya İrsi siyahısına daxil edilmişdir. Qədim Troya şəhəri, neolit dövründə salınmış və dəmir dövrünə qədər əsas məskunlaşma mərkəzi olaraq qalmışdır. Tarixə məlum olan ilk Anadolu sakinləri xatthürri tayfaları olmuşdur. Hind-Avropa xalqlarından olmayan bu iki tayfa təxminən e.ə. 2300-cü ildə MərkəziŞərqi Anadoluda məskunlaşmışdır. Hind-Avropa xalqlarından biri olan xetlər isə e.ə 2000–1700-cü illərdə Mərkəzi Asiyaya köç edərək xatt və hürrilərin yerini almışdır. Xetlər bölgədə ilk böyük səltənəti e.ə XIII əsrdə qurmuşdur. Aysorlar e.ə 1950e.ə 612-ci illərə qədər müasir Türkiyə ərazisinin cənub-şərqindəki əraziləri fəth etmiş və burada məskunlaşmışlar. Bununla yanaşı, Aysor yazıları Urartuluların e.ə IX əsrdə Aysorlar ilə münaqişəli münasibətlərinin olduğunu sübut etmişdir.

E.ə təxminən 1180-ci ildə Xet İmperiyasının süqutundan sonra Hind-Avropa xalqları tərəfindən qurulmuş Frigiya, e.ə VII əsrdə Kimmerlərin hücumlarına qədər Anadoluda hökmranlıq etmişdir. E.ə 714e.ə 590 illəri arasında bu bölgədə Urartulular da məskunlaşmış, lakin daha sonradan parçalanaraq məhv olmuşlar. Frigiyadan sonra Lidiya, KariyaLikiya dövlətləri bu bölgədə hökmranlığı ələ keçirmişdir.

Qədim dövrlər və Bizans İmperiyası

Əsas məqalələr: Bizans İmperiyasıKonstantinopol
Efesdəki Kelsus Kitabxanası Romalılar tərəfindən 114–117-ci illərdə inşa edilmişdir. E.ə. VI əsrdə Lidiya kralı Krez tərəfindən inşa edilən Efes şəhərindəki Artemida məbədi, Qədim Dünyanın Yeddi Möcüzəsindən biridir.

Eyollar, ioniyalılarqədim yunanlar 1200-cü illərdən başlayaraq Anadolu sahillərində məskunlaşmağa başlamışdır. Həmçinin bu dövrdə Milet, Efes, SmirnaBizantion kimi bir çox vacib şəhərlər salınmışdır. Nəhayət bu şəhərlərdən ən böyüyü olan Meqara, e.ə 657-ci ildə yunan kolonistləri tərəfindən salınmışdır. Həmçinin, Türkiyə, torpaqlarının müasir sərhədlərini ilk dəfə e.ə VI əsrdə, Ortonid satraplığının hökmranlığı dövründə əldə etmişdir.

E.ə. VIV əsrlərdə, Anadolu torpaqları fars Əhəmənilər dövlətinin hakimiyyəti altında qalmış və bu hökmranlıq e.ə 334-cü il Böyük İskəndərin fəthinə qədər davam etmişdir. İskəndərin dövründə mədəni qaynaşma və səfərbərlik hərəkatı başlamışdır. E.ə 323-cü ildə İsgəndərin ölümündən sonra Mərkəzi Asiya kiçik ellinist krallıqlara bölündü. Bütün bu krallıqlar e.ə I əsrin ortalarında Roma Respublikasının bir hissəsinə çevrildi. İskəndərin fəthi ilə başlayan Yunanıstan hərəkatı Roma dövründə daha da sürətləndi və əvvəlki əsrlərdə mövcud olan Anadolu dilləri və xalq mədəniyyətləri, sürətlə yunan dili və yunan mədəniyyəti ilə əvəz olundu. 324-cü ildə Roma İmperatoru I Konstantin imperiyanın paytaxtını Bizantiona köçürdü və şəhərin adını Nova Roma olaraq dəyişdirdi. 395-ci ildə I Feodosinin ölümündən sonra Roma İmperiyası ikiyə bölündü. Xalq arasında adı Konstantinopol kimi yayılan şəhər Şərqi Roma İmperiyasının paytaxtı oldu. Bizans İmperiyasının böyük bir hissəsi sonrakı illərdə Şərqi Roma İmperiyası olaraq tanındı və müasir Türkiyənin bir çox bölgələrində orta əsrlərin sonlarına qədər mövcudluğunu davam etdirə bildi.

Səlcuqlu və Osmanlı İmperiyası

Əsas məqalələr: SəlcuqlularOsmanlı İmperiyası

IX əsrdə Səlcuqlular sülaləsinin Qınıq boyundan olan Oğuz türkləri İslam dinini qəbul etdikdən sonra müsəlmanların geniş yayıldığı ərazilərdə — Xəzər dəniziAral gölünün şimalında məskunlaşmağa başladılar. X əsrdə Səlcuqlular, əcdadlarının vətənləri olan Orta Asiya bölgəsindən qərbə, fars torpaqlarına köç etməyə başladılar və Böyük Səlcuq İmperiyasını qurdular. XI əsrin ikinci yarısında Səlcuqlular Anadolunun şərq bölgələrinə yürüyüş etməyə başladılar. 1071-ci ildə Sultan Alp Arslanın dövründə Səlcuqlu türkləri və Bizans arasında baş tutmuş Malazgird döyüşünün Səlcuqlu zəfəri ilə nəticələnməsindən sonra Anadolu torpaqlarında türkləşdirmə hərəkatı başladı. Beləliklə, bölgədə geniş yayılmış xristianlıqyunan dili, tədricən İslam dinitürk dilləri ilə əvəz olunmağa başladı.

1243-cü ildə Kösedağ döyüşündən sonra Səlcuqlu dövləti monqol qoşunlarına məğlub oldu və dövlət parçalandı. Səlcuqlu dövlətinin yerində kiçik türk knyazlıqları əmələ gəldi. I Osmanın rəhbərlik etdiyi knyazlıq sonralar böyümüş, Anadolu, Balkan yarımadası, Şimali AfrikaLevantı əhatə edən Osmanlı İmperiyası qurulmuşdur. 1453-cü ildə II Mehmedin dövründə Bizans İmperiyasının paytaxtı Konstantinopol ələ keçirilmiş və Bizans süquta uğrayaraq tarixə qarışmışdır.

1514-cü ildə I Səlim Çaldıran döyüşündə Səfəvi hökmdarı Şah İsmayılı məğlub edərək imperiyanın sərhədlərini şərq istiqamətində daha da genişləndirmişdir. 1517-ci ildə MisirƏlcəzair ələ keçirilmişdir. Qırmızı dənizə qədər gedib çatan ordu, xilafətin Osmanlı tərəfinə keçməsi ilə birlikdə Məmlük dövlətini də süquta uğradaraq dövlət sərhədlərinə qatmağı bacarmışdır. Daha sonra Hind okeanında üstünlüyü ələ keçirmək üçün müxtəlif döyüşlər baş tutdu. Portuqaliyanın Hindistan üzərində hökmranlığı Osmanlılar tərəfindən bir təhdid olaraq qəbul edildi. XV əsrin sonlarında coğrafi kəşflər nəticəsində Ümid burnuAmerikanın kəşf edilməsi ilə Osmanlı sərhədlərindən keçən Şərqi AsiyaQərbi Avropa arasındakı köhnə ticarət yolları əhəmiyyətini itirmiş və Osmanlı iqtisadiyyatına mənfi təsir dəymişdir. İmperiya, XVIXVII əsrlərdə, Sultan Süleyman Qanuninin dövründə ən qüdrətli dövrünü yaşadı. Bu dövrdə dövlətin sərhədləri qərbdən Müqəddəs Roma İmperiyasına qədər genişləndi, Balkan yarımadası, Mərkəzi Avropanın cənub hissəsi və Reç Pospolita ələ keçirildi. Osmanlı Donanması dənizdə müxtəlif rəqabətlərə girmiş, uğurla ayrılmışdır. Xeyrəddin Barbarossanın başçılığı ilə 1538-ci ildə Preveze dəniz döyüşündə Səliblərin məğlub edilməsindən sonra Aralıq dənizində imperiyanın nəzarəti daha da artmışdır. XVI-XVIII əsrlər arasında şərqdə məzhəb fərqləri və ərazi mübahisələri səbəbindən Səfəvi dövləti ilə bəzi qarşıdurmalar zaman-zaman müharibəyə çevrilmişdir. XIX əsrOsmanlı İmperiyası Qərbi Avropada intibah, elmi inqilab, maarifçiliksənaye inqilabı kimi bir çox yeniliklərə tab gətirə bilməyərək geridə qalmışdır. Müqəddəs İttifaq müharibələri bitdikdən sonra 1699-cu ildə imzalanan Karlovitsa müqaviləsindən sonra Osmanlı İmperiyası yavaş-yavaş geriyə addım atmağa başladı. XIX əsrdə Tənzimat fərmanı, ölkəni modernləşdirmək məqsədi güdürdü. Lakin modernizm məqsədli bu və digər bir çox islahatlar uğursuzluqla nəticələndi. Bundan əlavə, ölkənin ərazi bütövlüyünü qorumaq üçün inkişaf etdirilən və birlikdə yaşayan müxtəlif dini və etnik mənşəli insanların fikirlərini özündə cəmləşdirən Osmanlı hərəkatı müvəffəq olmadı və parçalanmanın qarşısını ala bilmədi. 1854-cü ildə Krım müharibəsi dövründə Osmanlı dövləti ilk dəfə xarici borc almalı olmuş, lakin alınan borcları daha sonradan ödəyə bilməmişdir. Sonrakı 20 ildə iqtisadiyyat yüksək səviyyədə geriləmiş və Osmanlı hökuməti çətin vəziyyətdə qalmışdır. 1875–78 Şərq böhranı1877–78 Osmanlı-Rus müharibəsi vəziyyəti daha da gərginləşdirmişdir. 1881-ci ildə xarici borclara daha aydın şəkildə nəzarət etmək üçün imperiyada Osmanlı Dövlət Borc idarəsi fəaliyyətə başladı. Beləliklə, Osmanlı dövlətinin borc və gəlirlərinə nəzarət bu idarənin əlinə keçdi. XX əsrin əvvəllərində Osmanlı İmperiyası Qərbi Avropa ölkələri ilə müqayisədə sənayeləşməmiş və inkişafdan geri qalmış bir ölkə olmuşdur.

Osmanlı dövlətinin qurucusu və ilk hökmdarı I Osman

Osmanlı İmperiyası torpaqlarının sərhədləri, hərbi gücü və təbii sərvətləri tədricən azaldıqda Balkan yarımadasında yaşayan müsəlmanlar üzləşdikləri işgəncələrə görə Anadoluya köç etməyə başladılar. Eyni şəkildə rusların Qafqaz ərazisini işğal etməsi ilə buradakı müsəlmanlar Anadoluya köç etmək məcburiyyətində qaldı. İmperiyanın son dövründə millətçi üsyanların meydana çıxması ilə millətlər arasında müxtəlif etnik gərginliklər yaşandı və bu etnik gərginliklər "erməni problemi" kimi adlandırıldı. Sultan II Əbdülhəmidin avtoritar hakimiyyətinə qarşı çıxmaq üçün inkişaf edən Gənc türklər hərəkatı 1908-ci ildə ikinci məşrutiyyətin elan olunması ilə nəticələnmişdir. 5 oktyabr 1908-ci ildə Bolqarıstanda respublikanın elan olunması, 6 oktyabr 1908-ci ildə isə Avstriya-Macarıstanın Bosniyaya birtərəfli şəkildə qoşulması ölkədə xaosu daha da genişləndirdi. Daha sonra baş verən TripoliBalkan Döyüşləri çox sayda insan və torpaq itkisi ilə nəticələnmişdir. 23 yanvar 1913-cü ildə Balkan müharibəsi zamanı baş vermiş Bab-ı Ali basqını diktator Üç Paşanın hakimiyyəti ələ keçirməsinə səbəb oldu.

Osmanlı İmperiyası İttifaq dövlətləri ilə birlikdə I Dünya Müharibəsinə girmiş, lakin müharibədən məğlub ayrılmışdır. Müharibə zamanı ermənilərlə etnik gərginliyin artması ilə qüvvəyə minən qaçqın qanunu ilə ermənilər Şərqi Anadolu regionundan Suriyaya köçürülmüşdür. Müxtəlif mənbələrə görə, 300.000–1.000.000 arası erməni köçürülmə nəticəsində həlak olmuşdur. Daha sonralar, bu ölümlər müxtəlif mənbələr tərəfindən erməni soyqırımı kimi mətbuatda əks edilmişdir. Lakin Türkiyə tərəfi bu hadisələrin soyqırım olmadığını, ermənilərin ölkədəki sabitliyi pozduğu və gərginlik yaratdıqları üçün deportasiya olunduğu fikrini müdafiə etmişdir. Ermənilərlə yanaşı, imperiyada müharibə davam edərkən yunanlarınaysorların qətlə yetirildiyi iddia edilmişdir. Müharibələrdən sonra imperiya parçalanmış və ərazisində müxtəlif dövlətlər qurulmuşdur. 30 oktyabr 1918-ci ildə Osmanlı İmperiyası, müttəfiq dövlətlər ilə Mudros müqaviləsini imzalanmışdır. 10 avqust 1920-ci ildə imzalanan Sevr müqaviləsi Osmanlı ərazisini Müttəfiq dövlətlər arasında bölüşdürmək üçün nəzərdə tutulmuş, lakin qüvvəyə minməmişdir.

Türkiyə Respublikası

Əsas məqalə: Türkiyə siyasi tarixi
Həmçinin bax: Atatürk islahatları
Türkiyə Respublikasının qurucusu və ilk prezidenti Mustafa Kamal Paşa Atatürk

Birinci Dünya Müharibəsinin sonunda imzalanan Mudros müqaviləsindən sonra İstanbul, İzmir və digər Osmanlı torpaqlarının xarici qüvvələr tərəfindən işğalı Türk Milli Hərəkatının ortaya çıxmasına səbəb oldu. 19 may 1919-cu ildə Çanaqqala döyüşünün görkəmli simalarından biri olan Mustafa Kamal Paşa, Samsuna gələrək, Sevr müqaviləsi ilə irəli sürülən şərtləri ləğv etmiş və ölkənin bütün torpaqlarının bütövlüyünü qorumağı hədəfləyən Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsini başlatmışdır. 18 sentyabr 1922-ci ildə ölkədəki bütün düşmən qüvvələr qovulmuş və 1920-ci il aprel ayından etibarən özünü ölkənin qanuni hökuməti elan edən Ankara Hökuməti tərəfindən Osmanlı mirası olan idarəetmə sistemini müasirləşdirilmiş və yeni respublika siyasi sisteminə keçid edilmişdir. 1 noyabr tarixində isə Türkiyə Böyük Millət Məclisi tərəfindən Osmanlı sultanlığı ləğv edilmiş və 623 illik rəsmi monarxiya dövləti olan Osmanlı tarixindən qalmış tozlu səhnələr silinmişdir. 24 iyul 1923-cü ildə imzalanan Lozanna müqaviləsi, Osmanlı İmperiyasının xələfi olan Türkiyə Respublikasının beynəlxalq mühitdə tanınmasını təmin etmiş və 29 oktyabr 1923-cü ildə paytaxt Ankara olmaqla respublika elan edilmişdir. Lozanna müqaviləsinə əsasən baş tutan Türkiyə-Yunanıstan vətəndaş mübadiləsi ilə Türkiyədə yaşayan 1.1 milyon yunan və Yunanıstanda yaşayan 380 min türk yer dəyişdirmişdir.

Türkiyə Respublikasının qurucusu və ilk prezidenti olan Mustafa Kamal, ölkənin yeni və dünyəvi bir respublikaya çevrilməsini hədəfləyən bir çox islahatlar aparmışdır. 1934-cü ildə çıxan soyad qanunu ilə "Atatürk" soyadını almışdır. II Dünya Müharibəsində Türkiyə uzun müddət neytrallığını qorumuş, lakin müharibənin son aylarında 23 fevral 1945-ci ildə müttəfiq dövlətlərin tərəfinə keçmişdir. 26 iyun 1945-ci ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının qurucu üzvlərindən biri olmuşdur. II Dünya Müharibəsindən sonra, Türkiyənin, Yunanıstanda kommunist üsyanların yatırılması və Sovet İttifaqının türk boğazlarında hərbi baza istəməsi kimi qarşılaşdığı çətinliklər ABŞ-ın 1947-ci ildə Trumen doktrinasını elan etməsi ilə nəticələnmişdir.

Türkiyə və Yunanıstanın təhlükəsizliyini təmin etməyi hədəfləyən doktrina, hər iki ölkəni hərbi və iqtisadi dəstək ilə təmin etmişdir. 1948-ci ildə Avropa iqtisadiyyatının yenidən qurulması planına MarşalOECD daxil edilmişdir. 1961-ci ildə Türkiyə, OECD-nin qurucu üzvü olmuşdur. Koreya müharibəsinə Birləşmiş Millətlər qüvvələri ilə birlikdə qatılan Türkiyə, 1952-ci ildə Sovet İttifaqına qarşı yaradılan NATO təşkilatına qatılmışdır. 15 iyul 1974-cü ildə Kiprdə çevriliş baş vermişdir. Ölkədə EOKA-B fəaliyyətləri, Enozis planları və yaşanan cəmiyyətlərarası qarşıdurma şiddətinin artması, 20 iyul 1974-cü ildə Türkiyənin Kiprə qoşun yeritməsi ilə nəticələnmişdir. Doqquz il sonra, 1961-ci ildə Şimali Kipr Türk Respublikası qurularaq ada ikiyə bölünmüşdür. 1946-cı ildə Türkiyə Respublikasında tək partiyalı dövr sona çatmışdır. Daha sonra, çoxpartiyalı demokratiya dövrü 1960, 1971, 19801997-ci illərdə dövlət çevrilişləri ilə müvəqqəti olaraq dayandırılmışdır. Həmçinin, 2016-cı ilin iyul ayında uğursuz çevriliş cəhdi baş tutmuşdur. 1980-ci illərdə Türkiyə iqtisadiyyatının liberallaşdırılması ölkədə iqtisadi artıma və siyasi sabitliyə səbəb olmuşdur. 1984-cü ildən bəri PKK, Türkiyə hökumətinə qarşı qiyam və hücum aksiyalarına başlamış, tərəflərin toqquşması nəticəsində rəsmi məlumatlara görə 40 mindən çox insan həyatını itirmişdir. Human Rights Watch məlumatlarına görə, indiyə qədər Türkiyə Silahlı Qüvvələri tərəfindən 3000-dən çox kürd yaşayış məntəqəsi yandırılmış və minlərlə kürd öldürülmüşdür. Həmçinin ölkədə kürdlər tərəfindən qurulan siyasi partiyaların çoxu ləğv edilmişdir. Tərəflər arasında sülh danışıqları 2012-ci ildə başlamış, lakin 2015-ci ildə başa çatmışdır və vəziyyət daha da gərginləşmişdir. Gəzi parkında baş tutan tənzimləmələr səbəbilə 2013-cü ildə başlayan etirazlar hökumət əleyhinə etirazlara çevrildi və bir çox vilayətə qısa müddətdə yayıldı. Lakin, etirazlar hökumət tərəfindən yatırıldı. Ölkədə 2015-ci ilin iyun ayında keçirilən parlament seçkilərindən sonra müxtəlif şəhərlərdə müşahidə olunan silahlı və bombalı hücumlar günü-gündən artaraq yüzlərlə mülki şəxsin ölümünə səbəb olmuşdur.

Həmçinin bax: Türkiyədə seçkilər
Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan

1923–2018 illəri arasında Türkiyə, parlament təmsilli demokratiyanın tətbiq olunduğu ölkə olmuşdur. 2017 Türkiyə konstitusiya dəyişikliyi referandumunun nəticəsində prezident respublikası sistemi qəbul edilmişdir. Yeni sistem 2018-ci ildə prezident seçkisi ilə qüvvəyə minmiş və prezidentə fərman vermək, kabinet təyin etmək, büdcə hazırlamaq, seçki çağırışı ilə parlamenti ləğv etmək, məhkəmələrə və bürokratiyaya siyasi təyinatlar etmək səlahiyyətləri daxil olmaqla tam nəzarət verilmişdir. Nazirlər şurası ilə birlikdə baş nazirlik də ləğv edilmiş və səlahiyyətləri birbaşa seçki yolu ilə 5 il müddətinə seçilən prezidentə həvalə edilmişdir. Rəcəb Tayyib Ərdoğan, 2014-cü ildə xalqın səsverməsi ilə seçilən ilk prezidentdir. Türkiyə Konstitusiyası, ölkənin qanuni sistemini, hökumətin əsas prinsiplərini unitar bir mərkəzi dövlət olaraq Türkiyəni əks etdirir.

İcra səlahiyyəti prezident tərəfindən tətbiq olunduqda qanunvericilik səlahiyyəti Türkiyə Böyük Millət Məclisi olan məclis parlamentinə verilir. Məhkəmə orqanları icra və qanunverici orqanlardan azad olmuş, lakin 2007, 2010 və 2017-ci illərdə referendumlarda qüvvəyə minən konstitusiya dəyişiklikləri prezidentə və hakim siyasi partiyaya prokuror təyin etmək və ya vəzifədən azad etmək kimi daha böyük səlahiyyətlərin verilməsilə nəticələnmişdir. Konstitusiya məhkəməsi qanunların və konstitusiya qərarlarının uyğunluğu barədə qərar vermək məsuliyyəti daşıyır. İnzibati iddialar və digər yüksək vəzifəli şəxslər üçün Ali Apelyasiya məhkəməsi fəaliyyət göstərir.

Hər iki cins üçün ümumi seçki hüququ, 1933-cü ildən bəri Türkiyədə tətbiq olunur və 18 yaşına girmiş hər bir Türk vətəndaşı seçki hüququna malikdir. Türkiyədə 85 seçki bölgəsi var və bu seçki bölgələrindən namizəd olan 18 yaş üstü şəxslərdən 600-ü beş il aralıqlarla siyahı üsulu majoritar seçki sistemi yolu ilə millət vəkili seçilir. Konstitusiya məhkəməsi anti-dünyəvi və ya separatist hesab etdiyi siyasi partiyaların dövlət maliyyəsini və ya tamamilə fəaliyyətlərini ləğv etmək hüququna malikdir. Ölkədə 10% seçki həddi tətbiq olunur. 1923-cü ildə respublikanın elan olunmasından bəri ölkənin dünyəviliyi aktual bir mövzuya çevrilmişdir. Türkiyədə islamçılarAtatürkün islahatlarını dəstəkləyən atatürkçülər, ictimai həyatında dinin uyğun rolu mövzusunda müzakirələr yaşayan iki əleyhdar tərəfdir. Atatürkçülər dünyəvi konstitusiya demokratiyasının və qərbləşdirilmiş dünyəvi həyat tərzinin tərəfdarıdır. İqtisadiyyat, təhsil və digər ictimai xidmətlərə dövlət sərmayesinin tərəfdarıdırlar. 1980-ci illərdən bəri ölkədə gəlir bərabərsizliyinin və sinif ayrıseçkiliyinin artması, nəzəri olaraq səlahiyyət, ictimai həmrəylik və sosial ədalət öhdəliyini dəstəkləyən, lakin praktikada mübahisələrə səbəb olan İslam populizminə səbəb olmuşdur.

İnsan haqqları

21-ci İstabul ləyaqət yürüyüşü çərçivəsində LGBT plakatları

Türkiyədə insan haqqları, beynəlxalq mühitdə qınanlımış və müxtəlif müzakirələrin əsas mövzusu olmuşdur. 1998–2008 illəri arasında Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi tərəfindən xüsusilə azad yaşamaq hüququ olmaqla ümumi insan haqları pozuntuları və azadlıq pozuntuları səbəbiylə Türkiyə əleyhinə 1.600 qərar alınmışdır. Kürd, qadın, LGBT hüquqları və mətbuat azadlığı kimi digər məsələlər də böyük mübahisələrə səbəb olmuşdur. Son zamanlarda Türkiyədə qeydə alınan insan haqqları pozuntuları, Avropa Birliyi üzvlüyünə bir maneə olaraq qalmağa davam edir.

Gəzi parkı etirazları zamanı zərər verilmiş FOX yayım avtomobili

Jurnalistləri Müdafiə Komitəsindən verilən məlumata görə, illərdir ölkəni idarə edən AKP hökuməti dünyada mətbuat azadlığı baxımından ən böyük təzyiqlərdən birini tətbiq edir. Ölkədəki bir çox jurnalist ergenekon, balyoz kimi müxtəlif iddialar və 2016-cı ildə baş vermiş çevriliş cəhdindən sonra aparılan təmizlik çərçivəsində "terrorizm" və "dövlət əleyhinə fəaliyyət" ittihamları ilə həbs olunmuşdur. Jurnalistlərə qarşı "türkçülüyü alçaltmaq" və "məhkəmə sisteminə təsir göstərmək" ittihamları ilə müxtəlif iddialar irəli sürülmüş və hökumətin mətbuatda özünütənzərəni gizlətdiyi iddia edilmişdir. 2013-ci ildə Jurnalistləri Qoruma Komitəsi, Türkiyədə 211 jurnalistin həbs olunduğunu hesabat edərək ölkənin bu rəqəmlə ən çox jurnalist həbs edən ölkə sıralamasında İran, EritreyaÇini keçərək üst hissələrə yerləşdirdiyini bildirmişdir. Digər tərəfdən Freemuse, doqquz musiqiçinin əsərlərinə görə həbs olunduğunu və musiqiçilərin həbsi baxımından ölkənin RusiyaÇindən sonra üçüncü sırada olduğunu müəyyən etmişdir. Köhnə ABŞ Dövlət Departamenti spikeri Filip Krouley, "Türkiyədə jurnalistlərə qarşı təhdid ehtiva edən meyllər haqqında böyük narahatlıqlarının olduğunu" bildirmişdir. Türkiyə, Freedom House tərəfindən "Qismən azad" sinfində qiymətləndirilmişdir. 2016-cı ilin iyununda Avropa Şurası Parlament Assambleyasının, "Türkiyədə Demokratik İdarələrin fəaliyyəti" layihəsi çərçivəsində ölkədə araşdırmalar aparılmış və bir çox demokratik təşkilatların fəaliyyəti barədə ciddi şübhələr olduğunu irəli sürmüşdür.

Hüquq

Ankarada ali məhkəmə binası

Türkiyə hüquq sisteminin böyük bir hissəsi Avropadan əsinlənmişdir. Öhdəliklər Məcəlləsi və Türkiyə Mülki Məcəlləsi, İsveçrə hüquq sisteminin türk mədəniyyətinə uyğunlaşdırılması ilə hazırlanmışdır. İnzibati Hüquq qaydaları Fransadakı eyniadlı sistemə, Cinayət Məcəlləsi isə İtaliya məhkəmə sisteminə əsaslanmışdır. Türkiyədə güclər ayrılığı prinsipi mənimsənilmişdir. Bu prinsipə uyğun olaraq məhkəmə sistemindən yalnız Türk millətinə fəaliyyət göstərən müstəqil məhkəmələr istifadə edə bilər. Məhkəmələrin müstəqilliyi və quruluşu, hakim və prokurorların səlahiyyət müddəti ərzində təhlükəsizliklərinin təmin edilməsi, hakim və prokurorların vəzifələri, hərbi məhkəmələr və quruluşu, yüksək məhkəmələrin səlahiyyət və vəzifələri Türkiyə Konstitusiyası tərəfindən müəyyən edilir.

Türkiyədə məhkəmə salonu

Türkiyə Konstitusiyasının 142-ci maddəsinə görə məhkəmələrin quruluşu, vəzifə və səlahiyyətləri sadəcə dövlət tərəfindən idarə oluna bilər. Bu və əlaqədar digər konstitusiya maddələri istiqamətində Türkiyədəki məhkəmə sistemi, mühakimə məhkəmələri, idarə məhkəmələrihərbi məhkəmələr olmaqla üç əsas başlıq altında toplanır. Hər başlıqda yüksək səviyyəli məhkəmələr və yüksək hökmlər mövcuddur. Ölkədəki inzibati mübahisələrin həlli üçün Mübahisələr Məhkəməsi yaradılmışdır. Türkiyədə hüquq-mühafizə qüvvələri Ümumi Təhlükəsizlik MüdirliyiÜmumi Jandarma Komandirliyi kimi müxtəlif vahidlərə ayrılmışdır. Bütün bu qüvvələr Türkiyə Respublikası Prezidentinə və ya Daxili İşlər Nazirliyinə bağlı olaraq hərəkət edirlər. Ədliyyə Nazirliyi tərəfindən 1 noyabr 2008-ci ildə açıqlanan hesabata görə, Türkiyə həbsxanalarında məhkumların sayı 100.000 nəfəri keçmiş və bu rəqəm 2000-ci ildəkinə nisbətən iki dəfə çox olmuşdur.

Xarici əlaqələr

1963-cü ildən bəri AİB-in ortaq üzvü olan və 1995-ci ildə AB Gömrük Birliyinə qatılan Türkiyə, 2005-ci ildə Avropa İttifaqına tam üzvlük müzakirələrinə başladı.

Türkiyə, Birləşmiş Millətlər Təşkilatının (1945), OECD (1961), İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı (1969), ATƏT (1973), İƏT (1985), QDİƏT (1992), D-8 (1997) və G-20 (1999) kimi beynəlxalq təşkilatların qurucu üzvlərindən biridir. 1951–1952, 1954–1955, 1961 və 2009–2010-cu illər arasında Birləşmiş Millətlər Təşkilatı Təhlükəsizlik Şurasının müvəqqəti üzvü kimi xidmət etmişdir. Ənənəvi qərb istiqamətlənməsinə uyğun olaraq, Avropa ilə münasibətlər həmişə Türkiyə xarici siyasətinin mərkəzi olmuşdur. 1949-cu ildə Avropa Şurasının üzvü olan ölkə 1963-cü ildə Avropa İqtisadi Birliyi ilə tərəfdaşlıq əlaqələri qurmuşdur. Uzun illər davam edən siyasi danışıqlardan sonra Türkiyə 1987-ci ildə EEC-ə tam üzv olmaq üçün müraciət etmiş, 1992-ci ildə Qərbi Avropa Birliyinin ortaq üzvü olmuş, 1995-ci ildə Avropa Birliyi Gömrük İttifaqına qoşulmuş, 2005-ci ildə isə Avropa Birliyi ilə tam üzvlük danışıqlarına başlamışdır. Türkiyənin Kipr problemində Avropa Birliyi üzvlərinin əksinə Şimali Kipr Türk Respublikasını dəstəkləməsi, Avropa Birliyi ilə əlaqələrini çətinləşdirir və ölkənin birliyə daxil olması üçün üzvlük məlumat prosesində əhəmiyyətli bir maneə olmağa davam edir. Bu gün, Avropa Birliyi üzvlüyü Türkiyə tərəfindən strateji bir hədəf və dövlət siyasəti olaraq qəbul edilir.

Türkiyənin xarici əlaqələrinin bir digər təyin edici ünsürü Amerika Birləşmiş Ştatlarıdır. Sovet İttifaqının meydana gətirdiyi ortaq təhdid səbəbiylə Türkiyə, 1952-ci ildə NATO-ya üzv olmuş və Soyuq müharibə ərzində Vaşinqton hökuməti ilə yaxın ikitərəfli əlaqələr qurmuşdur. Türkiyə, Avropa Birliyi ilə siyasi danışıqlara başlaması kimi əhəmiyyətli mövzular da daxil olmaq üzrə Amerika Birləşmiş Ştatlarının siyasi, iqtisadi və diplomatik dəstəyindən faydalanmışdır. Soyuq müharibədən sonra Türkiyənin geostrateji əhəmiyyəti, Orta Şərq, QafqazBalkan regionlarına yayılmağa başlamışdır.

1991-ci ildə Sovet İttifaqının dağılmasından sonra Türkdilli dövlətlər müstəqillik əldə etdilər. Türkiyə, ÖnOrta Asiyada yerləşən bu respublikalar ilə ikitərəfli əlaqələrini, aralarında olan dərin mədəni və dil əlaqələri səbəbiylə irəlilətmək səyi içərisinə girmişdir. Xüsusilə Azərbaycan—Türkiyə əlaqələri, hər iki dövlət üçün də olduqca əhəmiyyətlidir. Bakıdan Ceyhana qədər uzanan Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft boru kəməri, Xəzər dənizindəki nefti qlobal bazara köçürməyi təmin edir və Türkiyənin xarici siyasətinin əhəmiyyətli bir hissəsini təşkil edir. AzərbaycanErmənistan arasında davam edən Qarabağ müharibəsində Azərbaycanı dəstəkləyən Türkiyə, müharibənin başlanğıc illərindən bu yana Ermənistan ilə mövcud olan sərhəd qapılarını bağlı tutmuşdur. Hal-hazırda, Ədalət və İnkişaf partiyasının hakimiyyəti dövrü, Türkiyəni Neo-Osmançılıq dövrü olaraq adlandırmış və ölkənin siyasi gücü, strateji mövqeyinə bağlı olaraq Yaxın Şərqdə daha da artmışdır. Bu siyasətlər Türkiyə ətrafındakı ərəb ölkələri ilə problemlər yaşamasına gətirib çıxarmışdır. Suriyada vətəndaş müharibəsindən sonra Suriya ilə, Məhəmməd Mürsinin devrilməsindən sonra isə Misir ilə Türkiyə əlaqələri pozulmuşdur.

Türkiyə, 1950-ci ildən bu yana Birləşmiş MillətlərNATO bünyəsi daxilində beynəlxalq sahədə müxtəlif güclərin qorunmasına köməkçi olmuşdur. Somali və keçmiş Yuqoslaviyada sülh mühitinin qorunub saxlanmasına dəstək vermiş, Birinci Körfəz müharibəsində koalisiya qüvvələrini dəstəkləmişdir. Bundan əlavə, mövcudluğu mübahisəli olsa da, Şimali Kipr Türk Respublikasının ərazisində 36 min ehtiyat əsgərə sahibdir. ABŞ-ın Əfqanıstandakı sabitlik gücü 2001-ci ildən bəri BMT rəsmisi və NATO rəhbərliyi altında Beynəlxalq Təhlükəsizliyə Yardım Qüvvələrinin bir hissəsidir. 2003-cü ildən bəri Türkiyə, Avropa korpusuna əsgər personalı təmin edir və Avropa İttifaqının müharibə qruplarında iştirak edir.

Ordu

Türkiyə Silahlı Qüvvələri, NATO üzvü ölkələr arasında ABŞ Silahlı Qüvvələrindən sonra gələn ən böyük ikinci hərbi gücdür və 2011 NATO siyahıyaalmasına görə təxmini 495.000 aktiv hərbçiyə sahibdir. Almaniya, Belçika, Niderlandİtaliya ilə birlikdə NATO-nun nüvə paylaşma siyasətinin bir hissəsi olan beş ölkədən biridir. İncirlik Hərbi Hava Bazasında 90 ədəd B61 nüvə bombasına sahibdir və bunların da 40-ı Türkiyə Hərbi Hava Qüvvələri tərəfindən, nüvə qarşıdurması vəziyyətində NATO-dan təsdiq alınması şərti ilə istifadə edilə bilər. Türkiyə Silahlı Qüvvələri üç hissədən ibarətdir: Quru Qoşunları, Hərbi Dəniz QüvvələriHərbi Hava Qüvvələri. Daxili təhlükəsizlik və hərbi funksiyaları təmin edən JandarmaSahil Mühafizəsi, sülh dövründə Daxili İşlər Nazirliyinə, müharibə dövründə isə Quru və Dəniz hərbi qüvvələrinə bağlıdır. Türkiyə Silahlı Qüvvələrinə əmr və rəhbərlik edən ən yüksək səviyyəli quruluş olan Baş Qərargah rəisi prezident tərəfindən təyin edilir və baş nazir qarşısında cavabdehdir. Nazirlər Şurası, milli təhlükəsizlik və ölkənin müdafiəsi üçün lazımi silahlı qüvvələrin hazırlanması üçün parlament qarşısında cavabdehdir. Lakin müharibə elan etmə, xarici ölkələrə əsgər göndərilməsi və ya xarici ölkə əsgərlərinin Türkiyəyə gətirilməsinə icazə vermə səlahiyyətləri yalnız məclisə aiddir. Sağlamlıq problemi olmayan hər bir Türkiyə vətəndaşı üçün təhsili və iş yerindən asılı olaraq üç həftədən bir ilədək müddətli hərbi xidmət keçməsi məcburidir. Türkiyədə vicdani rədd tətbiqi yoxdur və əsgərlik yerinə digər alternativ təqdim edilmir. Türk Silahlı Qüvvələrinin Albaniyada, İraqda, Qətərdə, və Somalidə xarici hərbi bazaları var.

Forbes jurnalının verdiyi məlumata görə, 2016 Qlobal Sülh İndeksi, Türkiyə, əsasən, "qonşuları ilə münasibətləri getdikcə gərginləşdiyinə görə" dünyanın 163 ölkə arasında 145-ci yeri tutmuşdur.

Türkiyə, inzibati baxımdan unitar bir quruluşa malikdir və bu vəziyyət Türk ictimai rəhbərliyinə şəkil verən ən əhəmiyyətli faktorlardandır. Dövlətin əsas işləməsindəki üç güc olan qanunvericilik, icra və məhkəmə nəzərə alınaraq, yerli rəhbərliklərin hər hansı bir gücü yoxdur. İl və digər vahidlərin rəhbərliyi mərkəzi hökumətdən sonra gəlir. Yerli hakimiyyət orqanları yalnız hakimiyyətdə olduğu vilayətlərdə xidmət etmək üçün yaradılmışdır. Vilayətlərin başında qubernatorlar, ilçələrin başında isə bələdiyyə başçıları idarəçi olaraq vəzifəlidir. Bələdiyyə başçıları və quberniyayalar isə, mərkəzi hökumət tərəfindən təyin olunan digər yüksək vəzifəli şəxslərdən asılıdır.

Türkiyənin paytaxtı Ankaradır. Ölkənin ən böyük inzibati vahidləri ildir və 81 ildən ibarətdir. Bu illər ilçələrə bölünmüş, cəmi 923 ilçədən ibarətdir. Həmçinin ölkə coğrafi, demoqrafik və iqtisadi şərtlər göz önünə alınaraq 7 coğrafi region və 21 alt regiona ayrılmışdır, lakin bu bölgələr hər hansı bir inzibati quruluşu təmsil etmir.

Əsas məqalə: Türkiyə coğrafiyası
Türkiyənin topoqrafik xəritəsi

Türkiyə, torpağı iki qitədə yerləşən Avrasiya ölkəsidir. Ərazisinin 97%-i Asiyada yerləşir və bu hissə Anadolu adlanır. Qalan 3% hissə isə Avropa qitəsində yerləşir və Şərqi Frakiya adlanır. Mərmərə dənizi, DardanelBosfor Anadolu və Şərqi Frakiyanı bir-birindən ayırır. Türkiyə xəritəsi kobud düzbucaqlı formasını xatırladır, 1.600 kilometr uzunluğunda və 800 km genişliyindədir. 36°, 42° şimal paralelləri və 26°, 45° şərq meridianları arasında yerləşir. Göllər ilə birlikdə 783.562 km² ərazini əhatə edir. 755,688 km² Asiya ərazisi, qalan 23.764 km² isə Avropa ərazisini təşkil edir. Bu rəqəmlərlə sahəsinə görə dünyanın 37-ci ən böyük ölkəsidir.

Üç tərəfdən də dənizlə: qərbdən Egey dənizi, şimalda Qara dəniz və cənubda Aralıq dənizi, şimal-qərbdən isə Mərmərə dənizi ilə əhatə olunmuşdur. Türkiyənin Avropadakı hissəsi olan Şərqi Frakiya YunanıstanBolqarıstan ilə, Asiya hissəsi adlanan Anadolu isə Suriya, İraq, İran, Azərbaycan, ErmənistanGürcüstan ilə həmsərhəddir. Anadolu dar sahil düzənliyi ilə əhatə olunmuş yüksək mərkəzli platformadır. Şimalda KoroğluŞimali Anadolu dağları, cənubda Tavr dağları ilə əhatə olunmuşdur. Türkiyənin şərqinə getdikcə yüksəklik artır və bura Fərat, Dəclə, Araz kimi müxtəlif çayların qaynağıdır. 5,137 metr yüksəkliyindəki Türkiyənin ən yüksək dağı olan Ağrı dağı və ən böyük gölü olan Van gölüŞərqi Anadoluda yer alır.

Türkiyə, Aralıq dənizi, Şərqi Anadolu, Egey, Cənub-şərqi Anadolu, Mərkəzi Anadolu, Qara dənizMərmərə olmaq üzərə 7 coğrafi regiona bölünmüşdür. Dar bir arx kimi görünən Qara dəniz regionu, Şimali Anadolu boyunca nizamsız olaraq uzanır və ölkənin ümumi ərazisinin altıda birini təşkil edir. Şərqə doğru irəlilənilən zaman düzənlik sahələrin artmasına paralel olaraq hündürlüyün artdığı da görülür. Türkiyə yer formalarının müxtəlifliyi, minlərlə ildir bölgənin ərazisini şəkilləndirən yerin hərəkətliliyinin bir nəticəsidir. Üzərində sönmüş vulkanlar var və zəlzələlər hələ də tez-tez baş verir. DardanelBosfor, ölkədəki qırılma xətlərinin əsas enerji mənbəyidir. Ölkənin şimalında və şərqində zəlzələlərə səbəb olan böyük qırılma xətləri var. 1999-cu ildə Şimali Anadolu qırılma xəttində meydana gələn böyük Mərmərə zəlzələsi minlərlə insanın ölümünə səbəb olmuşdur.

Biomüxtəliflilik

Əsas məqalələr: Türkiyə florasıTürkiyə faunası
Uludağdan Bursanın görünüşü

Türkiyənin qeyri-adi ekosistemi və yaşayış müxtəlifliyi, ölkədə əhəmiyyətli bir növ müxtəlifliyinin meydana gəlməsinə səbəb olmuşdur. Anadolu torpaqları, əkinçilik üçün istifadə edilməyə başladığı illərdən etibarən bir çox bitkinin vətəni olmuşdur və hal-hazırda bu bitkilər Türkiyədə yaşayan insanlar tərəfindən istifadə edilməkdədir. Türkiyə fauna müxtəlifliyi, flora müxtəlifliyindən belə daha çoxdur. Ümumilikdə bütün Avropa ölkələrində heyvan növlərinin sayının 60.000 olmasına baxmayaraq, bu rəqəm Türkiyədə 80.000-dən çoxdur.

Şimali Anadolu qozası və yarpaq tökən qarışıq meşələri, Türkiyənin şimalındakı Şimali Anadolu dağlarının böyük bir hissəsini örtür və bir ekoloji bölgə meydana gətirir. Bu dağların şərq ucunda Qafqaz qarışıq meşələri var. Bölgə həm də Avrasiya vəhşi təbiətinin vətənidir. Burada şahin, berqut, məzar qartalı, kiçik qartal, Qafqaz tetrasıstenolaz kimi quşu növləri də yaşayır. Şimali Anadolu dağları ilə Qara dəniz arasındakı dar sahil xəttində yer üzərində az miqdarda görülən mülayim-ekvatorial iqlim tipinə və euskin-kolşik yarpaq tökən meşələrə rast gəlinir. Türkiyədə 40 milli park, 189 təbii park, 31 qoruq, 80 vəhşi heyvanların qorunma sahəsi və 109 təbii abidə mövcuddur. Olimpos Bəydağları Milli Parkı, Ağrı Dağı Milli Parkı, İynəada Subasar Meşələri Milli Parkı, Uludağ Milli Parkı Türkiyədəki ən çox ziyarət edilən milli parklardır. Türkiyənin paytaxtı Ankara, eyniadlı Ankara pişiyi, Ankara dovşanıAnkara keçisi kimi hayvanlarıyla məşhurdur. Ölkənin digər milli simvollarından biri də Van pişiyidir və adını Şərqi Anadoludakı Van ilindən alır. Həmçinin, Türkiyəyə xas Anadolu çoban iti, kanqal, ağsaray malaqlısıağbaş kimi it növləri də vardır.

İqlim

Əsas məqalə: Türkiyə iqlimi
Köppen iqlim sinifləndirilməsinə əsasən Türkiyənin xəritəsi

Türkiyədə üç fərqli iqlim tipinə rast gəlinməkdədir. Ümumiyyətlə Egey dəniziAralıq dənizi sahillərində görülən Aralıq dənizi iqlimində yay isti və quru, qışı isti və yağışlıdır. Təbii bitki örtüyü makvisdir. Qara dəniz sahillərində görülən dəniz iqlim tipi hər fəsildə yağıntının müşahidə olunmasına təkan verir. Təbii bitki örtüyü isə meşələrdir. Qara dəniz sahilləri, Türkiyənin il ərzində ən yüksək yağış alan tək bölgəsidir və Şərqi Qara dəniz bölməsi illik 2000–2500 millimetr yağıntı alır. Egey dənizi ilə Qara dənizi birləşdirən Mərmərə dənizinin sahillərində keçid iqlim tiplərinə rast gəlinir. Dənizin cənubunda Aralıq dənizi, şimalda Qara dəniz və şimal-qərbdə isə kontinental iqlim müşahidə olunur. Qar yağışı demək olar ki, hər il Mərmərə və Qara dəniz regionlarıdna müşahidə olunsa da, qar yerdə sadəcə bir neçə gün qalır. Qara dəniz və Aralıq dənizindəki sahillərə paralel olaraq dağlar dənizlərdən gələn mülayim hava kütlələrinin daxili hissələrə çatmasına mane olur.

Mərkəzi Anadolu, Şərqi AnadoluCənub-Şərqi Anadolu regionlarında, kontinental iqlimə rast gəlinir. İllik və gündəlik temperatur fərqləri bu iqlimdə yüksəkdir. Yay ayları isti və quru, qış ayları isə soyuq və qarlı keçir. Şərq hissələrdə qış ayları olduqca sərtdir. Şərqi Anadoluda havanın temperaturu −30 °C və −40 °C qədər enə bilər və ildə ən az 120 gün qarlı keçir. Qərbdə qış temperaturu orta hesabla 1 °C olaraq müşahidə olunur. Yay ayları ölkə boyu isti və quru olsa da, ümumiyyətlə iyul və avqust ən quraq aylardır. May ayı isə ən çox yağıntının alındığı aydır və gün ərzində temperatur 30 °C-dən yuxarı qalxa bilər.

Əsas məqalə: Türkiyə əhalisi
Əhali siyahıyaalınması
İlƏh.±%
1927 13.649.945
1935 16.158.018+18.4%
1940 17.820.950+10.3%
1950 20.947.188+17.5%
1960 27.754.820+32.5%
1970 35.605.176+28.3%
1980 44.736.957+25.6%
1990 56.473.035+26.2%
2000 67.803.927+20.1%
2010 73.722.988+8.7%
2015 78.741.053+6.8%
2017 80.810.525+2.6%
2019 83.154.997+2.9%
Mənbə: Türkiyə Statistika Qurumu

Ünvana əsaslanan əhali qeydiyyat sistemi nəticəsində əldə edilən məlumatlara görə 31 dekabr 2019 etibarilə Türkiyə əhalisi 83 milyon 154 min 997 nəfərdir. Bu rəqəm ilk rəsmi siyahıyaalma edildiyi zaman, 1927-ci ildə 13,6 milyon olmuşdur. 2017-ci ildə bu göstərici 2016-cı ilə nisbətən 995 min çox, ölkənin əhalisinin artım tempi isə 12,4 olmuşdur. Əhalinin 92,5%-i il və ilçə mərkəzlərində yaşayır. Türkiyədə hər km² başına ortalama 105 adam düşür. Əhalinin 67,9%-i 15–64 yaş qruplarında, 23,6%-i 0–14 yaş qrupundadır. Əhalinin təqribən 8,5%-i 65 yaş və daha yuxarı yaş qrupunda yer alır. Əhalinin ortalama yaşı 31.4-dür. Türkiyənin ən inkişaf etmiş və ən sıx şəhəri İstanbuldur. Bununla yanaşı, İstanbul Avropanın üçüncü, dünyanın isə ən böyük 34-cü şəhəri statusuna da malikdir. Türkiyə Konstitusiyasının 66-cı maddəsi, "Türkiyə Respublikasına vətəndaşlıq əlaqəsi ilə bağlı olan" hər kəsi, bir "türk" olaraq adlandırır. Bu səbəblə, Türkiyədə hüquqi mənada türk sözü, bir etnik mənşəyi ifadə etməkdən çox ölkənin vətəndaşı olan hər kəsi ifadə edir. Ölkənin böyük əksəriyyətinin etnik mənşəyi türkdür. CIA-ya əsasən ölkə əhalisindəki Türklərin nisbəti 70–75%, Kondaya əsasən 76% və konsensusa əsasən 77%-dir. Əhalinin etnik yayılmasına aid bir çox məlumatların olmasına baxmayaraq, Türkiyə tərəfindən açıqlanan rəsmi əhali sayıları etnik mənşəyə aid rəqəmlər vermədiyi üçün rəsmi məlumatlar mövcud deyil. Aparılan siyahıyaalmalara görə Türkiyədə albanlar, azərbaycanlılar, ərəblər, bosniyalılar, çərkəzlər, qaraçılar, gürcülər, həmşinlilər, lazlar, pomaklar, suriyalılarzazalar daxil olmaqla bir çox etnik qrup yaşasa da, ölkədə rəsmi olaraq tanınan azlıqlar yalnız ermənilər, yunanlaryəhudilərdir. Lozanna müqaviləsi ilə 3 azlıq rəsmən tanınmışdır.

Türkiyədə kürdlərin çoxluq təşkil etdiyi ərazilər

Türklərdən sonra ölkədə yaşayan ən böyük etnik qrup kürdlərdir. Kürdlərin əhalidə nisbəti CIA hesabatına görə 18%, Kondaya görə 15% və konsensusa görə 14% təşkil edir. Kürdlər ölkənin Türkiyə Kürdüstanı olaraq da bilinən şərq və cənub-şərq hissələrində cəmlənmişdir. Kürd əhalisi Tuncəli, Bingöl, Muş, Ağrı, İğdır, Elazığ, Diyarbakır, Batman, Şırnak, Bitlis, Van, Mardin, SiirtHakkari illərində üstünlük təşkil edirlər. Bundan əlavə, Şanlıurfada əhalinin 47%-ni, Qarsda isə əhalinin 20%-ni təşkil edir. İllərdir daxili miqrasiya ilə kürdlər ölkənin mərkəzində və qərbində yerləşən bütün böyük şəhərlərdə məskunlaşmışdır. Xüsusilə İstanbulda 3 milyona yaxın kürd yaşayır və bu, şəhəri dünyanın ən yüksək kürd əhalisi olan şəhərə çevirir. CIA məlumatlarına görə, türklər və kürdlərdən başqa digər azlıqların nisbəti 7–12%-dir. Üç tanınmış azlıqdan başqa hər hansı bir azlıq üçün müəyyən hüquqlar mövcud deyil. "Azlıq" termini, Türkiyədə həssas bir mövzudur və həssas olmağa davam etməkdədir. Azlıqları qanuni olaraq tanımasa da, dövlət rəsmi TRT kanalına azlıqların danışdığı müxtəlif dillərdə radio və televiziya proqramları hazırlamağa icazə verir. TRT Avaz, Türkiyədə Azərbaycan dilində faəliyyət göstərən dövlət kanallarından biridir.

Türkiyə əhalisinin 2,5%-i immiqrantlardan ibarətdir. 2015-ci ilin dekabr ayına olan məlumata görə, ölkə 2,5 milyon suriyalı qaçqına ev sahibliyi edir və Türkiyə dünyada ən böyük qaçqın əhalisinə məxsus ölkə statusuna malikdir. Suriya Vətəndaş müharibəsindən qaçan bu qaçqınlar, Afət və Təcili Yardım Nazirliyi tərəfindən hazırlanan çadırlarda qonaq edilmiş, bir müddət sonra bir çoxu Türkiyə şəhərlərinə köç edərək normal həyatlarına davam etmişlər. Türkiyənin rəsmi dili, eyni zamanda əhalinin 85%-in ana dili olan türkcədir. Əhalinin təxminən 12%-i kürd dilində ana dili kimi danışır. Ərəbzaza dillərini ana dili kimi danışanların nisbəti 1%-dən çoxdur. Bununla yanaşı, Türkiyədə abaza, abxaz, çərkəz, qaraçı, laz, zaza dilləri təhlükə altındadır.


Səhiyyə

İstanbulda dövlət xəstəxanası

Türkiyədə səhiyyə xidmətlərinə Sağlamlıq Nazirliyi tərəfindən hazırlanan mərkəzi bir dövlət sistemi ilə nəzarət edilir. 2003-cü ildə hökumət, səhiyyə xidmətlərinə ayrılan büdcə nisbətini artıran və əhalinin böyük bir hissəsini sağlam hala gətirməyi məqsəd qoyan geniş əhatəli bir səhiyyə islahatı proqramını təqdim etdi. Türkiyə Statistika Təşkilatı, 2012-ci ildə sadəcə səhiyyə xidmətləri sahəsinə 76.3 milyard TL xərcləndiyini açıqladı. Xidmət haqlarının 79,6%-i İctimai Təhlükəsizlik Təşkilatı tərəfindən, qalan 15,4% isə xəstələr tərəfindən ödənilmişdir. 2013 rəqəmlərinə görə Türkiyədə 30.116 səhiyyə qurumu mövcuddur və həkim başına ortalama 573 xəstə düşür. Hər 1000 nəfər əhaliyə isə 2,64 yataq düşür.

Türkiyədə gözlənilən həyat müddəti kişilərdə 71.1 il, qadınlarda 75.2 il olmaqla birlikdə, ümumi əhali ortalamasının gözlənilən həyat müddəti 73.2 ildir. Ölkədə ölümlərə ən çox səbəb olan xəstəliklərdən ilk üçü dövran sistemi xəstəlikləri (39.8%), xərçəng (21.3%) və tənəffüs xəstəlikləridir (9.8%).

Təhsil

Əsas məqalə: Türkiyədə təhsil
Türkiyənin ən qədim universitetlərindən olan İstanbul UniversitetiQalatasaray Universiteti

Türkiyədə məktəb təhsil pillələri Təhsil Nazirliyinin tabeliyindədir. Dörd illik ibtidai məktəb, dörd illik orta məktəb və dörd illik lisey daxil olmaqla on iki illik təhsil məcburidir. OECD hesabatlarına görə, ölkədə orta məktəbi bitirməmiş 25–34 yaş qrupundakı insanlar gəlirlərinin orta hesabla 80%-ni orta məktəbi bitirən eyni yaş qrupu həmkarlarından alırlar. Ölkənin əsas təhsil səviyyəsi digər OECD ölkələrindən aşağı səviyyədə keçirilir. Türkiyə, Beynəlxalq Tələbə Qiymətləndirmə proqramı hesabatına görə 34-cü sırada yer alır. Yüksək keyfiyyətli liseylərə daxil olmaq, ölkə daxilində keçirilən tələbə yerləşdirmə imtahanlarının balından asılıdır, buna görə də ölkədə repititor yanına gedən şagirdlərin ortalama yaşı 10-a düşmüşdür. Yetkin əhalinin 94,1%-i oxuma-yazma qabiliyyətlərinə malikdir. Türkiyədə kişi əhalinin savadlılıq səviyyəsi 97,9%, qadın əhalinin isə savadlılıq səviyyəsi 90,3% təşkil edir.

2017-ci il hesabatına əsasən Türkiyədə özəl və dövlət olmaq üzərə 183 ali təhsil müəssisəsi fəaliyyət göstərir. Tələbələr bakalavr üçün — YGS, magistratura üçün — LYS imtahanları nəticəsində qazandıqları ballarla universitetlərdə təhsil almaq hüququ əldə edirlər. 2007-ci ildə universitetə qəbul imtahanında 1.700.000 nəfər iştirak etsə də, 2008-ci ildə bu rəqəm 600.000-ə düşmüşdür. Anadolu Universitetinin açıq təhsil fakültəsi istisna olmaqla, bütün universitet və onlara bağlı fakültələrə giriş, orta məktəb məzunlarının YGS-LYS nəticələrindən asılı olaraq formalaşır. Times Higher Education World University Rankings hesabatına əsasən 2014-cü ildə dünyanın ən yaxşı universitetləri siyahısında ilk 200 yerdə Türkiyənin 4 universiteti iştirak etdi. Siyahıda Yaxın Şərq Texniki Universiteti 85-ci, Boğaziçi Universiteti 139-cu, İstanbul Texniki Universiteti 165-ci, Sabancı Universiteti 182-ci sırada yer aldı.

Din

Əsas məqalə: Türkiyədə din

Türkiyə rəsmi dini olmayan dünyəvi dövlətdir. Din və vicdan azadlığı ölkə konstitusiyası ilə təmin edilir. Ancaq ölkədə müxtəlif İslam partiyalarının qurulması ilə dinin idarədəki rolu ilə bağlı müzakirələr başladı. Ölkədəki dövlət qurumlarında və məktəblərdə uzun illərdir İslam siyasətinin simvolu sayıldığı üçün hicab taxmaq qadağan olmuşdur. Lakin bu qadağa 2011-ci ildə universitetlərdə, 2013-cü ildə dövlət qurumlarında və 2014-cü ildə ümumtəhsil məktəblərində ləğv edildi. İslam dini Türkiyədə dominant dindir və müxtəlif məlumatlara görə əhalinin 99,8%-i müsəlmandır. Ancaq bu rəqəm hər mənbəyə görə dəyişir və adətən 96,4% olaraq göstərilir. Ortaq təriqət sünni məzhəblərindən olan hənəfilikdir. Ölkədəki ən yüksək dini orqan Dəyanət İşləri üzrə Nazirlikdir və hənəfi məzhəbinin qaydalarına görə dini islahatlar keçirir. Həmçinin nazirlik, ölkədə fəaliyyət göstərən 80 mindən çox məscid və imam üçün məsuliyyət daşıyır. Bundan əlavə, ölkədə şiəlik də yayğındır və alimlər şiələrin sayının 15–20 milyon arasında olduğunu söyləyirlər. 2008-ci ildə köhnə Diyanət İşləri üzrə Dövlət Naziri və Diyanət İşləri Başçısı Mustafa Səid Yazıcıoğlunun Türkiyədə 7 milyon şiə olduğu təxmin edildiyi fikrini irəli sürmüşdür. "Aksiyon" jurnalının məlumatlarına görə, ölkə əhalisinin 3 milyonu (4.2%) şiə on ikicilərdən ibarətdir. Təsəvvüflə əlaqəli olanlar da var və əhalinin 2%-i heç bir təriqətlə əlaqəsi olmayan müsəlmanlardır. 1914-cü ildə Türkiyənin qeyri-müsəlman əhali nisbəti 19% olmuşdur, 1927-ci ildə bu say 2,5%-ə enmişdir. Bu gün ölkədə yunan katoliklər də daxil olmaqla müxtəlif məzhəblərdən olan 120.000 xristian var və bu rəqəm Türkiyə əhalisinin 0,2%-dən daha azdır. Ölkədə açılmış kilsələrin sayı 236-dır. İstanbul 4 əsrdən bəri Şərqi pravoslav kilsəsinin mərkəzi olmuşdur.

Türkiyədə səfərad mənşəli 26.000 yəhudi yaşayır. E.ə V əsrdən bəri Anadoluda yəhudi icmaları məskunlaşmağa başladıqdan sonra XV əsrin sonlarında İspaniyadan qovulmaqla Osmanlı İmperiyasında ispan və portuqal yəhudilərin məskunlaşmasına icazə verildi. Beləliklə, Anadoluda yəhudi əhalisi artdı. XX əsrdə yəhudilərin ölkədən sürətlə miqrasiyaya baxmayaraq, bu gün də çox az yəhudi əhalisi Türkiyədə yaşayır.

Əsas məqalə: Türkiyə iqtisadiyyatı
Türkəyinin təsisçi üzvü olduğu G20 Antalya sammiti

Türkiyə, ÜDM (AQP) sıralamasında 13-cü, ÜDM (nominal) sıralamasında isə 17-ci sırada yer alır. OECDG-20 kimi əsas iqtisadi təşkilatların təsisçilərindən biridir. 1995-ci ildə fəaliyyətə başlayan Avropa İttifaqı-Türkiyə Gömrük İttifaqı, ölkənin idxal və ixracının yüksək dərəcədə artmasına təsir göstərmişdir. Avropa İttifaqı-Türkiyə Gömrük İttifaqı, ölkənin xarici ticarət siyasətinin ən əhəmiyyətli təşkilatlarından biridir. 2014-ci ildə Türkiyə ixracatı, əvvəlki ilə nisbətən 4% artım ilə 157,6 milyard dollara çatmışdır. Ən çox məhsul ixrac olunan ölkələr Almaniya, İraq, İngiltərə, İtaliyaFransa olmuşdur. Bununla birlikdə, eyni ildə 242,2 milyard dollarlıq idxal səbəbilə 84.5 milyard dollarlıq xarici ticarət kəsiri yaranmışdır. Bu göstərici bir il əvvəl 99,8 milyard dollar olmuşdur. 2014-cü ildə ən çox idxalat müvafiq olaraq Çin, Almaniya, RusiyaABŞ-dan olmuşdur. Türkiyə nəhəng avtomobil sənayesinə sahibdir.

Ölkədəki şirkətlərinin bir çoxunun qərargahının yerləşdiyi Levent, İstanbul

2013-cü ilin məlumatlarına görə, ən çox avtomobil istehsal edən ölkələr arasında ölkə 17-ci yerdədir. Türkiyə 2014-cü ildə gəmi inşaatından 1,2 milyard dollar gəlir əldə etmişdir. Bu sahədə ölkənin ən böyük bazarları Malta, Norveç, İngiltərəMarşall adalarındadır. 2012-ci ilin məlumatlarına görə, 87 aktiv türk gəmiqayırma zavodu fəaliyyət göstərir. Tuzla, Yalovaİzmit gəmiqayırma sənayesinin əsas mərkəzləridir. BekoVestel kimi məşhur türk markaları, Avropanın ən böyük məişət cihazları və elektronik məhsulları istehsal edən şirkətlərindən olmuş və bu sektorların inkişafı, yeni texnologiyaların təkmilləşdirilməsi üçün əhəmiyyətli investisiyalar qoymuşdur.

Türkiyə iqtisadiyyatının digər vacib sahələri arasında bankçılıq, tikinti, məişət texnikası, elektronika, tekstil, neft emalı, neft-kimya məhsulları, qida, dağ-mədən, dəmir-polad və maşınqayırma yer alır. 2013-cü il məlumatlarına görə Türkiyə ÜDM-sinin 8,9%-i kənd təsərrüfatı, 27,3%-i sənaye və 63,8%-i xidmət sahələri olmuşdur. Bu göstəricilərə baxmayaraq, hələ də əhalinin dörddə biri kənd təsərrüfatında çalışır. 2012-ci il hesabatına görə, işləyən əhalinin yalnız 30%-i qadınlardan ibarətdir ki, bu da OECD üzvü ölkələr arasında ən aşağı göstərcidir. Türkiyədəki ən varlı təbəqənin gəliri, ən yoxsul təbəqənin gəlirindən 7.7 qat daha çoxdur. Əhalinin 15%-i yoxsulluq həddində yaşayır.

İqtisadiyyat tarixi

Türkiyə Respublikasının ilk illərində Banklar küçəsi. 1892-ci ildə tamamlanan Osmanlı Mərkəzi Bankının qərargahı solda yerləşmişdir.

Birinci Dünya MüharibəsiTürkiyə İstiqlaliyyət müharibəsindən sonra yaranan respublikanın ilk altmışıncı illəri — 1923–1983-cü illər arasında dövlət iqtisadiyyatı pis vəziyyətdə olmuşdur. Özəl sektor, xarici ticarət, xarici valyuta axını və birbaşa xarici investisiyanın miqdarı kimi mövzularda müxtəlif məhdudiyyətlər qoyuldu və büdcə planları elan edildi. Ancaq 1983-cü ilə qədər baş nazir Turqut Özal özəl sektoru ön plana çəkən bir sıra islahatlara başladı.

Anadol A1Anadol STC-16, Türkiyənin ilk avtomobillərindən olmuşdur.

Dövlət borcunun çox olması ilə yanaşı, keçirilən islahatlar sürətli iqtisadi inkişafa yol açdı, lakin 1994 və 1999-cu illərdə maliyyə böhranları səbəbiylə iqtisadiyyatda düşüşlər yaşandı. 1981–2003-cü illər arasında ölkənin ÜDM-nin illik orta artımı 4% səviyyəsində müəyyən edilmişdir. Maliyyə çatışmazlığı və geniş yayılmış korrupsiya ilə yanaşı, əlavə maliyyə islahatlarının olmaması, yüksək inflyasiya və zəif bank sektoru makroiqtisadi dəyişkənliyin artmasına səbəb oldu. 2001-ci il böhranından sonra dövrün maliyyə naziri Kamal Dərviş tərəfindən tərtib edilmiş islahatların nəticəsi olaraq inflyasiya hədsiz dərəcədə azalmış, investorlar tərəfindən xarici sərmayələr artmış, işsizlik nisbəti kəskin azalmışdır.

Xarici ticarət üzərində dövlət nəzarətini azaldan Türkiyə tədricən iqtisadi tənzimləmə yolu ilə müxtəlif bazarlar açaraq, xalqa məxsus müxtəlif qurumları özəlləşdirməyə başladı. Dövlət borcunun ÜDM-ə nisbəti 2001-ci ildə tənəzzül səviyyəsindən aşağı düşsə də, 2010-cu ilin üçüncü yarısında 46%-ə yüksəldi. 2002–2007-ci illər arasında illik ÜDM artım tempi orta hesabla 6,8% olaraq təyin olunmuşdur. Bu rəqəm Türkiyəni ən sürətli böyüyən iqtisadiyyatlardan birinə çevrildi. Ancaq 2008-ci ildə böyümə 1% yavaşladı və 2009-cu ildə qlobal iqtisadi böhran 5% nisbətində iqtisadiyyatın tənəzzülünə təsir etdi. 2010-cu ildə ölkə iqtisadiyyatının təxminən 8% böyüdüyü hesabat edildi.

2000-ci illərin əvvəllərində ölkədə yüksək inflyasiya nəzarət altına alındı və bu yeni bir valyutanın meydana çıxmasına səbəb oldu. Yeni türk lirəsi (YTL) 1 yanvar 2005-ci ildə qüvvəyə mindi. 1 yanvar 2009-cu ildə yeni əskinas və sikkələrin tətbiqi ilə Yeni Türk Lirəsi, Türk Lirəsi ilə əvəz edildi. 2012-ci ildə ölkədə inflyasiya səviyyəsi 6,16%, işsizlik səviyyəsi isə 9,2% olaraq təyin olundu.

İnfrastruktur

Skytrax tərəfindən beş il ardıcıl olaraq (2011–2015) Avropanın ən yaxşı hava yolu şirkəti seçilən, Türkiyənin bayraq daşıyıcısı olan Türk Hava Yollarına məxsus Boeing 767–300ER.

2013-cü ildə Türkiyədə 22 beynəlxalq hava limanı daxil olmaqla ümumilikdə 98 hava limanı mövcud olmuşdur. Beynəlxalq Hava Limanı Təşkilatının verdiyi məlumatlara əsasən, İstanbul Atatürk Hava limanı, 2014-cü ilin yanvar-iyul ayları arasında 31.833.324 sərnişinə xidmət göstərərək dünyanın ən işlək 11-ci hava limanı olmuşdur.

İstanbulun Avropa və Asiya hissələrini birləşdirən 15 İyul Şəhidlər, Fateh Sultan MehmetYavuz Sultan Səlim körpüsü

İstanbulun üçüncü beynəlxalq — İstanbul Hava Limanı, 150 milyon sərnişinə xidmət etmək imkanına malik dünyanın ən böyük hava limanlarından biridir. 1933-cü ildən bəri Türkiyənin bayraq daşıyıcısı olan Türk Hava Yolları, Skytrax tərəfindən 2011, 2012, 2013, 2014 və 2015-ci illərdə ardıcıl olaraq beş dəfə Avropanın ən yaxşı hava yolu şirkəti seçilmişdir. Dünyanın 126 ölkəsində 435 istiqamət (51 yerli və 384 beynəlxalq) ilə Türk Hava Yolları 2016-cı ilə qədər xidmət etdiyi ölkələrin sayına görə dünyanın ən böyük hava yolları şirkəti seçilmişdir.

2014-cü ildə ölkədə 65.623 kilometr uzunluğunda avtomobil yolu şəbəkəsi mövcud olmuşdur. 2.133 kilometr elektrikləşdirilmiş və 457 kilometr yüksək sürətli dəmiryol xəttləri də daxil olmaqla dəmir yolu şəbəkəsinin ümumi uzunluğu 10.991 kilometr təşkil etmişdir. Türkiyə Dövlət Dəmir Yolları 2003-cü ildən başlayaraq yüksək sürətli dəmiryol xətləri çəkməyə başlamışdır. Ankara-Konya xətti 2011-ci ildə, Ankara-İstanbul xətti isə 2014-cü ildə istifadəyə verilmişdir. 2013-cü ildə Bosfor altında İstanbulun Avropa və Asiya hissələrini birləşdirən Marmaray tunel dəmir yolu xətti istifadəyə verilmişdir. 2016-cı ildə istifadəyə açılmış Avrasiya tuneli isə nəqliyyat vasitələri üçün yeraltı yol xətti təqdim edir. 1973-cü ildə Bosfor körpüsü, 1988-ci ildə Fateh Sultan Mehmet körpüsü və 2016-cı ildə istifadəyə açılmış Yavuz Sultan Səlim körpüsü Bosfor üzərindən İstanbulun Avropa və Asiya sahillərini birləşdirən üç asma körpüdür. 2016-cı ildə istifadəyə açılmış Osman Qazi körpüsü İzmit körfəzinin şimalcənub sahillərini birləşdirir. Hazırda qurulan Çanaqqala körpüsü, Dardanelin AvropaAsiya sahillərini birləşdirəcəkdir. Bir çox təbii qaz boru kəməri ölkə ərazisindən keçir. Dünyanın ikinci ən uzun neft boru kəməri olan Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri 10 may 2005-ci ildə istifadəyə açılmışdır. Mavi axın, böyük trans-Qara dəniz qaz kəmərləri ilə Rusiyadan Türkiyəyə təbii qaz daşınır. İllik gücü 63 milyard kubmetr olan Türk axını boru kəməri, Nabukko qaz kəməri ilə Avropanın Rusiya enerjisindən asılılığını azaldarkən, Türkiyəyə Rusiya qazının Avropaya satılmasına imkan yaradır.

42,3 milyon aktiv istifadəçisi olan Türkiyə interneti, Freedom House indeksində "Azad deyil" olaraq qiymətləndirilmişdir. Türkiyə hökuməti Facebook, Twitter, YouTubeVikipediya kimi böyük veb saytları daim mühasirəyə alır. Twitterin şəffaflıq hesabatına görə, Türkiyə sosial media senzurasında qlobal liderdir. 2018-ci il hesabatına görə, Türkiyə ildə 1700 teravatt saat (TW/s) ilkin enerji istifadə edir. Türkiyədəki kömür, istixana, fabrik tullantılarının dünya səviyyəsinin 1%-ni təşkil etməsi, ölkə enerji siyasətinə qalıq yanacaq idxalının azaldılmasını daxil etməyi məcbur hala gətirmişdir. Türkiyədə bərpa olunan enerji mənbələri günü gündən artır. Hal-hazırda Aralıq dənizi sahilində Akkuyu Nüvə Elektrik Stansiyası tikilir. Türkiyə dünyada geotermal enerjinin birbaşa istifadəsinə görə beşinci yerdədir.

Türkiyədə su təchizatı və kanalizasiya sistemi çətinliklərlə xarakterizə olunur. Son onillik ərzində demək olar ki əhalinin hamısı içməli suya sahibdir. Türkiyənin 16 böyük şəhərində avtonom kommunal xidmətlər yaradıldı, xərclərin bərpası artırıldı və bu da xidmət təminatının davamlılığına zəmin yaratdı. 2004-cü ildə kanalizasiya vasitəsilə toplanan çirkab sularının 61%-i təmizləndi. Digər problemlərin həllərinə çirkab suların təmizlənməsini daha da artırmaq, suyun lazımsız istifadəsinin qarşısını almaq və kənd yerlərində adekvat sanitariya imkanlarını genişləndirmək aiddir. Sektorda Avropa standartlarına uyğun olmaq üçün tələb olunan sərmayənin, xüsusən çirkab suların təmizlənməsi, ildə 2 milyard avro səviyyəsində olduğu, mövcud investisiya səviyyəsindən iki qat çox olduğu təxmin edilir.

Elm və texnologiya

TÜBİTAK, Türkiyədə elm və texnologiyanı inkişaf etdirən aparıcı agentlikdir. TÜBA, Türkiyədə elmi fəaliyyətini tanıtmaq üçün fəaliyyət göstərən özəl elm cəmiyyətidir. TAEK isə Türkiyənin rəsmi nüvə enerji qurumudur. Qurumun məqsədi nüvə enerjisi sahəsində akademik tədqiqatlar aparmaq, dinc nüvə alətlərinin inkişafına təkan vermək və onları tətbiq etməkdir.

Hərbi texnologiyalar sahəsində araşdırma və inkişaf üçün fəaliyyət göstərən Türkiyənin hökumət şirkətləri arasında Türk Aerokosmik Sənayesi, Aselsan, Havelsan, Roketsan, MKE və digərləri yer alır. Türk Peyk Təşkilatı, İnteqrasiya və Test Mərkəzi, Milli Müdafiə Nazirliyinə məxsus və Türk Aerokosmik Sənayesi tərəfindən idarə olunan bir çox kosmik gəmi istehsalı üzərində araşdırmalar aparılır. Türk Kosmik Sistemi, Türkiyənin peyk yollama qabiliyyətini inkişaf etdirən bir layihədir. Bu layihə kosmik limanların inşası, peyk vasitələrinin inkişafı, eləcə də uzaq yer stansiyalarının qurulması üçün məsuliyyət daşıyır. Türksat, Türkiyədəki yeganə rabitə peyk operatorudur və Türksat seriyalı peykləri idarə edir. Göktürk-1, Göktürk-2Göktürk-3, Türkiyə Milli Müdafiə Nazirliyi tərəfindən idarə olunan kəşfiyyat üçün istifadə olunan Yer araşdırma peykləridir. BILSAT-1RASAT, TÜBİTAK Kosmik Texnologiyaları Araşdırma İnstitutu tərəfindən idarə olunan elmi Yer peykləridir. 2015-ci ildə Şimali Karolina Universitetinin türkiyəli professoru Əziz Sancar, hüceyrələrin DNT-ni zədələməsinin qarşısının alınması üçün aparılan araşdırmalara görə Tomas LindahlPol Modriç ilə birlikdə Kimya üzrə Nobel mükafatına layiq görülmüşdür. Digər türk alimləri arasında Behçet xəstəliyini kəşf edən həkim Xülusi BəhçətArf dəyişməzini təyin edən riyaziyyatçı Cahit Arf da yer alır.

Turizm

Əsas məqalə: Türkiyədə turizm

Türkiyədə turizm sektoru, XXI əsrdə demək olar ki hər il daha da inkişaf edir və iqtisadiyyatın vacib hissələrindən biridir. Türkiyə Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi, hazırda "Evim Türkiyə" adı altında Türk turizmini təbliğ edir. Türkiyə, son illərdə ən çox xarici qonağı AlmaniyaRusiyadan qəbul etmişdir. Azərbaycan isə bu siyahıda 901,723 turist ilə 10-cu sırada yer almışdır. 2018-ci ildə Türkiyə beynəlxalq turist ziyarətlərinin sayına görə 45,8 milyon xarici turist ilə dünyada 6-cı yeri tutdu.

Türkiyə, "İstanbulun tarixi əraziləri", "Kapadokiya qayalıqları", "Çatalhöyük", "Hattuşa: Hetin paytaxtı", "Troya" kimi 17 UNESCO ümumdünya irsinə sahibdir. Türkiyədə Dünyanın yeddi möcüzəsindən ikisi, dünyanın ən qədim dini məskunlaşma mərkəzi Göbəklitəpə və bir çox digər irslərə rast gəlmək mümkündür.

Turizmin ən yüksək inkişaf etmiş bölməsi sahil turizmidir. Sahil turizminə dəniz, çimərlik, günəş, biomüxtəliflikdəniz məhsulları daxildir. Çimərliklərdə və otellərdə su idman növləri, gəmi gəzintiləri, tibbi xidmətlər və restoranlar təşkil edilir. Avropa turistlərinin 63%-i dəniz sahillərinə daha çox üstünlük verir. Türkiyənin cənub və qərb əraziləri — Aralıq dəniziEgey sahilləri turistlər tərəfindən xidmət və keyfiyyətinə görə ən çox seçilən turistik məkanlardan biridir. İkinci sırada isə Türkiyənin şimal əraziləri — Qara dənizMərmərə dənizinin sahilləri yer alır. Qara dəniz sahillərinin iqlimi sahilyanı turizmin inkişafı üçün uyğun deyil. Qara dəniz sahilyanı ərazilər üçün turizmin qarşısını, yay yağışları səbəbilə nisbi rütubətin 70%-dən çox olması, alır. Aralıq dənizi iqliminin üstünlük təşkil etdiyi EgeyAralıq dənizi sahillərində, rütubət 70%-dən aşağıdır. Egey və Aralıq dənizi sahillərində hava istiliyi səbəbindən dəniz suları ideal istilikdə olur. Körfəzlərin ölkənin böyük bir hissəsini əhatə etməsi sahil turizminin inkişafına öz töhfəsini verir. Körfəz sahillərində böyük otellər və kurort məskənləri inşa edilmişdir.

Sahil turizminin mühüm meyarlarından biri də mavi bayraq göstəricisidir. 2014-cü ildə Türkiyə dünyada ən çox mavi bayraq çimərliyinə sahib 3-cü ölkə olmuşdur. 2015-ci ildə siyahıda 2-ci sıraya yüksəlmişdir. İspaniya 578 çimərlik ilə 1-ci, Türkiyə 436 çimərlik ilə 2-ci, Yunanıstan isə 395 mavi bayraqlı çimərlik ilə 3-cü sırada yer almışdır.

Əsas məqalə: Türk mədəniyyəti
Vaşinqtonda türk mədəniyyəti festivalı

Türkiyə, Oğuz, Anadolu, OsmanlıQərb mədəniyyətləri ilə qarşılıqlı əlaqədə mövcud olan zəngin mədəniyyətə sahibdir. Səlcuqlu və Osmanlı dövründə yaranmış adət və davranış nümunələri də qorunub saxlanılmaqdadır. Nənə və babaların adları adətən nəvələrə verilir. Bir çox bölgədə hər adın bir mənası var. Gündəlik həyatda milli təqvim istifadə olunur. Ancaq mədəni həyat İslamın sivilizasiyası ilə bir-birinə qarışdığından, hicri təqvim adları daim qorunub saxlanılır. Rəcəb, Şaban, Ramazan ən çox qoyulan dini adlardır. Türklər çadır qəsəbələrindən şəhərlərə, taxta evlərdən mənzillərə, kəndlərdən şəhərlərə köçmüşdür. Qərb geyimləri geniş yayılsa da, köhnə geyim mədəniyyəti hələ də davam edir. Qida mədəniyyəti ətdən ibarətdir və bitki, süd, çörək, bal, balıq, yumurta və qatıq əsas qidalardır. Toxuculuq, dülgərlik, dərzilik ən çox görülən sənətlərdir. Çarşılardan marketə, bazarlardan supermarketə qədər gündəlik alış-veriş mədəniyyəti daim inkişaf edir. Ən müasir nəqliyyat vasitələri quru, hava, dəniz və dəmir yolları vasitələridir. Şəhərlərarası inkişaf etmiş avtomobil yolları və dəmir yolları mövcuddur.

Təsviri incəsənət

Türk rəssamlığı, qərb mədəniyyətindən ilham alaraq XIX əsrin ortalarından başlayaraq fəal inkişaf etmişdir. İlk rəssamlıq dərsləri 1793-cü ildə İstanbul Texniki Universitetində keçirilirdi. XIX əsrin sonlarında, Osman Hamdi Bəy türk rəssamlığına ilk portreti gətirən şəxslərdən olmuşdur. Müasir tendensiyalar arasında impressionizm cərəyanından ən çox təsirlənən rəssamlardan biri də Xəlil Paşa olmuşdur. 1926-cı ildə Avropaya göndərilən gənc türk rəssamlar, Avropada hələ də çox təsirli olan fovizm, kubizmekspressionizm kimi müasir cərəyanlardan ilhamlanaraq geri döndülər. Abidin Dino, Camal Tollu, Fikrət Mualla, Fahrelnisə Zeyid, Bedri Rahmi EyüboğluBurhan Doğançayın rəhbərlik etdiyi "D qrupu" türk rəssamlığında yeni cərəyanların yaranmasına təkan vermişdir. Türk rəssamlığında digər vacib cərəyanlar 1930-cu illərin sonlarında "Yenilər qrupu", 1940-cı illərdə "Onlar qrupu", 1950-ci illərdə "Yeni Dal qrupu" və 1960-cı illərin "Qara qələm qrupları" olmuşdur.

Xalçaçılıq İslam dini yayılmamışdan əvvəl də ənənəvi bir sənət olmuşdur. Uzun illər boyunca davam edən toxunulmuş xalçaçılıq sənətkarlığı müxtəlif mədəni ənənələri özündə cəmləşdirmişdir. Türk xalçalarında Bizans üslublarının izləri aşkar edilmişdir. Orta Asiyadan köç edən türk xalqları, Qafqazkürd tayfaları Anadoluya köçərkən öz xalçaçılıq mədəniyyətlərinin Anadolu mədəniyyətləri ilə qarışmasına səbəb olmuşdur. Daha sonradan, İslam dinin yayılması və İslam sənətinin inkişafı türk xalça dizaynına da təsir etmişdir. Türk dilində ebru adlandırılan türk kağız sənətinin ən qədim nümunəsinin şair Arifinin "Halnamə" əsərinə aid olduğu bildirilir.

Ədəbiyyat və tamaşa

Əsas məqalələr: Türk ədəbiyyatıTürk teatrı
Namiq Kamalın əsərləri Atatürk və digər dövlət xadimlərinin fəaliyyətlərinə dərin təsir göstərmişdir.

Türk ədəbiyyatı türk mədəniyyəti ilə qarşılıqlı əlaqədə formalaşmışdır. İslam və Avropa mədəniyyətlərinin qarşılıqlı əlaqəsi, türk ədəbiyyatına böyük miqdarda təsir etmişdir. Türk ədəbiyyatının Osmanlı dövrünə aid bir çox əsərləri farsərəb ədəbiyyatından təsirlənmişdir. Tənzimat islahatları, əvvəllər məlum olmayan qərb janrlarını, ilk növbədə romansərbəst şeirlərin yayılmasına səbəb oldu.

Tənzimat dövründəki yazıçıların çoxu eyni janrlarda əsərlər yazmışdır. Şair Namiq Kamal 1876-cı ildə yazılmış "İntibah" romanını, İbrahim Şinasi isə 1860-cı ildə ilk müasir türk pyesi olan "Şairin evliliyi" əsərini yazmışdır. Müasir türk ədəbiyyatının köklərinin əsası 1896–1923-cü illər arasında qoyulmuşdur. Türk ədəbiyyatı tarixində 3 mühüm cərəyan: Ədəbiyyat-i Cadidə, Fəcr-i Ati, və Milliy Ədəbiyyat olmuşdur. XX əsr türk poeziyasında ilk radikal addım sərbəst şeir tərzini təqdim edən Nazim Hikmət tərəfindən atılmışdır. Türk poeziyasında başqa bir inqilab 1941-ci ildə Orxan Vəli, Oktay RüfətMelih Cevdətin başçılıq etdiyi Garip hərəkatı ilə baş tutmuşdur.

Türk teatrının mənşəyi qədim bütpərəst rituallara və şifahi əfsanələrə əsaslanır. Min illər əvvəl Anadolu sakinlərinin mərasimləri zaman nümayiş edilən rəqslər, musiqi və mahnılar ilk şouların yaranmasına təkan verən elementlərdir. Zamanla qədim rituallar, miflər, əfsanələr və hekayələr teatr şoularına çevrildi. XI əsrdən başlayaraq Səlcuqlu türklərinin ənənələri yerli Anadolu xalqlarının ənənələri ilə qarışdı və müxtəlif mədəniyyətlərin qarşılıqlı əlaqəsi yeni pyeslərin yaranmasına yol açdı.

Türk teatrının görkəmli oyunçuları, rejissorları və dramaturqları arasında Muhsin Ərtuğrul, Haldun Taner, Əziz Nesin, Gülriz Sururi, Yıldız Kenter, Müşfik Kenter, Haldun Dormen, Sadri Alışık, Çolpan İlhan, Münir Özkul, Adilə Naşit, Ərol Günaydın, Qəzənfər Özcan, Nicat Uyğur, Gənco Ərkal, Mətin Sərəzli, Nevra Sərəzli, Levent Kırca, Zeki Alasya, Mətin Ağpınar, Müjdat Gәzәn, Fərhan Şənsoy və digərləri aiddir.

Musiqi və rəqs

Əsas məqalələr: Türk rəqsləriTürkiyə musiqisi
Sərtab Ərənər və Dəmir Dəmirkan

Türk musiqisi əsasən türk ünsürlərindən ibarətdir. Orta Asiya xalq musiqisi, Ərəb musiqisi, Yunan musiqisi, Osmanlı musiqisi, Fars musiqisiBalkan musiqisinin qismən təsiri olmuşdur. Müasir türk musiqilərində isə adətən Avropa və Amerika pop musiqisinin elementlərinə rast gəlinir. Türkiyədəki ənənəvi musiqinin kökləri XI əsrdə Səlcuqlu türklərinin Anadoluİrana köç etməsinə qədər uzanır. Müasir pop türk musiqisinin böyük hissəsi 1930-cu illərin əvvəllərində, türk bəstəkarları qərbləşməyə səy göstərərkən yaranmışdır.

Türkiyənin müxtəlif bölgələrindən gələn mühacirlərin Türkiyə torpaqlarında məskunlaşması ilə musiqi janrlarımusiqi alətlərinin müxtəlifliyi genişləndi. Mühacirlərin musiqi mədəniyyətlərinə əsaslanaraq Türkiyədə yunan, erməni, alban, polyak, azərbaycanlıyəhudi icmalarının etnik üslublarında yayımlanan pop musiqiləri yayılmağa başladı. Türkiyənin bir çox şəhər və qəsəbələrində bir sıra regional musiqi üslubunda musiqi yazan yerli musiqi səhnələri yaranmağa başladı. Buna baxmayaraq, qərb pop musiqisi 1970–1980-ci illərin sonlarında öz populyarlığını arabesk musiqiyə buraxdı. Lakin, qərb pop musiqisi 1990-cı illərin əvvəllərində yenidən məşhurlaşmağa başladı. Sezən Aksunun dəstəyi ölkədə pop musiqisinin populyarlığının artması, TarkanSərtab Ərənər kimi bir sıra beynəlxalq miqyasda tanınan türk ulduzlarının meydana çıxmasına səbəb oldu. 1990-cı illərin sonu, pop və arabesk janrlarından fərqli olaraq, türk alternativ rok musiqisi, elektron musiqi, hip-hop, rap və rəqs musiqiləri də yaranmış və qısa zamanda ölkədə məşhurluq qazanmışdır.

Türkiyə ərazisində şənliklərdə, məclislərdə, toylarda türk xalq rəqsləri geniş yayılmışdır. Türkiyədə müxtəlif formalarda ifa olunan bir çox müxtəlif xalq rəqsləri var və onlar hər bölgənin mədəni quruluşunu əks etdirir. Ərzurumda "Bar", şərq və cənub-şərqdə "Halay", Frakiyada "Hora", Qara dənizdə "Horon", Konya və ətraf ərazilərdə "Qaşıq oyunları", Qars və Ardahanda "Ləzginka" məlum nümunələrdir.

Memarlıq

Əsas məqalə: Türk memarlığı
1950-ci illərin memarlığı nümunəsi Ziraat Bank binası və Vəqflər oteli

1923-cü ildən bəri Türkiyə ərazisində memarlıq daim inkişaf etmişdir. Mövcud memarlıq, müəyyən dövrlərdə respublika tarixində yaşanan ziddiyətlərdən formalaşmışdır. Bu ziddiyyətlərdən ən əhəmiyyətlisi, xüsusən respublikanın ilk dövrlərində ortaya çıxan şərq-qərb dilemmasıdır. Bundan əlavə, milli-beynəlxalq, ənənəvi-modern, dini-dünyəvi və fərqli siyasi görüşlər kimi dilemmalar da memarlıq təcrübələrinin gedişatına təsir göstərmişdir.

XVIII əsrdən bəri türk memarlığına Avropa üslubları təsir etmişdir. Bu təsirləri əsasən İstanbulun Dolmabağça, Çırağan, Fəriyyə, Bəylərbəyi, Küçüksu, İhlamurUlduz saraylarında görmək mümkündür. Türkiyənin qurulduğu ilk illərdə memarlığın inkişafına dəstək verən burjuaziya olmamışdır. Bu səbəblə Osmanlı İmperiyası dövründə elitist məzmunu olan və yalnız saraya bağlı olan memarlar, memarlıqla məşğul ola bilərdi. Bu vəziyyət 1950-ci illərdən bəri dəyişməyə başlasa da, özəl sektorun, memarlığın inkişafı və üstünlük təşkil etməsi xeyli sonra baş vermişdir.

Modern türk memarlığı nümunələri olan İstanbul Zorlu Centerİzmir Folkart Towers

Türk memarlığı, Osmanlı memarlığının ilk dövrü ilə olduqca oxşardır. 1920-ci illərdə ilk milli memarlıq hərəkatı ilə xüsusi inkişaf müşahidə olunmuşdur. 1930–1940-cı illərdə əsasən Almaniya, Avstriyaİsveçrədən bir çox memar dəvət edilmiş və yeni məscidlər, ictimai binalar tikilmişdir. 1940-cı ildə başlayan II Dünya Müharibəsindən sonra xarici aləmdən təcrid olunmuş Türkiyədə memarlıq tənəzzülə uğramış və bu vəziyyət 1950-ci ilə, ikinci milli memarlıq hərəkatına qədər, təsirli olmuşdur. Bu dövr, Türkiyədə tək partiyalı hakimiyyət ilə paralel olaraq bitmişdir.

1960-cı il dövlət çevrilişindən sonra Türkiyə inşaat sənayesinə və memarlıq sektoruna təsir edən müxtəlif növ siyasi və iqtisadi böhranlarla qarşılaşdı. Bu çətinliklərə baxmayaraq, memarlar hələ də xüsusi binaların memarlığı ilə məşğul olmuşdur. Rasionalizmi geridə qoyan türk memarları, binalarını daha müasir formada dizayn etməyə çalışdılar. Bu dövrün əhəmiyyətli işlərinə İstanbulda Vəqflər oteli, Ankarada Yaxın Şərq Texniki Universiteti kampusları, Türk Tarix Qurumu binası, Atatürk Mədəniyyət Mərkəzi daxildir.

1980-ci ilin yanvar ayında baş nazir Süleyman Dəmirəl, Türkiyə iqtisadiyyatını ixracatlı böyüməyə istiqamətləndirmək üçün Turqut Özalın hazırladığı geniş məqsədyönlü islahat proqramını həyata keçirməyə başladı. Bu islahatlar tikinti sənayesinə və memarlığa müsbət təsir göstərdi. Prefabrikasiyaşəffaf fasad kimi yeni üsullar 1980-ci illərdə Türk memarlarına və podratçılarına təqdim edildi. Bundan əlavə, polad, alüminium, plastikşüşə istehsalı artdı, bu da memarların kobud tikili formalarından azad olmasına imkan yaratdı. 1980-ci illərdə memarlıq və tikinti sahəsində hökumət aparıcı rol oynayırdı. Lakin iqtisadiyyatın liberallaşdırılması özəl sektorun aparıcı təsirə çevrilməsinə imkan yaratdı. Bu dövrün görkəmli memarlarına Bəhruz Çinici, Merih Qaraslan, Sevinc Hadi, Şandor Hadi, Ersən Gürsəl, Məhməd Çubuq, Doğan Təkəli, Sami Sisa, Əmrə Arolat, Murat Tabanlıoğlu, Melkan Tabanlıoğlu, Hüsrev Tayla, Doğan Hasol, Atilla Yücəl, Səma Soygeniş daxildir.

Mətbəx

Əsas məqalə: Türk mətbəxi
Dünyada ən geniş yayılmış türk mətbəxi nümayəndələrindən biri də dönərdir.

Türk mətbəxi əsasən Osmanlı mətbəxinin mirasıdır. Türk mətbəxi, ÇinFransız mətbəxləri ilə birlikdə dünyanın ən zəngin mətbəxlərindən biridir. Türk mətbəxi MesopotamiyaBalkan mətbəxləri ilə əlaqəli olmuş, İstanbul Osmanlı Sarayı mətbəxi Türk mətbəxinin əhəmiyyətli bir hissəsini təşkil etmişdir. Osmanlı Sarayı mətbəxində müxtəlif növ şorba, salat, ət yeməkləri və desert menyusu mövcud olmuşdur. Saray mətbəxi Bizans İmperiyasından Osmanlı İmperiyasınadək müxtəlif əsrlərin zövqü və təcrübəsi ilə yaradılan elit bir mətbəxdir. O dövrdə xalq mətbəxi sadə olmuşdur. Bu gün Osmanlı Sarayı və xalq mətbxinin qarışığı olan bir Türk mətbəxi meydana gəldi. Həmçinin, Türk mətbəxi regionlara görə də fərqlənir. Qaradəniz mətbəxi, Cənub-qərb mətbəxi, Orta Asiya mətbəxi kimi bir çox region mətbəxləri özlərinə aid çoxsaylı və fərqli yeməklərə sahibdirlər.

Şorbalar xüsusilə qış aylarında türk mətbəxinin əvəzedilməz parçası hesab olunur. Mərcimək şorbası, Ezogəlin şorbasıTarhana şorbası ən çox istifadə edilən şorbalardır. Ancaq Türk mətbəxindəki şorbalar bununla bitmir. Ətlər, tərəvəzlər ve paxlakimilər şorbaların əsas inqredientləridir. Ət suyu, un, yoqurtşəhriyə bu ərzaqları şorba halına gətirmək üçün istifadə edilir. İşgəmbə şorbasının alkoqol qəbulu zamanı yaranan baş ağrılarına yaxşı gəldiyi düşünülür. Bundan istifadə edən restoranlar adətən axşam saatlarında işgəmbə şorbasını servisinə başlayırlar.

İdman

Əsas məqalə: Türkiyədə idman
Həmçinin bax: Türkiyədə futbol
200 metrlik qaçış rekordçusu Azərbaycan əsilli Ramil Quliyev

Türkiyədə ən populyar idman növlərindən biri də futboldur. Futbol liqalarda oynanılır və ən böyüyü Super Liqadır. Liqanın çempionu olmuş komandalardan üçü (Beşiktaş, Fənərbaxça, Qalatasaray) İstanbul komandası, ikisi (Trabzonspor, Bursaspor) Anadolu komandasıdır. Futbol klubları Türkiyə Futbol Federasiyasının tabeliyi altında qruplaşdırılmışdır.

Avropada kubok qazanan ilk və tək Türkiyə futbol komandası olan Qalatasaray, 2000-ci ildə UEFA kubokuUEFA Superkubokunun qalibi olmuşdur. Türkiyə milli futbol komandası, UEFA Avro 2000 çempionatında 6-cı, 2002 FİFA Dünya Kuboku, 2003 FİFA Konfederasiyalar KubokuUEFA Avro 2008 çempionatında 3-cü olmuşdur.

Basketbol, Türkiyədə futboldan sonra ən populyar idman növlərindən biridir. Basketbolun ən böyük liqası Basketbol Super Liqasıdır. Anadolu Efes, Qalatasaray, Fənərbaxça, Beşiktaş kimi komandalar Avroliqa və digər xüsusi turnirlərdə böyük uğurlar qazanmışdır. Bundan əlavə, Anadolu Efes 1996-cı ildə Koraç kubokunu qazanmış və Avropa kubokunu qazanan ilk türk basketbol komandası olmuşdur. 2012-ci ildə FİBA Avroliqası kubokunu qazanan Beşiktaş BK, Avropa kubokunu qazanan ikinci Türkiyə komandası olmuşdur. Türkiyə milli basketbol komandası da bir çox beynəlxalq turnilərdə təqdirəlayiq yer tutmuşdur.

2010 FİBA Dünya Çempionatı 28 avqust və 12 sentyabr tarixlərində Türkiyədə keçirilmişdir. Çempionat FİBA, Türkiyə Basketbol Federasiyası və İdman Təşkilat Komitəsi tərəfindən ortaq şəkildə təşkil edilmişdir.

Ənənəvi bir türk idman növü olan güləşin ən əhəmiyyətli qolu olan Kırkpınar yağlı güləşidir. Türklərin e.ə. IV əsrdən bəri güləş idman növünə xüsusi maraqları olduğu məlumdur. Bahar aylarında təbiətin canlanması, evlilik mərasimləri və qələbə şənliklərində güləş yarışları keçirildi. 1996-cı ildə Ənənəvi İdman Federasiyası qurulmuş və yağ güləşi üçün əhəmiyyətli bir addım atılmışdır.

Mediya

Əsas məqalə: Türkiyə mediyası
Həmçinin bax: Türk kinosu
Cumhuriyet yazıçılarının həbsinə etiraz. Mətbuat azadlığı Türkiyədə mübahisəli bir mövzudur.

Yüzlərlə televiziya kanalı, minlərlə yerli radio stansiyası, onlarla qəzet, milli kino və genişzolaqlı İnternet istifadəçilərinin sürətli artımı, Türkiyədə inkişaf etmiş mediya sənayesini təşkil edir. Televiziya izləyicilərinin əksəriyyəti TRT dövlət kanalları, Kanal D, Show TV, ATVStar TV kimi əyləncə kanalları arasında paylanılır. Peyk antenası və kabel televiziyası vasitəsilə yayım Türkiyənin bütün ərazisini əhatə edir. Radio və Televiziya Ali Şurası (RTÜK) telekanalların yayım məzmunlarına nəzarət edən hökumət orqanıdır. Dövriyyəsi ən populyar olan Posta, Hürriyət, Sözcü, SabahHabertürk qəzetləridir.

İzmir şəhərində mətbuat azadlığına etiraz

Türk dram filmləri getdikcə Türkiyənin hüdudlarından kənarda da populyarlaşır və həm mənfəət, həm də ictimaiyyətlə əlaqələr baxımından ölkənin ən vacib ixracatlarından biridir. Son 10 ildə Yaxın Şərq televiziya bazarını ələ keçirdikdən sonra, 2016-cı ildə CənubiMərkəzi Amerika ölkələrində də məşhurluq qazanmışdır. Türkiyə bu gün dünyanın ən böyük ikinci teleserial ixracatçısıdır.

Yeşilçam, türk film sənayesinin qədim və əhəmiyyətli filmlərindəndir. Osmanlı İmperiyasında sərgilənən ilk film 1896-cı ildə İstanbulda nümayiş olunan "La-Sota vağzalına qatarın gəlməsi" olmuşdur. İlk türk istehsalı film isə "Ayastеfanоsdakı rus abidəsinin yıхılmаsı" olmuşdur. Məşhur türk rejissorları arasında "Qızıl Palma Budağı", "Qızıl Ayı" mükafatlarına layiq görülən Nuri Bilgə Ceylan, Yılmaz GüneyFərzan Özpətək və digərləri yer alır.

Qanuni müddəalara baxmayaraq, Türkiyədə mediya azadlığı 2010-cu ildən bəri davamlı olaraq pisləşmiş, 15 iyul 2016-cı ildə uğursuz çevriliş cəhdindən sonra bu səviyyə maksimuma çatmışdır. 2016-cı ilin dekabr ayına olan məlumatlara görə, Türkiyədə ən azı 81 jurnalist həbs həbs edilmiş, 100-dən çox xəbər mərkəzi bağlanmışdır. Freedom House Türkiyə mediyasını "Qeyri-azad" kimi qiymətləndirmişdir. İnternet senzurasına, 29 aprel 2017-ci il və 15 yanvar 2020-ci il arasında davam edən Vikipediya bloklanması da daxildir.

İstinadlar

  1. Ethnologue: , İstifadə tarixi: 15 oktyabr 2017.
  2. . Turkish Statistical Institute. 2020-04-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:8 mart 2018.
  3. . Turkish Statistical Institute. İstifadə tarixi:10 noyabr 2016.
  4. . IMF.org. International Monetary Fund. İstifadə tarixi:16 oktyabr 2019.
  5. . data.worldbank.org. World Bank. İstifadə tarixi:8 mart 2019.
  6. (PDF). United Nations Development Programme. 2019. İstifadə tarixi:9 dekabr 2019.
  7. Zdanowski, Jerzy (2014). Middle Eastern Societies in the 20th Century. Cambridge Scholars Publishing. səh. 11. ISBN 978-1443869591. The Republic of Turkey lies on two continents. Approximately 97% of it is in Asia, in the geographical regions known as Asia Minor and the Armenian Upland. The remaining 3% of Turkey is in Europe, on the Balkan Peninsula.
  8. National Geographic Atlas of the World (7th). Washington, D.C.: National Geographic Society. 1999. ISBN 0-7922-7528-4. "Europe" (pp. 68–69); "Asia" (pp. 90–91): "A commonly accepted division between Asia and Europe … is formed by the Ural Mountains, Ural River, Caspian Sea, Caucasus Mountains, and the Black Sea with its outlets, the Bosporus and Dardanelles."
  9. . Globalization and World Cities (GaWC) Research Network, Loughborough University. 13 aprel 2010. İstifadə tarixi:29 may 2018.
  10. (PDF). KONDA Research and Consultancy. 2006. 15 February 2017 tarixində (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:29 may 2018.
  11. . The World Factbook. Central Intelligence Agency. İstifadə tarixi:29 may 2018.
  12. .
  13. .
  14. Katzner, Kenneth (2002). Languages of the World, Third Edition. Routledge, an imprint of Taylor & Francis Books Ltd. ISBN 978-0-415-25004-7.
  15. Casson, Lionel (1977). (PDF). The Metropolitan Museum of Art Bulletin. 35 (1): 2–6. doi:.
  16. Gürpinar, D.; Gürpinar, Dogan (2013-10-17). Ottoman/Turkish Visions of the Nation, 1860-1950. Springer. ISBN 978-1-137-33421-3.
  17. Mehmet Fuat Köprülü&Gary Leiser. The origins of the Ottoman Empire. səh. 33.
  18. Masters, Bruce (2013-04-29). (ingilis). Cambridge University Press. ISBN 9781107033634.
  19. Masters, Bruce (2013-04-29). (ingilis). Cambridge University Press. ISBN 9781107033634.
  20. . Encyclopædia Britannica. 2007. İstifadə tarixi:29 may 2018.
  21. . . 11 December 2015 tarixində . İstifadə tarixi:29 may 2018.
  22. Scharlipp, Wolfgang (2000). An Introduction to the Old Turkish Runic Inscriptions. Verlag auf dem Ruffel., Engelschoff. ISBN 3-933847-00-1, 9783933847003.
  23. Günter Prinzing; Maciej Salamon (1999). . Otto Harrassowitz Verlag. səh. 46. ISBN 978-3-447-04146-1. İstifadə tarixi:29 may 2018.
  24. Henry Hoyle Howorth (2008). . Cosimo, Inc. səh. 3. ISBN 978-1-60520-134-4. İstifadə tarixi:29 may 2018.
  25. Öztürk, Özhan (2011). . Ankara: Genesis Yayınları. səh. 364. 29 may 2018 tarixində arxivləşdirilib. ... Greek term Tourkoi first used for the Khazars in 568 AD. In addition in "De Administrando Imperio" Hungarians call Tourkoi too once known as Sabiroi ...
  26. . whc.unesco.org. İstifadə tarixi:12 iyun 2014.
  27. (PDF). 5 may 2013 tarixində (PDF). İstifadə tarixi:4 may 2013.
  28. Balter, Michael (27 fevral 2004). . Science. 303 (5662): 1323. doi:. PMID .
  29. . Archaeology magazine. noyabr–dekabr 2008. səh. 23.
  30. . Global Heritage Fund. 3 iyul 2012. 17 yanvar 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:9 fevral 2013.
  31. . ancient.eu. İstifadə tarixi:9 avqust 2014.
  32. . uakron.edu. İstifadə tarixi:4 sentyabr 2010.
  33. (PDF). İstifadə tarixi:4 sentyabr 2010.
  34. The Metropolitan Museum of Art, New York (oktyabr 2000). . New York: The Metropolitan Museum of Art. 10 sentyabr 2006 tarixində . İstifadə tarixi:21 dekabr 2006.
  35. Roux, Georges. Ancient Iraq. səh. 314.
  36. // Encyclopædia Britannica. İstifadə tarixi:2 fevral 2017.
  37. . biblehub.com.
  38. Biblika Ensiklopediyası, Bur. I, səh. 186 (p. 125 of 612 in ).
  39. Daniel C. Waugh (2004). . University of Washington, Seattle, Washington. İstifadə tarixi:26 dekabr 2006.
  40. Maas, Michael (2015). . Cambridge University Press. ISBN 978-1-107-02175-4.
  41. D.M. Lewis; John Boardman (1994). . Cambridge University Press. səh. 444. ISBN 978-0-521-23348-4. İstifadə tarixi:7 aprel 2013.
  42. Theo van den Hout (2011). . Cambridge University Press. səh. 1. ISBN 978-1-139-50178-1. İstifadə tarixi:24 mart 2013.
  43. Joseph Roisman, Ian Worthington. John Wiley & Sons, 2011. ISBN 1-4443-5163-X pp. 135–138, 343
  44. Hooker, Richard (6 iyun 1999). . Vaşinqton Ştat Universiteti. 20 noyabr 2010 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:22 dekabr 2006.
  45. Metropol muzeyi (oktyabr 2000). . Nyu-York: Metropol İncəsənət Muzeyi. 14 dekabr 2006 tarixində . İstifadə tarixi:21 dekabr 2006.
  46. . peter.mackenzie.org. İstifadə tarixi:9 avqust 2014.
  47. Davison, Roderic H. (2013). . University of Texas Press. 3–5. ISBN 978-0-292-75894-0.
  48. Katherine Swynford Lambton, Ann; Lewis, Bernard, eds. (1977). (Reprint.). Cambridge: Cambridge Univ. Press. səh. 233. ISBN 978-0-521-29135-4.
  49. Craig S. Davis. ISBN 0-7645-5483-2 səh. 66
  50. Thomas Spencer Baynes. . Verner, 1902
  51. Əminə Fətvacı, səh. 18
  52. Simons, Marlise (22 avqust 1993). . New York Times. İstifadə tarixi:4 iyun 2009.
  53. . dolmabahcepalace.com. İstifadə tarixi:4 avqust 2014.
  54. Faroqhi, Suraiya (1994). Crisis and Change, 1590–1699 // In İnalcık, Halil; Donald Quataert (eds.). An Economic and Social History of the Ottoman Empire, 1300–1914. 2. Cambridge University Press. səh. 507. ISBN 978-0-521-57456-3.
  55. Stanford J. Shaw (1976). . 1. Cambridge University Press. səh. 213. ISBN 978-0-521-29163-7. İstifadə tarixi:15 iyun 2013.
  56. Palabiyik, Hamit, Turkish Public Administration: From Tradition to the Modern Age, (Ankara, 2008), 84.
  57. Ismail Hakki Goksoy. (PDF). 19 yanvar 2008 tarixində (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:7 dekabr 2018.
  58. . İstifadə tarixi:18 fevral 2015.
  59. Niall Ferguson (2 yanvar 2008). . Financial Times. İstifadə tarixi:5 sentyabr 2016.
  60. Todorova, Maria (2009). . Oxford University Press. səh. 175. ISBN 978-0-19-972838-1. İstifadə tarixi:15 iyun 2013.
  61. Mann, Michael (2005). . Cambridge University Press. səh. 118. ISBN 978-0-521-53854-1. İstifadə tarixi:28 fevral 2013.
  62. . nzhistory.net.nz. İstifadə tarixi:9 avqust 2014.
  63. . britishcouncil.org. İstifadə tarixi:1 fevral 2017.
  64. Isa Blumi (2013). . Bloomsbury Academic. ISBN 9781472515360. 2020-12-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:2020-05-18.
  65. // Encyclopædia Britannica. İstifadə tarixi:23 aprel 2015.
  66. . University of Michigan. 21 noyabr 2010 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:15 iyul 2010.
  67. Freedman, Jeri (2009). (1st). New York: Rosen Pub. Group. ISBN 978-1-4042-1825-3.
  68. Totten, Samuel, Paul Robert Bartrop, Steven L. Jacobs (eds.) Dictionary of Genocide. Greenwood Publishing Group, 2008, səh. 19. ISBN 0-313-34642-9.
  69. Raziye Akkoç (15 oktyabr 2015). . The Daily Telegraph. İstifadə tarixi:28 may 2016.
  70. Donald Bloxham (2005). . Oxford University Press. səh. 150. ISBN 978-0-19-927356-0. İstifadə tarixi:9 fevral 2013.
  71. Levene, Mark (Winter 1998). . Holocaust and Genocide Studies. 12 (3): 393–433. doi:.
  72. Ferguson, Niall (2007). The War of the World: Twentieth-Century Conflict and the Descent of the West. Penguin Group. səh. 180. ISBN 978-0-14-311239-6.
  73. . Harold B. Library, Brigham Young University.
  74. Mango, Andrew (2000). . Overlook. səh. lxxviii. ISBN 978-1-58567-011-6.
  75. Heper, Criss, Metin, Nur Bilge (2009). . Scarecrow Press. ISBN 978-0-8108-6281-4.
  76. Axiarlis, Evangelia (2014). Political Islam and the Secular State in Turkey: Democracy, Reform and the Justice and Development Party. I.B. Tauris. səh. 11.
  77. Clogg, Richard (2002). . Cambridge University Press. səh. 101. ISBN 978-0-521-00479-4. İstifadə tarixi:9 fevral 2013.
  78. . OUPblog. 6 fevral 2012.
  79. Gerhard Bowering; Patricia Crone; Wadad Kadi; Devin J. Stewart; Muhammad Qasim Zaman; Mahan Mirza (2012). . Princeton University Press. səh. 49. ISBN 978-1-4008-3855-4. İstifadə tarixi:14 avqust 2013. Following the revolution, Mustafa Kemal became an important figure in the military ranks of the Ottoman Committee of Union and Progress (CUP) as a protégé ... Although the sultanate had already been abolished in November 1922, the republic was founded in October 1923. ... ambitious reform programme aimed at the creation of a modern, secular state and the construction of a new identity for its citizens.
  80. League of Nations Treaty Series, bur. 173, səh. 214–241.
  81. . United Nations. İstifadə tarixi:1 fevral 2017.
  82. Hassan, Mona (2017-01-10). . Princeton University Press. ISBN 978-1-4008-8371-4.
  83. Soner Çağaptay (2002). . Nationalism and Ethnic Politics, 8:2. Yale University. 67–82. doi:.
  84. . United Nations. 3 iyul 2006. 17 yanvar 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:30 oktyabr 2006.
  85. . OECD. İstifadə tarixi:9 avqust 2014.
  86. . T.C. Dışişleri Bakanlığı. İstifadə tarixi:18 may 2020.
  87. . Atatürkçü Düşünce Derneği (türk). İstifadə tarixi:18 may 2020.
  88. Hale, William Mathew (1994). . Routledge. . ISBN 978-0-415-02455-6.
  89. Arsu, Sebsem (12 aprel 2012). . The New York Times. İstifadə tarixi:11 avqust 2014.
  90. Uslu, Nasuh (2003). . Nova Publishers. səh. 119. ISBN 978-1-59033-847-6. İstifadə tarixi:16 avqust 2011.
  91. . BBC. 12 dekabr 2006. İstifadə tarixi:25 dekabr 2006.
  92. Mullen, Jethro; Cullinane, Susannah (4 iyun 2013). . CNN. İstifadə tarixi:6 iyun 2013.
  93. Cunningham, Erin; Sly, Liz; Karatas, Zeynep (16 iyul 2016). . The Washington Post. İstifadə tarixi:17 iyul 2016.
  94. Hansen, Suzy (13 aprel 2017). . The New York Times. İstifadə tarixi:6 may 2017.
  95. . turkeypurge.com. İstifadə tarixi:6 may 2017.
  96. . Deutsche Welle. 16 oktyabr 2019.
  97. . The Defense Post. 22 oktyabr 2019.
  98. . Reuters. 25 noyabr 2019 – www.reuters.com vasitəsilə.
  99. . The Economist. 28 iyun 2018.
  100. . www.kurdistan24.net. İstifadə tarixi:16 may 2020.
  101. . www.sozcu.com.tr (türk). İstifadə tarixi:16 may 2020.
  102. . Boğaziçi Universiteti. 10 yanvar 2019. İstifadə tarixi:16 may 2020.
  103. Chris Morris (22 iyun 2018). . BBC News. BBC.
  104. Turkish Directorate General of Press and Information (17 oktyabr 2001). . Turkish Prime Minister's Office. 3 fevral 2007 tarixində . İstifadə tarixi:16 dekabr 2006.
  105. . www.hurriyet.com.tr (türk). İstifadə tarixi:16 may 2020.
  106. . T.C. Yargıtay Başkanlığı. İstifadə tarixi:16 may 2020.
  107. Şafak, Yeni (21 fevral 2013). . Yeni Şafak (türk). İstifadə tarixi:16 may 2020.
  108. . BBC. 31 iyul 2001. İstifadə tarixi:14 dekabr 2006.
  109. . BBC. 14 mart 2003. İstifadə tarixi:14 dekabr 2006.
  110. Turkish Directorate General of Press and Information (24 avqust 2004). . Turkish Prime Minister's Office. 3 fevral 2007 tarixində . İstifadə tarixi:14 dekabr 2006.
  111. Kate Fleet; Suraiya Faroqhi; Reşat Kasaba (2008). . Cambridge University Press. 357–358. ISBN 978-0-521-62096-3. İstifadə tarixi:13 iyun 2013.
  112. . The Independent. 30 dekabr 2016. İstifadə tarixi:9 yanvar 2017.
  113. Chan, Sewell (9 yanvar 2017). . The New York Times. İstifadə tarixi:9 yanvar 2017.
  114. Dombey, Daniel. . Financial Times. İstifadə tarixi:10 yanvar 2017.
  115. Board, The Editorial (1 noyabr 2016). . The New York Times. İstifadə tarixi:10 yanvar 2017.
  116. Braun, Stefan (28 fevral 2017). . Sueddeutsche.de (alman). Süddeutsche Zeitung. İstifadə tarixi:3 mart 2017.
  117. . Die Zeit. 1 mart 2017. 4 mart 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:3 mart 2017.
  118. (alman). Tagesschau. İstifadə tarixi:3 mart 2017.
  119. . Washington Post. 5 May 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:2 May 2017.
  120. . CNN. İstifadə tarixi:2 May 2017.
  121. . euronews.com. İstifadə tarixi:14 mart 2017.
  122. . independent.co.uk. 21 yanvar 2017. İstifadə tarixi:28 mart 2017.
  123. . European Parliament Human Rights committee. 26 oktyabr 2010. İstifadə tarixi:9 fevral 2013.
  124. . Bianet – Bagimsiz Iletisim Agi. İstifadə tarixi:29 dekabr 2015.
  125. (PDF) (The European Court of Human Rights). 2014. İstifadə tarixi:29 dekabr 2015.
  126. McKiernan, Kevin (2006). (1st). New York: St. Martin's Press. səh. . ISBN 978-0-312-32546-6.
  127. Neuberger, Benyamin (2014). Bengio, Ofra (ed.). . [S.l.]: Univ of Texas Press. səh. 27. ISBN 978-0-292-75813-1.
  128. Eder, Mine (2016). // In Lust, Ellen (ed.). The Middle East (14). CQ Press. ISBN 978-1-5063-2930-7. The Turkish military responded with a ferocious counterinsurgency campaign that led to the deaths of nearly 40,000 people, most of them Turkish Kurdish civilians, and the displacement of more than three million Kurds from southeastern Turkey.
  129. . Amnesty International. 18 oktyabr 2019.
  130. Zürcher, Erik J. (2004). . I.B.Tauris. səh. 263. ISBN 978-1-85043-399-6.
  131. . Hürriyet Daily News. 27 noyabr 2014. İstifadə tarixi:2 iyul 2015.
  132. "". Reuters. 9 mart 2018.
  133. White, Paul (2015). (ingilis). Zed Books Ltd. ISBN 978-1-78360-040-3. İstifadə tarixi:24 iyul 2017.
  134. Stanton, Jessica A. (2016). (ingilis). Cambridge University Press. səh. 217. ISBN 978-1-107-06910-7. İstifadə tarixi:24 iyul 2017.
  135. France-Presse, Agence (2 fevral 2016). . The Guardian. İstifadə tarixi:24 iyul 2017.
  136. . The Economist. İstifadə tarixi:24 iyul 2017.
  137. (PDF) (Procedure). 24 mart 2014: 3.
  138. (PDF) (Torturing). 2003: 11, 13. İstifadə tarixi:29 dekabr 2015.
  139. . Human Rights Watch. 1998. səh. .
  140. Gunes, Cengiz; Zeydanlioğlu, Welat (2014). . Hoboken, NJ: Taylor and Francis. səh. 98. ISBN 978-1-135-14063-2.
  141. (PDF).
  142. . İstifadə tarixi:1 yanvar 2016.
  143. . Reuters. 29 mart 2018.
  144. . Reuters. 25 iyul 2018.
  145. Trew, Bel (18 oktyabr 2019). . The Independent.
  146. Haddad, Tareq (18 oktyabr 2019). . Newsweek.
türkiyə, qərbi, asiya, balkan, yarımadasında, yerləşən, qitələrarası, ölkə, respublikası, səhifəsindən, istiqamətləndirilmişdir, türk, türkiye, rəsmi, adı, ilə, respublikası, türk, türkiye, cumhuriyeti, torpaqlarının, əsas, hissəsi, qərbi, asiya, regionunun, k. Turkiye Qerbi Asiya ve Balkan yarimadasinda yerlesen qitelerarasi olke Dil Izle Redakte Turkiye Respublikasi sehifesinden istiqametlendirilmisdir Turkiye turk Turkiye ve ya resmi adi ile Turkiye Respublikasi turk Turkiye Cumhuriyeti torpaqlarinin esas hissesi Qerbi Asiya regionunun Kicik Asiya yarimadasinda cox kicik bir hissesi ise Balkan yarimadasinda yerlesen qitelerarasi olke 7 Simal qerbden Bolqaristan qerbden Yunanistan simal serqden Gurcustan serqden Azerbaycan Iran Ermenistan cenubdan ise Iraq ve Suriya ile hemserheddir Olke uc terefden denizle ehate olunmusdur Qerbden Egey denizi simaldan Qara deniz cenubdan ise Araliq denizi ile ehatelenmisdir Bosfor bogazi Mermere denizi ve Dardanel bogazi olkenin Avropa ve Asiya hisselerini bir birinden ayirir 8 Paytaxt Ankara seheri olsa da olkenin esas medeni ve iqtisadi merkezi hemcinin en boyuk seheri Istanbuldur 9 Turkiye Respublikasi Turkiye Cumhuriyeti Turk TurkiyeBayragi GerbiHimni Istiklal Marsi Istiqlal Marsi source source track track track track track track track track track PaytaxtiAnkara 39 55 sm e 32 50 s u En boyuk seheriIstanbul 41 01 sm e 28 57 s u Resmi dilleriTurkDanisiq dilleri 1 TurkKurmancZazaLazKabarda cerkezBosniyaSuriya erebcesidiger dillerEtnik qruplariTurklerKurdlerEreblerLazlarAdiqlarBosnaklardigerleriDemonim ler iTurkIdareetme formasiUnitar prezident respublikasi PrezidentReceb Tayyib Erdogan Vitse prezidentFuad Oqtay TBMM SpikeriMustafa SentopQanunverici orqaniTurkiye Boyuk Millet MeclisiQurulmasiTarixi Istiqlaliyyet muharibesi19 may 1919 Turkiye Boyuk Millet Meclisi23 aprel 1920 Lozanna muqavilesi24 iyul 1923 Respublikanin elan edilmesi29 oktyabr 1923 Yaranmasi29 oktyabr 1923Erazisi Umumi783 356 36 ci Su 1 3Ehalisi 2019 texmini 83 154 997 2 19 2000 siyahiya alma67 804 543 Sixliq106 3 km2 274 5 kv mil 107 ci UDM AQP 2019 texmini Umumi 2 347 trilyon 4 13 cu Adam basina 28 264 4 45 ci UDM nominal 2019 texmini Umumi 743 708 billion 4 19 cu Adam basina 8 958 4 60 ci Cini indeksi 2016 41 9 5 orta 56 ciIII 2019 0 820 6 cox yuksek 54 cuValyutasiTurk liresi TRY Saat qursagiUTC 3 USAV Yolun hereket istiqametisagTelefon kodu 90ISO 3166 koduTRInternet domeni trResmi vebsayti www turkiye gov tr Ehalinin teqriben 70 80 i ozunu etnik turk hesab edir 10 11 Ehalinin 20 e yaxinini teskil eden kurdler olkede en boyuk etnik azliq sayilir Diger etnik azliqlara adiqlar albanlar erebler bosnaklar ve lazlar daxildir 11 12 13 Resmi dil turk dilidir 14 Turk dili ile yanasi kurmanc bosniya ereb zaza kabardin cerkez ve diger diller de danisilir Muasir Turkiye erazisi paleolit dovrunden etibaren muxtelif xalqlar terefinden meskunlasma merkezine cevrilmisdir Aysorlar yunanlar frigiyalilar uratular bu erazilerin ilk sakinleri hesab olunur 15 Makedoniyali Isgender bu erazileri ele kecirdikden sonra yunanlasma prosesi baslamisdir Bu proses sonralar Roma Imperiyasi ve Bizans Imperiyasi dovrunde de davam etmisdir XI esrde Selcuq turklerinin eraziye miqrasiyasi baslamisdir 1071 ci ilde selcuqlularin Malazgird doyusunde Bizansa qalib gelmesi Turkiye qurulusunun baslama tarixi kimi simvolize edilir 16 Rum Sultanligi 1243 cu ilde monqol isgallarina qeder Anadolunu idare etmis hemin tarixden sonra ise muxtelif Anadolu beyliklerine parcalanmisdir 17 XIII esrin sonlarindan etibaren Osmanli sulalesi Anadoluda yerlesen kicik beylikleri ozunden asili veziyyete salmaga baslamis ve neticede serhedleri Cenub Serqi Avropa Qerbi Asiya ve Simali Afrikanin cox hissesini ehate eden boyuk imperiyaya cevrilmisdir 18 Osmanli Imperiyasi Sultan Suleyman Qanuninin hakimiyyeti illerinde en qudretli dovrunu yasamisdir 19 Iki esrden cox muddet erzinde oz qudretini qorumasina baxmayaraq XIX ve XX esrlerde Avropada strateji ehemiyyetli erazilerin itirilmesi dovletin herbi qudretinin zeiflemesine getirib cixardi 1913 cu ilde bas vermis dovlet cevrilisinden sonra olkenin idare olunmasi Uc Pasalar in eline kecdi Birinci Dunya muharibesi erzinde Osmanli Imperiyasi Ittifaq dovletlerine qosulmaga qerar verdi Muharibenin basa catmasindan sonra meglub olan Osmanli Imperiyasi suquta ugradi Isgalci quvvelere qarsi baslayan ve Mustafa Kamal Ataturkun rehberliyi ile davam eden Turkiye Istiqlaliyyet muharibesi 1922 ci ilde monarxiyanin legv edilmesi ve 1923 cu ilde Turkiye Respublikasinin esasinin qoyulmasi ile neticelendi 20 Ataturk olkenin ilk prezidenti teyin olundu Ataturk olke bascisi secildikden qisa muddet sonra tarixe Ataturk islahatlari adi altinda tarixe daxil olan bir cox muhum islahatlar heyata kecirildi Turkiye BMT NATO BVF ve Dunya Bankinin uzvu hemcinin Iqtisadi Emekdasliq ve Inkisaf Teskilati ATET QDIET IET ve G 20 kimi teskilatlarin qurucu uzvudur Turkiye 1949 cu ilden Avropa Surasi 1963 cu ilden Avropa Iqtisadi Birliyi 1995 ci ilden Avropa Ittifaqi Gomruk Birliyinin uzvudur 2005 ci ilden etibaren olkenin Avropa Ittifaqina daxil olmasi ile elaqedar danisiqlar baslasa da 2017 ci ilde bu danisiqlar dayandirilib Hal hazirda Turkiye boyuyen iqtisadiyyati ve diplomatik tesebbusleri sayesinde regional guc olaraq qebul edilir 21 Mundericat 1 Etimologiya 2 Tarix 2 1 Eramizdan evvel ve Serqi Frakiya 2 2 Qedim dovrler ve Bizans Imperiyasi 2 3 Selcuqlu ve Osmanli Imperiyasi 2 4 Turkiye Respublikasi 3 Siyaset 3 1 Insan haqqlari 3 2 Huquq 3 3 Xarici elaqeler 3 4 Ordu 4 Inzibati bolgu 5 Cografiya 5 1 Biomuxteliflilik 5 2 Iqlim 6 Demoqrafiya 6 1 Sehiyye 6 2 Tehsil 6 3 Din 7 Iqtisadiyyat 7 1 Iqtisadiyyat tarixi 7 2 Infrastruktur 7 3 Elm ve texnologiya 7 4 Turizm 8 Medeniyyet 8 1 Tesviri incesenet 8 2 Edebiyyat ve tamasa 8 3 Musiqi ve reqs 8 4 Memarliq 8 5 Metbex 8 6 Idman 8 7 Mediya 9 Menbe 9 1 Istinadlar 9 2 Biblioqrafiya 10 Xarici kecidlerEtimologiya Redakte Esas meqale Turkiye adi Turkiye sozu iki hisseye bolunur Turk etnonimi ve sahibkar menasinda istifade olunan iye sekilcisi Turk ve ya Turuk sozlerine tarixde ilk defe VIII esrde Merkezi Asiyada dovlet qurmus Goyturkler terefinden Orxon elifbasinin istifadesi ile qeydler aparilan Orxon abidelerinde rast gelinib 22 Bu sozun muasir dovrdeki halinin orjinali ilk defe XII esrde italyanlar terefinden orta esr latin dili istifade edilerek Turchia ve ya Turmenia olaraq qeyde alinmisdir Bunlarla birlikde orta esrin alman seyyahlari bolgeni Turkei ve ya Tirkenland seklinde fransizlar ise Turquie seklinde adlandirmisdir Yunan dilinde eyni menani ifade eden Tourkia adi ise Bizans imperatoru VII Konstantinos terefinden De Administrando Imperio kitabinda istifade edilib 23 Ancaq imperator burada turkler adi altinda macarlari ifade etmisdir 24 Eyni sekilde Bizans menbeleri Qara deniz ve Xezer denizinin simalinda movcud olmus turk dovleti olan Xezer xaqanligi ucun de Tourkia turklerin olkesi ifadesini isletmisdir 25 Osmanli Imperiyasi da muxtelif dovrlerde diger olkeler terefinden Turkiye ve ya Turk Imperiyasi seklinde adlandirilmisdir Tarix RedakteEsas meqale Turkiye tarixiEramizdan evvel ve Serqi Frakiya Redakte Esas meqaleler E e Kicik Asiya ve e e Karpat Balkan bolgesiHemcinin bax Qedim Anadolulular ve Frakiya Gobeklitepedeki e e 12 000 ci ilde salinmis bezi tikililer Ingilteredeki Stounhencden 10 min il daha qedimdir Bu gun Turkiye serhedleri daxilinde yerlesen Anadolu yarimadasi dunyanin en qedim yasayis meskenlerinden biri olmusdur 26 Muxtelif Anadolu xalqlari bu bolgede movcudluluqlarini neolit dovrunun baslanmasina ve Boyuk Isgenderin fethine qeder qoruyub saxlamisdir 27 Bu xalqlarin ekseriyyeti Hind Avropa dil ailesinin bir qolu sayilan Anadolu dillerinde danisirdilar Bezi elm adamlari Hind Avropa dillerinin qedim Anadolu dilleri olan xet ve luviden yarandigi fikrini de ireli surmusdur Frakiyalilar qirx min il evvel e e 6000 ci illerde neolit dovrunde bu bolgede ilk defe maldarliq ve ekincilik ile mesgul olan xalq olmusdur 28 Xet Imperiyasinin paytaxti Hattusadaki Aslan Qapisi Seherin tarixi e e VI minillikden baslayir Eramizdan evvel 10 000 ci ile aid Gobeklitepe olkenin en qedim dini abidesinin yerlesdiyi erazidir 29 Tarixinin e e 7500 ve ya e e 5700 cu ile tesaduf etdiyi Merkezi Anadoluda yerlesen Catalhoyuk ise neolit ve eneolit dovrune aid en boyuk meskunlasma merkezidir Bu tarixi erazi 2012 ci ilin iyul ayinda neolit dovrune aid en yaxsi qorunub saxlanilan meskunlasma merkezi olaraq UNESCO nun Dunya Irsi siyahisina daxil edilmisdir 30 Qedim Troya seheri neolit dovrunde salinmis ve demir dovrune qeder esas meskunlasma merkezi olaraq qalmisdir 31 Tarixe melum olan ilk Anadolu sakinleri xatt ve hurri tayfalari olmusdur Hind Avropa xalqlarindan olmayan bu iki tayfa texminen e e 2300 cu ilde Merkezi ve Serqi Anadoluda meskunlasmisdir Hind Avropa xalqlarindan biri olan xetler ise e e 2000 1700 cu illerde Merkezi Asiyaya koc ederek xatt ve hurrilerin yerini almisdir 32 Xetler bolgede ilk boyuk selteneti e e XIII esrde qurmusdur Aysorlar e e 1950 e e 612 ci illere qeder muasir Turkiye erazisinin cenub serqindeki erazileri feth etmis ve burada meskunlasmislar Bununla yanasi Aysor yazilari Urartulularin e e IX esrde Aysorlar ile munaqiseli munasibetlerinin oldugunu subut etmisdir 33 E e texminen 1180 ci ilde Xet Imperiyasinin suqutundan sonra Hind Avropa xalqlari terefinden qurulmus Frigiya e e VII esrde Kimmerlerin hucumlarina qeder Anadoluda hokmranliq etmisdir 34 E e 714 e e 590 illeri arasinda bu bolgede Urartulular da meskunlasmis lakin daha sonradan parcalanaraq mehv olmuslar Frigiyadan sonra Lidiya Kariya ve Likiya dovletleri bu bolgede hokmranligi ele kecirmisdir 35 Qedim dovrler ve Bizans Imperiyasi Redakte Esas meqaleler Bizans Imperiyasi ve Konstantinopol Efesdeki Kelsus Kitabxanasi Romalilar terefinden 114 117 ci illerde insa edilmisdir E e VI esrde Lidiya krali Krez terefinden insa edilen Efes seherindeki Artemida mebedi Qedim Dunyanin Yeddi Mocuzesinden biridir Eyollar ioniyalilar ve qedim yunanlar 1200 cu illerden baslayaraq Anadolu sahillerinde meskunlasmaga baslamisdir Hemcinin bu dovrde Milet Efes Smirna ve Bizantion kimi bir cox vacib seherler salinmisdir 36 Nehayet bu seherlerden en boyuyu olan Meqara e e 657 ci ilde yunan kolonistleri terefinden salinmisdir Hemcinin Turkiye torpaqlarinin muasir serhedlerini ilk defe e e VI esrde Ortonid satrapliginin hokmranligi dovrunde elde etmisdir 37 38 E e VI V esrlerde Anadolu torpaqlari fars Ehemeniler dovletinin hakimiyyeti altinda qalmis ve bu hokmranliq e e 334 cu il Boyuk Iskenderin fethine qeder davam etmisdir 39 Iskenderin dovrunde medeni qaynasma ve seferberlik herekati baslamisdir E e 323 cu ilde Isgenderin olumunden sonra Merkezi Asiya kicik ellinist kralliqlara bolundu Butun bu kralliqlar e e I esrin ortalarinda Roma Respublikasinin bir hissesine cevrildi 40 Iskenderin fethi ile baslayan Yunanistan herekati Roma dovrunde daha da suretlendi ve evvelki esrlerde movcud olan Anadolu dilleri ve xalq medeniyyetleri suretle yunan dili ve yunan medeniyyeti ile evez olundu 41 42 324 cu ilde Roma Imperatoru I Konstantin imperiyanin paytaxtini Bizantiona kocurdu ve seherin adini Nova Roma olaraq deyisdirdi 43 395 ci ilde I Feodosinin olumunden sonra Roma Imperiyasi ikiye bolundu Xalq arasinda adi Konstantinopol kimi yayilan seher Serqi Roma Imperiyasinin paytaxti oldu Bizans Imperiyasinin boyuk bir hissesi sonraki illerde Serqi Roma Imperiyasi olaraq tanindi ve muasir Turkiyenin bir cox bolgelerinde orta esrlerin sonlarina qeder movcudlugunu davam etdire bildi 44 45 Selcuqlu ve Osmanli Imperiyasi Redakte Esas meqaleler Selcuqlular ve Osmanli ImperiyasiHemcinin bax Turklesdirme Anadolu beylikleri Boyuk Selcuq Imperiyasi ve Rum sultanligi V Mehmed Resad ve II Vilhelm 1917 ci ilde Konstantinopolda IX esrde Selcuqlular sulalesinin Qiniq boyundan olan Oguz turkleri Islam dinini qebul etdikden sonra muselmanlarin genis yayildigi erazilerde Xezer denizi ve Aral golunun simalinda meskunlasmaga basladilar 46 X esrde Selcuqlular ecdadlarinin vetenleri olan Orta Asiya bolgesinden qerbe fars torpaqlarina koc etmeye basladilar ve Boyuk Selcuq Imperiyasini qurdular XI esrin ikinci yarisinda Selcuqlular Anadolunun serq bolgelerine yuruyus etmeye basladilar 1071 ci ilde Sultan Alp Arslanin dovrunde Selcuqlu turkleri ve Bizans arasinda bas tutmus Malazgird doyusunun Selcuqlu zeferi ile neticelenmesinden sonra Anadolu torpaqlarinda turklesdirme herekati basladi Belelikle bolgede genis yayilmis xristianliq ve yunan dili tedricen Islam dini ve turk dilleri ile evez olunmaga basladi 47 48 1243 cu ilde Kosedag doyusunden sonra Selcuqlu dovleti monqol qosunlarina meglub oldu ve dovlet parcalandi Selcuqlu dovletinin yerinde kicik turk knyazliqlari emele geldi 49 I Osmanin rehberlik etdiyi knyazliq sonralar boyumus Anadolu Balkan yarimadasi Simali Afrika ve Levanti ehate eden Osmanli Imperiyasi qurulmusdur 1453 cu ilde II Mehmedin dovrunde Bizans Imperiyasinin paytaxti Konstantinopol ele kecirilmis ve Bizans suquta ugrayaraq tarixe qarismisdir 50 51 Osmanli memarligi esasinda tikilmis Selimiyye ve Sahzade mescidi 1514 cu ilde I Selim Caldiran doyusunde Sefevi hokmdari Sah Ismayili meglub ederek imperiyanin serhedlerini serq istiqametinde daha da genislendirmisdir 52 1517 ci ilde Misir ve Elcezair ele kecirilmisdir Qirmizi denize qeder gedib catan ordu xilafetin Osmanli terefine kecmesi ile birlikde Memluk dovletini de suquta ugradaraq dovlet serhedlerine qatmagi bacarmisdir Daha sonra Hind okeaninda ustunluyu ele kecirmek ucun muxtelif doyusler bas tutdu Portuqaliyanin Hindistan uzerinde hokmranligi Osmanlilar terefinden bir tehdid olaraq qebul edildi XV esrin sonlarinda cografi kesfler neticesinde Umid burnu ve Amerikanin kesf edilmesi ile Osmanli serhedlerinden kecen Serqi Asiya ve Qerbi Avropa arasindaki kohne ticaret yollari ehemiyyetini itirmis ve Osmanli iqtisadiyyatina menfi tesir deymisdir 53 Imperiya XVI ve XVII esrlerde Sultan Suleyman Qanuninin dovrunde en qudretli dovrunu yasadi Bu dovrde dovletin serhedleri qerbden Muqeddes Roma Imperiyasina qeder genislendi Balkan yarimadasi Merkezi Avropanin cenub hissesi ve Rec Pospolita ele kecirildi Osmanli Donanmasi denizde muxtelif reqabetlere girmis ugurla ayrilmisdir Xeyreddin Barbarossanin basciligi ile 1538 ci ilde Preveze deniz doyusunde Seliblerin meglub edilmesinden sonra Araliq denizinde imperiyanin nezareti daha da artmisdir XVI XVIII esrler arasinda serqde mezheb ferqleri ve erazi mubahiseleri sebebinden Sefevi dovleti ile bezi qarsidurmalar zaman zaman muharibeye cevrilmisdir 54 XIX esrde Osmanli Imperiyasi Qerbi Avropada intibah elmi inqilab maarifcilik ve senaye inqilabi kimi bir cox yeniliklere tab getire bilmeyerek geride qalmisdir 55 Muqeddes Ittifaq muharibeleri bitdikden sonra 1699 cu ilde imzalanan Karlovitsa muqavilesinden sonra Osmanli Imperiyasi yavas yavas geriye addim atmaga basladi XIX esrde Tenzimat fermani olkeni modernlesdirmek meqsedi gudurdu Lakin modernizm meqsedli bu ve diger bir cox islahatlar ugursuzluqla neticelendi Bundan elave olkenin erazi butovluyunu qorumaq ucun inkisaf etdirilen ve birlikde yasayan muxtelif dini ve etnik menseli insanlarin fikirlerini ozunde cemlesdiren Osmanli herekati muveffeq olmadi ve parcalanmanin qarsisini ala bilmedi 1854 cu ilde Krim muharibesi dovrunde Osmanli dovleti ilk defe xarici borc almali olmus lakin alinan borclari daha sonradan odeye bilmemisdir 56 57 Sonraki 20 ilde iqtisadiyyat yuksek seviyyede gerilemis ve Osmanli hokumeti cetin veziyyetde qalmisdir 1875 78 Serq bohrani ve 1877 78 Osmanli Rus muharibesi veziyyeti daha da gerginlesdirmisdir 58 1881 ci ilde xarici borclara daha aydin sekilde nezaret etmek ucun imperiyada Osmanli Dovlet Borc idaresi fealiyyete basladi Belelikle Osmanli dovletinin borc ve gelirlerine nezaret bu idarenin eline kecdi XX esrin evvellerinde Osmanli Imperiyasi Qerbi Avropa olkeleri ile muqayisede senayelesmemis ve inkisafdan geri qalmis bir olke olmusdur 59 60 61 Osmanli dovletinin qurucusu ve ilk hokmdari I Osman Osmanli Imperiyasi torpaqlarinin serhedleri herbi gucu ve tebii servetleri tedricen azaldiqda Balkan yarimadasinda yasayan muselmanlar uzlesdikleri isgencelere gore Anadoluya koc etmeye basladilar 62 Eyni sekilde ruslarin Qafqaz erazisini isgal etmesi ile buradaki muselmanlar Anadoluya koc etmek mecburiyyetinde qaldi Imperiyanin son dovrunde milletci usyanlarin meydana cixmasi ile milletler arasinda muxtelif etnik gerginlikler yasandi ve bu etnik gerginlikler ermeni problemi kimi adlandirildi 63 Sultan II Ebdulhemidin avtoritar hakimiyyetine qarsi cixmaq ucun inkisaf eden Genc turkler herekati 1908 ci ilde ikinci mesrutiyyetin elan olunmasi ile neticelenmisdir 5 oktyabr 1908 ci ilde Bolqaristanda respublikanin elan olunmasi 6 oktyabr 1908 ci ilde ise Avstriya Macaristanin Bosniyaya birterefli sekilde qosulmasi olkede xaosu daha da genislendirdi Daha sonra bas veren Tripoli ve Balkan Doyusleri cox sayda insan ve torpaq itkisi ile neticelenmisdir 23 yanvar 1913 cu ilde Balkan muharibesi zamani bas vermis Bab i Ali basqini diktator Uc Pasanin hakimiyyeti ele kecirmesine sebeb oldu 64 Osmanli Imperiyasi Ittifaq dovletleri ile birlikde I Dunya Muharibesine girmis lakin muharibeden meglub ayrilmisdir Muharibe zamani ermenilerle etnik gerginliyin artmasi ile quvveye minen qacqin qanunu ile ermeniler Serqi Anadolu regionundan Suriyaya kocurulmusdur Muxtelif menbelere gore 300 000 1 000 000 arasi ermeni kocurulme neticesinde helak olmusdur Daha sonralar bu olumler muxtelif menbeler terefinden ermeni soyqirimi kimi metbuatda eks edilmisdir 65 66 67 68 69 Lakin Turkiye terefi bu hadiselerin soyqirim olmadigini ermenilerin olkedeki sabitliyi pozdugu ve gerginlik yaratdiqlari ucun deportasiya olundugu fikrini mudafie etmisdir Ermenilerle yanasi imperiyada muharibe davam ederken yunanlarin ve aysorlarin qetle yetirildiyi iddia edilmisdir 70 71 72 Muharibelerden sonra imperiya parcalanmis ve erazisinde muxtelif dovletler qurulmusdur 30 oktyabr 1918 ci ilde Osmanli Imperiyasi muttefiq dovletler ile Mudros muqavilesini imzalanmisdir 10 avqust 1920 ci ilde imzalanan Sevr muqavilesi Osmanli erazisini Muttefiq dovletler arasinda bolusdurmek ucun nezerde tutulmus lakin quvveye minmemisdir 73 Turkiye Respublikasi Redakte Esas meqale Turkiye siyasi tarixiHemcinin bax Ataturk islahatlari Turkiye Respublikasinin qurucusu ve ilk prezidenti Mustafa Kamal Pasa Ataturk Birinci Dunya Muharibesinin sonunda imzalanan Mudros muqavilesinden sonra Istanbul Izmir ve diger Osmanli torpaqlarinin xarici quvveler terefinden isgali Turk Milli Herekatinin ortaya cixmasina sebeb oldu 19 may 1919 cu ilde Canaqqala doyusunun gorkemli simalarindan biri olan Mustafa Kamal Pasa Samsuna gelerek Sevr muqavilesi ile ireli surulen sertleri legv etmis ve olkenin butun torpaqlarinin butovluyunu qorumagi hedefleyen Turkiye Istiqlaliyyet muharibesini baslatmisdir 74 18 sentyabr 1922 ci ilde olkedeki butun dusmen quvveler qovulmus ve 1920 ci il aprel ayindan etibaren ozunu olkenin qanuni hokumeti elan eden Ankara Hokumeti terefinden Osmanli mirasi olan idareetme sistemini muasirlesdirilmis ve yeni respublika siyasi sistemine kecid edilmisdir 1 noyabr tarixinde ise Turkiye Boyuk Millet Meclisi terefinden Osmanli sultanligi legv edilmis ve 623 illik resmi monarxiya dovleti olan Osmanli tarixinden qalmis tozlu sehneler silinmisdir 75 24 iyul 1923 cu ilde imzalanan Lozanna muqavilesi Osmanli Imperiyasinin xelefi olan Turkiye Respublikasinin beynelxalq muhitde taninmasini temin etmis ve 29 oktyabr 1923 cu ilde paytaxt Ankara olmaqla respublika elan edilmisdir Lozanna muqavilesine esasen bas tutan Turkiye Yunanistan vetendas mubadilesi ile Turkiyede yasayan 1 1 milyon yunan ve Yunanistanda yasayan 380 min turk yer deyisdirmisdir 74 76 77 Anitqebir qarsisinda Turk bayraqlari ile Respublika etirazlari Turkiye Respublikasinin qurucusu ve ilk prezidenti olan Mustafa Kamal olkenin yeni ve dunyevi bir respublikaya cevrilmesini hedefleyen bir cox islahatlar aparmisdir 1934 cu ilde cixan soyad qanunu ile Ataturk soyadini almisdir 74 78 II Dunya Muharibesinde Turkiye uzun muddet neytralligini qorumus lakin muharibenin son aylarinda 23 fevral 1945 ci ilde muttefiq dovletlerin terefine kecmisdir 79 26 iyun 1945 ci ilde Birlesmis Milletler Teskilatinin qurucu uzvlerinden biri olmusdur 80 II Dunya Muharibesinden sonra Turkiyenin Yunanistanda kommunist usyanlarin yatirilmasi ve Sovet Ittifaqinin turk bogazlarinda herbi baza istemesi kimi qarsilasdigi cetinlikler ABS in 1947 ci ilde Trumen doktrinasini elan etmesi ile neticelenmisdir 81 Turkiye ve Yunanistanin tehlukesizliyini temin etmeyi hedefleyen doktrina her iki olkeni herbi ve iqtisadi destek ile temin etmisdir 1948 ci ilde Avropa iqtisadiyyatinin yeniden qurulmasi planina Marsal ve OECD daxil edilmisdir 1961 ci ilde Turkiye OECD nin qurucu uzvu olmusdur 82 83 Koreya muharibesine Birlesmis Milletler quvveleri ile birlikde qatilan Turkiye 1952 ci ilde Sovet Ittifaqina qarsi yaradilan NATO teskilatina qatilmisdir 84 15 iyul 1974 cu ilde Kiprde cevrilis bas vermisdir Olkede EOKA B fealiyyetleri Enozis planlari ve yasanan cemiyyetlerarasi qarsidurma siddetinin artmasi 20 iyul 1974 cu ilde Turkiyenin Kipre qosun yeritmesi ile neticelenmisdir Doqquz il sonra 1961 ci ilde Simali Kipr Turk Respublikasi qurularaq ada ikiye bolunmusdur 85 86 87 1946 ci ilde Turkiye Respublikasinda tek partiyali dovr sona catmisdir 88 89 Daha sonra coxpartiyali demokratiya dovru 1960 1971 1980 ve 1997 ci illerde dovlet cevrilisleri ile muveqqeti olaraq dayandirilmisdir 90 Hemcinin 2016 ci ilin iyul ayinda ugursuz cevrilis cehdi bas tutmusdur 1980 ci illerde Turkiye iqtisadiyyatinin liberallasdirilmasi olkede iqtisadi artima ve siyasi sabitliye sebeb olmusdur 1984 cu ilden beri PKK Turkiye hokumetine qarsi qiyam ve hucum aksiyalarina baslamis tereflerin toqqusmasi neticesinde resmi melumatlara gore 40 minden cox insan heyatini itirmisdir 91 Human Rights Watch melumatlarina gore indiye qeder Turkiye Silahli Quvveleri terefinden 3000 den cox kurd yasayis menteqesi yandirilmis ve minlerle kurd oldurulmusdur 92 Hemcinin olkede kurdler terefinden qurulan siyasi partiyalarin coxu legv edilmisdir 93 Terefler arasinda sulh danisiqlari 2012 ci ilde baslamis lakin 2015 ci ilde basa catmisdir ve veziyyet daha da gerginlesmisdir Gezi parkinda bas tutan tenzimlemeler sebebile 2013 cu ilde baslayan etirazlar hokumet eleyhine etirazlara cevrildi ve bir cox vilayete qisa muddetde yayildi 94 95 Lakin etirazlar hokumet terefinden yatirildi Olkede 2015 ci ilin iyun ayinda kecirilen parlament seckilerinden sonra muxtelif seherlerde musahide olunan silahli ve bombali hucumlar gunu gunden artaraq yuzlerle mulki sexsin olumune sebeb olmusdur 96 97 98 Dolmabagca sarayi Efes Kappadokiya Bodrum qalasiSiyaset Redakte Esas meqale Turkiyenin dovlet qurulusuHemcinin bax Turkiyede seckiler Turkiye prezidenti Receb Tayyib Erdogan 1923 2018 illeri arasinda Turkiye parlament temsilli demokratiyanin tetbiq olundugu olke olmusdur 2017 Turkiye konstitusiya deyisikliyi referandumunun neticesinde prezident respublikasi sistemi qebul edilmisdir Yeni sistem 2018 ci ilde prezident seckisi ile quvveye minmis ve prezidente ferman vermek kabinet teyin etmek budce hazirlamaq secki cagirisi ile parlamenti legv etmek mehkemelere ve burokratiyaya siyasi teyinatlar etmek selahiyyetleri daxil olmaqla tam nezaret verilmisdir 99 Nazirler surasi ile birlikde bas nazirlik de legv edilmis ve selahiyyetleri birbasa secki yolu ile 5 il muddetine secilen prezidente hevale edilmisdir Receb Tayyib Erdogan 2014 cu ilde xalqin sesvermesi ile secilen ilk prezidentdir Turkiye Konstitusiyasi olkenin qanuni sistemini hokumetin esas prinsiplerini unitar bir merkezi dovlet olaraq Turkiyeni eks etdirir 100 101 102 Icra selahiyyeti prezident terefinden tetbiq olunduqda qanunvericilik selahiyyeti Turkiye Boyuk Millet Meclisi olan meclis parlamentine verilir 103 Mehkeme orqanlari icra ve qanunverici orqanlardan azad olmus lakin 2007 2010 ve 2017 ci illerde referendumlarda quvveye minen konstitusiya deyisiklikleri prezidente ve hakim siyasi partiyaya prokuror teyin etmek ve ya vezifeden azad etmek kimi daha boyuk selahiyyetlerin verilmesile neticelenmisdir Konstitusiya mehkemesi qanunlarin ve konstitusiya qerarlarinin uygunlugu barede qerar vermek mesuliyyeti dasiyir Inzibati iddialar ve diger yuksek vezifeli sexsler ucun Ali Apelyasiya mehkemesi fealiyyet gosterir 104 105 106 107 Her iki cins ucun umumi secki huququ 1933 cu ilden beri Turkiyede tetbiq olunur ve 18 yasina girmis her bir Turk vetendasi secki huququna malikdir Turkiyede 85 secki bolgesi var ve bu secki bolgelerinden namized olan 18 yas ustu sexslerden 600 u bes il araliqlarla siyahi usulu majoritar secki sistemi yolu ile millet vekili secilir 108 109 110 Konstitusiya mehkemesi anti dunyevi ve ya separatist hesab etdiyi siyasi partiyalarin dovlet maliyyesini ve ya tamamile fealiyyetlerini legv etmek huququna malikdir Olkede 10 secki heddi tetbiq olunur 111 1923 cu ilde respublikanin elan olunmasindan beri olkenin dunyeviliyi aktual bir movzuya cevrilmisdir Turkiyede islamcilar ve Ataturkun islahatlarini destekleyen ataturkculer ictimai heyatinda dinin uygun rolu movzusunda muzakireler yasayan iki eleyhdar terefdir Ataturkculer dunyevi konstitusiya demokratiyasinin ve qerblesdirilmis dunyevi heyat terzinin terefdaridir 112 113 114 115 Iqtisadiyyat tehsil ve diger ictimai xidmetlere dovlet sermayesinin terefdaridirlar 116 117 118 1980 ci illerden beri olkede gelir berabersizliyinin ve sinif ayriseckiliyinin artmasi nezeri olaraq selahiyyet ictimai hemreylik ve sosial edalet ohdeliyini destekleyen lakin praktikada mubahiselere sebeb olan Islam populizmine sebeb olmusdur 119 120 121 122 Insan haqqlari Redakte Esas meqale Turkiyede insan haqqlari 21 ci Istabul leyaqet yuruyusu cercivesinde LGBT plakatlari Turkiyede insan haqqlari beynelxalq muhitde qinanlimis ve muxtelif muzakirelerin esas movzusu olmusdur 1998 2008 illeri arasinda Avropa Insan Huquqlari Mehkemesi terefinden xususile azad yasamaq huququ olmaqla umumi insan haqlari pozuntulari ve azadliq pozuntulari sebebiyle Turkiye eleyhine 1 600 qerar alinmisdir 123 Kurd qadin LGBT huquqlari ve metbuat azadligi kimi diger meseleler de boyuk mubahiselere sebeb olmusdur 124 125 126 127 Son zamanlarda Turkiyede qeyde alinan insan haqqlari pozuntulari Avropa Birliyi uzvluyune bir manee olaraq qalmaga davam edir 128 129 Gezi parki etirazlari zamani zerer verilmis FOX yayim avtomobili Jurnalistleri Mudafie Komitesinden verilen melumata gore illerdir olkeni idare eden AKP hokumeti dunyada metbuat azadligi baximindan en boyuk tezyiqlerden birini tetbiq edir 130 Olkedeki bir cox jurnalist ergenekon balyoz kimi muxtelif iddialar ve 2016 ci ilde bas vermis cevrilis cehdinden sonra aparilan temizlik cercivesinde terrorizm ve dovlet eleyhine fealiyyet ittihamlari ile hebs olunmusdur 131 132 Jurnalistlere qarsi turkculuyu alcaltmaq ve mehkeme sistemine tesir gostermek ittihamlari ile muxtelif iddialar ireli surulmus ve hokumetin metbuatda ozunutenzereni gizletdiyi iddia edilmisdir 133 134 135 136 2013 ci ilde Jurnalistleri Qoruma Komitesi Turkiyede 211 jurnalistin hebs olundugunu hesabat ederek olkenin bu reqemle en cox jurnalist hebs eden olke siralamasinda Iran Eritreya ve Cini kecerek ust hisselere yerlesdirdiyini bildirmisdir 124 125 Diger terefden Freemuse doqquz musiqicinin eserlerine gore hebs olundugunu ve musiqicilerin hebsi baximindan olkenin Rusiya ve Cinden sonra ucuncu sirada oldugunu mueyyen etmisdir 137 138 139 Kohne ABS Dovlet Departamenti spikeri Filip Krouley Turkiyede jurnalistlere qarsi tehdid ehtiva eden meyller haqqinda boyuk narahatliqlarinin oldugunu bildirmisdir 140 141 142 Turkiye Freedom House terefinden Qismen azad sinfinde qiymetlendirilmisdir 143 144 2016 ci ilin iyununda Avropa Surasi Parlament Assambleyasinin Turkiyede Demokratik Idarelerin fealiyyeti layihesi cercivesinde olkede arasdirmalar aparilmis ve bir cox demokratik teskilatlarin fealiyyeti barede ciddi subheler oldugunu ireli surmusdur 145 146 147 Huquq Redakte Esas meqale Turkiye mehkeme sistemi Ankarada ali mehkeme binasi Turkiye huquq sisteminin boyuk bir hissesi Avropadan esinlenmisdir Ohdelikler Mecellesi ve Turkiye Mulki Mecellesi Isvecre huquq sisteminin turk medeniyyetine uygunlasdirilmasi ile hazirlanmisdir Inzibati Huquq qaydalari Fransadaki eyniadli sisteme Cinayet Mecellesi ise Italiya mehkeme sistemine esaslanmisdir 148 Turkiyede gucler ayriligi prinsipi menimsenilmisdir Bu prinsipe uygun olaraq mehkeme sisteminden yalniz Turk milletine fealiyyet gosteren musteqil mehkemeler istifade ede biler 149 150 Mehkemelerin musteqilliyi ve qurulusu hakim ve prokurorlarin selahiyyet muddeti erzinde tehlukesizliklerinin temin edilmesi hakim ve prokurorlarin vezifeleri herbi mehkemeler ve qurulusu yuksek mehkemelerin selahiyyet ve vezifeleri Turkiye Konstitusiyasi terefinden mueyyen edilir 151 152 153 Turkiyede mehkeme salonu Turkiye Konstitusiyasinin 142 ci maddesine gore mehkemelerin qurulusu vezife ve selahiyyetleri sadece dovlet terefinden idare oluna biler 154 155 Bu ve elaqedar diger konstitusiya maddeleri istiqametinde Turkiyedeki mehkeme sistemi muhakime mehkemeleri idare mehkemeleri ve herbi mehkemeler olmaqla uc esas basliq altinda toplanir Her basliqda yuksek seviyyeli mehkemeler ve yuksek hokmler movcuddur Olkedeki inzibati mubahiselerin helli ucun Mubahiseler Mehkemesi yaradilmisdir 151 156 Turkiyede huquq muhafize quvveleri Umumi Tehlukesizlik Mudirliyi ve Umumi Jandarma Komandirliyi kimi muxtelif vahidlere ayrilmisdir Butun bu quvveler Turkiye Respublikasi Prezidentine ve ya Daxili Isler Nazirliyine bagli olaraq hereket edirler Edliyye Nazirliyi terefinden 1 noyabr 2008 ci ilde aciqlanan hesabata gore Turkiye hebsxanalarinda mehkumlarin sayi 100 000 neferi kecmis ve bu reqem 2000 ci ildekine nisbeten iki defe cox olmusdur 157 158 159 160 Xarici elaqeler Redakte Esas meqale Turkiye xarici siyaseti 1963 cu ilden beri AIB in ortaq uzvu olan ve 1995 ci ilde AB Gomruk Birliyine qatilan Turkiye 2005 ci ilde Avropa Ittifaqina tam uzvluk muzakirelerine basladi Turkiye Birlesmis Milletler Teskilatinin 1945 OECD 1961 Islam Emekdasliq Teskilati 1969 ATET 1973 IET 1985 QDIET 1992 D 8 1997 ve G 20 1999 kimi beynelxalq teskilatlarin qurucu uzvlerinden biridir 161 162 163 164 165 1951 1952 1954 1955 1961 ve 2009 2010 cu iller arasinda Birlesmis Milletler Teskilati Tehlukesizlik Surasinin muveqqeti uzvu kimi xidmet etmisdir 166 167 168 169 170 171 Enenevi qerb istiqametlenmesine uygun olaraq Avropa ile munasibetler hemise Turkiye xarici siyasetinin merkezi olmusdur 1949 cu ilde Avropa Surasinin uzvu olan olke 1963 cu ilde Avropa Iqtisadi Birliyi ile terefdasliq elaqeleri qurmusdur Uzun iller davam eden siyasi danisiqlardan sonra Turkiye 1987 ci ilde EEC e tam uzv olmaq ucun muraciet etmis 1992 ci ilde Qerbi Avropa Birliyinin ortaq uzvu olmus 1995 ci ilde Avropa Birliyi Gomruk Ittifaqina qosulmus 2005 ci ilde ise Avropa Birliyi ile tam uzvluk danisiqlarina baslamisdir 172 173 174 Turkiyenin Kipr probleminde Avropa Birliyi uzvlerinin eksine Simali Kipr Turk Respublikasini desteklemesi Avropa Birliyi ile elaqelerini cetinlesdirir ve olkenin birliye daxil olmasi ucun uzvluk melumat prosesinde ehemiyyetli bir manee olmaga davam edir Bu gun Avropa Birliyi uzvluyu Turkiye terefinden strateji bir hedef ve dovlet siyaseti olaraq qebul edilir 175 Turkiyenin xarici elaqelerinin bir diger teyin edici unsuru Amerika Birlesmis Statlaridir 176 177 Sovet Ittifaqinin meydana getirdiyi ortaq tehdid sebebiyle Turkiye 1952 ci ilde NATO ya uzv olmus ve Soyuq muharibe erzinde Vasinqton hokumeti ile yaxin ikiterefli elaqeler qurmusdur 178 Turkiye Avropa Birliyi ile siyasi danisiqlara baslamasi kimi ehemiyyetli movzular da daxil olmaq uzre Amerika Birlesmis Statlarinin siyasi iqtisadi ve diplomatik desteyinden faydalanmisdir Soyuq muharibeden sonra Turkiyenin geostrateji ehemiyyeti Orta Serq Qafqaz ve Balkan regionlarina yayilmaga baslamisdir Azerbaycan poct markasinda Heyder Eliyev ve Suleyman Demirel 2013 1991 ci ilde Sovet Ittifaqinin dagilmasindan sonra Turkdilli dovletler musteqillik elde etdiler 179 Turkiye On ve Orta Asiyada yerlesen bu respublikalar ile ikiterefli elaqelerini aralarinda olan derin medeni ve dil elaqeleri sebebiyle ireliletmek seyi icerisine girmisdir 180 181 Xususile Azerbaycan Turkiye elaqeleri her iki dovlet ucun de olduqca ehemiyyetlidir Bakidan Ceyhana qeder uzanan Baki Tbilisi Ceyhan neft boru kemeri Xezer denizindeki nefti qlobal bazara kocurmeyi temin edir ve Turkiyenin xarici siyasetinin ehemiyyetli bir hissesini teskil edir Azerbaycan ve Ermenistan arasinda davam eden Qarabag muharibesinde Azerbaycani destekleyen Turkiye muharibenin baslangic illerinden bu yana Ermenistan ile movcud olan serhed qapilarini bagli tutmusdur 182 Hal hazirda Edalet ve Inkisaf partiyasinin hakimiyyeti dovru Turkiyeni Neo Osmanciliq dovru olaraq adlandirmis ve olkenin siyasi gucu strateji movqeyine bagli olaraq Yaxin Serqde daha da artmisdir Bu siyasetler Turkiye etrafindaki ereb olkeleri ile problemler yasamasina getirib cixarmisdir Suriyada vetendas muharibesinden sonra Suriya ile Mehemmed Mursinin devrilmesinden sonra ise Misir ile Turkiye elaqeleri pozulmusdur 183 184 185 Turkiye 1950 ci ilden bu yana Birlesmis Milletler ve NATO bunyesi daxilinde beynelxalq sahede muxtelif guclerin qorunmasina komekci olmusdur 186 187 Somali ve kecmis Yuqoslaviyada sulh muhitinin qorunub saxlanmasina destek vermis Birinci Korfez muharibesinde koalisiya quvvelerini desteklemisdir 188 Bundan elave movcudlugu mubahiseli olsa da Simali Kipr Turk Respublikasinin erazisinde 36 min ehtiyat esgere sahibdir 189 190 191 ABS in Efqanistandaki sabitlik gucu 2001 ci ilden beri BMT resmisi ve NATO rehberliyi altinda Beynelxalq Tehlukesizliye Yardim Quvvelerinin bir hissesidir 192 193 2003 cu ilden beri Turkiye Avropa korpusuna esger personali temin edir ve Avropa Ittifaqinin muharibe qruplarinda istirak edir 194 195 196 Ordu Redakte Esas meqale Turkiye Silahli Quvveleri Turkiye Silahli Quvveleri NATO uzvu olkeler arasinda ABS Silahli Quvvelerinden sonra gelen en boyuk ikinci herbi gucdur ve 2011 NATO siyahiyaalmasina gore texmini 495 000 aktiv herbciye sahibdir 197 Almaniya Belcika Niderland ve Italiya ile birlikde NATO nun nuve paylasma siyasetinin bir hissesi olan bes olkeden biridir Incirlik Herbi Hava Bazasinda 90 eded B61 nuve bombasina sahibdir ve bunlarin da 40 i Turkiye Herbi Hava Quvveleri terefinden nuve qarsidurmasi veziyyetinde NATO dan tesdiq alinmasi serti ile istifade edile biler 197 198 199 Turkiye Silahli Quvveleri uc hisseden ibaretdir Quru Qosunlari Herbi Deniz Quvveleri ve Herbi Hava Quvveleri 197 200 Daxili tehlukesizlik ve herbi funksiyalari temin eden Jandarma ve Sahil Muhafizesi sulh dovrunde Daxili Isler Nazirliyine muharibe dovrunde ise Quru ve Deniz herbi quvvelerine baglidir 201 Turkiye Silahli Quvvelerine emr ve rehberlik eden en yuksek seviyyeli qurulus olan Bas Qerargah reisi prezident terefinden teyin edilir ve bas nazir qarsisinda cavabdehdir 202 Nazirler Surasi milli tehlukesizlik ve olkenin mudafiesi ucun lazimi silahli quvvelerin hazirlanmasi ucun parlament qarsisinda cavabdehdir Lakin muharibe elan etme xarici olkelere esger gonderilmesi ve ya xarici olke esgerlerinin Turkiyeye getirilmesine icaze verme selahiyyetleri yalniz meclise aiddir 197 203 204 Saglamliq problemi olmayan her bir Turkiye vetendasi ucun tehsili ve is yerinden asili olaraq uc hefteden bir iledek muddetli herbi xidmet kecmesi mecburidir Turkiyede vicdani redd tetbiqi yoxdur ve esgerlik yerine diger alternativ teqdim edilmir Turk Silahli Quvvelerinin Albaniyada Iraqda Qeterde ve Somalide xarici herbi bazalari var 205 206 207 208 Forbes jurnalinin verdiyi melumata gore 2016 Qlobal Sulh Indeksi Turkiye esasen qonsulari ile munasibetleri getdikce gerginlesdiyine gore dunyanin 163 olke arasinda 145 ci yeri tutmusdur 209 Milli Mudafie Universiteti mezuniyyet paradi Qelebe gununde herbi paradInzibati bolgu Redakte Esas meqale Turkiyenin inzibati bolgusuHemcinin bax Turkiye regionlari Turkiye ilceleri ve NUTS Turkiyede Turkiye inzibati baximdan unitar bir qurulusa malikdir ve bu veziyyet Turk ictimai rehberliyine sekil veren en ehemiyyetli faktorlardandir 210 211 Dovletin esas islemesindeki uc guc olan qanunvericilik icra ve mehkeme nezere alinaraq yerli rehberliklerin her hansi bir gucu yoxdur Il ve diger vahidlerin rehberliyi merkezi hokumetden sonra gelir 212 213 214 Yerli hakimiyyet orqanlari yalniz hakimiyyetde oldugu vilayetlerde xidmet etmek ucun yaradilmisdir 215 216 Vilayetlerin basinda qubernatorlar ilcelerin basinda ise belediyye bascilari idareci olaraq vezifelidir Belediyye bascilari ve quberniyayalar ise merkezi hokumet terefinden teyin olunan diger yuksek vezifeli sexslerden asilidir 217 218 219 Turkiyenin paytaxti Ankaradir Olkenin en boyuk inzibati vahidleri ildir ve 81 ilden ibaretdir 220 221 Bu iller ilcelere bolunmus cemi 923 ilceden ibaretdir 222 Hemcinin olke cografi demoqrafik ve iqtisadi sertler goz onune alinaraq 7 cografi region ve 21 alt regiona ayrilmisdir lakin bu bolgeler her hansi bir inzibati qurulusu temsil etmir 223 Ankara Antalya Mugla Edirne Istanbul Izmir Konya Sinop Sivas Trabzon Bursa Erzincan Qars Adana Kayseri Van Diyarbakir Qaziantep Mersin Hatay Kastamonu Erzurum Samsun Bolu Canaqqala Mardin Eskiseher Kocaeli Agri Malatya Balikesir Aydin Hakkari Ordu Tekirdag Rize Kutahya Burdur Isparta Usak Yozqat Karaman Zonquldak Kirklareli Yalova Denizli Manisa Afyonqarahisar Duzce Bartin Karabuk Kilis Tunceli Igdir Artvin Canqiri Corum Sirnak Sanliurfa Tokat Amasya Qehremanmeres Adiyaman NigdeTurkiyenin inzibati bolgusuCografiya Redakte Esas meqale Turkiye cografiyasi Turkiyenin topoqrafik xeritesi Turkiye torpagi iki qitede yerlesen Avrasiya olkesidir 224 225 Erazisinin 97 i Asiyada yerlesir ve bu hisse Anadolu adlanir Qalan 3 hisse ise Avropa qitesinde yerlesir ve Serqi Frakiya adlanir Mermere denizi Dardanel ve Bosfor Anadolu ve Serqi Frakiyani bir birinden ayirir 226 227 Turkiye xeritesi kobud duzbucaqli formasini xatirladir 1 600 kilometr uzunlugunda ve 800 km genisliyindedir 36 42 simal paralelleri ve 26 45 serq meridianlari arasinda yerlesir 228 Goller ile birlikde 783 562 km erazini ehate edir 755 688 km Asiya erazisi qalan 23 764 km ise Avropa erazisini teskil edir 229 Bu reqemlerle sahesine gore dunyanin 37 ci en boyuk olkesidir Istanbul ve Bosfor Uc terefden de denizle qerbden Egey denizi simalda Qara deniz ve cenubda Araliq denizi simal qerbden ise Mermere denizi ile ehate olunmusdur 230 Turkiyenin Avropadaki hissesi olan Serqi Frakiya Yunanistan ve Bolqaristan ile Asiya hissesi adlanan Anadolu ise Suriya Iraq Iran Azerbaycan Ermenistan ve Gurcustan ile hemserheddir Anadolu dar sahil duzenliyi ile ehate olunmus yuksek merkezli platformadir Simalda Koroglu ve Simali Anadolu daglari cenubda Tavr daglari ile ehate olunmusdur Turkiyenin serqine getdikce yukseklik artir ve bura Ferat Decle Araz kimi muxtelif caylarin qaynagidir 5 137 metr yuksekliyindeki Turkiyenin en yuksek dagi olan Agri dagi ve en boyuk golu olan Van golu de Serqi Anadoluda yer alir 231 Turkiye Araliq denizi Serqi Anadolu Egey Cenub serqi Anadolu Merkezi Anadolu Qara deniz ve Mermere olmaq uzere 7 cografi regiona bolunmusdur Dar bir arx kimi gorunen Qara deniz regionu Simali Anadolu boyunca nizamsiz olaraq uzanir ve olkenin umumi erazisinin altida birini teskil edir 232 Serqe dogru irelilenilen zaman duzenlik sahelerin artmasina paralel olaraq hundurluyun artdigi da gorulur 233 Turkiye yer formalarinin muxtelifliyi minlerle ildir bolgenin erazisini sekillendiren yerin hereketliliyinin bir neticesidir Uzerinde sonmus vulkanlar var ve zelzeleler hele de tez tez bas verir 234 Dardanel ve Bosfor olkedeki qirilma xetlerinin esas enerji menbeyidir Olkenin simalinda ve serqinde zelzelelere sebeb olan boyuk qirilma xetleri var 1999 cu ilde Simali Anadolu qirilma xettinde meydana gelen boyuk Mermere zelzelesi minlerle insanin olumune sebeb olmusdur 235 236 Biomuxteliflilik Redakte Esas meqaleler Turkiye florasi ve Turkiye faunasi Hemcinin bax Turkiyede etraf muhit problemleri Uludagdan Bursanin gorunusu Turkiyenin qeyri adi ekosistemi ve yasayis muxtelifliyi olkede ehemiyyetli bir nov muxtelifliyinin meydana gelmesine sebeb olmusdur Anadolu torpaqlari ekincilik ucun istifade edilmeye basladigi illerden etibaren bir cox bitkinin veteni olmusdur ve hal hazirda bu bitkiler Turkiyede yasayan insanlar terefinden istifade edilmekdedir 237 238 Turkiye fauna muxtelifliyi flora muxtelifliyinden bele daha coxdur Umumilikde butun Avropa olkelerinde heyvan novlerinin sayinin 60 000 olmasina baxmayaraq bu reqem Turkiyede 80 000 den coxdur 239 240 Simali Anadolu qozasi ve yarpaq token qarisiq meseleri Turkiyenin simalindaki Simali Anadolu daglarinin boyuk bir hissesini ortur ve bir ekoloji bolge meydana getirir 241 Bu daglarin serq ucunda Qafqaz qarisiq meseleri var Bolge hem de Avrasiya vehsi tebietinin vetenidir Burada sahin berqut mezar qartali kicik qartal Qafqaz tetrasi ve stenolaz kimi qusu novleri de yasayir Simali Anadolu daglari ile Qara deniz arasindaki dar sahil xettinde yer uzerinde az miqdarda gorulen mulayim ekvatorial iqlim tipine ve euskin kolsik yarpaq token meselere rast gelinir 242 Turkiyede 40 milli park 189 tebii park 31 qoruq 80 vehsi heyvanlarin qorunma sahesi ve 109 tebii abide movcuddur Olimpos Beydaglari Milli Parki Agri Dagi Milli Parki Iyneada Subasar Meseleri Milli Parki Uludag Milli Parki Turkiyedeki en cox ziyaret edilen milli parklardir 243 244 245 Turkiyenin paytaxti Ankara eyniadli Ankara pisiyi Ankara dovsani ve Ankara kecisi kimi hayvanlariyla meshurdur 246 Olkenin diger milli simvollarindan biri de Van pisiyidir ve adini Serqi Anadoludaki Van ilinden alir Hemcinin Turkiyeye xas Anadolu coban iti kanqal agsaray malaqlisi ve agbas kimi it novleri de vardir 247 248 249 Iqlim Redakte Esas meqale Turkiye iqlimi Koppen iqlim siniflendirilmesine esasen Turkiyenin xeritesi Turkiyede uc ferqli iqlim tipine rast gelinmekdedir Umumiyyetle Egey denizi ve Araliq denizi sahillerinde gorulen Araliq denizi iqliminde yay isti ve quru qisi isti ve yagislidir Tebii bitki ortuyu makvisdir Qara deniz sahillerinde gorulen deniz iqlim tipi her fesilde yagintinin musahide olunmasina tekan verir 250 Tebii bitki ortuyu ise meselerdir Qara deniz sahilleri Turkiyenin il erzinde en yuksek yagis alan tek bolgesidir ve Serqi Qara deniz bolmesi illik 2000 2500 millimetr yaginti alir 251 Egey denizi ile Qara denizi birlesdiren Mermere denizinin sahillerinde kecid iqlim tiplerine rast gelinir Denizin cenubunda Araliq denizi simalda Qara deniz ve simal qerbde ise kontinental iqlim musahide olunur Qar yagisi demek olar ki her il Mermere ve Qara deniz regionlaridna musahide olunsa da qar yerde sadece bir nece gun qalir Qara deniz ve Araliq denizindeki sahillere paralel olaraq daglar denizlerden gelen mulayim hava kutlelerinin daxili hisselere catmasina mane olur 252 Merkezi Anadolu Serqi Anadolu ve Cenub Serqi Anadolu regionlarinda kontinental iqlime rast gelinir 253 Illik ve gundelik temperatur ferqleri bu iqlimde yuksekdir Yay aylari isti ve quru qis aylari ise soyuq ve qarli kecir Serq hisselerde qis aylari olduqca sertdir Serqi Anadoluda havanin temperaturu 30 C ve 40 C qeder ene biler ve ilde en az 120 gun qarli kecir Qerbde qis temperaturu orta hesabla 1 C olaraq musahide olunur Yay aylari olke boyu isti ve quru olsa da umumiyyetle iyul ve avqust en quraq aylardir May ayi ise en cox yagintinin alindigi aydir ve gun erzinde temperatur 30 C den yuxari qalxa biler Agri dagi Van golu Pont daglari HesendagDemoqrafiya Redakte Esas meqale Turkiye ehalisiHemcinin bax Anadolu turkleri ve Turkiyedeki etnik qruplarEhali siyahiyaalinmasiIlEh 192713 649 945 193516 158 018 18 4 194017 820 950 10 3 195020 947 188 17 5 196027 754 820 32 5 197035 605 176 28 3 198044 736 957 25 6 199056 473 035 26 2 200067 803 927 20 1 201073 722 988 8 7 201578 741 053 6 8 201780 810 525 2 6 201983 154 997 2 9 Menbe Turkiye Statistika Qurumu 254 Unvana esaslanan ehali qeydiyyat sistemi neticesinde elde edilen melumatlara gore 31 dekabr 2019 etibarile Turkiye ehalisi 83 milyon 154 min 997 neferdir Bu reqem ilk resmi siyahiyaalma edildiyi zaman 1927 ci ilde 13 6 milyon olmusdur 2017 ci ilde bu gosterici 2016 ci ile nisbeten 995 min cox olkenin ehalisinin artim tempi ise 12 4 olmusdur 255 Ehalinin 92 5 i il ve ilce merkezlerinde yasayir Turkiyede her km basina ortalama 105 adam dusur Ehalinin 67 9 i 15 64 yas qruplarinda 23 6 i 0 14 yas qrupundadir Ehalinin teqriben 8 5 i 65 yas ve daha yuxari yas qrupunda yer alir 256 Ehalinin ortalama yasi 31 4 dur Turkiyenin en inkisaf etmis ve en six seheri Istanbuldur Bununla yanasi Istanbul Avropanin ucuncu dunyanin ise en boyuk 34 cu seheri statusuna da malikdir 257 258 259 Turkiye Konstitusiyasinin 66 ci maddesi Turkiye Respublikasina vetendasliq elaqesi ile bagli olan her kesi bir turk olaraq adlandirir Bu sebeble Turkiyede huquqi menada turk sozu bir etnik menseyi ifade etmekden cox olkenin vetendasi olan her kesi ifade edir Olkenin boyuk ekseriyyetinin etnik menseyi turkdur 260 CIA ya esasen olke ehalisindeki Turklerin nisbeti 70 75 Kondaya esasen 76 ve konsensusa esasen 77 dir 261 Ehalinin etnik yayilmasina aid bir cox melumatlarin olmasina baxmayaraq Turkiye terefinden aciqlanan resmi ehali sayilari etnik menseye aid reqemler vermediyi ucun resmi melumatlar movcud deyil Aparilan siyahiyaalmalara gore Turkiyede albanlar azerbaycanlilar erebler bosniyalilar cerkezler qaracilar gurculer hemsinliler lazlar pomaklar suriyalilar ve zazalar daxil olmaqla bir cox etnik qrup yasasa da olkede resmi olaraq taninan azliqlar yalniz ermeniler yunanlar ve yehudilerdir Lozanna muqavilesi ile 3 azliq resmen taninmisdir 262 Turkiyede kurdlerin coxluq teskil etdiyi eraziler Turklerden sonra olkede yasayan en boyuk etnik qrup kurdlerdir Kurdlerin ehalide nisbeti CIA hesabatina gore 18 Kondaya gore 15 ve konsensusa gore 14 teskil edir Kurdler olkenin Turkiye Kurdustani olaraq da bilinen serq ve cenub serq hisselerinde cemlenmisdir 263 264 265 Kurd ehalisi Tunceli Bingol Mus Agri Igdir Elazig Diyarbakir Batman Sirnak Bitlis Van Mardin Siirt ve Hakkari illerinde ustunluk teskil edirler 266 Bundan elave Sanliurfada ehalinin 47 ni Qarsda ise ehalinin 20 ni teskil edir Illerdir daxili miqrasiya ile kurdler olkenin merkezinde ve qerbinde yerlesen butun boyuk seherlerde meskunlasmisdir Xususile Istanbulda 3 milyona yaxin kurd yasayir ve bu seheri dunyanin en yuksek kurd ehalisi olan sehere cevirir CIA melumatlarina gore turkler ve kurdlerden basqa diger azliqlarin nisbeti 7 12 dir 267 Uc taninmis azliqdan basqa her hansi bir azliq ucun mueyyen huquqlar movcud deyil Azliq termini Turkiyede hessas bir movzudur ve hessas olmaga davam etmekdedir 268 Azliqlari qanuni olaraq tanimasa da dovlet resmi TRT kanalina azliqlarin danisdigi muxtelif dillerde radio ve televiziya proqramlari hazirlamaga icaze verir TRT Avaz Turkiyede Azerbaycan dilinde faeliyyet gosteren dovlet kanallarindan biridir 261 269 Turkiye ehalisinin 2 5 i immiqrantlardan ibaretdir 270 271 2015 ci ilin dekabr ayina olan melumata gore olke 2 5 milyon suriyali qacqina ev sahibliyi edir ve Turkiye dunyada en boyuk qacqin ehalisine mexsus olke statusuna malikdir 272 273 Suriya Vetendas muharibesinden qacan bu qacqinlar Afet ve Tecili Yardim Nazirliyi terefinden hazirlanan cadirlarda qonaq edilmis bir muddet sonra bir coxu Turkiye seherlerine koc ederek normal heyatlarina davam etmisler 274 275 Turkiyenin resmi dili eyni zamanda ehalinin 85 in ana dili olan turkcedir Ehalinin texminen 12 i kurd dilinde ana dili kimi danisir Ereb ve zaza dillerini ana dili kimi danisanlarin nisbeti 1 den coxdur Bununla yanasi Turkiyede abaza abxaz cerkez qaraci laz zaza dilleri tehluke altindadir 276 277 278 279 Sehiyye Redakte Hemcinin bax Turkiye xestexanalarinin siyahisi Istanbulda dovlet xestexanasi Turkiyede sehiyye xidmetlerine Saglamliq Nazirliyi terefinden hazirlanan merkezi bir dovlet sistemi ile nezaret edilir 281 282 2003 cu ilde hokumet sehiyye xidmetlerine ayrilan budce nisbetini artiran ve ehalinin boyuk bir hissesini saglam hala getirmeyi meqsed qoyan genis ehateli bir sehiyye islahati proqramini teqdim etdi Turkiye Statistika Teskilati 2012 ci ilde sadece sehiyye xidmetleri sahesine 76 3 milyard TL xerclendiyini aciqladi Xidmet haqlarinin 79 6 i Ictimai Tehlukesizlik Teskilati terefinden qalan 15 4 ise xesteler terefinden odenilmisdir 283 284 2013 reqemlerine gore Turkiyede 30 116 sehiyye qurumu movcuddur ve hekim basina ortalama 573 xeste dusur 285 Her 1000 nefer ehaliye ise 2 64 yataq dusur 286 Turkiyede gozlenilen heyat muddeti kisilerde 71 1 il qadinlarda 75 2 il olmaqla birlikde umumi ehali ortalamasinin gozlenilen heyat muddeti 73 2 ildir Olkede olumlere en cox sebeb olan xesteliklerden ilk ucu dovran sistemi xestelikleri 39 8 xerceng 21 3 ve teneffus xestelikleridir 9 8 286 287 288 289 290 291 Tehsil Redakte Esas meqale Turkiyede tehsilHemcinin bax Turkiye universitetlerinin siyahisi Turkiyenin en qedim universitetlerinden olan Istanbul Universiteti ve Qalatasaray Universiteti Turkiyede mekteb tehsil pilleleri Tehsil Nazirliyinin tabeliyindedir 292 Dord illik ibtidai mekteb dord illik orta mekteb ve dord illik lisey daxil olmaqla on iki illik tehsil mecburidir 293 OECD hesabatlarina gore olkede orta mektebi bitirmemis 25 34 yas qrupundaki insanlar gelirlerinin orta hesabla 80 ni orta mektebi bitiren eyni yas qrupu hemkarlarindan alirlar Olkenin esas tehsil seviyyesi diger OECD olkelerinden asagi seviyyede kecirilir 294 Turkiye Beynelxalq Telebe Qiymetlendirme proqrami hesabatina gore 34 cu sirada yer alir Yuksek keyfiyyetli liseylere daxil olmaq olke daxilinde kecirilen telebe yerlesdirme imtahanlarinin balindan asilidir buna gore de olkede repititor yanina geden sagirdlerin ortalama yasi 10 a dusmusdur 295 Yetkin ehalinin 94 1 i oxuma yazma qabiliyyetlerine malikdir Turkiyede kisi ehalinin savadliliq seviyyesi 97 9 qadin ehalinin ise savadliliq seviyyesi 90 3 teskil edir 296 297 2017 ci il hesabatina esasen Turkiyede ozel ve dovlet olmaq uzere 183 ali tehsil muessisesi fealiyyet gosterir 298 Telebeler bakalavr ucun YGS magistratura ucun LYS imtahanlari neticesinde qazandiqlari ballarla universitetlerde tehsil almaq huququ elde edirler 299 2007 ci ilde universitete qebul imtahaninda 1 700 000 nefer istirak etse de 2008 ci ilde bu reqem 600 000 e dusmusdur 300 301 302 Anadolu Universitetinin aciq tehsil fakultesi istisna olmaqla butun universitet ve onlara bagli fakultelere giris orta mekteb mezunlarinin YGS LYS neticelerinden asili olaraq formalasir 303 Times Higher Education World University Rankings hesabatina esasen 2014 cu ilde dunyanin en yaxsi universitetleri siyahisinda ilk 200 yerde Turkiyenin 4 universiteti istirak etdi Siyahida Yaxin Serq Texniki Universiteti 85 ci Bogazici Universiteti 139 cu Istanbul Texniki Universiteti 165 ci Sabanci Universiteti 182 ci sirada yer aldi 304 305 Din Redakte Esas meqale Turkiyede dinHemcinin bax Turkiyede islam Turkiyede xristianliq Turkiyede yehudilik ve Turkiyede dunyevilik Turkiye resmi dini olmayan dunyevi dovletdir 306 307 Din ve vicdan azadligi olke konstitusiyasi ile temin edilir 308 Ancaq olkede muxtelif Islam partiyalarinin qurulmasi ile dinin idaredeki rolu ile bagli muzakireler basladi 309 310 311 Olkedeki dovlet qurumlarinda ve mekteblerde uzun illerdir Islam siyasetinin simvolu sayildigi ucun hicab taxmaq qadagan olmusdur 312 313 314 Lakin bu qadaga 2011 ci ilde universitetlerde 2013 cu ilde dovlet qurumlarinda ve 2014 cu ilde umumtehsil mekteblerinde legv edildi 315 316 Islam dini Turkiyede dominant dindir ve muxtelif melumatlara gore ehalinin 99 8 i muselmandir 317 Ancaq bu reqem her menbeye gore deyisir ve adeten 96 4 olaraq gosterilir Ortaq teriqet sunni mezheblerinden olan henefilikdir Olkedeki en yuksek dini orqan Deyanet Isleri uzre Nazirlikdir ve henefi mezhebinin qaydalarina gore dini islahatlar kecirir 318 319 320 321 Hemcinin nazirlik olkede fealiyyet gosteren 80 minden cox mescid ve imam ucun mesuliyyet dasiyir 322 Bundan elave olkede sielik de yaygindir ve alimler sielerin sayinin 15 20 milyon arasinda oldugunu soyleyirler 323 324 2008 ci ilde kohne Diyanet Isleri uzre Dovlet Naziri ve Diyanet Isleri Bascisi Mustafa Seid Yazicioglunun Turkiyede 7 milyon sie oldugu texmin edildiyi fikrini ireli surmusdur 325 Aksiyon jurnalinin melumatlarina gore olke ehalisinin 3 milyonu 4 2 sie on ikicilerden ibaretdir 326 327 Tesevvufle elaqeli olanlar da var ve ehalinin 2 i hec bir teriqetle elaqesi olmayan muselmanlardir 328 1914 cu ilde Turkiyenin qeyri muselman ehali nisbeti 19 olmusdur 1927 ci ilde bu say 2 5 e enmisdir Bu gun olkede yunan katolikler de daxil olmaqla muxtelif mezheblerden olan 120 000 xristian var ve bu reqem Turkiye ehalisinin 0 2 den daha azdir Olkede acilmis kilselerin sayi 236 dir 329 330 331 Istanbul 4 esrden beri Serqi pravoslav kilsesinin merkezi olmusdur 332 333 Turkiyede seferad menseli 26 000 yehudi yasayir 334 E e V esrden beri Anadoluda yehudi icmalari meskunlasmaga basladiqdan sonra XV esrin sonlarinda Ispaniyadan qovulmaqla Osmanli Imperiyasinda ispan ve portuqal yehudilerin meskunlasmasina icaze verildi 335 Belelikle Anadoluda yehudi ehalisi artdi XX esrde yehudilerin olkeden suretle miqrasiyaya baxmayaraq bu gun de cox az yehudi ehalisi Turkiyede yasayir 336 337 338 Sultan Ehmed mescidi Bolqar Muqeddes Stefan kilsesi Aya Sofya Edirne Boyuk SinaqoquIqtisadiyyat RedakteEsas meqale Turkiye iqtisadiyyati Turkeyinin tesisci uzvu oldugu G20 Antalya sammiti Turkiye UDM AQP siralamasinda 13 cu UDM nominal siralamasinda ise 17 ci sirada yer alir 339 340 OECD ve G 20 kimi esas iqtisadi teskilatlarin tesiscilerinden biridir 341 1995 ci ilde fealiyyete baslayan Avropa Ittifaqi Turkiye Gomruk Ittifaqi olkenin idxal ve ixracinin yuksek derecede artmasina tesir gostermisdir 342 Avropa Ittifaqi Turkiye Gomruk Ittifaqi olkenin xarici ticaret siyasetinin en ehemiyyetli teskilatlarindan biridir 2014 ci ilde Turkiye ixracati evvelki ile nisbeten 4 artim ile 157 6 milyard dollara catmisdir 343 344 En cox mehsul ixrac olunan olkeler Almaniya Iraq Ingiltere Italiya ve Fransa olmusdur Bununla birlikde eyni ilde 242 2 milyard dollarliq idxal sebebile 84 5 milyard dollarliq xarici ticaret kesiri yaranmisdir Bu gosterici bir il evvel 99 8 milyard dollar olmusdur 2014 cu ilde en cox idxalat muvafiq olaraq Cin Almaniya Rusiya ve ABS dan olmusdur 345 346 347 Turkiye neheng avtomobil senayesine sahibdir 348 Olkedeki sirketlerinin bir coxunun qerargahinin yerlesdiyi Levent Istanbul 2013 cu ilin melumatlarina gore en cox avtomobil istehsal eden olkeler arasinda olke 17 ci yerdedir 349 Turkiye 2014 cu ilde gemi insaatindan 1 2 milyard dollar gelir elde etmisdir Bu sahede olkenin en boyuk bazarlari Malta Norvec Ingiltere ve Marsall adalarindadir 2012 ci ilin melumatlarina gore 87 aktiv turk gemiqayirma zavodu fealiyyet gosterir 350 Tuzla Yalova ve Izmit gemiqayirma senayesinin esas merkezleridir 351 Beko ve Vestel kimi meshur turk markalari Avropanin en boyuk meiset cihazlari ve elektronik mehsullari istehsal eden sirketlerinden olmus ve bu sektorlarin inkisafi yeni texnologiyalarin tekmillesdirilmesi ucun ehemiyyetli investisiyalar qoymusdur 352 353 354 Turkiye iqtisadiyyatinin diger vacib saheleri arasinda bankciliq tikinti meiset texnikasi elektronika tekstil neft emali neft kimya mehsullari qida dag meden demir polad ve masinqayirma yer alir 355 356 2013 cu il melumatlarina gore Turkiye UDM sinin 8 9 i kend teserrufati 27 3 i senaye ve 63 8 i xidmet saheleri olmusdur 357 358 Bu gostericilere baxmayaraq hele de ehalinin dordde biri kend teserrufatinda calisir 2012 ci il hesabatina gore isleyen ehalinin yalniz 30 i qadinlardan ibaretdir ki bu da OECD uzvu olkeler arasinda en asagi gostercidir Turkiyedeki en varli tebeqenin geliri en yoxsul tebeqenin gelirinden 7 7 qat daha coxdur Ehalinin 15 i yoxsulluq heddinde yasayir 359 360 361 Iqtisadiyyat tarixi Redakte Esas meqale Turkiyenin iqtisadi tarixi Turkiye Respublikasinin ilk illerinde Banklar kucesi 1892 ci ilde tamamlanan Osmanli Merkezi Bankinin qerargahi solda yerlesmisdir Birinci Dunya Muharibesi ve Turkiye Istiqlaliyyet muharibesinden sonra yaranan respublikanin ilk altmisinci illeri 1923 1983 cu iller arasinda dovlet iqtisadiyyati pis veziyyetde olmusdur 362 363 Ozel sektor xarici ticaret xarici valyuta axini ve birbasa xarici investisiyanin miqdari kimi movzularda muxtelif mehdudiyyetler qoyuldu ve budce planlari elan edildi Ancaq 1983 cu ile qeder bas nazir Turqut Ozal ozel sektoru on plana ceken bir sira islahatlara basladi 364 Anadol A1 ve Anadol STC 16 Turkiyenin ilk avtomobillerinden olmusdur Dovlet borcunun cox olmasi ile yanasi kecirilen islahatlar suretli iqtisadi inkisafa yol acdi lakin 1994 ve 1999 cu illerde maliyye bohranlari sebebiyle iqtisadiyyatda dususler yasandi 365 1981 2003 cu iller arasinda olkenin UDM nin illik orta artimi 4 seviyyesinde mueyyen edilmisdir 366 Maliyye catismazligi ve genis yayilmis korrupsiya ile yanasi elave maliyye islahatlarinin olmamasi yuksek inflyasiya ve zeif bank sektoru makroiqtisadi deyiskenliyin artmasina sebeb oldu 2001 ci il bohranindan sonra dovrun maliyye naziri Kamal Dervis terefinden tertib edilmis islahatlarin neticesi olaraq inflyasiya hedsiz derecede azalmis investorlar terefinden xarici sermayeler artmis issizlik nisbeti keskin azalmisdir 367 368 Xarici ticaret uzerinde dovlet nezaretini azaldan Turkiye tedricen iqtisadi tenzimleme yolu ile muxtelif bazarlar acaraq xalqa mexsus muxtelif qurumlari ozellesdirmeye basladi Dovlet borcunun UDM e nisbeti 2001 ci ilde tenezzul seviyyesinden asagi dusse de 2010 cu ilin ucuncu yarisinda 46 e yukseldi 369 2002 2007 ci iller arasinda illik UDM artim tempi orta hesabla 6 8 olaraq teyin olunmusdur Bu reqem Turkiyeni en suretli boyuyen iqtisadiyyatlardan birine cevrildi 370 Ancaq 2008 ci ilde boyume 1 yavasladi ve 2009 cu ilde qlobal iqtisadi bohran 5 nisbetinde iqtisadiyyatin tenezzulune tesir etdi 2010 cu ilde olke iqtisadiyyatinin texminen 8 boyuduyu hesabat edildi 371 372 2000 ci illerin evvellerinde olkede yuksek inflyasiya nezaret altina alindi ve bu yeni bir valyutanin meydana cixmasina sebeb oldu Yeni turk liresi YTL 1 yanvar 2005 ci ilde quvveye mindi 373 374 375 376 1 yanvar 2009 cu ilde yeni eskinas ve sikkelerin tetbiqi ile Yeni Turk Liresi Turk Liresi ile evez edildi 2012 ci ilde olkede inflyasiya seviyyesi 6 16 issizlik seviyyesi ise 9 2 olaraq teyin olundu 377 378 379 380 Infrastruktur Redakte Esas meqaleler Turkiyede neqliyyat Turkiyede telekommunikasiya ve Turkiyede enerji Skytrax terefinden bes il ardicil olaraq 2011 2015 Avropanin en yaxsi hava yolu sirketi secilen Turkiyenin bayraq dasiyicisi olan Turk Hava Yollarina mexsus Boeing 767 300ER 2013 cu ilde Turkiyede 22 beynelxalq hava limani daxil olmaqla umumilikde 98 hava limani movcud olmusdur 381 382 383 Beynelxalq Hava Limani Teskilatinin verdiyi melumatlara esasen Istanbul Ataturk Hava limani 2014 cu ilin yanvar iyul aylari arasinda 31 833 324 sernisine xidmet gostererek dunyanin en islek 11 ci hava limani olmusdur 384 385 386 Istanbulun Avropa ve Asiya hisselerini birlesdiren 15 Iyul Sehidler Fateh Sultan Mehmet ve Yavuz Sultan Selim korpusu Istanbulun ucuncu beynelxalq Istanbul Hava Limani 150 milyon sernisine xidmet etmek imkanina malik dunyanin en boyuk hava limanlarindan biridir 387 1933 cu ilden beri Turkiyenin bayraq dasiyicisi olan Turk Hava Yollari Skytrax terefinden 2011 2012 2013 2014 ve 2015 ci illerde ardicil olaraq bes defe Avropanin en yaxsi hava yolu sirketi secilmisdir 381 382 388 Dunyanin 126 olkesinde 435 istiqamet 51 yerli ve 384 beynelxalq ile Turk Hava Yollari 2016 ci ile qeder xidmet etdiyi olkelerin sayina gore dunyanin en boyuk hava yollari sirketi secilmisdir 389 390 2014 cu ilde olkede 65 623 kilometr uzunlugunda avtomobil yolu sebekesi movcud olmusdur 391 2 133 kilometr elektriklesdirilmis ve 457 kilometr yuksek suretli demiryol xettleri de daxil olmaqla demir yolu sebekesinin umumi uzunlugu 10 991 kilometr teskil etmisdir 392 393 Turkiye Dovlet Demir Yollari 2003 cu ilden baslayaraq yuksek suretli demiryol xetleri cekmeye baslamisdir 394 Ankara Konya xetti 2011 ci ilde Ankara Istanbul xetti ise 2014 cu ilde istifadeye verilmisdir 2013 cu ilde Bosfor altinda Istanbulun Avropa ve Asiya hisselerini birlesdiren Marmaray tunel demir yolu xetti istifadeye verilmisdir 2016 ci ilde istifadeye acilmis Avrasiya tuneli ise neqliyyat vasiteleri ucun yeralti yol xetti teqdim edir 1973 cu ilde Bosfor korpusu 1988 ci ilde Fateh Sultan Mehmet korpusu ve 2016 ci ilde istifadeye acilmis Yavuz Sultan Selim korpusu Bosfor uzerinden Istanbulun Avropa ve Asiya sahillerini birlesdiren uc asma korpudur 2016 ci ilde istifadeye acilmis Osman Qazi korpusu Izmit korfezinin simal ve cenub sahillerini birlesdirir Hazirda qurulan Canaqqala korpusu Dardanelin Avropa ve Asiya sahillerini birlesdirecekdir 395 Bir cox tebii qaz boru kemeri olke erazisinden kecir Dunyanin ikinci en uzun neft boru kemeri olan Baki Tbilisi Ceyhan neft kemeri 10 may 2005 ci ilde istifadeye acilmisdir 396 Mavi axin boyuk trans Qara deniz qaz kemerleri ile Rusiyadan Turkiyeye tebii qaz dasinir Illik gucu 63 milyard kubmetr olan Turk axini boru kemeri Nabukko qaz kemeri ile Avropanin Rusiya enerjisinden asililigini azaldarken Turkiyeye Rusiya qazinin Avropaya satilmasina imkan yaradir 397 Turkiye Dovlet Demir Yollarina mexsus TCDD HT80000 suret qatari 42 3 milyon aktiv istifadecisi olan Turkiye interneti Freedom House indeksinde Azad deyil olaraq qiymetlendirilmisdir 398 Turkiye hokumeti Facebook Twitter YouTube ve Vikipediya kimi boyuk veb saytlari daim muhasireye alir Twitterin seffafliq hesabatina gore Turkiye sosial media senzurasinda qlobal liderdir 399 400 401 402 403 2018 ci il hesabatina gore Turkiye ilde 1700 teravatt saat TW s ilkin enerji istifade edir 404 Turkiyedeki komur istixana fabrik tullantilarinin dunya seviyyesinin 1 ni teskil etmesi olke enerji siyasetine qaliq yanacaq idxalinin azaldilmasini daxil etmeyi mecbur hala getirmisdir 405 Turkiyede berpa olunan enerji menbeleri gunu gunden artir Hal hazirda Araliq denizi sahilinde Akkuyu Nuve Elektrik Stansiyasi tikilir Turkiye dunyada geotermal enerjinin birbasa istifadesine gore besinci yerdedir 406 Turkiyede su techizati ve kanalizasiya sistemi cetinliklerle xarakterize olunur Son onillik erzinde demek olar ki ehalinin hamisi icmeli suya sahibdir Turkiyenin 16 boyuk seherinde avtonom kommunal xidmetler yaradildi xerclerin berpasi artirildi ve bu da xidmet teminatinin davamliligina zemin yaratdi 407 408 409 2004 cu ilde kanalizasiya vasitesile toplanan cirkab sularinin 61 i temizlendi Diger problemlerin hellerine cirkab sularin temizlenmesini daha da artirmaq suyun lazimsiz istifadesinin qarsisini almaq ve kend yerlerinde adekvat sanitariya imkanlarini genislendirmek aiddir Sektorda Avropa standartlarina uygun olmaq ucun teleb olunan sermayenin xususen cirkab sularin temizlenmesi ilde 2 milyard avro seviyyesinde oldugu movcud investisiya seviyyesinden iki qat cox oldugu texmin edilir 410 Elm ve texnologiya Redakte Esas meqale Turkiyede elm ve texnologiya Gokturk 1 Gokturk 2 ve Gokturk 3 Turkiye Milli Mudafie Nazirliyinin Yerdeki musahide peykleridir TUBITAK Turkiyede elm ve texnologiyani inkisaf etdiren aparici agentlikdir TUBA Turkiyede elmi fealiyyetini tanitmaq ucun fealiyyet gosteren ozel elm cemiyyetidir 411 TAEK ise Turkiyenin resmi nuve enerji qurumudur Qurumun meqsedi nuve enerjisi sahesinde akademik tedqiqatlar aparmaq dinc nuve aletlerinin inkisafina tekan vermek ve onlari tetbiq etmekdir 412 413 Herbi texnologiyalar sahesinde arasdirma ve inkisaf ucun fealiyyet gosteren Turkiyenin hokumet sirketleri arasinda Turk Aerokosmik Senayesi Aselsan Havelsan Roketsan MKE ve digerleri yer alir 414 Turk Peyk Teskilati Inteqrasiya ve Test Merkezi Milli Mudafie Nazirliyine mexsus ve Turk Aerokosmik Senayesi terefinden idare olunan bir cox kosmik gemi istehsali uzerinde arasdirmalar aparilir 415 416 417 Turk Kosmik Sistemi Turkiyenin peyk yollama qabiliyyetini inkisaf etdiren bir layihedir Bu layihe kosmik limanlarin insasi peyk vasitelerinin inkisafi elece de uzaq yer stansiyalarinin qurulmasi ucun mesuliyyet dasiyir Turksat Turkiyedeki yegane rabite peyk operatorudur ve Turksat seriyali peykleri idare edir 418 419 420 Gokturk 1 Gokturk 2 ve Gokturk 3 Turkiye Milli Mudafie Nazirliyi terefinden idare olunan kesfiyyat ucun istifade olunan Yer arasdirma peykleridir BILSAT 1 ve RASAT TUBITAK Kosmik Texnologiyalari Arasdirma Institutu terefinden idare olunan elmi Yer peykleridir 421 422 423 424 425 426 2015 ci ilde Simali Karolina Universitetinin turkiyeli professoru Eziz Sancar huceyrelerin DNT ni zedelemesinin qarsisinin alinmasi ucun aparilan arasdirmalara gore Tomas Lindahl ve Pol Modric ile birlikde Kimya uzre Nobel mukafatina layiq gorulmusdur Diger turk alimleri arasinda Behcet xesteliyini kesf eden hekim Xulusi Behcet ve Arf deyismezini teyin eden riyaziyyatci Cahit Arf da yer alir 427 Turizm Redakte Esas meqale Turkiyede turizm Turkiyede turizm sektoru XXI esrde demek olar ki her il daha da inkisaf edir ve iqtisadiyyatin vacib hisselerinden biridir Turkiye Medeniyyet ve Turizm Nazirliyi hazirda Evim Turkiye adi altinda Turk turizmini teblig edir 428 Turkiye son illerde en cox xarici qonagi Almaniya ve Rusiyadan qebul etmisdir Azerbaycan ise bu siyahida 901 723 turist ile 10 cu sirada yer almisdir 2018 ci ilde Turkiye beynelxalq turist ziyaretlerinin sayina gore 45 8 milyon xarici turist ile dunyada 6 ci yeri tutdu 429 Turkiye Istanbulun tarixi erazileri Kapadokiya qayaliqlari Catalhoyuk Hattusa Hetin paytaxti Troya kimi 17 UNESCO umumdunya irsine sahibdir Turkiyede Dunyanin yeddi mocuzesinden ikisi dunyanin en qedim dini meskunlasma merkezi Gobeklitepe ve bir cox diger irslere rast gelmek mumkundur 430 431 432 433 Turizmin en yuksek inkisaf etmis bolmesi sahil turizmidir Sahil turizmine deniz cimerlik gunes biomuxteliflik ve deniz mehsullari daxildir 434 Cimerliklerde ve otellerde su idman novleri gemi gezintileri tibbi xidmetler ve restoranlar teskil edilir 435 436 Avropa turistlerinin 63 i deniz sahillerine daha cox ustunluk verir Turkiyenin cenub ve qerb erazileri Araliq denizi ve Egey sahilleri turistler terefinden xidmet ve keyfiyyetine gore en cox secilen turistik mekanlardan biridir Ikinci sirada ise Turkiyenin simal erazileri Qara deniz ve Mermere denizinin sahilleri yer alir 437 438 439 Qara deniz sahillerinin iqlimi sahilyani turizmin inkisafi ucun uygun deyil Qara deniz sahilyani eraziler ucun turizmin qarsisini yay yagislari sebebile nisbi rutubetin 70 den cox olmasi alir 440 441 442 Araliq denizi iqliminin ustunluk teskil etdiyi Egey ve Araliq denizi sahillerinde rutubet 70 den asagidir Egey ve Araliq denizi sahillerinde hava istiliyi sebebinden deniz sulari ideal istilikde olur Korfezlerin olkenin boyuk bir hissesini ehate etmesi sahil turizminin inkisafina oz tohfesini verir Korfez sahillerinde boyuk oteller ve kurort meskenleri insa edilmisdir 443 444 Sahil turizminin muhum meyarlarindan biri de mavi bayraq gostericisidir 2014 cu ilde Turkiye dunyada en cox mavi bayraq cimerliyine sahib 3 cu olke olmusdur 2015 ci ilde siyahida 2 ci siraya yukselmisdir Ispaniya 578 cimerlik ile 1 ci Turkiye 436 cimerlik ile 2 ci Yunanistan ise 395 mavi bayraqli cimerlik ile 3 cu sirada yer almisdir Alanya Antalya Uzungol Trabzon Orxanqazi Bursa OludenizMedeniyyet RedakteEsas meqale Turk medeniyyeti Vasinqtonda turk medeniyyeti festivali Turkiye Oguz Anadolu Osmanli ve Qerb medeniyyetleri ile qarsiliqli elaqede movcud olan zengin medeniyyete sahibdir 445 Selcuqlu ve Osmanli dovrunde yaranmis adet ve davranis numuneleri de qorunub saxlanilmaqdadir Nene ve babalarin adlari adeten nevelere verilir 446 447 448 Bir cox bolgede her adin bir menasi var 449 Gundelik heyatda milli teqvim istifade olunur Ancaq medeni heyat Islamin sivilizasiyasi ile bir birine qarisdigindan hicri teqvim adlari daim qorunub saxlanilir Receb Saban Ramazan en cox qoyulan dini adlardir 450 451 452 453 Turkler cadir qesebelerinden seherlere taxta evlerden menzillere kendlerden seherlere kocmusdur 454 Qerb geyimleri genis yayilsa da kohne geyim medeniyyeti hele de davam edir 455 456 457 458 Qida medeniyyeti etden ibaretdir ve bitki sud corek bal baliq yumurta ve qatiq esas qidalardir Toxuculuq dulgerlik derzilik en cox gorulen senetlerdir Carsilardan markete bazarlardan supermarkete qeder gundelik alis veris medeniyyeti daim inkisaf edir En muasir neqliyyat vasiteleri quru hava deniz ve demir yollari vasiteleridir Seherlerarasi inkisaf etmis avtomobil yollari ve demir yollari movcuddur 459 460 Tesviri incesenet Redakte Hemcinin bax Osmanli miniaturu Iznik saxsisi ve Turk xalcasi Pera muzeyinde saxlanilan Osman Hamdi Beyin Iki musiqici qiz ve Tisbaga terbiyecisi resm eseri Turk ressamligi qerb medeniyyetinden ilham alaraq XIX esrin ortalarindan baslayaraq feal inkisaf etmisdir Ilk ressamliq dersleri 1793 cu ilde Istanbul Texniki Universitetinde kecirilirdi 461 XIX esrin sonlarinda Osman Hamdi Bey turk ressamligina ilk portreti getiren sexslerden olmusdur Muasir tendensiyalar arasinda impressionizm cereyanindan en cox tesirlenen ressamlardan biri de Xelil Pasa olmusdur 462 1926 ci ilde Avropaya gonderilen genc turk ressamlar Avropada hele de cox tesirli olan fovizm kubizm ve ekspressionizm kimi muasir cereyanlardan ilhamlanaraq geri donduler 463 464 465 Abidin Dino Camal Tollu Fikret Mualla Fahrelnise Zeyid Bedri Rahmi Eyuboglu ve Burhan Dogancayin rehberlik etdiyi D qrupu turk ressamliginda yeni cereyanlarin yaranmasina tekan vermisdir 466 467 468 Turk ressamliginda diger vacib cereyanlar 1930 cu illerin sonlarinda Yeniler qrupu 1940 ci illerde Onlar qrupu 1950 ci illerde Yeni Dal qrupu ve 1960 ci illerin Qara qelem qruplari olmusdur 469 470 471 472 Xalcaciliq Islam dini yayilmamisdan evvel de enenevi bir senet olmusdur 473 474 475 Uzun iller boyunca davam eden toxunulmus xalcaciliq senetkarligi muxtelif medeni eneneleri ozunde cemlesdirmisdir Turk xalcalarinda Bizans uslublarinin izleri askar edilmisdir Orta Asiyadan koc eden turk xalqlari Qafqaz ve kurd tayfalari Anadoluya kocerken oz xalcaciliq medeniyyetlerinin Anadolu medeniyyetleri ile qarismasina sebeb olmusdur 476 Daha sonradan Islam dinin yayilmasi ve Islam senetinin inkisafi turk xalca dizaynina da tesir etmisdir Turk dilinde ebru adlandirilan turk kagiz senetinin en qedim numunesinin sair Arifinin Halname eserine aid oldugu bildirilir 477 478 479 480 Edebiyyat ve tamasa Redakte Esas meqaleler Turk edebiyyati ve Turk teatri Namiq Kamalin eserleri Ataturk ve diger dovlet xadimlerinin fealiyyetlerine derin tesir gostermisdir Turk edebiyyati turk medeniyyeti ile qarsiliqli elaqede formalasmisdir Islam ve Avropa medeniyyetlerinin qarsiliqli elaqesi turk edebiyyatina boyuk miqdarda tesir etmisdir 481 Turk edebiyyatinin Osmanli dovrune aid bir cox eserleri fars ve ereb edebiyyatindan tesirlenmisdir Tenzimat islahatlari evveller melum olmayan qerb janrlarini ilk novbede roman ve serbest seirlerin yayilmasina sebeb oldu 482 Tenzimat dovrundeki yazicilarin coxu eyni janrlarda eserler yazmisdir Sair Namiq Kamal 1876 ci ilde yazilmis Intibah romanini Ibrahim Sinasi ise 1860 ci ilde ilk muasir turk pyesi olan Sairin evliliyi eserini yazmisdir 483 484 Muasir turk edebiyyatinin koklerinin esasi 1896 1923 cu iller arasinda qoyulmusdur Turk edebiyyati tarixinde 3 muhum cereyan Edebiyyat i Cadide Fecr i Ati ve Milliy Edebiyyat olmusdur XX esr turk poeziyasinda ilk radikal addim serbest seir terzini teqdim eden Nazim Hikmet terefinden atilmisdir Turk poeziyasinda basqa bir inqilab 1941 ci ilde Orxan Veli Oktay Rufet ve Melih Cevdetin basciliq etdiyi Garip herekati ile bas tutmusdur 485 Turk teatrinin menseyi qedim butperest rituallara ve sifahi efsanelere esaslanir 486 487 Min iller evvel Anadolu sakinlerinin merasimleri zaman numayis edilen reqsler musiqi ve mahnilar ilk soularin yaranmasina tekan veren elementlerdir 488 Zamanla qedim rituallar mifler efsaneler ve hekayeler teatr soularina cevrildi XI esrden baslayaraq Selcuqlu turklerinin eneneleri yerli Anadolu xalqlarinin eneneleri ile qarisdi ve muxtelif medeniyyetlerin qarsiliqli elaqesi yeni pyeslerin yaranmasina yol acdi Turk teatrinin gorkemli oyunculari rejissorlari ve dramaturqlari arasinda Muhsin Ertugrul Haldun Taner Eziz Nesin Gulriz Sururi Yildiz Kenter Musfik Kenter Haldun Dormen Sadri Alisik Colpan Ilhan Munir Ozkul Adile Nasit Erol Gunaydin Qezenfer Ozcan Nicat Uygur Genco Erkal Metin Serezli Nevra Serezli Levent Kirca Zeki Alasya Metin Agpinar Mujdat Gәzәn Ferhan Sensoy ve digerleri aiddir 489 490 491 Musiqi ve reqs Redakte Esas meqaleler Turk reqsleri ve Turkiye musiqisiHemcinin bax Osmanli musiqisi ve Turkiye xalq musiqisi Sertab Erener ve Demir Demirkan Turk musiqisi esasen turk unsurlerinden ibaretdir 492 Orta Asiya xalq musiqisi Ereb musiqisi Yunan musiqisi Osmanli musiqisi Fars musiqisi ve Balkan musiqisinin qismen tesiri olmusdur Muasir turk musiqilerinde ise adeten Avropa ve Amerika pop musiqisinin elementlerine rast gelinir 493 494 Turkiyedeki enenevi musiqinin kokleri XI esrde Selcuqlu turklerinin Anadolu ve Irana koc etmesine qeder uzanir Muasir pop turk musiqisinin boyuk hissesi 1930 cu illerin evvellerinde turk bestekarlari qerblesmeye sey gostererken yaranmisdir 495 Turkiyenin muxtelif bolgelerinden gelen muhacirlerin Turkiye torpaqlarinda meskunlasmasi ile musiqi janrlari ve musiqi aletlerinin muxtelifliyi genislendi 496 497 498 Muhacirlerin musiqi medeniyyetlerine esaslanaraq Turkiyede yunan ermeni alban polyak azerbaycanli ve yehudi icmalarinin etnik uslublarinda yayimlanan pop musiqileri yayilmaga basladi Turkiyenin bir cox seher ve qesebelerinde bir sira regional musiqi uslubunda musiqi yazan yerli musiqi sehneleri yaranmaga basladi 499 Buna baxmayaraq qerb pop musiqisi 1970 1980 ci illerin sonlarinda oz populyarligini arabesk musiqiye buraxdi Lakin qerb pop musiqisi 1990 ci illerin evvellerinde yeniden meshurlasmaga basladi 500 501 502 503 Sezen Aksunun desteyi olkede pop musiqisinin populyarliginin artmasi Tarkan ve Sertab Erener kimi bir sira beynelxalq miqyasda taninan turk ulduzlarinin meydana cixmasina sebeb oldu 504 1990 ci illerin sonu pop ve arabesk janrlarindan ferqli olaraq turk alternativ rok musiqisi elektron musiqi hip hop rap ve reqs musiqileri de yaranmis ve qisa zamanda olkede meshurluq qazanmisdir 505 Turkiye erazisinde senliklerde meclislerde toylarda turk xalq reqsleri genis yayilmisdir Turkiyede muxtelif formalarda ifa olunan bir cox muxtelif xalq reqsleri var ve onlar her bolgenin medeni qurulusunu eks etdirir Erzurumda Bar serq ve cenub serqde Halay Frakiyada Hora Qara denizde Horon Konya ve etraf erazilerde Qasiq oyunlari Qars ve Ardahanda Lezginka melum numunelerdir 506 507 508 509 Memarliq Redakte Esas meqale Turk memarligiHemcinin bax Bizans memarligi Selcuq memarligi ve Osmanli memarligi 1950 ci illerin memarligi numunesi Ziraat Bank binasi ve Veqfler oteli 1923 cu ilden beri Turkiye erazisinde memarliq daim inkisaf etmisdir 510 511 Movcud memarliq mueyyen dovrlerde respublika tarixinde yasanan ziddiyetlerden formalasmisdir Bu ziddiyyetlerden en ehemiyyetlisi xususen respublikanin ilk dovrlerinde ortaya cixan serq qerb dilemmasidir 512 Bundan elave milli beynelxalq enenevi modern dini dunyevi ve ferqli siyasi gorusler kimi dilemmalar da memarliq tecrubelerinin gedisatina tesir gostermisdir 513 514 515 516 XVIII esrden beri turk memarligina Avropa uslublari tesir etmisdir Bu tesirleri esasen Istanbulun Dolmabagca Ciragan Feriyye Beylerbeyi Kucuksu Ihlamur ve Ulduz saraylarinda gormek mumkundur 517 Turkiyenin quruldugu ilk illerde memarligin inkisafina destek veren burjuaziya olmamisdir Bu sebeble Osmanli Imperiyasi dovrunde elitist mezmunu olan ve yalniz saraya bagli olan memarlar memarliqla mesgul ola bilerdi Bu veziyyet 1950 ci illerden beri deyismeye baslasa da ozel sektorun memarligin inkisafi ve ustunluk teskil etmesi xeyli sonra bas vermisdir 518 519 520 Modern turk memarligi numuneleri olan Istanbul Zorlu Center ve Izmir Folkart Towers Turk memarligi Osmanli memarliginin ilk dovru ile olduqca oxsardir 1920 ci illerde ilk milli memarliq herekati ile xususi inkisaf musahide olunmusdur 1930 1940 ci illerde esasen Almaniya Avstriya ve Isvecreden bir cox memar devet edilmis ve yeni mescidler ictimai binalar tikilmisdir 521 1940 ci ilde baslayan II Dunya Muharibesinden sonra xarici alemden tecrid olunmus Turkiyede memarliq tenezzule ugramis ve bu veziyyet 1950 ci ile ikinci milli memarliq herekatina qeder tesirli olmusdur Bu dovr Turkiyede tek partiyali hakimiyyet ile paralel olaraq bitmisdir 522 1960 ci il dovlet cevrilisinden sonra Turkiye insaat senayesine ve memarliq sektoruna tesir eden muxtelif nov siyasi ve iqtisadi bohranlarla qarsilasdi Bu cetinliklere baxmayaraq memarlar hele de xususi binalarin memarligi ile mesgul olmusdur Rasionalizmi geride qoyan turk memarlari binalarini daha muasir formada dizayn etmeye calisdilar Bu dovrun ehemiyyetli islerine Istanbulda Veqfler oteli Ankarada Yaxin Serq Texniki Universiteti kampuslari Turk Tarix Qurumu binasi Ataturk Medeniyyet Merkezi daxildir 523 524 525 526 527 528 1980 ci ilin yanvar ayinda bas nazir Suleyman Demirel Turkiye iqtisadiyyatini ixracatli boyumeye istiqametlendirmek ucun Turqut Ozalin hazirladigi genis meqsedyonlu islahat proqramini heyata kecirmeye basladi 529 530 Bu islahatlar tikinti senayesine ve memarliga musbet tesir gosterdi 531 Prefabrikasiya ve seffaf fasad kimi yeni usullar 1980 ci illerde Turk memarlarina ve podratcilarina teqdim edildi Bundan elave polad aluminium plastik ve suse istehsali artdi bu da memarlarin kobud tikili formalarindan azad olmasina imkan yaratdi 532 533 534 535 1980 ci illerde memarliq ve tikinti sahesinde hokumet aparici rol oynayirdi 536 537 Lakin iqtisadiyyatin liberallasdirilmasi ozel sektorun aparici tesire cevrilmesine imkan yaratdi Bu dovrun gorkemli memarlarina Behruz Cinici Merih Qaraslan Sevinc Hadi Sandor Hadi Ersen Gursel Mehmed Cubuq Dogan Tekeli Sami Sisa Emre Arolat Murat Tabanlioglu Melkan Tabanlioglu Husrev Tayla Dogan Hasol Atilla Yucel Sema Soygenis daxildir 538 539 540 541 542 Metbex Redakte Esas meqale Turk metbexi Dunyada en genis yayilmis turk metbexi numayendelerinden biri de donerdir Turk metbexi esasen Osmanli metbexinin mirasidir Turk metbexi Cin ve Fransiz metbexleri ile birlikde dunyanin en zengin metbexlerinden biridir 543 544 545 546 Turk metbexi Mesopotamiya ve Balkan metbexleri ile elaqeli olmus Istanbul Osmanli Sarayi metbexi Turk metbexinin ehemiyyetli bir hissesini teskil etmisdir Osmanli Sarayi metbexinde muxtelif nov sorba salat et yemekleri ve desert menyusu movcud olmusdur Saray metbexi Bizans Imperiyasindan Osmanli Imperiyasinadek muxtelif esrlerin zovqu ve tecrubesi ile yaradilan elit bir metbexdir O dovrde xalq metbexi sade olmusdur 547 548 549 550 Bu gun Osmanli Sarayi ve xalq metbxinin qarisigi olan bir Turk metbexi meydana geldi Hemcinin Turk metbexi regionlara gore de ferqlenir Qaradeniz metbexi Cenub qerb metbexi Orta Asiya metbexi kimi bir cox region metbexleri ozlerine aid coxsayli ve ferqli yemeklere sahibdirler 551 552 553 554 Sorbalar xususile qis aylarinda turk metbexinin evezedilmez parcasi hesab olunur Mercimek sorbasi Ezogelin sorbasi ve Tarhana sorbasi en cox istifade edilen sorbalardir 555 556 Ancaq Turk metbexindeki sorbalar bununla bitmir 551 557 Etler terevezler ve paxlakimiler sorbalarin esas inqredientleridir Et suyu un yoqurt ve sehriye bu erzaqlari sorba halina getirmek ucun istifade edilir Isgembe sorbasinin alkoqol qebulu zamani yaranan bas agrilarina yaxsi geldiyi dusunulur Bundan istifade eden restoranlar adeten axsam saatlarinda isgembe sorbasini servisine baslayirlar 558 559 Idman Redakte Esas meqale Turkiyede idmanHemcinin bax Turkiyede futbol 200 metrlik qacis rekordcusu Azerbaycan esilli Ramil Quliyev Turkiyede en populyar idman novlerinden biri de futboldur 560 561 Futbol liqalarda oynanilir ve en boyuyu Super Liqadir Liqanin cempionu olmus komandalardan ucu Besiktas Fenerbaxca Qalatasaray Istanbul komandasi ikisi Trabzonspor Bursaspor Anadolu komandasidir Futbol klublari Turkiye Futbol Federasiyasinin tabeliyi altinda qruplasdirilmisdir 562 563 Turkiye milli basketbol komandasi 2010 Dunya Basketbol Cempionatinda gumus medal qazanmisdir Avropada kubok qazanan ilk ve tek Turkiye futbol komandasi olan Qalatasaray 2000 ci ilde UEFA kuboku ve UEFA Superkubokunun qalibi olmusdur Turkiye milli futbol komandasi UEFA Avro 2000 cempionatinda 6 ci 2002 FIFA Dunya Kuboku 2003 FIFA Konfederasiyalar Kuboku ve UEFA Avro 2008 cempionatinda 3 cu olmusdur 564 565 Basketbol Turkiyede futboldan sonra en populyar idman novlerinden biridir 566 Basketbolun en boyuk liqasi Basketbol Super Liqasidir Anadolu Efes Qalatasaray Fenerbaxca Besiktas kimi komandalar Avroliqa ve diger xususi turnirlerde boyuk ugurlar qazanmisdir 567 Bundan elave Anadolu Efes 1996 ci ilde Korac kubokunu qazanmis ve Avropa kubokunu qazanan ilk turk basketbol komandasi olmusdur 2012 ci ilde FIBA Avroliqasi kubokunu qazanan Besiktas BK Avropa kubokunu qazanan ikinci Turkiye komandasi olmusdur Turkiye milli basketbol komandasi da bir cox beynelxalq turnilerde teqdirelayiq yer tutmusdur 568 2010 FIBA Dunya Cempionati 28 avqust ve 12 sentyabr tarixlerinde Turkiyede kecirilmisdir Cempionat FIBA Turkiye Basketbol Federasiyasi ve Idman Teskilat Komitesi terefinden ortaq sekilde teskil edilmisdir 569 570 571 Enenevi bir turk idman novu olan gulesin en ehemiyyetli qolu olan Kirkpinar yagli gulesidir 572 573 Turklerin e e IV esrden beri gules idman novune xususi maraqlari oldugu melumdur 574 575 Bahar aylarinda tebietin canlanmasi evlilik merasimleri ve qelebe senliklerinde gules yarislari kecirildi 1996 ci ilde Enenevi Idman Federasiyasi qurulmus ve yag gulesi ucun ehemiyyetli bir addim atilmisdir 576 577 578 579 Mediya Redakte Esas meqale Turkiye mediyasiHemcinin bax Turk kinosu Cumhuriyet yazicilarinin hebsine etiraz Metbuat azadligi Turkiyede mubahiseli bir movzudur Yuzlerle televiziya kanali minlerle yerli radio stansiyasi onlarla qezet milli kino ve geniszolaqli Internet istifadecilerinin suretli artimi Turkiyede inkisaf etmis mediya senayesini teskil edir 580 Televiziya izleyicilerinin ekseriyyeti TRT dovlet kanallari Kanal D Show TV ATV ve Star TV kimi eylence kanallari arasinda paylanilir Peyk antenasi ve kabel televiziyasi vasitesile yayim Turkiyenin butun erazisini ehate edir 581 Radio ve Televiziya Ali Surasi RTUK telekanallarin yayim mezmunlarina nezaret eden hokumet orqanidir Dovriyyesi en populyar olan Posta Hurriyet Sozcu Sabah ve Haberturk qezetleridir 582 583 584 585 Izmir seherinde metbuat azadligina etiraz Turk dram filmleri getdikce Turkiyenin hududlarindan kenarda da populyarlasir ve hem menfeet hem de ictimaiyyetle elaqeler baximindan olkenin en vacib ixracatlarindan biridir 586 Son 10 ilde Yaxin Serq televiziya bazarini ele kecirdikden sonra 2016 ci ilde Cenubi ve Merkezi Amerika olkelerinde de meshurluq qazanmisdir Turkiye bu gun dunyanin en boyuk ikinci teleserial ixracatcisidir 587 588 589 590 591 Yesilcam turk film senayesinin qedim ve ehemiyyetli filmlerindendir 592 593 594 595 Osmanli Imperiyasinda sergilenen ilk film 1896 ci ilde Istanbulda numayis olunan La Sota vagzalina qatarin gelmesi olmusdur Ilk turk istehsali film ise Ayastefanosdaki rus abidesinin yihilmasi olmusdur 596 597 Meshur turk rejissorlari arasinda Qizil Palma Budagi Qizil Ayi mukafatlarina layiq gorulen Nuri Bilge Ceylan Yilmaz Guney ve Ferzan Ozpetek ve digerleri yer alir 598 Qanuni muddealara baxmayaraq Turkiyede mediya azadligi 2010 cu ilden beri davamli olaraq pislesmis 15 iyul 2016 ci ilde ugursuz cevrilis cehdinden sonra bu seviyye maksimuma catmisdir 599 2016 ci ilin dekabr ayina olan melumatlara gore Turkiyede en azi 81 jurnalist hebs hebs edilmis 100 den cox xeber merkezi baglanmisdir Freedom House Turkiye mediyasini Qeyri azad kimi qiymetlendirmisdir Internet senzurasina 29 aprel 2017 ci il ve 15 yanvar 2020 ci il arasinda davam eden Vikipediya bloklanmasi da daxildir 600 601 602 Menbe RedakteIstinadlar Redakte Ethnologue Ethnologue Languages of the World Turkey Istifade tarixi 15 oktyabr 2017 The Results of Address Based Population Registration System 2018 Turkish Statistical Institute 2020 04 06 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 8 mart 2018 Annual growth rate and population density of provinces by years 2007 2015 Turkish Statistical Institute Istifade tarixi 10 noyabr 2016 1 2 3 4 World Economic Outlook Database October 2019 IMF org International Monetary Fund Istifade tarixi 16 oktyabr 2019 GINI index World Bank estimate data worldbank org World Bank Istifade tarixi 8 mart 2019 2019 Human Development Report PDF United Nations Development Programme 2019 Istifade tarixi 9 dekabr 2019 Zdanowski Jerzy 2014 Middle Eastern Societies in the 20th Century Cambridge Scholars Publishing seh 11 ISBN 978 1443869591 The Republic of Turkey lies on two continents Approximately 97 of it is in Asia in the geographical regions known as Asia Minor and the Armenian Upland The remaining 3 of Turkey is in Europe on the Balkan Peninsula National Geographic Atlas of the World 7th Washington D C National Geographic Society 1999 ISBN 0 7922 7528 4 Europe pp 68 69 Asia pp 90 91 A commonly accepted division between Asia and Europe is formed by the Ural Mountains Ural River Caspian Sea Caucasus Mountains and the Black Sea with its outlets the Bosporus and Dardanelles Istanbul is classified as Alpha leading global city Globalization and World Cities GaWC Research Network Loughborough University 13 aprel 2010 Istifade tarixi 29 may 2018 Toplumsal Yapi Arastirmasi 2006 PDF KONDA Research and Consultancy 2006 15 February 2017 tarixinde orijinalindan PDF arxivlesdirilib Istifade tarixi 29 may 2018 1 2 Turkey The World Factbook Central Intelligence Agency Istifade tarixi 29 may 2018 Turkey s ethnic make up A complex melting pot The Ethnic Groups Of Turkey Katzner Kenneth 2002 Languages of the World Third Edition Routledge an imprint of Taylor amp Francis Books Ltd ISBN 978 0 415 25004 7 Casson Lionel 1977 The Thracians PDF The Metropolitan Museum of Art Bulletin 35 1 2 6 doi 10 2307 3258667 Gurpinar D Gurpinar Dogan 2013 10 17 Ottoman Turkish Visions of the Nation 1860 1950 Springer ISBN 978 1 137 33421 3 Mehmet Fuat Koprulu amp Gary Leiser The origins of the Ottoman Empire seh 33 Masters Bruce 2013 04 29 The Arabs of the Ottoman Empire 1516 1918 A Social and Cultural History ingilis Cambridge University Press ISBN 9781107033634 Masters Bruce 2013 04 29 The Arabs of the Ottoman Empire 1516 1918 A Social and Cultural History ingilis Cambridge University Press ISBN 9781107033634 Turkey Mustafa Kemal and the Turkish War of Independence 1919 23 Encyclopaedia Britannica 2007 Istifade tarixi 29 may 2018 International Organisations http www mfa gov tr 11 December 2015 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 29 may 2018 Scharlipp Wolfgang 2000 An Introduction to the Old Turkish Runic Inscriptions Verlag auf dem Ruffel Engelschoff ISBN 3 933847 00 1 9783933847003 Gunter Prinzing Maciej Salamon 1999 Byzanz und Ostmitteleuropa 950 1453 Beitrage zu einer table ronde des XIX International Congress of Byzantine Studies Copenhagen 1996 Otto Harrassowitz Verlag seh 46 ISBN 978 3 447 04146 1 Istifade tarixi 29 may 2018 Henry Hoyle Howorth 2008 History of the Mongols from the 9th to the 19th Century The So called Tartars of Russia and Central Asia Cosimo Inc seh 3 ISBN 978 1 60520 134 4 Istifade tarixi 29 may 2018 Ozturk Ozhan 2011 Pontus Antik Cag dan Gunumuze Karadeniz in Etnik ve Siyasi Tarihi Ankara Genesis Yayinlari seh 364 29 may 2018 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Greek term Tourkoi first used for the Khazars in 568 AD In addition in De Administrando Imperio Hungarians call Tourkoi too once known as Sabiroi Hattusha the Hittite Capital whc unesco org Istifade tarixi 12 iyun 2014 The Position of Anatolian PDF 5 may 2013 tarixinde arxivlesdirilib PDF Istifade tarixi 4 may 2013 Balter Michael 27 fevral 2004 Search for the Indo Europeans Were Kurgan horsemen or Anatolian farmers responsible for creating and spreading the world s most far flung language family Science 303 5662 1323 doi 10 1126 science 303 5662 1323 PMID 14988549 The World s First Temple Archaeology magazine noyabr dekabr 2008 seh 23 Catalhoyuk added to UNESCO World Heritage List Global Heritage Fund 3 iyul 2012 17 yanvar 2013 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 9 fevral 2013 Troy ancient eu Istifade tarixi 9 avqust 2014 Ziyaret Tepe Turkey Archaeological Dig Site uakron edu Istifade tarixi 4 sentyabr 2010 Assyrian Identity in Ancient Times And Today PDF Istifade tarixi 4 sentyabr 2010 The Metropolitan Museum of Art New York oktyabr 2000 Anatolia and the Caucasus 2000 1000 B C in Timeline of Art History New York The Metropolitan Museum of Art 10 sentyabr 2006 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 21 dekabr 2006 Roux Georges Ancient Iraq seh 314 Hagia Sophia Encyclopaedia Britannica Istifade tarixi 2 fevral 2017 Acts 11 26 and when he found him he brought him back to Antioch So for a full year they met together with the church and taught large numbers of people The disciples were first called Christians at Antioch biblehub com Biblika Ensiklopediyasi Bur I seh 186 p 125 of 612 in online pdf formatda Daniel C Waugh 2004 Constantinople Istanbul University of Washington Seattle Washington Istifade tarixi 26 dekabr 2006 Maas Michael 2015 The Cambridge Companion to the Age of Attila Cambridge University Press ISBN 978 1 107 02175 4 D M Lewis John Boardman 1994 The Cambridge Ancient History Cambridge University Press seh 444 ISBN 978 0 521 23348 4 Istifade tarixi 7 aprel 2013 Theo van den Hout 2011 The Elements of Hittite Cambridge University Press seh 1 ISBN 978 1 139 50178 1 Istifade tarixi 24 mart 2013 Joseph Roisman Ian Worthington A companion to Ancient Macedonia John Wiley amp Sons 2011 ISBN 1 4443 5163 X pp 135 138 343 Hooker Richard 6 iyun 1999 Ancient Greece The Persian Wars Vasinqton Stat Universiteti 20 noyabr 2010 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 22 dekabr 2006 Metropol muzeyi oktyabr 2000 Anatolia and the Caucasus Asia Minor 1000 B C 1 A D in Timeline of Art History Nyu York Metropol Incesenet Muzeyi 14 dekabr 2006 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 21 dekabr 2006 The Seljuk Turks peter mackenzie org Istifade tarixi 9 avqust 2014 Davison Roderic H 2013 Essays in Ottoman and Turkish History 1774 1923 The Impact of the West University of Texas Press 3 5 ISBN 978 0 292 75894 0 Katherine Swynford Lambton Ann Lewis Bernard eds 1977 The Cambridge history of Islam Reprint Cambridge Cambridge Univ Press seh 233 ISBN 978 0 521 29135 4 Craig S Davis The Middle East For Dummies ISBN 0 7645 5483 2 seh 66 Thomas Spencer Baynes The Encyclopaedia Britannica Latest Edition A Dictionary of Arts Sciences and General Literature Volume 23 Verner 1902 Emine Fetvaci Picturing History at the Ottoman Court seh 18 Simons Marlise 22 avqust 1993 Center of Ottoman Power New York Times Istifade tarixi 4 iyun 2009 Dolmabahce Palace dolmabahcepalace com Istifade tarixi 4 avqust 2014 Faroqhi Suraiya 1994 Crisis and Change 1590 1699 In Inalcik Halil Donald Quataert eds An Economic and Social History of the Ottoman Empire 1300 1914 2 Cambridge University Press seh 507 ISBN 978 0 521 57456 3 Stanford J Shaw 1976 History of the Ottoman Empire and Modern Turkey 1 Cambridge University Press seh 213 ISBN 978 0 521 29163 7 Istifade tarixi 15 iyun 2013 Palabiyik Hamit Turkish Public Administration From Tradition to the Modern Age Ankara 2008 84 Ismail Hakki Goksoy Ottoman Aceh Relations According to the Turkish Sources PDF 19 yanvar 2008 tarixinde orijinalindan PDF arxivlesdirilib Istifade tarixi 7 dekabr 2018 Ottoman Turkish Visions of the Nation 1860 1950 Istifade tarixi 18 fevral 2015 Niall Ferguson 2 yanvar 2008 An Ottoman warning for indebted America Financial Times Istifade tarixi 5 sentyabr 2016 Todorova Maria 2009 Imagining the Balkans Oxford University Press seh 175 ISBN 978 0 19 972838 1 Istifade tarixi 15 iyun 2013 Mann Michael 2005 The Dark Side of Democracy Explaining Ethnic Cleansing Cambridge University Press seh 118 ISBN 978 0 521 53854 1 Istifade tarixi 28 fevral 2013 Collapse of the Ottoman Empire 1918 1920 nzhistory net nz Istifade tarixi 9 avqust 2014 Why Turkey hasn t forgotten about the First World War britishcouncil org Istifade tarixi 1 fevral 2017 Isa Blumi 2013 Ottoman Refugees 1878 1939 Migration in a Post Imperial World Bloomsbury Academic ISBN 9781472515360 2020 12 29 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2020 05 18 Armenian Genocide Encyclopaedia Britannica Istifade tarixi 23 aprel 2015 Fact Sheet Armenian Genocide University of Michigan 21 noyabr 2010 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 15 iyul 2010 Freedman Jeri 2009 The Armenian genocide 1st New York Rosen Pub Group ISBN 978 1 4042 1825 3 Totten Samuel Paul Robert Bartrop Steven L Jacobs eds Dictionary of Genocide Greenwood Publishing Group 2008 seh 19 ISBN 0 313 34642 9 Raziye Akkoc 15 oktyabr 2015 ECHR Why Turkey won t talk about the Armenian genocide The Daily Telegraph Istifade tarixi 28 may 2016 Donald Bloxham 2005 The Great Game of Genocide Imperialism Nationalism And the Destruction of the Ottoman Armenians Oxford University Press seh 150 ISBN 978 0 19 927356 0 Istifade tarixi 9 fevral 2013 Levene Mark Winter 1998 Creating a Modern Zone of Genocide The Impact of Nation and State Formation on Eastern Anatolia 1878 1923 Holocaust and Genocide Studies 12 3 393 433 doi 10 1093 hgs 12 3 393 Ferguson Niall 2007 The War of the World Twentieth Century Conflict and the Descent of the West Penguin Group seh 180 ISBN 978 0 14 311239 6 The Treaty of Sevres 1920 Harold B Library Brigham Young University 1 2 3 Mango Andrew 2000 Ataturk The Biography of the Founder of Modern Turkey Overlook seh lxxviii ISBN 978 1 58567 011 6 Heper Criss Metin Nur Bilge 2009 Historical Dictionary of Turkey Scarecrow Press ISBN 978 0 8108 6281 4 Axiarlis Evangelia 2014 Political Islam and the Secular State in Turkey Democracy Reform and the Justice and Development Party I B Tauris seh 11 Clogg Richard 2002 A Concise History of Greece Cambridge University Press seh 101 ISBN 978 0 521 00479 4 Istifade tarixi 9 fevral 2013 Turkey holds first election that allows women to vote OUPblog 6 fevral 2012 Gerhard Bowering Patricia Crone Wadad Kadi Devin J Stewart Muhammad Qasim Zaman Mahan Mirza 2012 The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought Princeton University Press seh 49 ISBN 978 1 4008 3855 4 Istifade tarixi 14 avqust 2013 Following the revolution Mustafa Kemal became an important figure in the military ranks of the Ottoman Committee of Union and Progress CUP as a protege Although the sultanate had already been abolished in November 1922 the republic was founded in October 1923 ambitious reform programme aimed at the creation of a modern secular state and the construction of a new identity for its citizens League of Nations Treaty Series bur 173 seh 214 241 UN Cyprus Talks United Nations Istifade tarixi 1 fevral 2017 Hassan Mona 2017 01 10 Longing for the Lost Caliphate A Transregional History Princeton University Press ISBN 978 1 4008 8371 4 Soner Cagaptay 2002 Reconfiguring the Turkish nation in the 1930s Nationalism and Ethnic Politics 8 2 Yale University 67 82 doi 10 1080 13537110208428662 Growth in United Nations membership 1945 2005 United Nations 3 iyul 2006 17 yanvar 2016 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 30 oktyabr 2006 Members and partners OECD Istifade tarixi 9 avqust 2014 KIBRIS MESELESININ TARIHCESI BM MUZAKERELERININ BASLANGICI T C Disisleri Bakanligi Istifade tarixi 18 may 2020 KIBRIS SORUNU NUN KISA TARIHCESI VE GUNUMUZ Ataturkcu Dusunce Dernegi turk Istifade tarixi 18 may 2020 Hale William Mathew 1994 Turkish Politics and the Military Routledge 161 215 246 ISBN 978 0 415 02455 6 Arsu Sebsem 12 aprel 2012 Turkish Military Leaders Held for Role in 97 Coup The New York Times Istifade tarixi 11 avqust 2014 Uslu Nasuh 2003 The Cyprus question as an issue of Turkish foreign policy and Turkish American relations 1959 2003 Nova Publishers seh 119 ISBN 978 1 59033 847 6 Istifade tarixi 16 avqust 2011 Timeline Cyprus BBC 12 dekabr 2006 Istifade tarixi 25 dekabr 2006 Mullen Jethro Cullinane Susannah 4 iyun 2013 What s driving unrest and protests in Turkey CNN Istifade tarixi 6 iyun 2013 Cunningham Erin Sly Liz Karatas Zeynep 16 iyul 2016 Turkey rounds up thousands of suspected participants in coup attempt The Washington Post Istifade tarixi 17 iyul 2016 Hansen Suzy 13 aprel 2017 Inside Turkey s Purge The New York Times Istifade tarixi 6 may 2017 Turkey Purge turkeypurge com Istifade tarixi 6 may 2017 Pence heads to Turkey as Erdogan rejects calls for ceasefire in Syria Deutsche Welle 16 oktyabr 2019 Full Text Memorandum of Understanding between Turkey and Russia on northern Syria The Defense Post 22 oktyabr 2019 Turkey not resuming military operation in northeast Syria security source Reuters 25 noyabr 2019 www reuters com vasitesile Recep Tayyip the First Erdogan inaugurates a new political era in Turkey The Economist 28 iyun 2018 Yeni hukumet ve yeni Turkiye siyaseti www kurdistan24 net Istifade tarixi 16 may 2020 2018 yili Turkiye siyaseti acisindan adeta bir firtina gibi gecti www sozcu com tr turk Istifade tarixi 16 may 2020 Turkiye siyaseti uzerine elinde belgelerle konusan olusum Dogruluk Payi Bogazici Universiteti 10 yanvar 2019 Istifade tarixi 16 may 2020 Chris Morris 22 iyun 2018 Turkey elections How powerful will the next Turkish president be BBC News BBC Turkish Directorate General of Press and Information 17 oktyabr 2001 Turkish Constitution Turkish Prime Minister s Office 3 fevral 2007 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 16 dekabr 2006 Temyiz nedir Temyiz basvuru suresi nedir www hurriyet com tr turk Istifade tarixi 16 may 2020 Tarihce T C Yargitay Baskanligi Istifade tarixi 16 may 2020 Safak Yeni 21 fevral 2013 Yuksek mahkeme karmasasina cozum Temyiz Mahkemesi Yeni Safak turk Istifade tarixi 16 may 2020 Euro court backs Turkey Islamist ban BBC 31 iyul 2001 Istifade tarixi 14 dekabr 2006 Turkey s Kurd party ban criticised BBC 14 mart 2003 Istifade tarixi 14 dekabr 2006 Turkish Directorate General of Press and Information 24 avqust 2004 Political Structure of Turkey Turkish Prime Minister s Office 3 fevral 2007 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 14 dekabr 2006 Kate Fleet Suraiya Faroqhi Resat Kasaba 2008 The Cambridge History of Turkey Cambridge University Press 357 358 ISBN 978 0 521 62096 3 Istifade tarixi 13 iyun 2013 Turkey quickly sliding into authoritarian rule after move to increase Erdogan s powers The Independent 30 dekabr 2016 Istifade tarixi 9 yanvar 2017 Chan Sewell 9 yanvar 2017 Turkey s Parliament Starts Debate on Expansion of President s Powers The New York Times Istifade tarixi 9 yanvar 2017 Dombey Daniel Turkey s Erdogan lurches toward authoritarianism Financial Times Istifade tarixi 10 yanvar 2017 Board The Editorial 1 noyabr 2016 Can Turkey s Democracy Survive President Erdogan The New York Times Istifade tarixi 10 yanvar 2017 Braun Stefan 28 fevral 2017 Europarat sieht Turkei auf dem Weg in die Autokratie Sueddeutsche de alman Suddeutsche Zeitung Istifade tarixi 3 mart 2017 EU Bericht Europarat sieht Turkei auf dem Weg in die Autokratie Die Zeit 1 mart 2017 4 mart 2017 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 3 mart 2017 Turkei Europarat warnt vor drohender Autokratie alman Tagesschau Istifade tarixi 3 mart 2017 The Latest Turkey releases official referendum results Washington Post 5 May 2017 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2 May 2017 Turkey referendum Erdogan declares victory CNN Istifade tarixi 2 May 2017 Turkish constitutional referendum TRexit from parliamentary democracy euronews com Istifade tarixi 14 mart 2017 Turkey constitutional changes what are they how did they come about and how are they different independent co uk 21 yanvar 2017 Istifade tarixi 28 mart 2017 Human rights in Turkey still a long way to go to meet accession criteria European Parliament Human Rights committee 26 oktyabr 2010 Istifade tarixi 9 fevral 2013 1 2 European Court of Human Rights Turkey Ranks First in Violations in between 1959 2011 Bianet Bagimsiz Iletisim Agi Istifade tarixi 29 dekabr 2015 1 2 Annual report PDF The European Court of Human Rights 2014 Istifade tarixi 29 dekabr 2015 McKiernan Kevin 2006 The Kurds A People in Search of Their Homeland 1st New York St Martin s Press seh 130 ISBN 978 0 312 32546 6 Neuberger Benyamin 2014 Bengio Ofra ed Kurdish Awakening Nation Building in a Fragmented Homeland S l Univ of Texas Press seh 27 ISBN 978 0 292 75813 1 Eder Mine 2016 Turkey In Lust Ellen ed The Middle East 14 CQ Press ISBN 978 1 5063 2930 7 The Turkish military responded with a ferocious counterinsurgency campaign that led to the deaths of nearly 40 000 people most of them Turkish Kurdish civilians and the displacement of more than three million Kurds from southeastern Turkey Damning evidence of war crimes by Turkish forces and allies in Syria Amnesty International 18 oktyabr 2019 Zurcher Erik J 2004 Turkey A Modern History Revised Edition I B Tauris seh 263 ISBN 978 1 85043 399 6 Lice nin Fis koyunde PKK nin kurulusunu kutladilar Hurriyet Daily News 27 noyabr 2014 Istifade tarixi 2 iyul 2015 Turkish court orders release of journalists during their trial Reuters 9 mart 2018 White Paul 2015 The PKK Coming Down from the Mountains ingilis Zed Books Ltd ISBN 978 1 78360 040 3 Istifade tarixi 24 iyul 2017 Stanton Jessica A 2016 Violence and Restraint in Civil War Civilian Targeting in the Shadow of International Law ingilis Cambridge University Press seh 217 ISBN 978 1 107 06910 7 Istifade tarixi 24 iyul 2017 France Presse Agence 2 fevral 2016 Turkish lecturer to be put on trial for posing exam question on PKK leader The Guardian Istifade tarixi 24 iyul 2017 Ever closer to independence The Economist Istifade tarixi 24 iyul 2017 The European Court of Human Rights Case of Benzer and others v Turkey PDF Procedure 24 mart 2014 3 The prohibition of torture PDF Torturing 2003 11 13 Istifade tarixi 29 dekabr 2015 Human Rights Watch Human Rights Watch 1998 seh 7 Gunes Cengiz Zeydanlioglu Welat 2014 The Kurdish question in Turkey new perspectives on violence representation and reconciliation Hoboken NJ Taylor and Francis seh 98 ISBN 978 1 135 14063 2 Police arrest and assistance of a lawyer PDF Justice Comes from European Court for a Kurdish Journalist Istifade tarixi 1 yanvar 2016 Turkey orders 70 army officers detained over Gulen links CNN Turk Reuters 29 mart 2018 Turkey arrests German for spreading Kurdish propaganda Anadolu Reuters 25 iyul 2018 Trew Bel 18 oktyabr 2019 Turkey faces scrutiny over alleged use of chemical weapons on children in Syria The Independent Haddad Tareq 18 oktyabr 2019 Turkey accused of war crimes after suspected white phosphorus use against civilian Kurds in Syria Newsweek a, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.