fbpx
Wikipedia

Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi

Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi (türk.Türk Kurtuluş Savaşı), İstiqlaliyyət müharibəsi (türk.İstiklâl Harbi) və ya Milli Mübarizə (türk.Millî Mücadele) — I Dünya Müharibəsindən məğlub olaraq ayrılan Osmanlı imperiyasının Antanta qüvvələri tərəfindən işğalı nəticəsində Misak-i Milli sərhədləri daxilində ölkənin bütövlüyü üçün başladılan çox cəbhəli siyasi və hərbi mübarizə.

Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi

Saat əqrəbi istiqamətində: Milli Mübarizənin məqsədlərini təyin etmək üçün Sivas Konqresində toplanan Heyət-i təmsilidir; döyüşdə cəbhəyə güllə daşıyan türk xalqı; Ankara Ulus meydanında döyüşə qatılacaq son birliklərin cəbhəyə yola salınması; Qüvayi-milliyəyə bağlı piyadalar; Türkiyə ordusunun İzmirə girişi; düşmən arxasındakı türk süvariləri.
Tarix 19 may 1919 – 11 oktyabr 1922 (atəşkəs) 24 iyul 1923 (sülh)
Yeri AnadoluFrakiya
Səbəbi Türkiyə torpaqlarının işğalı
Nəticəsi

Türk Milli Hərəkatının qələbəsi

Münaqişə tərəfləri
Komandan(lar)
Ölənlər və yaralananlar

Türkiyə:
37.975 ölü
31.173 yaralı
22.000 hərbi və mülki əsir
Ümumi: 91.148

Yunanıstan (Yunan rəsmi rəqəmlərı):
19.362 ölü, 4.878 döyüş xarici ölən,
18.095 itkin,
48.880 yaralı,
10.000 əsir
Başqa mənbələrə görə: 120.000–130.000 itki
Fransa: ~7.000 itki
Ermənistan: 1.100+ ölü, 3.000+ əsir
Ümumi: 111.100-141.100

Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Anadoluda türk milli mübarizəsi Mustafa Kamal Atatürk və yoldaşlarının Türkiyə Böyük Millət Məclisini qurması ilə özünün ən pik nöqtəsinə çatdı. Ermənistan–Türkiyə, Fransa–Türkiyə, Yunanıstan–Türkiyə müharibələrindən sonra, bundan əvvəl I Dünya Müharibəsindən məğlub ayrılmış Osmanlı dövlətinin imzaladığı Sevr müqaviləsi qüvvədən düşdü. Əslində bu milli mübarizənin başlanmasının əsas səbəblərindən biri də Sevr müqaviləsi idi. Uğurlu hərbi əməliyyatlardan sonra Şərq cəbhəsindəki döyüşlərin nəticəsi kimi Qars müqaviləsi imzalandı (1921 oktyabr). 1922-ci il boyunca Mustafa Kamal Atatürkün rəhbərliyi altında aparılan hərbi əməliyyatlar tam uğurla yekunlaşdırıldı. Nəticədə 1923-cü ilin iyulunda Lozanna sülh müqaviləsi imzalandı. Antanta (Müttəfiqlər) AnadolunuŞərqi Frakiyanı tamamilə tərk etdilər. Türkiyə Böyük Millət Məclisi 1923-cü ilin 29 oktyabrında Türkiyə Respublikasınının yaradıldığını elan etdi.

Osmanlı imperiyasının uzun illər durmadan torpaq itirməsi və zəifləməsi nəticəsində Anadoluda Antanta qüvvələrinin işğal rejimi qurması buradakı türklərin böyük milli mübarizəsinə səbəb oldu. Bu mübarizənin nəticəsində Antanta qüvvələri Anadoludan çıxarıldı, Osmanlı imperiyası süqut etdi və Atatürk islahatları nəticəsində yeni modern, sekulyar Türkiyə dövləti yaradılmağa başladıldı. 1924-cü ilin 3 martında rəsmi olaraq Xəlifəlik ləğv edildi və son xəlifə sürgün edildi.

İtaliya zirehli gəmisi "RN Roma" (İstanbul, 1918)

Mündəricat

I Dünya müharibəsiAlmaniya ilə birlikdə girən Osmanlı dövləti Çanaqqala döyüşündəki uğurlu müdafiəyə, İraqda Qut-ül AmarəBritaniya ordusunu mühasirəyə alıb, təslimə məcbur etməsinə və müharibənin son aylarında Qafqaz cəbhəsindəki uğurlara baxmayaraq, müharibənin son günlərində Fələstin cəbhəsində Edmund Allenbi rəhbərliyindəki Böyük Britaniya ordusuna qarşı Nablus döyüşündə ağır məğlubiyyətə uğramışdı. "İldirim Orduları qrupu"nun 18 sentyabr 1918-ci ildəki bu məğlubiyyətindən sonra Liman fon Sanders komandanlıqdan istefa etmiş və yerinə Sultan tərəfindən özünün yavəri olan (Yavər-i Fəxri Həzrət-i Şəhriyari) Mustafa Kamal Paşa təyin edilmişdi. Bundan sonra 1 oktyabr 1918-ci ildə Dəməşq, 16 oktyabrda HamaHümüs, 25 oktyabr 1918-ci ildə isə Hələb ingilis orduları tərəfindən tutuldu.

Suriya cəbhəsinin çökməsindən sonra İttihad və Tərəqqi hökuməti 8 oktyabr 1918-ci ildə istefa etdi. Hökumətin rəhbərlərindən olan Tələt, ƏnvərCamal Paşalar xaricə qaçdılar. Ümumi əfv elan edilərək sürgün və həbsdəki müxaliflərin İstanbula gəlməsinə icazə verildi. 30 oktyabr 1918-ci ildə imzalanan Mudros müqaviləsi ilə Osmanlı hökuməti məğlubiyyəti qəbul etdi. Mudros müqaviləsinə görə, Antanta qüvvələrinin istədikləri yerləri tutmaq haqları var idi. 30 oktyabr 1918-ci ildə Mudros müqaviləsi imzalandığı zaman Mosul və ətrafı hələ də Əli İhsan Paşa komandanlığındakı türk qüvvələrinin əlində idi. Atəşkəs imzalandıqdan sonra britaniyalılar MosulZaho bölgələrindəki xristianların toplu şəkildə qətl edildiklərini bəhanə edərək türk qüvvələrinin Mosulu tərk etməsini istədilər. Əli İhsan Paşa bu istəyi rədd etdi. Lakin SuriyaDəməşq cəbhəsində Mustafa Kamal Paşa komandanlığındakı İldırım Orduları qrupunun daha çox itki verməmək üçün Adanaya qədər geri çəkilməsi nəticəsində dəmiryolu təminat xətləri kəsilmişdi. İstanbul Hökumətinin də bu barədə əmr verməsindən sonra, Əli İhsan paşa Mosulu tərk edərək Nusaybinə geri çəkildi. Britaniya qüvvələri heç bir müqavimətlə qarşılaşmadan Mosula girdilər. İstanbuldan oxşar bir əmr Mustafa Kamal Paşaya Çukurova bölgəsini tərk etməsi üçün gəlsə də, Mustafa Kamal Paşa Adananı boşaltmamış və Hərbi Nəzarət İdarəsi ilə aralarında keçən teleqramlaşmada əmrin qanunsuz olduğuna görə onu yerinə yetirməkdən imtina etdiyini bildirmişdi. Hərbi Nəzarət İdarəsi onu vəzifəsindən kənarlaşdıraraq qərərgaha çağırdığında ordunun silahlarının bir hissəsini düşmən əlinə keçməməsi üçün xalqa paylamışdı. Bəzi silahlar isə Anadoluda istifadə edilmək üçün Təşkilat-i Məxsusa fədailəri tərəfindən daha təhlükəsiz olan Şərq Cəbhəsinə daşınmışdı. Mustafa Kamal Paşanın İstanbula dönməsindən sonra Əli Fuad Paşa, əmrindəki XX Ordu Korpusunu təchizatla birlikdə əvvəl Konyaya, sonrada Ankaraya gətirərək İstiqlal Müharibəsinin hazırlıqlarına başladı. Bu zaman Kazım Qarabəkir Paşa da əmrindəki XV Ordu Korpusunu buraxmamış və Ərzurumdakı döyüş üçün saxlamaqda idi.

İstanbulun işğalı

6 noyabrda İstanbul boğazları silahsızlaşdırıldı. 7 noyabrda işğal qüvvələri Çanaqqaladan keçdi. 13 noyabr 1918-ci ildə Antanta dövlətlərinin 61 ədəd hərbi gəmidən ibarət donanması İstanbul limanına yanaşdı. Bu donanmada 15 döyüş gəmisi, 29 kruvazyor, 29 daşıyıcı və 6 sualtı gəmi var idi. Eyni gün İstanbul boğazından 11 hərbi gəmi ilə yunan donanması da İstanbula yanaşdı. 13 noyabrda Antanta dövlətlərindən 2.616 Birləşmiş Krallıq, 540 fransız və 470 italyan əsgəri olmaqla, ümumi 3.626 əsgər İstanbula çıxarıldı. 23 noyabr 1918-ci ildə Əhmət İzzət Paşa yeni hökuməti qurdu. 9 fevralda "Hadisat" qəzetində Süleyman Nazif "Qara gün" başlıqlı yazı yazdı. Yazıda türk millətinin belə bir işğalı yaşamadığını və bunu həzm edə bilməyəcəyini bildirdi. Antanta dövlətləri türk xalqının təzyiqinə məruz qalmamaq və işğala haqq qazandırmaq üçün işğalın müvəqqəti olduğunu, məqsədinin Sultanlığı, Xilafəti və etnik azlıqları qorumaq olduğunu, Sultanlığın ləğv edilmədiyini və İstanbuldan verilən qərarların keçərli olacağını bildirdi. Əsası britaniyalılardan ibarət olan bir zabitəsgər qrupu məclisə hücum edərək deputatları qovdu, məclis qapadıldı. Beləcə, TBMM açılana qədər də qapalı qaldı. Millətçi millət vəkilləri Maltaya sürgünə göndərildi. Bu vəkillərin bir qismi 1921-ci ildə, bir qismi də 1922–1923-cü illərdə Anadoluya geri döndülər.

Qüvayi-milliyə

İttihad və Tərəqqi rəhbərliyinin gizli bir təşkilatı olan Təşkilat-i Məxsusa vasitəsilə AnadoluRumelidə müharibə sonrası bir müqavimət hərəkatı təşkil etdiyi aydın oldu. Müqavimətin məqsədi şərq bölgəsini ermənilərə, Egey bölgəsini yunanlaraAdana ətrafını Fransa idarəçiliyindəki Suriyaya verilməsini özündə ehtiva edən şərtlərə qarşı mübarizə idi. Bundan əlavə, müharibə illərində müxtəlif vasitələrlə yüksək sərvətə və yerli iqtidara qovuşan İttihad və Tərəqqi tərəfdarı zümrənin mövqelərinin qorunması, müharibə dövründə sürgün edilən qeyri-müsəlman Osmanlı əhalisinin geri dönməsinin qarşısını almaq, buna görə də yarana biləcək toqquşmalarda güclü olan tərəf olmaq istəyi idi.

1919-cu ilin əvvəllərindən etibarən Qüvayi-milliyə ( Milli qüvvələr) adı ilə silahlanan bəzi qruplar, EgeyQara dəniz bölgəsində rumlara, cənub-şərqdə isə ermənilərə qarşı toqquşmalara girdilər. Bu qrupların çoxu 50-200 arasında nizamsız olmaqla Təşkilat-i Məxsusa tərəfindən idarə olunan dəstələr idi. 1919-cu ilin fevral ayında müttəfiq işğal qüvvələri komandanı Edmund Allenbi Anadoluda təhlükəsizliyi təmin etmək və hələ də təslim olmamış olan Əli Fuad Paşa komandanlığında Ankarada olan XX və Kazım Qarabəkir Paşa komandanlığında Ərzurumda yerləşən XV Ordu korpuslarını təslim almaq üçün Britaniya ordusunun Suriya cəbhəsində Türk ordusunu necə qısa bir müddətə məğlub etməsini yaxşı bilən, üst rütbəli türk komandanının xüsusi səlahiyyətlərlə Anadoluya göndərilməsini təklif etdi. 15 may 1919-cu ildə "Anafartalar qəhrəmanı" və "Yavər-i Fəxri Həzrət-i Şəhriyari" (Sultanın fəxri yavəri) Mirliva Musafa Kamal Paşa IX Ordu Komandanı və Anadolu Ümumi Müfəttişi adı ilə Sultan VI Mehmed Vəhdəddin tərəfindən Anadoluya göndərildi.

İzmirin işğalı

Əsas məqalə: İzmirin işğalı

İzmirin işğalı düşüncəsi 1919-cu ilin fevral ayında Yunanıstan baş naziri Venizelosun təklifi ilə Birləşmiş Krallığın baş naziri Lloyd Corc tərəfindən ortaya atıldı. İzmirin işğalı I Dünya Müharibəsi sonrasında Parisdə toplanan beynəlxalq sülh konfransında müzakirəyə çıxarıldı. ABŞ prezidenti Vudro Vilson bu təklifə əvvəl qətiyyətlə qarşı çıxdı, ancaq 25 mart hadisələrindən sonra daha yumşaq münasibət göstərdi. 7 mayda Birləşmiş Krallıq, ABŞFransa Yunanıstan donanmasının İzmirə göndərilməsinə razılıq verdilər.İzmirin işğalı qansız başladı. Hətta İzmirin işğalının bir gün öncədən bilindiyindən Osmanlı ordusuna müqavimət göstərməmə əmri verilmişdi. Ordu yunanlara təslim oldu. İşğal günü yunan ordusunun ən amansız birlikləri olan Evzon əsgərləri şəhərdə zəfər paradı keçirdilər. Bu zəfər turu əsnasında türk zabitlərini sahil boyunca düzdülər. Əziz Nesin bu hadisəni daha sonra kitabında bu şəkildə təsvir etmişdir:

"Bir türk zabiti Evzon əsgərinin "Zito Venizelos (Yaşasın Venizelos) deyə bağırmasını istədiyi halda, etmədiyi üçün öldürüldü. Evzon əsgərləri şəhəri hər gəzdiklərində və geri döndüklərində həmin zabitin nəşini süngüləyirdilər. Bu türk zabiti 22 dəfə süngüləndi. Yunanlar elə ilk gün bir çox türk hərbçi və vətəndaşı öldürdü. Beləcə işğal daha ilk gündə 400 nəfərin canını aldı."

İzmirin işğalı türk əhalisi tərəfindən hiddətlə qarşılandı. Buradakı bir çox Osmanlı zabitləri istefa verərək, müqavimət üçün Anadolunun iç bölgələrinə keçdilər. Şəhərin mülki əhalisinin böyük bir qismi də Anadoluya olan bu köçə qoşuldu.

İzmir şəhəri ilə birlikdə Ayvalıq, iki məntəqə arasındakı sahil xətti, Çeşmə yarımadası və Belkahveyə qədər torpaqlar işğal edilmişdi. 23 aprel 1920-ci ildə, Ankarada TBMM-nin açılmasından sonra yunan ordusu İzmirdən hərəkətə keçərək, Sevr müqaviləsi ilə italyan bölgəsi olaraq qəbul edilən Manisa, Uşak, Dənizli, Balıkesir, Bursa şəhərlərini də işğal etmişdir. Buna görə Yunanıstan ilə arasında soyuqlaşma olan İtaliya isə bu işğaldan sonra İstiqlaliyyət müharibəsi boyunca Ankara Hökumətini dəstəkləmişdir.

Parisdə toplanan beynəlxalq sülh konfransı o günlərdə açıqlanması gözlənilən türk sülh müqaviləsini 1919-cu il may ayında bilinməyən bir müddətə qədər ertələdi. 15 mayda Yunan qüvvələri Antanta dövlətlərinin qərarı ilə İzmiri işğal etdi. Milli fəlakət olaraq görülən bu hadisə Türkiyə miqyasında müdhiş bir milli çalxalantıya səbəb oldu. 23 mayda Fateh meydanında və Sultan Əhməd məscidində türk tarixinin o dövrə qədər ki ən böyük mitinqləri keçirildi. Müqavimət fikri İttihad və Tərəqqi yandaşlarının fikri olmaqdan çıxaraq bütün ölkəyə yayıldı.21 iyunda Mustafa Kamal Paşa, Anadoludakı mühüm hərbi birliklərin komandanları olan Kazım Qarabəkir, RefetƏli Fuad PaşalarEgey bölgəsindəki asayışı təmin etməkdə məsuliyyət daşıyan Rauf bəy ilə Amasiyada görüşərək, Amasiya bəyannaməsini yayımladı. Bəyannamə, milli müstəqilliyin ancaq millətin "əzm və iradəsi" ilə təmin ediləcəyini vurğulayaraq ölkə çapında bir müqavimət hərəkatının işarətini verməkdə idi. Kazım Qarabəkir Paşa rəhbərliyində Ərzurumda toplanan Şərq bölgəsi Müdafaa-i Hüquq Cəmiyyəti konqresi hərbi vəzifələrdən istefa verən Mustafa Kamalı konqres başqanı seçdi. Konqres, şərq bölgəsinin Ermənistana verilməsi ehtimalına qarşı müqavimət qərarı alarkən Türkiyənin inkişafı üçün Amerikan mandatlığı fikrinə heç bir ehtimal buraxmamaqda idi. 4 sentyabr, 1919-cu ildə, Türkiyənin hər bir yerindən gələn nümayəndələrin iştirakı ilə Sivasda toplanan konqres ümumi seçkilər keçirilib, yeni Məbusan Məclisi quruluncaya qədər İstanbul Hökumətiylə bütün rəsmi əlaqələrin kəsilməsi qərarını aldı. Ölkə miqyasında yeni bir idarəçilik və siyasi təşkilatlanma qurmaq məqsədilə Heyet-i Təmsiliyyə quruldu. Noyabr ayında, Adana, Maraş, AntepUrfanın fransızlar tərəfindən işğalından sonra, Heyet-i Təmsiliyyə tərəfindən idarə olunan müqavimət hərəkatı başladıldı. Müqavimət gözlənilməz uğura imza ataraq, 1920-ci ilin, may ayında fransızları atəşkəs imzalamağa məcbur etdi.

Osmanlı Məclisinin açılması və Misak-i Milli

Dekabr ayında keçirilən ümumi seçkilər nəticəsində son Osmanlı Məclis-i Məbusanı (1920, Məbuslar Məclisi) yaradıldı. Məclisə Anadoludan sadəcə Milli Mübarizə tərəfdarı millət vəkilləri seçildi. İki ayrı yerdən millət vəkili seçilən Mustafa Kamal Paşa haqqında çıxardılan həbs qərarı səbəbilə İstanbula getməməsinə görə, Sivas konqresi başqan vəkili olan Rauf Orbay Məclis üzvlüyünə seçildi. 28 yanvar 1920-ci ildə, Məbusan Məclisi daha sonra Misak-i Milli adı ilə anılan "Əhd-i Milli Bəyannaməsini" qəbul etdi. Bəyannamə Mudros müqaviləsinin sərhədləri içində tam müstəqillik təmin edilincəyə qədər mübarizəni davam etdirməyi nəzərdə tuturdu.

Osmanlı Məclisinin ləğvi

16 mart 1920-ci ildə Məclis-i Məbusan da daxil olmaqla, Babi-ali və bütün hökumət idarələriylə bərabər İstanbul ingilislər tərəfindən faktiki olaraq işğal edildi. Birləşmiş Krallıq qüvvələri İstanbulda olan, başda Rauf bəy olmaqla Milli Mübarizə tərəfdarı millət vəkillərini həbs etdilər. Bundan başqa teleqraf mərkəzləri də nəzarətə alınmış və rəsmi dairələr arasında əlaqə imkanı qalmamışdı. Bu vəziyyətə görə, Anadolu, İstanbul və rəsmi məqamlarla ortaq hərəkətdən məhrum qalmışdı. İstanbuldakı bu fövqəladə hal ortaya Osmanlı dövlətinin kimin idarəsi və hansı güclərin qanunlarının keçərli olduğu sualını ortaya çıxardı. Bu zaman Mustafa Kamal Paşa Təmsil Heyətinin rəhbəri olaraq bəyannamə yayımladı:

Bu hərəkatın Anadoluda Osmanlı qanunlarının keçərliliyinə maneə olmayacağından və hər nə formada olursa olsun görüləcək tədbirlərə Osmanlı millətinin uyqarlıq bacarığı xüsusilə diqqət çəkici olduğundan qanundan kənar heç bir iş edilməməsi və bütün vəzifələrin xüsusi diqqətli şəkildə edilməsi həyatımızın reallığıdır.
Yunan qoşunlarının İzmirdəki zəfər paradı

Bundan sonra Məclis 18 mart 1920-ci ildə toplanaraq özünü buraxdığını açıqladı. Məclisin özünü buraxdığını açıqlaması Sultanın 11 aprel 1920-ci ildə ikinci məşrutiyyənin sona çatdığını açıqlaması ilə bir başqa məclis yaratma ehtimalını da məhv etmişdi. Eyni gün Şeyxülislam Dürrizadə Abdullahın "Padişah və Xəlifə qüvvələri xaricindəki milli qüvvələri kafir elan edən və qətllərinin vacib olduğunu" bildirən fətvası "Təqvim-i Vekayi"də yayımlandı.

Bu dövrdə Böyük Millət Məclisinin əsas məqsədi qarşı tərəflərə Anadolunun özünün imzalamadığı və ya onun müzakirəsində olmadığı heç bir sülhün keçərliliyinin olmadığını qəbul etdirməsi cəhdləri idi. Bir tərəfdən də beynəlxalq dəstək və yardım axtarışına başlayaraq, Batuminin geri verilməsi qarşılığında Sovetlərdən maliyyə yardımı aldı. Həmçinin Anadolunun müxtəlif yerlərindəki intizamsız müqavimət qruplarını təşkilatlandıraraq, nizami bir ordunun qurulması üçün addımlar atıldı.

Böyük Millət Məclisinin açılması

Osmanlı məclisinin ləğv edilməsi yeni bir müəssislər məclisinin çağırılmasını daha da labüd etdi. Müəssislər məclisi və seçkilərlə əlaqədar 19 mart 1920-ci ildə bəyannamə yayımlandı. Sultan İstanbulda idi və məclisi Mustafa Kamal "fövqəladə səlahiyyətlərə sahib məclis" olaraq təqdim etdi. Seçkilərin keçirilməsi üçün yayımlanan bu bəyannamə tələbilə Anadolunun hər yerində seçkilər keçirildi. 16 mart 1920-ci ildəki basqından qurtulan millət vəkilləri gizli yollarla Ankaraya keçdilər. Boluda, Düzcədə başlayan və Nallıxan, Bəybazarı ətrafına yayılan üsyanlar oldu. Buna görə də seçilən bütün millət vəkillərinin gəlməsi gözlənilmədən Millət Məclisi işə başladı.TBMM 23 aprel 1920-ci ildə Ankarada Mustafa Kamal Paşanın rəhbərliyində toplandı. Bu tarixdən etibarən İstanbul Hökumətinin təsiri İstanbul şəhəri və ətrafı ilə kifayətlənərkən, Ankarada yaradılan TBMM və hökumət faktiki olaraq Türkiyənin idarəçiliyini ələ aldı. Mustafa Kamal 24 aprel 1920-ci ildə Məclisin sədri seçildi.

Daxili cəbhə

1920-ci ildə İstiqlaliyyət müharibəsi dövründə üsyan edən və soyğunçuluqla məşğul olanları, orduya aid silah və təchizatları oğurlayanları, casusları, fərariləri, Milli Mübarizəyə maneə olmaq məqsədilə propaqanda aparanları mühakimə etmək üçün İstiqlal Məhkəmələri quruldu. Yenə avqust 1921-ci ildə Tekalif-i milliyə qərarları yayımlandı və xalq milli vəzifələrini yerinə gətirməyə təşviq edildi. Həm Anadolu torpaqlarının bir hissəsində yeni dövlət qurmağı məqsəd kimi qəbul edən, həm də səltənətxilafət tərəfdarı olanlar tərəfindən çıxarılan üsyanlar yatırıldı. Ölkə içindəki ermənirum azlıqların üsyanları da yatırıldı.

Üsyanların adı Davam etməsi
Əli Batı hadisəsi 11 may 1919 – 18 avqust 1919
Əli Qalib hadisəsi 20 avqust 1919 – 15 sentyabr 1919
Birinci Bozqır üsyanı 29 sentyabr 1919 – 4 oktyabr 1919
İkinci Bozqır üsyanı 20 oktyabr 1919 – 4 noyabr 1919
Birinci Əhməd Anzavur üsyanı 25 oktyabr 1919–30 noyabr 1919
Birinci Düzcə üsyanı 13 aprel 1920–31 may 1920
İkinci Düzcə üsyanı 19 iyul 1920–23 sentyabr 1920
Şeyx Əşrəf üsyanı 26 oktyabr 1919–24 dekabr 1919
Qızılquyu hadisəsi 28 oktyabr 1919–20 noyabr 1919
Apa çarpışması 28 oktyabr 1919
Dinək çarpışması 1 noyabr 1919
Dəmirqapı çarpışması 15 noyabr 1919
İkinci Əhməd Anzavur üsyanı 16 fevral 1920 – 19 aprel 1920
Qüvayi İnzibatiyyə 18 aprel 1920 – 19 aprel 1920
Üçüncü Əhməd Anzavur üsyanı 10 may 1920–22 may 1920
Birinci Yozqat üsyanı 15 may 1920–27 avqust 1920
İkinci Yozqat üsyanı
Zilə üsyanı 25 may 1920–21 iyun 1920
Aynaçıoğulları üsyanı 1918–21 noyabr 1923
Milli Aşirət hadisəsi 1 iyun – 8 sentyabr 1920
Cəmil Çeto hadisəsi 20 may 1920 – 7 iyun 1920
İnəğöl hadisəsi 20 iyul 1920 – 20 avqust 1920
Çopur Musa üsyanı 21 avqust 1920
Qula hadisəsi 27 iyun 1920–28 iyun 1920
Konya üsyanı 2 oktyabr 1920–22 noyabr 1920
Dəmirçi Mehmed Efe üsyanı 1 dekabr 1920–30 dekabr 1920
Çərkəz Ethəm üsyanı 27 dekabr 1920–23 yanvar 1921
Koçgiri üsyanı 6 mart 1921 – 17 iyun 1921
İntiqam alayı qiyamı iyul 1920
Pontus üsyanı 1920 dekabr – 6 fevral 1923
TBMM-nin açılışında Mustafa Kamal Atatürk və tərəfdaşları dua edərkən

Şərq cəbhəsi

I Dünya müharibəsinin sonunda şimal-şərq cəbhəsi Antanta dövlətlərinin tələbi ilə 1914-cü il sərhədlərinə çəkilmişdi. Bu sərhəd Ardaşen–Yusifeli–Bəyazit xəttindən keçirdi. Sərhədin digər tərəfində, 1918-ci ildə Ermənistan Demokratik Respublikası quruldu. Şərq cəbhəsindəki hadisələr Rusiya imperiyasında 1917-ci ildən sonra baş verən hadisələrlə çox yaxından əlaqəlidir. Fevral inqilabı ilə süqut edən çarlıq rejimi, Oktyabr inqilabı ilə birlikdə yerini Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikasına buraxdı. Bu iqtidar dəyişikliyi həm Rusiya içində, həm də beynəlxalq güclər fonunda müqavimətlə qarşılanmışdır. Meydana çıxan və çox qanlı keçən Rusiya vətəndaş müharibəsi bu dövrdə baş vermişdir. 1920-ci ilin sentyabrında TürkiyəSSRİ razılaşmasının baş verməsindən sonra, 28 oktyabr 1920-ci ildə Qarabəkir Paşa komandanlığındakı ordu 10 gün davam edən bir hücum sonunda Ermənistanı mütləq məğlubiyyətə uğratdı. Bu hücumda türklər tərəfindən 6 əsgər, ermənilər tərəfindən isə 95 əsgər ölmüşdür. 1 dekabrda imzalanan Gümrü müqaviləsi ilə türk-erməni sərhədi, 1878-ci il əvvəlindəki Osmanlı-rus sərhəd xəttinə çəkildi. Bu sərhəd bu günki TürkiyəErmənistan sərhədidir. 2 dekabrda Qızıl ordu Ermənistanı işğal edərək müstəqil Ermənistanın varlığına son verdi. Bundan sonra 16 mart 1921-ci ildə imzalanan Moskva müqaviləsi də iki ölkə arasında əhəmiyyət daşıyan sənədlərdəndir. Bu müqavilələr davam etməkdə olan Türk İstiqlaliyyət müharibəsi dövründə, beynəlxalq ictimaiyyətdə hüquqi olaraq tanınan İstanbul hökumətinə rəğmən, Ankara Hökuməti tərəfindən beynəlxalq miqyasda imzalandığı üçün diplomatiya sahəsində mühüm yer tutur.

Əl-Cəzirə cəbhəsi

Yunan ordusunun Bandırmaya daxil olması.

Birləşmiş Krallıq atəşkəs imzalanmasından sonra ilk iş kimi Mosulu işğal etdi. Britaniyalıların bura gəlməsi Mosul vilayətində yaşayan insanları narahat etmişdi. İnsanların üsyan etməsi də özünü çox gözlətmədən başladı. 23 may 1919-cu ildə Zaho bölgəsində Şeyx Mahmud Bərzançının rəhbərliyi ilə üsyan başladı. İngiltərə bu üsyanı yatırsa da, bu ilk üsyanın ardından 1920-ci ildə Təlafərdə yeni üsyan başladı. Ancaq ehtiyat qüvvələrin gecikməsi nəticəsində bu üsyan ingilislər tərəfindən yatırıldı. Bu zaman dağlarda müqavimət davam edirdi. Müqavimət nəticəsində Rəvanduz azad edilmişdi. Özdəmir bəy komandanlığındakı Qüvayi-milliyə dəstəsi və kürd tayfaları ilə Mosul bölgəsinə hücuma keçmiş, ingilisləri Dərbənd döyüşündə məğlub etmişdi. Özdəmir bəyin qüvvələri arasında parçalanma yaratmaq üçün sürgündə olan Şeyx Mahmud Bərzançi Mosula gətirilərək azad edilmişdi. Lakin, o, Özdəmir bəy ilə razılaşaraq, ona qoşulmuşdu. Bundan sonra üsyançılar Süleymaniyyə şəhərini azad etmişdilər. Lakin Boğazlar bölgəsində olan döyüş vəziyyəti səbəbiylə buradakı qüvvələrin çoxu o bölgəyə göndərilmiş və qalan qüvvələr ilə ingilislər arasında baş verən döyüşlər nəticəsində Özdəmir bəyin dəstəsi məğlub olmuş, Özdəmir bəy isə İrana çəkilmişdi.

Cənub cəbhəsi

TürkiyəFransa cəbhəsi və ya Cənub cəbhəsi milli qüvvələrinin fransız legioner qüvvələrinə (fransız, əlcəzairliermənilərdən ibarət) qarşı mübarizəsindən ibarətdir.

İngiltərə Mosul, İskəndərun, Kilis, Antep, Maraş, ElbistanUrfanı, Fransa isə Adana, MersinOsmaniyəni işğal etmişdi.

Molla Mehmed Karayılan 6400 nəfərlik dəstə ilə özündən dəfələrlə çox işğalçı qüvvələri Antepdə məğlub etdi. Fransızların Adananın bu gün qəsəbələri olan Haçin (Saimbəyli), Sis (Kozan) və Pozantıda xalqa verdikləri böyük zülmə görə onlara qarşı burada da üsyan qalxdı. Haçin qəsəbəsində fransızların qadınları qaynar suya salması xəbəri yayılandan sonra daha da şiddətlənən üsyan, 2 iyun 1920-ci ildə mərkəz olan Sis (Kozan) məntəqəsini azad edərək qələbə ilə yekunlaşdı.

Maraşda Südçü İmamın rəhbərliyini etdiyi mübarizə sonunda burada qala bilməyən fransız qoşunu şəhəri tərk etdi (12 fevral 1920).

Urfa şəhərində Əli Saip (Ursavaş) bəy tərəfindən təşkilatlandırılan türk müqaviməti də uğurla nəticələndi. Fransızlar 11 aprel, 1920-ci ildə şəhəri tərk etdi. Anteplilər 1 aprel 1920-ci ildə fransızlara qarşı üsyan etsələr də, 9 fevral 1921-ci ildə təslim oldular.TBMM, Fransa ilə Ankara müqaviləsini imzalayaraq cənub cəbhəsindən çəkildi.

Qərb cəbhəsinin yaradılması

20 sentyabr 1919-cu ildə, polkovnik-leytenant İsmayıl Haqqı, mayor İsmət, kapitan Süleyman və kapitan Mühazim bəylər Qüvayi-milliyə təşkilatı qurmaq üçün Kütahyada görüşərək, əhalidən 150 min lirə ianə topladılar. Təşkilatın rəhbəri olaraq polkovnik Nüzhət bəy təyin olundu.

Əvvəlcədən bu bölgədə saxlanılan silah-sursatın ingilislərin əlinə keçməməsi üçün gecə ilə şəhər kənarına daşınaraq gizlədildi.

Məscidlərdə xalq mübarizəsinə qarşı xütbələrin oxunduğu, əhalini silahı yerə buraxmasını üçün təbliğat aparıldığı üçün Qüvayi-milliyə təşkilatı bəyanat yayaraq mübarizələrini sona qədər aparacaqlarını bildirdilər. Nəticədə təkcə Kütahyada xeyli silah-sursat və pul toplanıldı.

İstiqlaliyyət mübarizəsində əsas cəbhə olan Qərb cəbhəsi, yunanların hücumuna qarşılıq olaraq, faktiki olaraq 1920-ci ilin 25 iyununda qurulmuşdu. Cəbhə komandanı Əli Fuad Paşanın yunan hücumları qarşısında məğlub olması səbəbiylə, o komandanlıqdan azad edildi. Qərb cəbhəsi TBMM qərarı ilə 2 hissəyə bölündü. Bu qərara görə Şimal cəbhəsi İzmit, Ərtoğrul, Əskişəhər, Kütahya bölgəsini əhatə edirdi. Ora komandan olaraq isə polkovnik İsmət bəy təyin olundu. Cənub cəbhəsi isə Afyonqarahisar, İsparta, Dənizli, Aydın, Muğla, Antalya, Konya, Silifkə, NiğdeAdana bölgələrini əhatə edirdi. Bura komandan olaraq Daxili İşlər naziri Refet Bele təyin olundu. Bu cəbhələrdə döyüşəcək ordunun sayı ilk qurulduğu zaman 1.728 zabit və 27.571 əsgərdən ibarət idi.

Yunanıstan ordusu Ədirnəyə girərkən (1920-ci il).

Yunan hücumlarının xülasəsi

Bu dövrdə yunanlar 8 avqust, 1920-ci ildə Bursanı, 12 avqustda İzniki işğal etdi. Simav bölgəsində türk qoşunlarının vəziyyəti yaxşı deyildi. Yunanlar Dəmirçini tutmuş, Simava doğru irəliləməkdə idilər. 5 sentyabr, 1920-ci ildə, yunanlar Gedizi tutaraq Əfəndi körpüsünə çatdılar. Buradan Kütahyaya 6 saatlıq məsafə olduğundan əhali arasında həyəcanlar başladı. Bir çox məmurun ailələri ƏskişəhərAnkaraya getdi. Bu zaman Uşak da yunanlar tərəfindən ələ keçirildi.

Birinci İnönü döyüşü

Yanvar ayının əvvəlində general Papulasın başçılığı altında olan yunan ordusu Bursadan Əskişəhər istiqamətində hərəkət etməyə başladı.9 yanvarda onlar ilk türk qoşunları ilə rastlaşıb İnönü dəmir yolu stansiyasında döyüşə girdilər. Döyüş axşam saatlarınadək davam etsə də, türklərin müqavimətini qırmaq münkün olmadı.10 yanvarda yunan diviziyası Kovalca–Aknınar xətti, digəri isə Yeniköy–Teke–Hayriye istiqamətində hücuma keçdi. İlk həmlə uğurlu alındı və Mustafa Fevzinin başçılıq etdiyi türk müdafiə korpusu geri çəkilərək qərb cəbhəsinin komandanı İnönünün məsləhəti ilə Çuxurhisarda cəmləşdi. Yunanların Kovalca–Aknınar xəttini almaqlarına baxmayaraq, yardıma gələn əlavə türk dəstələrini görüb anladılar ki, türklər bu hissədən çıxmayacaqlar. Əlavə döyüşə hazır olmadıqlarını düşünən yunanlar 11 yanvar İnönü stansiyasından geri çəkildilər.

Bu döyüşdən sonra Polkovnik İsmət bəyə General rütbəsi verilmişdir.

İkinci İnönü döyüşü

London Sülh Konfransında təklif edilən şərtlərin TBMM hökuməti tərəfindən rədd edilməsindən sonra Antanta qüvvələri istəklərinin məcburi olaraq qəbul edilməsi üçün yunanları yenidən hücuma keçməyə təşvik etdilər. Yunanlar Bursadan Əskişəhərə, Uşakdan Afyona doğru 23 mart 1921-ci ildə hücuma keçdilər. Türkiyə milli müdafiə ordusu ilə yunan ordusu arasında baş verən İkinci İnönü döyüşündə Türk ordusu ümumilikdə 40 min əsgər olmaqla, 235 ağır tüfəng, 55 yüngül tüfəng və 104 topa malik idi.

Yunan ordusu isə 30 min əsgər olmaqla 720 ağır tüfəng, 3134 yüngül tüfəng və 220 topa malik idi.

Kazım Qarabəkir Paşa Gümrü müqaviləsini imzalamağa gedərkən

Birinci İnönü döyüşündə məğlub olan və Bursa bölgəsində olan Üçüncü Yunan Qvardiyası, Uşak bölgəsində olan Birinci Yunan Qvardiyası London Konfransına getmək üçün hazırlanan türk nümayəndələri hələ yolda ikən bütün qapıları bağlayaraq, AfyonqarahisarƏskişəhər istiqamətlərindən hücuma keçdilər. General-mayor İsmət İnönü rəhbərliyindəki bölmələr qərargah Əskişəhər olmaqla cənubdan şimala doğru 11, 24 və 61-ci Piyada Divizyaları birinci xəttə, 3-cü Piyada Divizyası və 1-ci Süvari Briqadasını ehtiyatlı bir şəkildə İnönü mövqeyində müdafiə məqsədilə hərəkətə keçirdi. Yunan ordusu döyüşün ilk dörd günündə çox əhəmiyyətli qələbələr ələ keçirərək 24 martda Dumlupınarı, 27 martda Afyonqarahisarı ələ keçirdilər. Əskişəhər istiqamətində hərəkət edən Yunan ordusu isə Birinci İnönü döyüşündə istifadə edilən yolla irəliləməkdə davam edirdi. İnönü istiqamətində çatışma 27 martda başladı. Yunan qüvvələri ilk günlərdə əhəmiyyətli hücumlar etməsi nəticəsində türk qüvvələrinə dəstək məqsədilə Türkiyə Böyük Millət Məclisində alınan qərarla Məclis Mühafizə Briqadası ilə birikdə Milli Təhlükəsizlik Naziri Fevzi Çaxmaq cəbhə bölgəsinə yollandı. Mövqelərin mühafizəsində heç zəiflik göstərməyən və əmrləri son dərəcə mükəmməl yerinə yetirən Qərargah rəisi general-mayor İsmət İnönü keyfiyyətli hücumları nəticəsində yunan qüvvələri geri çəkilmək məcburiyyətində qaldılar. Yunan ordusunun geri çəkilməsi anında türk süvarilərinin onları təqib etməsi nəticəsində çoxlu sayda canlı qüvvə itirdilər. Ancaq cənub cəbhəsində Afyonqarahisarı işğal edən yunan qüvvələri Çay-Bolvaldin xəttinə qədər irəliləmişdi. Ancaq Yunan qüvvələri 30 martdaki ikinci hücumlarında da geri çəkilmək məcburiyyətində qaldılar və Afyonqarahisarı boşaltmağa məcbur qaldılar. Geri çəkilən Yunan ordusu türk süvariləri tərəfindən Yenişəhər düzənliyində ağır məğlubiyyətə uğradıldı. Yunanların məğlubiyyəti qərb cəbhəsi komandanı İsmət İnönü tərəfindən 1 aprel 1921-ci ildə TBMM sədri Mustafa Kamal Atatürk telegrafla bildirildi.

İkinci İnönü döyüşü türk qüvvələrinin qalibiyyəti ilə başa çatdı. Yunan ordusu İnönü mövqelərindən geri çəkilmək məcburiyyətində qaldılar. Bu döyüşdə türk ordusu 44 zabit və 637 əsgər itirdi. 102 zabit və 1720 əsgər yaralandı, 10 zabit və 1359 əsgər itkin və əsir götürüldü, 3 əsgər edam edildi. Yunan qüvvələri isə 53 zabit və 669 əsgər itirdi, 149 zabit və 2874 əsgər yaralandı, 9 zabit və 384 əsgər itkin və əsir götürüldü. Bu döyüş nəticəsində TBMM hökuməti varlığını Avropa dövlətlərinə rəsmi olmasa da, faktiki olaraq qəbul etdirdi, Türkiyənin daxilində və xaricində nüfuzu yüksəldi, Avropa ölkələrində, ingilisyunan siyasətinə qarşı narazılıqlar başladı. Bu qələbədən sonra fransızlar Zolquldaqdan, italyanlar isə Cənubi Anadoludan tamamilə çıxdılar.

Əli Ehsan Paşa, Dadaylı Həmidingilis nümayəndələri (Şimali İraq, 1918-ci il

Kütahya–Əskişəhər döyüşləri

10 fevralda yunan hücumu İnönü–Əşkişəhər, AfyonKütahya xəttində bir cəbhədə başladı. Bu vəziyyətdə Mustafa Kamal Paşa çox itki vermədən ordunun Sakarya çayının şərqinə çəkilməsinə qərar verdi. Yunanların bu hücumu nəticəsində türk qoşunları geri çəkilməyə məcbur oldu. Türk ordusu, Sakaryanın şərqində toplanmağa başladı. yunanlar da Sakarya çayının qərb sahilinə qədər irəlilədilər. Bu döyüş nəticəsində Ankara hökuməti Əskişəhər, AfyonKütahya Ankara Hökumətinin əlindən çıxdı. Yunanların irəliləməsinə mane olmaq üçün Ankaraya gedən bütün dəmir yolları partladıldı. Məclis tərəfindən Mustafa Kamal 5 avqust, 1921-ci ildə Baş Komandan seçildi. Mustafa Kamal bundan başqa 3 ay müddətinə TBMM-in orduya aid səlahiyyətlərinə də sahib oldu.

Sakarya meydan döyüşü

Əsas məqalə: Sakarya meydan döyüşü
Türk ordusu İzmirə daxil olarkən.

1921-ci ilin 23 avqust13 sentyabr tarixlərində baş verən və türk milləti üçün ölüm-qalım savaşı olan Sakarya meydan döyüşü istiqlaliyyət müharibəsində əsas döyüş olmuşdur. Bu döyüşdən əvvəl yunanların başlıca hədəfi Ankara istiqamətində irəliləyərək, türk ordusunu yox etmək və İstiqlaliyyət müharibəsininin simvolu və müqavimət mərkəzi halına gələn Ankaranı ələ keçirmək idi. Beləcə türklərin müqaviməti yox edilmiş olacaqdı. Bəzən Zabitlər döyüşü adlanan bu döyüş 21 gün, demək olar ki, dayanmadan davam etmişdir. 23 avqust, 1921-ci ildə yunan ordusunun hücumu ilə başladı. Baş Komandan Mustafa Kamal, Sakarya döyüşündən əvvəl ölkənin müdafiəsini belə ifadə etmişdi:

Xətti müdafiə yoxdur, səthi müdafiə vardır. O səth bütün vətəndir. Vətənin hər qarış torpağı vətəndaşın qanı ilə islanmadıqca buraxılmaz. Onun üçün kiçik-böyük, hər birlik olduğu mövqedən atıla bilər, fəqət kiçik-böyük hər birlik dura bildiyi nöqtədən yenidən yunan qüvvələrinə qarşı cəbhə təşkil edib, müharibəyə davam edər. Yanındakı birliyin geri çəkilməyə məcbur qaldığını görən birliklər, ona fikir verməməlidir, olduğu mövqedə sonuna qədər durmağa və dirənməyə məcburdur.

Bu döyüş türk ordusunun son müdafiə döyüşüdür. Döyüş türk ordusunun mütləq zəfəri ilə nəticələnir. Bu döyüşün nəticəsində yunan ordusunun hücum qüvvəsi tükədilmiş, türk torpaqlarını ələ keçirmə istək və ümidi yox olmuş, ordu müdafiəyəyə keçmişdir. Sovetlərlə Qars, fransızlarla Ankara müqaviləsi imzalanmışdır. TBMM Anadoluda mütləq güc vəziyyətinə çatmışdır. Yunan ordusu Afyon-Kütahya xəttinə qədər geri çəkilmişdir. Sakarya döyüşü türk ordusunun milli qurtuluş mübarizəsində son müdafiə döyüşüdür. Bu döyüşdən sonra Mustafa Kamala marşallıq rütbəsi və Qazi fəxri adı verilmişdir (19 sentyabr 1921).

Böyük hücum

Əsas məqalə: Böyük hücum
Çərkəz Ethem, Mustafa Kamal Atatürk və Qüvvayi-səyyarə əsgərləri

Uzun bir hazırlıq dövründən sonra, 26 avqust 1922-ci ildə, Mustafa Kamalın baş komandanlığında Böyük Hücum başladı. 30 avqust 1922-ci ildə Dumlupınarda döyüş oldu.

Mustafa Kamal yunan ordusuna son zərbəni vurmaq üçün sürətli şəkildə hazırlıqlara başladı. ŞərqCənub cəbhələrində təhlükəsizlik tam təmin olunduğundan buradakı qoşunlar Qərb cəbhəsinə gətirildi. Orduda olan bəzi əskikliklər təmin edildi.

Dumlupınar döyüşü

Əsas məqalə: Dumlupınar döyüşü
Mustafa Kamal paşaSivas konqresinin üzvləri (Sivas, 1919-cu il).

Türkiyənin hücumu 1922-ci ilin avqust ayının 25-dən 26-na keçən gecə V süvari korpusunun Kirkə aşırımı ilə yunan müdafiə xəttinin arxasına keçməyi nəticəsində başladı. Aşırım irəliləyən türk süvarilərinin asanlıqla məhv etdiyi bir qrup yunan əsgəri tərəfindən nəzarət altında saxlanılırdı. türk süvariləri yunanların teleqraf xətlərini və dəmiryol xəttini kəsməyə nail oldu (hər ikisi 26 avqustda saat 18:00-da baş vermişdir). Beləliklə, yunanların İzmir və Qara Hisar arasındakı əlaqələri ciddi formada kəsildi.

Avqustun 26-sı səhəri türk birinci və ikinci orduları eyni vaxtda hücuma keçdi. Güclü artilleriya atəşindən sonra İkinci Ordunun hücumu yunanları şoka saldı və türklər 5-ci yunan diviziyasının (Yunan I korpusunun) bəzi mövqelərini ələ keçirməyə nail oldu. Türklər tərəfindən yenidən başladılan hücumlar az uğur əldə etdi. Əlavə qüvvələrin gəlməsiylə yunan 5-ci diviziyası məhdud əks-hücumlar edərək öz cəbhəsini bərpa etdi. İkinci Ordu III korpusun mövqelərinə də hücum etmiş və nəticədə II korpusun kömək etməsinin qarşısını almışdı.

26 avqust, 1922-ci il sabahı başladılan Böyük hücumu Mustafa Kamal şəxsən özü Qocatəpədən idarə edirdi. Əsas zərbə qüvvəsi olmaqla I Ordu mərkəzdən, II Ordu şimaldan, III Ordu isə cənubdan hücuma keçdi. Uğurla başlayan əməliyyatda yunan mövqeləri ələ keçirildi. 27 avqustda, Afyon yunanlardan geri alındı. 30 avqustda yunan ordusunun böyük bir qismi mühasirəyə alındı. Bu qüvvələrin böyük bir qismi məhv edildi. Yunan ordusu baş komandanı General Trikopis əsir alındı. Kütahya yunanlardan təmizləndi. Bu döyüşə, Mustafa Kamalın şəxsən özü idarə etdiyi üçün, bəzən Başkomandanlıq meydan döyüşü də deyilir. İzmirə gedən yol açıldı.

İzmirin azad edilməsi

Əsas məqalə: İzmirin qurtuluşu

Baş Komandan Mustafa Kamal Paşa 1 sentyabr 1922-ci ildə türk ordusuna yeni bir əmr verdi, əmrin son başlığı belə idi: "Ordular, ilk hədəfiniz Aralıq dənizidir". 9 sentyabr günü 1-ci Korpus Kamalpaşaya, 2-ci Korpus Manisaya, 4-cü Korpus Turquta çatdı. Şimalda Kazancıbayırında yunanların yerləşən mövqelərinə hücum edən 3-cü korpus düşməni məğlub edərək Bursaya girdi. Türk süvariləri üç ildən çox müddətdə işğal altında olan İzmirə girdi. Süvarilər İzmirə daxil olarkən bir neçə yerdə yüngül atəş açılmasından başqa bir hadisə olmadı, Kordonboyundan keçərkən bir İngilis gəmisi tərəfindən salamlandı. Türk bayrağı hökumət binasına və Kadifeqalaya sancıldı. Birinci Süvari Diviziya komandiri Mürsəl Paşa bir Fransız hərbi gəmisindən əlaqə yaradaraq İzmirə girdiyini Ankaraya bildirdi. İzmirdə türk xalqının sevinci o qədər böyük idi ki, əsgərlər çiçək yağışı altında qaldı. Baş komandan İzmirin azad edilməsinə görə orduya bu tarixi məktubunu yazdı:

Mustafa Kamal Atatürk düşünərkən (Qocatəpə, 1922-ci il)
İlk qarşıya qoyulan hədəfin, Aralıq dənizinə çatmaqda ordunun göstərdiyi səy və fədakarlığı hörmət və təqdirlə anıram. Əldə edilən böyük qələbəninin qurucusu olan qiymətli dostlarıma ən səmimi təşəkkür və təbriklərimi bildirirəm. Ordumuzun bundan sonrakı hədəflərin alınmasında da eyni fədakarlıq və yarışmanı göstərəcəyinə inamım tamdır.

9 sentyabr günü 3-cü Korpus qoşunları Bursanı müdafiə edən yunan qoşunlarını geri ataraq şəhəri xilas etdi. Türk Ordusunun İzmirBursanı alması ilə Mustafa Kamal Paşa, millətə bir bəyannamə ünvanladı. Kisəli və Meandr Vadisindən çəkilən yunan qoşunları Seydiköy ətrafında qısa toqquşmadan sonra süvarilər tərəfindən əsir alındı. 9 sentyabr günü Menemen yandırılmadan azad edildi, Seydiköy türk qüvvələrinin əlinə keçdi. Ağıla gəlməz bir sürətlə irəliləyən piyada birlikləri də bir gün sonra Baş Komandan ilə birlikdə İzmirə gəlmişdi. 18 sentyabr 1922-ci il tarixinə qədər aparılan Təqib Hərəkatı ilə bütün Qərbi Anadoludakı yunan əsgərləri sərhədlər xaricinə çıxarıldı. 15 may 1919-cu ildə İzmiriAnadolunun yarısını zəbt edərək burada yunan Asiya İmperiyasını qurmaq istəyən yunan orduları, nəhayət 18 sentyabr 1922-ci günündə regiondan tamamilə təmizlənmiş oldu. Təqib hərəkatının uğurlu nəticələnməsi təkcə Qərbi Anadolunun yunanlardan təmizləməkdən ibarət deyildi. Türk ordusunun etdiyi bu hərəkat ilə, İzmit zonasından İstanbul boğazına, Balıkəsir zonasından Dardanel boğazına qədər həyati əhəmiyyət daşıyan digər strateji hədəflər də böyük bir məharətlə Antanta dövlətlərinin işğalından, insidentsiz olaraq və sülh yolu ilə azad edildi. Türkiyə ordusunun qazandığı bu qələbə, Mudanya barışığına gedən prosesi başladı. Türkiyə, Mudanya barışığından sonra 24 iyul 1923-cü ildə Lozanna sülh müqaviləsini imzaladı.

Qərb cəbhəsinin ləğvi

Hal-hazırda muzey kimi istifadə olunan Sivas konqresinin keçirildiyi zal.

Böyük hücumun ardıyca Mudanyada başlayan atəşkəs görüşlərinə İsmət paşa Qərb cəbhəsi komandanı olaraq qatıldı. Mudanya barışığının ardından İsmət Paşa Qərb cəbhəsi komandanlığından ayrılaraq Xarici İşlər naziri oldu. Qərb cəbhəsi komandanlığını Ümümqoşun Qərərgah Rəisi Fevzi Paşa təhvil aldı. Lozanna müqaviləsinin imzalanmasından sonra müharibə ortamı tamamən ortadan qalxdı və 1 sentyabr 1923-cü ildə Qərb cəbhəsi ləğv edildi.

1921-ci ilin yazında London Sülh Konfransı ilə müttəfiqlər Sevr müqaviləsini Ankara Hökumətinə qəbul etdirmək istədilər. TBMM hökumətinin sərt münasibətindən sonra yunan ordusu bu dəfə Ankaranı ələ keçirmək üçün hərəkata keçdi. Sakarya meydan döyüşü bir güc göstərişi olaraq reallaşmalı idi. Sonrakı il, 1922-ci ilin ilk yarısıda baş tutmayan danışıqlarla keçdi. Ortaya bir qədər yumşaldılmış Sevr müqaviləsi atıldı. TBMM hakimiyyəti hamısını rədd etdi.

Mudanya barışığı

Mudanya barışığı türk хаlqının Аntаntа dövlətlərinin təcаvüzünə qаrşı milli аzаdlıq mühаribəsinin uğurlа bаşа çаtdığı və türk оrdusunun İstanbulа və Frаkiyаyа həll edici hücumа hаzırlаşdığı bir şərаitdə bаğlаnmışdı. İlk əvvəl dаnışıqlаrın üç günə bаşа çаtаcаğı gözlənilirdi. Lаkin Mudаnyаdа аpаrılаn dаnışıqlаr оktyаbrın 3-dən 10-dək dаvаm еtmiş, bəzən isə kəsilmək təhlükəsi qаrşısındа qаlmışdı (həttа bir dəfə Аntаntа nümаyəndələri Türkiyənin Frаkiyаnı bir аy ərzində bоşаldаrаq türklərə qаytаrmаq tələbini öz hökumətləri ilə rаzılаşdırmаq üçün Mudаnyаnı tərk еtmiş, İsmət pаşа isə türk оrdusunа İstanbul və Frаkiyа üzərinə irəliləmək əmri vеrmişdi). Mudanya barışığınа görə yunаn qоşunlаrı Mаritsа çаyınа qədər şərqi Frаkiyаnı (Ədirnə şəhəri də dахil оlmаqlа) bоşаldıb türklərin iхtiyаrınа vеrməli, Mаritsаnın sаğ sаhili (Qаrааğаc dа dахil оlmаqlа) isə sülh müqаviləsi bаğlаnаnа qədər müttəfiqlərin iхtiyаrındа qаlmаlı idi. Mudanya barışığındа Türkiyə tərəfi güzəştə gеdərək, “qаrşıdаkı sülh kоnfrаnsının qəti qərаrınаdək İstаnbul və Bоğаzlаr zоnаsınа” qoşun yеritməmək bаrədə öhdəlik götürmüşdü. Mudanya barışığı türk хаlqının qаzаndığı qələbənin bеynəlхаlq səviyyədə ilkin оlаrаq tаnınmаsı və təsdiqi idi. Mudanya barışığını imzаlаmаqlа Аntаntа dövlətləri həm də TBMM hökumətini ölkənin yеgаnə qаnuni hökuməti kimi tаnıdılаr.

Mudanya barışığı Lоzаnnа sülh müqаviləsi (1923) bаğlаnаnа qədər qüvvədə оlmuşdur.

Monarxiyanın ləğvi

Səltənətin ləğv edilməsinə yol açan hadisə İstiqlaliyyət müharibəsinin uğurla nəticələnməsindən sonra toplanması düşünülən konfransa Ankaraİstanbul hökumətlərinin birlikdə dəvət edilmələridir.

17 oktyabr tarixli teleqrafda sərdəzəm Tevfiq paşa sülh konfransında ortaq mövqe nümayiş etdirmək üçün Mustafa Kamala müraciət etmişdir. 20 oktyabr tarixli TBMM rəhbərliyinə ünvanlanmış ikinci teleqrafda Tevfiq paşa Babiali ilə TBMM arasında məqsəd baxımından tam birlik olduğunu, Sevr müqaviləsini ləğv etdirmək və işğalın nəticələrini ortadan qaldırmaq üçün bərabər şəkildə mübarizə aparıldığını bildirərək milli birliyin önəmini vurğulamış, vətən uğruna şəxsi ambisiyalardan əl çəkilməsinin lazım olduğunu bildirmişdir.

28 oktyabrda İsveçrənin Lozanna şəhərində keçiriləcək olan konfransa İstanbulAnkara hökumətləri rəsmən dəvət edilmişdir. Bundan iki gün sonra toplanan TBMM İstanbul hökumətinin ləğvinə dair 82 imzalı qərarı müzakirə etmiş, lakin bir nəticəyə gələ bilməmişdir. 1 noyabrda Mustafa Kamalın müdaxilə etməsindən sonra səltənətin ləğvi barədə qərar qəbul edilmişdir. Eyni gündə alınan bir başqa qərarlarla 1 və 2 noyabr günləri milli bayram elan edilmişdir.

Mustafa Kamalın yazdıqlarına görə millət vəkillərinin bir çoxu səltənətin ləğvinə qarşı çıxmışdılar. Nazirlər kabinetinin rəhbəri Rauf Orbay əvvəldə buna qarşı çıxmış, lakin 20 oktyabrda Mustafa Kamalla görüşdükdən sonra fikrini dəyişdirmişdir. Buna qarşılıq, liberal fikirləri ilə tanınan Mersin nümayəndəsi Səlahətdin Köseoğlu sonuna qədər müxalif qalmışdır. Səsvermə zamanı səs-küylə açıq səsvermə və sayım istəyən millət vəkillərinə rəğmən sayım aparılmamış və qərarın səs birliyi ilə alındığı elan edilmişdir. Həm Rauf Orbay, həm də Səlahətdin Köşeoğlu sonradan qələmə aldıqları xatirələrində respublika quruluşuna prinsip baxımından qarşı olmadıqlarını, sadəcə səltənəti şəxsi diktatorluq cəhdlərinə qarşı maneə olaraq gördükləri üçün ləğvinə qarşı olduqlarını yazmışdır.

Xəyanət-i Vətəniyyə qanununda 15 aprel 1923-cü ildə edilmiş olan dəyişikliklə səltənətin ləğvinə dair olan qərarnaməyə qarşı sözlə və ya mətbu orqanlar vasitəsilə müxalif olmaq vətən xainliyi hesab edilmiş və edamla cəzalandırılmışdır.

Qərarın elanından sonra sərdəzəm Tevfiq paşa rəhbərliyində 4 noyabr günü son iclasını edən Osmanlı hökuməti istefasını sultana təqdim etmişdir. 5 noyabrda Ankara hökumətinin İstanbuldakı nümayəndəsi Refet Bele paşa bütün nazirlik nümayəndələrini Divanyoluna toplayaraq hər cür fəaliyyətlərinə son vermələrini tələb etmişdir. 7 noyabrda Babialidəki nazirlik dairəsi rəsmən boşaldılmış və Osmanlı dövlətinin rəsmi qəzeti olan Təqvim-i Vəkayinin nəşrinə son verilmişdir.

Hüquqi baxımdan Xəlifə ünvanını qoruyan VI Mehmed Vəhdəddin 10 noyabrda son cümə xütbəsinə qatılmış, ancaq azadlığına və həyatına təhlükə olduğunu səbəb göstərərək, 17 noyabrda Boğaziçində olan ingilis zirehli gəmisi ilə Maltaya getmişdi. Bundan sonra 10 noyabrda TBMM vəliəhd Abdülməcid əfəndini Xəlifə elan etmişdir.

Lozanna müqaviləsi

Əsas məqalə: Lozanna Sülh Konfransı
Yunan əsgərlərinin İzmirə girişi

1923-cü il, iyulun 24-də Türkiyə ilə Qərb dövlətləri arasında Lozanna razılaşması imzalandı. Türkiyənin indiki sərhədlərini, regiondakı statusunu müəyyən edən bu müqavilə tarixin sonrakı mərhələlərində baş verəcək bir çox hadisə üçün də platforma rolunu oynadı. Birinci dünya müharibəsini məğlub bitirənlər arasında olan Osmanlı Türkiyəsi faktiki olaraq suverenliyini itirmişdi. 1920-ci ildə Yunanıstanın təkidi ilə imzalanmış Sevr müqaviləsinə əsasən, Osmanlı dövlətinin qəti sərhədləri, orduya malik olmaq hüququ və Aralıq dənizindəki adalara olan iddiası ləğv edilmişdi. Amma Yunanıstandan başqa, heç bir dövlətin müqavilənin şərtlərini tanımaması Lozanna konfransının çağırılmasına səbəb oldu. 8 ay davam edən mübahisələrdən sonra nəhayət 1923-cü il iyulun 24-də tarixi Lozanna müqaviləsi bağlandı.

  • Türkiyə–Suriya sərhədi: Fransızlarla imzalanan Ankara müqaviləsində müəyyən edilən sərhədlər qəbul edilmişdir.
  • İraq sərhədi: Mosul məsələsində razılaşma müəyyən edilmədiyi üçün bu mövzuda Birləşmiş Krallıq və Türkiyə hökuməti öz aralarında görüşün razılaşmalı idi. Bu məsələ sonradan Mosuk probleminə çevrilmişdir.
  • Türkiyə–Yunanıstan sərhədi: Mudanya barışığında müəyyən edilən sərhədlər qəbul edildi. Meriç çayının qərbindəki Qaraağaç stansiyası və Bosnaköy Yunanıstanın Qərbi Anadoluda etdiyi dağıntılara qarşılıq döyüş təzminatı olaraq Türkiyəyə verildi.
  • Adalar: Midilli, Limni, Saqqız, Semadirek, Sisam və Ahıkerya adaları üstündə yunan hakimiyyəti ilə Osmanlı dövlətinin imzalamış olduğu 1913-cü il tarixli London müqaviləsi, Afina razılaşmasının adalar haqqındakı maddələri və 13 fevral 1914-cü il tarixində Yunanıstana bildirilən qərar, adaların hərbi məqsədlərlə istifadə edilməmisi şərti ilə eyni formada qəbul edilmişdir. Anadolu sahilində üç mildən az məsafədə olan adaların və Bozcaada, Gökçəada ilə Dovşan adaları üzərindəki türk hakimiyyəti qəbul edilmişdir.
Müsəlman olmayan azlıqlara mənsub türk vətəndaşaları həm hüquq baxımından, həm də tədbiq etmədə digər türk vətəndaşları ilə eyni tutulacaqdı. Xüsusilə, xərclərini özləri ödəmək şərtilə, hər cür xeyriyyə qurumları ilə, dini və sosial qurumlar, hər cür məktəblər və buna bənzər təhsil qurumları qurmaq, idarə etmək və nəzarət etmək, buralarda öz dillərini sərbəst şəkildə istifadə etmək, dini ayınlərini yerinə yetirmək kimi məsələlərdə bərabər haqqa sahib olacaqlardır.

Qərbi Trakyadakı türklərlə, İstanbuldakı rumlar xaricində, Anadolu və Şərqi Trakyadakı rumlar ilə Yunanıstandakı türklərin mübadilə edilmələri qərara alınmışdır.

  • Müharibə təzminatları: Antanta dövlətləri I Dünya müharibəsinə görə tələb olunan təzminatları istəmədilər. Türkiyə təmir işlərinə gprə Yunanıstandan 4 milyon altın tələb etdi, lakin bu istək qəbul edilmədi. Buna qarşılıq 59-cu maddə ilə Yunanıstan müharibə cinayəti işlədiyini qəbul etdi və Türkiyə təzminat istəyindən əl çəkdi, sadəcə müharibə təzminatı olaraq Yunanıstan Qaraağaç bölgəsini Türkiyəyə verməli oldu.
  • Osmanlı borcları: Osmanlı borcları Osmanlı imperiyasından ayrılan dövlətlər arasında bölündü. Türkiyəyə düşən hissənin kredit yolu ilə fransız frankı olaraq ödənməsinə qərar verildi. Büyün-ü Umumiyyə idarə heyətində olan məğlub alman imperiyasıAvstriya-Macarıstan imperiyası dövlətlərinin nümayəndələri idarə heyətindən çxıardılmış və qurumun fəaliyyəti davam etdirilərək, müqavilə ilə birlikdə yeni vəzifələr verilmişdir.
  • Boğazlar: Boğazlar məsələsi konfransda ən çox müzakirə olunan məsələ olmuşdur. Sonunda müvəqqəti həll tapılmışdır. Buna görə hərbi olmayan gəmi və təyyarələr sülh zamanında boğazlardan keçə bilərdi. Boğazların hər iki tərəfi hərbsizləşdirilib, keçişi təmin etmək üçün rəhbəri türk olan beynəlxalq qurum yaradılırdı. Bu dəyişikliklərin Millətlər Cəmiyyətinin təminatı altında davam etdirilməsinə qərar verilirdi. Beləcə, boğazlar bölgəsinə türk hərbçilərinin girməsi qadağan edilirdi. Bu vəziyyət 1936-cı ildə imzalanan Montrö Boğazlar müqaviləsi ilə dəyişdirilmişdir.
  • Xarici məktəblər: Təhsillərinə Türkiyənin təyin edəcəyi qanunlar əsasında davam etməsi qərara alındı.
  • Kilsələr: Dünya Ortodokslarının dini lideri vəziyyətindəki kilsənin Osmanlı dövləti zamanındakı bütün üstünlüklərinin ləğv etdirilərək, sadəcə dini işləri yerinə yetirmək şərti ilə və bu mövzuda yerilən sözlərə güvənilərək İstanbulda qalmasına icazə verildi. Lakin, müqavilə mətninə kilsənin statusu barədə heç bir söz yazılmamışdır.
  • Kipr: Osmanlı dövləti ruslara qarşı ingilisləri yanına çəkə bilmək üçün 1878-ci ildə Kipri müvəqqəti olaraq Birləşmiş Krallıq idarəçiliyinə vermişdi. Birləşmiş Krallıq I Dünya müharibəsinin başlamasından sonra 5 noyabr 1914-cü ildə Kipri torpaqlarına qatdığını rəsmən elan etmişdir. Osmanlı dövləti bu qərarı tanımamışdır. Türkiyə Lozanna mqüqaviləsinin XX maddəsi ilə Birləşmiş Krallığın Kiprdəki suverenliyini tanımışdır.

Bununla, yüz illərlə davam edən türk-yunan ixtilafı qismən həllini tapdı və iki dövlət arasındakı sərhəd dəqiqləşdirildi. Egey dənizindəki xırda adalar bölüşdürüldü. Bir milyona yaxın yunan Türkiyədən Yunanıstana, 500 min türk isə Yunanıstandan Anadoluya köç etdi. Lozanna razılaşması faktiki olaraq Türkiyəni DardanelBosfor boğazlarındakı haqlarından məhrum etdi. Türkiyə bu qiymətli keçidlər üzərindəki haqlarını bir də 1936-cı ildə imzalanmış Montrö sazişi ilə geri ala bildi. Lozanna müqaviləsi həm də Osmanlı sərhədləri daxilində yaşayan erməniyəhudilərin statusunu müəyyən etdi. Bu milli azlıqlar tam hüquqlu Türkiyə vətəndaşı elan edildi. Amma Lozannada həllini tapmayan məqamlar da oldu. İraqla Türkiyə sərhəddindəki Mosul vilayətinin statusunun qeyri-müəyyən qalması, Kipr məsələsində razılığın tam əldə edilməməsi, sonradan regionda ciddi münaqişələrin formalaşmasına gətirib çıxardı..

Samsunda nəşr olunan ilk təbliğat afişalarından biri — Halâskârân-ı İslâm

1 noyabr 1922-ci ildən etibarən səltənətin olmadığı ölkə məclis hökuməti tərəfindən idarə edilirdi. Bu hökumət sistemində hər nazir məclis tərəfindən seçildiyinə görə bir-birinə uyuşmayan adamların bir araya gəldiyi hökumət formasına yol açırdı. Bundan əlavə, hər nazirlik üçün uzun müddət davam edən mübahisələr yaşanırdı. Yeni məclis seçildikdən sonra qurulan İcra Vəkilləri Heyətinin üzvləri bu şərtlərlə işləməyin çətinliyindən şikayət edirdi. Hökumətin zəifliyi 23 oktyabrda tamamilə ortaya çıxdı. Həm də Daxili İşlər naziri olan İcra Vəkilləri Heyətinin sədri Fəthi bəy Daxili İşlər naziri vəzifəsini Fərid Təkə buraxmaq istəmiş, lakin məclis bunu qəbul etməyərək Ərzincan millət vəkili Sabit bəyi seçmişdi. TBMM-in ikinci sədri Əli Fuad da bu vəzifəsindən Yusif Kamalı namizəd göstərərək istefa vermiş, lakin məclis qəbul etməyərək Rauf bəyi seçmişdi.

Bundan sonra Məclis sədri olan Mustafa Kamal 25 oktyabr 1923-cü ildə hökuməti Çanqayada topladı. İclasda Vəkillər Heyətinin istefa etməsinə və yeni seçiləcək Vəkillər Heyətində vəzifə almamasına qərar verildi. Beləcə, ölkəni respublikanın elanına aparacaq hökumət böhranı yarandı.

27 oktyabr 1923-cü ildə Vəkillər Heyətinin istefası TBMM-də oxunduqdan sonra yeni Vəkillər Heyəti qurma yolunda işlər başladıldı. Müxalifətin yeni hökumət qurma cəhdləri nəticə əldə edə bilmədi. 28 oktyabrda Çanqayadakı axşam yeməyində İsmət paşa, Fəthi bəy, Kazım paşa, Kəmaləddin Sami paşa, Xalid paşa, Rizə deputatı Fuad və Afyon deputatı Ruşən Əşrəf bəri qonaq olaraq qəbul edən Mustafa Kamal hökumət böhranından çıxma yolu barədə danışdı və qonaqlarına "sabah respublikanı elan edəcəyik" dedi. Yeməkdən sonra Mustafa Kamal və İsmət paşa birlikdə qanun layihəsini hazırladı.

29 oktyabr, 1923-cü ildə Mustafa Kamal Paşa, millət vəkilləri ilə görüşdükdən sonra qanun layihəsini hazırlayaraq Respublika təklifini TBMM-ə verdi. Məclis layihəni qəbul etdi. Beləcə, Türkiyə dövlətinin idarəçilik forması Respublika, adı isə Türkiyə Respublikası olaraq müəyyən edildi. Atatürk, qurulan Türkiyə Respublikasının ilk prezidenti oldu.

SSRİ dəstəyi

VI Mehmed Maltaya getmək üçün saraydan ayrılarkən.

Moskvadan gələcək olan yardımları ilk dəfə təşkil edən şəxs Ənvər paşanın əmisi Xəlil Qut olmuşdur.

İstanbulda həbsdə olan Xəlil paşa, qaçaraq Sivasa gəlmiş, bundan sonra isə Mustafa Kamal tərəfindən Naxçıvandan Azərbaycana göndərilmişdir. Bu zaman Xəlil paşa, Xarici İşlər Naziri Çiçerin və köməkçisi Karaxanla görüşüb, anti-ipmerialist cəbhə təklif edərək, hərbi və maliyyə yardımı istəmişdi. Bunun ardınca Hərbi komissar Lev Kamenyev ilə də görüşərək, gizli qalmaq şərtilə bir milyon lirə dəyərində qızıl, 60 min tüfəng, 108 səhra topu və 12 ağır top yardımı edilməsində razılığa gəldi. Azərbaycandakı Ənvər paşanın qardaşı Nuru Paşanın (Killigil) fəaliyyətlərinə görə gecikmə olsa da, 2 iyul 1919-cu ildə yardım heyəti yola çıxdı. Heyət yardımın ilk mərhələsi kimi 125.000 lirə dəyərində olan 500 kq qızıl və Çiçerinin Mustafa Kamal Paşaya məktubunu aparırdı. Xəlil paşa, 3 avqustda yazdığı raportunda 6 sandıq içində 500 kq qızıl ilə yola çıxdığını, yanlarında iki müsəlman Qızıl Ordu zabitinin və 20 əsgərin olduğunu yazmışdır. Azərbaycan üzərindən Anadoluya keçərkən erməni hücumları səbəbilə yardımın hamısının toplu formada çatdırılması mümkün olmadı. Heyət bölündü və qızılların 1/3-i Karakösedə (indiki Ağrıda) tümən komandanı Cavid bəyə (bir başqa mənbəyə görə Kazım Orbaya) təslim edildi.27 avqust günü Karaköseyə çatan Sovet heyətinin gətirdikləri ilə birlikdə toplam qızıl miqdarı 400 kq oldu. Qızılın bir qismi yolda buraxılmışdı. Cavid bəy, Sovet heyətini 8 sentyabrda Ərzuruma çatdıra bildi. Heyəti qarşılayan Qarabəkir Paşa, Ankaraya teleqram göndərərək xəbəri verdi. Kazım Qarabəkir paşa 200 kq qızıl Şərq Cəbhəsinin ehtiyacları üçün ayırdıqdan sonra yerdə qalan 200 kq qızılı Sovet nümayəndə heyəti ilə birlikdə Ankaraya göndərdi. Xəlil paşanın uğurlu görüşmələrindən sonra Anadolunun mübarizəsi üçün kritik bir vaxt olan 4-11 sentyabr, 1919-cu il tarixində Sivas konqresinə Mahmudov adında Sovet nümayəndəsi qatıldı. Yardımların toplam miqdarı haqqında dəqiq məlumatlar yoxdur, əldə olan məlumat və sənədlər arasında uyğunsuzluqlar var. Bunun əsas səbəbi Ankara Hökumətinin alınan yardımları münkün olan qədər gizli saxlamaq istəyi idi. Xüsusilə də, Qara dəniz vasitəsilə gələn yardımların bilinməsinin bu yolda yoxlamaları artıracağını düşünürdülər. Həmçinin də təhvil-təslim zamanı qeydiyyatın aparılmadığı, hərbi sursatların fərqli adlarla qeyd edilməsi kimi hallar da sənədlərdəki qeydiyyatların bir-birilə uyğun olmamasına şərait yaratmışdır. Lakin ümumi olaraq qəbul edilənə və Sovet sənədlərinə görə, Sovetlər tərəfindən İstiqlaliyyət müharibəsi üçün edilən 125.000 lirə dəyərindəki qızıldan əlavə, göndərilən silah-sursat siyahısı belədir:

Sursat Ədəd
Tüfəng 39.000
Pulemyot 327
Top 54
Fişəng 63 milyon
Top mərmisi 147.000
Ovçu gəmisi 2
Əl bombası 4.000
Qılınc 1.500
Əleyhqaz 20.000
Mustafa Kamal Atatürk yardım gətirən Sovet nümayəndələri ilə birlikdə çay fasiləsində.

1921-ci ilin aprel, maynoyabr aylarında üç mərhələli formada ümumi 6.500.000 qızıl rubl dəyərində yardım edilmişdir. Sovetlərin bu müddətdə etdiyi qızıl rubl yardımı ümumi 17.500.000 qızıl rubl dəyərində olmuşdur. 1922-ci ildə İosif StalinOrcenikidze kimi kommunist liderləri yardımın dayandırılmasını müdafiə etsələr də, Vladimir LeninLev Trotski yardımın davam etdirilməsini təmin etmişdilər.

Sovetlərin İstiqlaliyyət müharibəsinə yardımı, Böyük hücumdan əvvəlki hesablara görə 35 faiz həndəvərində olmuşdur. Ən böyük yardımlar başda İstanbul olmaqla, işğal altındakı torpaqlardan qaçırılan silah və sursat, satınalmalar, İmalat-i Hərbiyyə və Təkalif-i Milliyə vasitəsilə təmin edilmişdir. Bundan başqa, 16 mart, 1921-ci il tarixli Moskva müqaviləsi ilə verilən siyasi dəstək də çox əhəmiyyətli olmuşdur.

Digərləri

Böyük Britaniya Qərbi Anadolunu işğal edən Yunanıstan ordusuna siyasi və maliyyə dəstəyi versə də, yunan hökumətinin israrlı tələblərinə baxmayaraq yunan ordusuna təlimçi sifətiylə belə zabit göndərməmişdir. Yunanıstana Böyük Britaniyanın hərbi yardımları təxminən 1922-ci ilin əvvəllərində kəsilmişdi. İstiqlaliyyət müharibəsi zamanı qeyri-nizamı türk qüvvələri Adana, Maraş, AntepUrfanı işğal edən fransız ordusuna qarşı savaşmışdır. 1919-cu ilin dekabr – 1920-ci ilin may ayları arasında 6 ay davam edən toqquşmalar 31 may 1920-ci ildə atəşkəş ilə nəticələndi. Bu tarixdən sonra Fransa beynəlxalq arenada ümumilikdə Ankara Hökumətini dəstəkləmiş, 1921-ci ilin oktyabrında Anadoludan çəkilən qüvvələri türk tərəfinə xeyli sayda silah və sursat təhvil vermişdir. 1919-cu ilin mayında İzmirin yunanlar tərəfindən işğalını özünə qarşı yönəlmiş bir hücum kimi dəyərləndirən İtaliya İstiqlaliyyət müharibəsi ərzində türk tərəfini dəstəkləmişdir. Hətta, 1919-cu ilin yazında Quşadası cəbhəsində yunanitalyan qüvvələri toqquşmuşdur.

  1. Bu müharibələrin hər biri Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsinin ayrıca bir cəbhəsini təşkil edir: Şərq cəbhəsi, Cənub cəbhəsi və Qərb cəbhəsi
  1. Jelavich, Barbara (1983). . Cambridge University Press. səh. 131. ISBN 978-0-521-27459-3.
  2. Джамиль ГАСАНЛЫ (2013). (PDF). 2014-12-21 tarixində (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:2016-10-28. (#invisible_char)
  3. . 2014-12-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:2016-10-28.
  4. . 2015.06.02 tarixində [kulturturizm.gov.tr arxivləşdirilib] (#bad_url).
  5. . 2017-12-13 tarixində arxivləşdirilib.
  6. : "Antanta dövlətlərinin nəzarəti altında qərbi Türkiyənin Yunanıstan orduları tərəfindən işğalı, aralarındakı anlaşılmazlıq açıq və ictimaiyyətə məlumdu. İtalyanlar əvvəlcə bu işğala qarşı çıxdılar və Kamalistlərə "gizli" kömək etməyə başladılar, Antanta arasında bu münaqişə və Kamalistlərə İtalyan dəstəyi müntəzəm olaraq Amerika mətbuatında bildirildi."
    Orijinal mətn(ing.)

    "...the occupation of western Turkey by the Greek armies under the control of the Allied Powers, the discord among them was evident and publicly known. As the Italians were against this occupation from the beginning, and started "secretly" helping the Kemalists, this conflict among the Allied Powers, and the Italian support for the Kemalists were reported regularly by the American press."

  7. Western Society for French History. Meeting: Proceedings of the … Annual Meeting of the Western Society for French History, New Mexico State University Press, 1996, .
  8. Briton Cooper Busch: Mudros to Lausanne: Britain's Frontier in West Asia, 1918–1923, SUNY Press, 1976, ISBN 0-87395-265-0, .
  9. "," New York Times (June 18, 1920).
  10. "," New York Times (March 18, 1920).
  11. Ergün Aybars, Türkiye Cumhuriyeti Tarihi 1, Ege Üniversitesi Basımevi, 1986, sayfalar 341-348
  12. Osman Akandere, 2011-12-10 at the Wayback Machine, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, Sayı 53, Cilt: XVIII, Temmuz 2002
  13. Ahmet Özdemir, , Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, Cilt: 2 Sayı: 6 Yayın Tarihi: 1990, sayfa 325-333 (PDF sayfa 5-13)
  14. Επίτομος Ιστορία Εκστρατείας Μικράς Ασίας 1919–1922 (Abridged History of the Campaign of Minor Asia), Directorate of Army History, Athens, 1967, Table 2 (Yunanca)
  15. Ali Çimen, Göknur Göğebakan: Tarihi Değiştiren Savaşlar, Timas Yayınevi, ISBN 9752634869, 2. Cilt, 2007, sayfa 321
  16. Pars Tuğlacı: , Pars Yayın, 2004, ISBN 975-7423-06-8, sayfa 794.
  17. Christopher J. Walker, Armenia: The Survival of a Nation, Croom Helm, 1980,
  18. Harp Tarihi Dairesi Kitaplığı – Resmi Yunan Harp Tarihi (Küçük Asya Seferi, II. Cilt)
  19. Berman, Şeri (2003). "Islamism, Revolution, and Civil Society". Perspectives on Politics. 1 (2): 258. doi:.
  20. Madeley, John T. S. and Zsolt Enyedi, , p. __, 2003 Routledge
  21. Jean Baubérot 2008-02-22 at the Wayback Machine
  22. Şimşir, Bilal. (türk). atam.gov.tr. 4 may 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:15 March 2013.
  23. Hanioglu, Sükrü (2011). Ataturk: An Intellectual Biography. Princeton University Press. səh. 53.
  24. Feldman, Noah, Fall and Rise of the Islamic State, Princeton University Press, 2008, p.2
  25. Jacob M. Landau "Atatürk and the Modernization of Turkey" səh 57.
  26. Cleveland, William L & Martin Bunton, A History of the Modern Middle East: 4th Edition, Westview Press: 2009, s. 82.
  27. Vahdettin, M. Kemal ve Milli Mücadele, yalanlar, yanlışlar, yutturmacalar, Turgut Özakman
  28. Baskın Oran, ed., Türk Dış Politikası, İletişim Yay. 2001, C. I, sf. 146.
  29. 20.Yüzyıl Siyasi Tarihi – Fahir Armaoğlu, 5C
  30. Zekeriya Türkmen 2011-12-10 at the Wayback Machine, ATATÜRK ARAŞTIRMA MERKEZİ DERGİSİ, Sayı 53, Cilt: XVIII, Temmuz 2002
  31. Zekeriya Türkmen (İyul 2002). . Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi. 2011-12-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:2018-02-22.
  32. Sina Akşin, Ana Çizgileriyle Türkiye'nin Yakın Tarihi, s. 137.
  33. 2011-12-10 at the Wayback Machine Kuva-yı Milliye'nin Askeri Açıdan Etüdü, Atatürk Araştırma Merkezi
  34. Lord Kinross: Atatürk, ISBN 0-688-01084-9, Vilyam Morrou & Co, 1969, səhifə 154
  35. , New York Times, 21 May 1919(ing.).
  36. 2016-03-05 at the Wayback Machine. 54. buraxılış, 2004. 27 Fevral 2014-cü ildə alındı. (İngilis dilində)
  37. . ttk.gov.tr. 28 yanvar 1920. (#parameter_ignored)
  38. Nejat Kaymaz, “Misak-ı Millî Üzerinde Yapılan Tartışmalar Hakkında”, VIII. Türk Tarih Kongresi, Ankara, 1977, s. 2.
  39. Metin Ayışığı. . T.C. Balıkesir Üniversitesi. 2005-12-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:2018-02-23.
  40. . 2002-06-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:2018-02-22.
  41. . mevzuvatan.com. 06 May 2011. 12 August 2011 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:23 February 2018.
  42. Metin Ayışığı. . T.C. Balıkesir Üniversitesi. 2005-12-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:2018-02-23.
  43. Dr. Yunus Kobal. . Hacettepe Üniversitesi.
  44. Vikikaynak "Qars müqaviləsi"
  45. Anahide Ter Minassian: La république d'Arménie. 1918–1920 La mémoire du siècle., éditions complexe, Bruxelles 1989 ISBN 2-87027-280-4, sayfa 220
  46. 2008-08-14 at the Wayback Machine Türk Tarih Kurumu
  47. Andrew Andersen. (İngiliscə). conflicts.
  48. Cezmi Yurtsever. .
  49. Ulvi Kurtuluş. . 2007-12-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:2018-02-23.
  50. Ahmet Mumcu (1984). "Tarih açısından Türk devriminin temelleri ve gelişimi (1984). Tarih açısından Türk devriminin temelleri ve gelişimi. Ankara: İnkılâp Yayınevi. səh. 80.
  51. Uzunçarşılı, İ.H. Kütahya Şehri, İstanbul Devlet Matbaasıi 1932, s, 180, 181, 183
  52. Kate Fleet, Suraiya Faroqhi, Reşat Kasaba (2008). The Cambridge History of Turkey. IV. Cambridge University Press. səh. 138.
  53. Uzunçarşılı, İ.H. Kütahya Şehri, 1932, sayfa, 185
  54. Genelkurmay Başkanlığı, Türk İstiklal Harbinde Batı Cephesi, C.II, 2. Kısım, Ankara 1999, sayfa 225
  55. Türk İstiklal Harbi, VI. Cilt, İstiklal Harbinde Ayaklanmalar, T. C. Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı Resmî Yayınları, Ankara 1974, sayfa 236-237
  56. General Trikupis / Hatıralarım, Çeviren:Ahmet Angın, Hüsnütabiat Matbaası, 1967, Sayfa:67
  57. 2012-10-13 at the Wayback Machine, kurtulussavasi.org
  58. . 2011-08-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:2018-02-23.
  59. Επίτομος Ιστορία Εκστρατείας Μικράς Ασίας 1919–1922 (One Volume History of the Campaign in Asia Minor 1919–1922), History Department of Army, Athens 1967, page 116
  60. . 2015-11-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:2018-02-23.
  61. Sebahattin Selek; Anadolu İhtilali, Ankara, 1968, s.233. Harp Tarihi Vesikalar Dergisi; s.55,Vesika No:1255.
  62. Nutuk, Ankara, 1982, c:2, s.394.
  63. Selahattin ,Türk Kurtuluş Savaşında ikinci inönü Meydan Muharebesi, istanbul, 1933. 90 sayılı Askerî Mecmua'nın eki, s.140, Nutuk, c.2, s.394.
  64. Turgut Özakman, Vahidettin, M. Kemal ve Milli Mücadele, 7. basım,s.500
  65. Επίτομος Ιστορία Εκστρατείας Μικράς Ασίας 1919–1922 (One Volume History of the Campaign in Asia Minor 1919–1922, History Department of Army, Athens 1967
  66. 5 Ağustos 1337 (1921) TBMM Gizli Celse Zabıtları
  67. Nutuk'ta Sakarya Meydan Muharebesi yan başlıklı bölümde bu konu anlatılmıştır.
  68. Christopher Chant "Warfare of the 20th. Century – Armed Conflicts Outside the Two World Wars" Chartwell Books Inc. New Jersey 1988. ISBN 1-55521-233-6, sayfa 23
  69. Nutuk, Büyük Millet Meclisince bana Müşir rütbesiyle Gazi unvanı verilmesi yan başlıklı bölüm
  70. Jelavich, Barbara (1983). . Cambridge University Press. səh. 131. ISBN 978-0-521-27459-3.
  71. Atalay, Kerrar Esat. . Yeniçağ gazetesi 9 sentyabr 2014. (#parameter_ignored_suggest)
  72. Atilla, Nedim. . Egedensoz.com 9 sentyabr 2016. İstifadə tarixi:11 sentyabr 2016.
  73. Eraslan, Cezmi (2005). "Mudanya Mütarekesi". TDV Diyanet İslam Ansiklopedisi. İstanbul: Türkiye Yayınevi. 357–358.
  74. Son Sadrazamlar. İstanbul: Muteverrih yayınları. 2010. (#first_missing_last)
  75. (PDF) (Türkcə). 1920.
  76. D. Mehmet Doğan (2013). Türkiye Cumhuriyeti Tarihine Giriş. İstanbul: Yazar Yayınları. səh. 184.
  77. Gözler, Kemal. . . Bursa, Ekin Kitabevi Yayınları, 2000 say 44-55'ten alınmıştır. (#parameter_ignored_suggest)
  78. TDV İslam Ansiklopedisi. Adalar meselesi. 33. səh. 354.
  79. Fuat İnce. Lozan Barış Antlaşması ve Ege Adaları. Ankara: Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü. səh. 122.
  80. Doç. Dr. Özge Yücel (11-02-2007). (Türkcə). Türk Hukuk Sitesi.
  81. TDV İslam Ansiklopedisi. Adalar meselesi. 27. səh. 215.
  82. Çağla D. TAĞMAT (2014). LOZAN BARIŞ KONFERANSI’NA YUNANİSTAN TARAFINDAN BAKIŞ: VENİZELOS’UN DÜNYASINDA LOZAN. Ankara: Türkiye Tarihi Araştırmaları. səh. 162.
  83. Carnegie Endowment for International Peace. (Ingilisc').
  84. TDV İslam Ansiklopedisi. Adalar meselesi. 12. səh. 357.
  85. TDV İslam Ansiklopedisi. Adalar meselesi. 25. səh. 357.
  86. , Genelkurmay Başkanlığı (Türkiye), 2003.
  87. Ömer Aymalı. (Türkcə). Dünya Bülteni. İstifadə tarixi: 2011 29 oktyabr.
  88. Həmzə Əroğlu. (PDF) (Türkcə). Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi. 2016-12-02 tarixində (PDF) arxivləşdirilib.
  89. Mustafa Kamal Atatürk (2004). Nutuk. Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi. səh. 231.
  90. Gözler, Kemal. . . Bursa, Ekin Kitabevi Yayınları, 2000 say 44-55'ten alınmıştır. İstifadə tarixi:2 dekabr 2016.
  91. Pakman, Bülent (dekabr 2015). . İstifadə tarixi:9 iyul 2017.
  92. Jurado C. C.; Bujeiro, R. (2001). The German Freikorps 1918–23. Osprey Publishing. ISBN 1-84176-184-2.
  93. Yüceer, Nasır (2002). . Ankara: Gnkur. Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı yayınları. səh. 201. (#parameter_ignored)
  94. Yerasimos, Stefanos (2000). Kurtuluş Savaşı'nda Türk-Sovyet İlişkileri. İstanbul. 150–151.
  95. Karabekir, Kâzım (1988). İstiklâl Harbimiz. İstanbul. 799.
  96. Atakan, Rauf (1988). "Türk İstiklâl Harbinde İdarî Faaliyetler ve Lojistik" (25). Ankara. 104. (#parameter_ignored_suggest)
  97. Aslan, Yavuz (2002). "Bolşeviklerle İlişki Kurmak Amacıyla Oluşturulan Bir Siyasi Kuruluş: Türk Komünist Fırkası (1920)" (6). İstanbul. 45. (#parameter_ignored_suggest)
  98. Cebesoy, Ali Fuat (1982). Moskova Hatıraları. Ankara. 177, 428, 452.
  99. . 2017-08-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:2018-02-23. (#parameter_ignored); (#parameter_ignored_suggest); (#parameter_ignored); (#parameter_ignored); (#parameter_ignored); (#parameter_ignored)
  100. TBMM Gizli Celse Zabıtları I. İstanbul. 1999. 72, 73.
  101. Kaymak. Sultan Galiyev ve Sömürgeler Enternasyonali. 78. (#parameter_ignored)
  102. Benhür, Çağatay. "1920'li Yıllarda Türk-Sovyet İlişkileri: Kronolojik Bir Çalışma". 279. (#parameter_ignored_suggest)
  103. Özalp, Kâzım (1971). Ankara: Türk Tarih Kurumu. 74. ISBN 9789751609939 (#bare_url_missing_title). (#parameter_ignored)
  104. Mütercimler, Erol (1992). Kurtuluş Savaşı'nda Denizden Gelen Destek Sovyetler Birliği'nden Alınan Yardımlar Kuva-yı Milliye Donanması. İstanbul. 110–112.
  105. Armaoğlu, Fahir (1975). . Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi yayınları. səh. 819.
  106. Çukurova (1994). . Ankara: Ardıç Yayınları. səh. 283. ISBN 9789757902164. (#parameter_ignored)
  107. Göktaş, Faysal (7 Mart 2014). . Sol.org.tr/. (#parameter_ignored_suggest)
  108. Müderrisoğlu, Alptekin (1990). Kurtuluş Savaşı'nın Malî Kaynakları. Ankara. 522–523.
  109. . Rusya Federasyonu'nun Türkiye Büyükelçiliği. 2017-06-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:2018-02-23. (#parameter_ignored_suggest)
  110. Ataşer (2003). Milli Mücadele Döneminde Sovyet Yardımı ve Türk-Rus İlişkilerinde Kafkasya'nın Yeri. Ankara. 530–531. (#parameter_ignored)
  111. Aydın (1992). . İstanbul: Boğaziçi Yayınları. səh. 322. ISBN 9789754510737. (#parameter_ignored)
  112. Türk İstiklal Harbi – II nci Cilt – Batı Cephesi – 3 ncü Kısım. - T.C. Genelkurmay Başkanlığı Harp Dairesi Başkanlığı Resmî Yayını

Vikianbarda Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi ilə əlaqəli mediafayllar var.

Vikisitatda Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi ilə əlaqəli məlumatlar var.

Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi
türkiyə, istiqlaliyyət, müharibəsi, mustafa, kamalın, rəhbərlik, etdiyi, müqavimət, hərəkatının, işğalçı, qüvvələrə, onların, əməkdaşlarına, qarşı, siyasi, hərbi, mübarizəsi, türk, türk, kurtuluş, savaşı, istiqlaliyyət, müharibəsi, türk, istiklâl, harbi, milli. Turkiye Istiqlaliyyet muharibesi Mustafa Kamalin rehberlik etdiyi muqavimet herekatinin isgalci quvvelere ve onlarin emekdaslarina qarsi siyasi ve herbi mubarizesi Dil Izle Redakte Turkiye Istiqlaliyyet muharibesi turk Turk Kurtulus Savasi Istiqlaliyyet muharibesi turk Istiklal Harbi ve ya Milli Mubarize turk Milli Mucadele I Dunya Muharibesinden meglub olaraq ayrilan Osmanli imperiyasinin Antanta quvveleri terefinden isgali neticesinde Misak i Milli serhedleri daxilinde olkenin butovluyu ucun basladilan cox cebheli siyasi ve herbi mubarize 20 21 22 23 24 Turkiye Istiqlaliyyet muharibesiSaat eqrebi istiqametinde Milli Mubarizenin meqsedlerini teyin etmek ucun Sivas Konqresinde toplanan Heyet i temsilidir doyusde cebheye gulle dasiyan turk xalqi Ankara Ulus meydaninda doyuse qatilacaq son birliklerin cebheye yola salinmasi Quvayi milliyeye bagli piyadalar Turkiye ordusunun Izmire girisi dusmen arxasindaki turk suvarileri Tarix 19 may 1919 11 oktyabr 1922 ateskes 24 iyul 1923 sulh Yeri Anadolu ve FrakiyaSebebi Turkiye torpaqlarinin isgaliNeticesi Turk Milli Herekatinin qelebesi Osmanli Imperiyasi suqut etdi Lozanna muqavilesi imzalandi Turkiye Respublikasi qurulduMunaqise terefleriTurk Milli Herekati Ankara Hokumeti 1920 ci ilden sonra Quvayi milliye 1920 ci iledek Texniki ve maddi yardim Rusiya SFSR 1 Azerbaycan SSR 2 3 Buxara XSR 4 Butun Hindistan Muselman Liqasi 5 6 Italiya gizlice 7 Yunanistan Fransa Ermeni Legionu Fransiz Qerbi Afrikasi 8 Britaniya Imperiyasi Birlesmis Kralliq Britaniya Hindistani 9 10 11 Ermenistan 1920 Istanbul Hokumeti 1922 ci iledek Quvayi inzibatiye 1920 ABS Samsun Bombardmani 1922 12 Italiya Kurd usyancilar Yunan usyancilar Cerkez Ethemin usyancilari 1920 21 Milli Mubarize eleyhdari cemiyyetler ve metbuat Gurcustan Qizil Ordunun Gurcustani isgali 1921 Komandan lar Mustafa Kamal Pasa Fevzi Pasa Kazim Qarabekir Pasa Eli Fuad Pasa Ismet Pasa Saqqalli Nureddin Pasa Eli Sahi Bey Eli Qilinc Kazim Pasa Xalid Pasa Fexreddin Pasa Muhiddin Pasa Cavid Pasa Refet Pasa Osman Nuri Pasa Cerkez Ethem Demirci Mehmed Efe Yoruk Eli Efe Saleh Omurtak Sudcu Imam Sahin bey Mehmed Suphi Qula Selaheddin Adil Pasa Ehmed Zeki Soydemir Nihad Anilmis Nuri Conker Mehmed Emin Yazqan Yaqub Sevki Subasi Anastasios Papulas Yorqo Hacianestis Nikolaos Trikupis Anri Jozef Quro Lui Franse d Esperye Corc Miln Somerset Qof Kaltorp Carlz Harinqton Drastamat Kanayan Movses Silikyan Kureken Ferid Pasa Suleyman Sefik Pasa Ehmed Anzavur Mark BristolOlenler ve yaralananlarTurkiye 37 975 olu 13 31 173 yarali 13 22 000 herbi ve mulki esir 14 15 Umumi 91 148 Yunanistan Yunan resmi reqemleri 19 362 olu 4 878 doyus xarici olen 18 095 itkin 48 880 yarali 10 000 esir 16 Basqa menbelere gore 120 000 130 000 itki 17 Fransa 7 000 itki Ermenistan 1 100 olu 18 3 000 esir 19 Umumi 111 100 141 100 Vikianbarda elaqeli mediafayllar Anadoluda turk milli mubarizesi Mustafa Kamal Ataturk ve yoldaslarinin Turkiye Boyuk Millet Meclisini qurmasi ile ozunun en pik noqtesine catdi Ermenistan Turkiye Fransa Turkiye Yunanistan Turkiye a muharibelerinden sonra bundan evvel I Dunya Muharibesinden meglub ayrilmis Osmanli dovletinin imzaladigi Sevr muqavilesi quvveden dusdu Eslinde bu milli mubarizenin baslanmasinin esas sebeblerinden biri de Sevr muqavilesi idi Ugurlu herbi emeliyyatlardan sonra Serq cebhesindeki doyuslerin neticesi kimi Qars muqavilesi imzalandi 1921 oktyabr 1922 ci il boyunca Mustafa Kamal Ataturkun rehberliyi altinda aparilan herbi emeliyyatlar tam ugurla yekunlasdirildi Neticede 1923 cu ilin iyulunda Lozanna sulh muqavilesi imzalandi Antanta Muttefiqler Anadolunu ve Serqi Frakiyani tamamile terk etdiler Turkiye Boyuk Millet Meclisi 1923 cu ilin 29 oktyabrinda Turkiye Respublikasininin yaradildigini elan etdi 25 26 Osmanli imperiyasinin uzun iller durmadan torpaq itirmesi ve zeiflemesi neticesinde Anadoluda Antanta quvvelerinin isgal rejimi qurmasi buradaki turklerin boyuk milli mubarizesine sebeb oldu Bu mubarizenin neticesinde Antanta quvveleri Anadoludan cixarildi Osmanli imperiyasi suqut etdi ve Ataturk islahatlari neticesinde yeni modern sekulyar Turkiye dovleti yaradilmaga basladildi 1924 cu ilin 3 martinda resmi olaraq Xelifelik legv edildi ve son xelife surgun edildi 27 28 Italiya zirehli gemisi RN Roma Istanbul 1918 Mundericat 1 Birinci Dunya muharibesinden sonra 1 1 Istanbulun isgali 1 2 Quvayi milliye 1 3 Izmirin isgali 2 Teskilatlanma dovru 2 1 Osmanli Meclisinin acilmasi ve Misak i Milli 2 2 Osmanli Meclisinin legvi 3 Hakimiyyetin berpa edilmesi 3 1 Boyuk Millet Meclisinin acilmasi 3 2 Daxili cebhe 3 3 Serq cebhesi 3 4 El Cezire cebhesi 3 5 Cenub cebhesi 4 Qerb cebhesi 4 1 Qerb cebhesinin yaradilmasi 4 2 Yunan hucumlarinin xulasesi 4 3 Birinci Inonu doyusu 4 4 Ikinci Inonu doyusu 4 5 Kutahya Eskiseher doyusleri 4 6 Sakarya meydan doyusu 4 7 Boyuk hucum 4 7 1 Dumlupinar doyusu 4 8 Izmirin azad edilmesi 4 9 Qerb cebhesinin legvi 5 London Sulh konfransi 6 Sulhun temin edilmesi 6 1 Mudanya barisigi 6 2 Monarxiyanin legvi 6 3 Lozanna muqavilesi 7 Respublikanin elani 8 Yardimlar 8 1 SSRI desteyi 8 2 Digerleri 9 Qalereya 10 Hemcinin bax 11 Qeydler 12 Istinadlar 13 Xarici kecidlerBirinci Dunya muharibesinden sonra RedakteI Dunya muharibesine Almaniya ile birlikde giren Osmanli dovleti Canaqqala doyusundeki ugurlu mudafieye Iraqda Qut ul Amarede Britaniya ordusunu muhasireye alib teslime mecbur etmesine ve muharibenin son aylarinda Qafqaz cebhesindeki ugurlara baxmayaraq muharibenin son gunlerinde Felestin cebhesinde Edmund Allenbi rehberliyindeki Boyuk Britaniya ordusuna qarsi Nablus doyusunde agir meglubiyyete ugramisdi Ildirim Ordulari qrupu nun 18 sentyabr 1918 ci ildeki bu meglubiyyetinden sonra Liman fon Sanders komandanliqdan istefa etmis ve yerine Sultan terefinden ozunun yaveri olan Yaver i Fexri Hezret i Sehriyari Mustafa Kamal Pasa teyin edilmisdi Bundan sonra 1 oktyabr 1918 ci ilde Demesq 16 oktyabrda Hama ve Humus 25 oktyabr 1918 ci ilde ise Heleb ingilis ordulari terefinden tutuldu 29 Suriya cebhesinin cokmesinden sonra Ittihad ve Tereqqi hokumeti 8 oktyabr 1918 ci ilde istefa etdi Hokumetin rehberlerinden olan Telet Enver ve Camal Pasalar xarice qacdilar Umumi efv elan edilerek surgun ve hebsdeki muxaliflerin Istanbula gelmesine icaze verildi 30 oktyabr 1918 ci ilde imzalanan Mudros muqavilesi ile Osmanli hokumeti meglubiyyeti qebul etdi 30 Mudros muqavilesine gore Antanta quvvelerinin istedikleri yerleri tutmaq haqlari var idi 30 oktyabr 1918 ci ilde Mudros muqavilesi imzalandigi zaman Mosul ve etrafi hele de Eli Ihsan Pasa komandanligindaki turk quvvelerinin elinde idi Ateskes imzalandiqdan sonra britaniyalilar Mosul ve Zaho bolgelerindeki xristianlarin toplu sekilde qetl edildiklerini behane ederek turk quvvelerinin Mosulu terk etmesini istediler Eli Ihsan Pasa bu isteyi redd etdi Lakin Suriya ve Demesq cebhesinde Mustafa Kamal Pasa komandanligindaki Ildirim Ordulari qrupunun daha cox itki vermemek ucun Adanaya qeder geri cekilmesi neticesinde demiryolu teminat xetleri kesilmisdi Istanbul Hokumetinin de bu barede emr vermesinden sonra Eli Ihsan pasa Mosulu terk ederek Nusaybine geri cekildi Britaniya quvveleri hec bir muqavimetle qarsilasmadan Mosula girdiler Istanbuldan oxsar bir emr Mustafa Kamal Pasaya Cukurova bolgesini terk etmesi ucun gelse de Mustafa Kamal Pasa Adanani bosaltmamis ve Herbi Nezaret Idaresi ile aralarinda kecen teleqramlasmada emrin qanunsuz olduguna gore onu yerine yetirmekden imtina etdiyini bildirmisdi Herbi Nezaret Idaresi onu vezifesinden kenarlasdiraraq qerergaha cagirdiginda ordunun silahlarinin bir hissesini dusmen eline kecmemesi ucun xalqa paylamisdi Bezi silahlar ise Anadoluda istifade edilmek ucun Teskilat i Mexsusa fedaileri terefinden daha tehlukesiz olan Serq Cebhesine dasinmisdi 31 Mustafa Kamal Pasanin Istanbula donmesinden sonra Eli Fuad Pasa emrindeki XX Ordu Korpusunu techizatla birlikde evvel Konyaya sonrada Ankaraya getirerek Istiqlal Muharibesinin hazirliqlarina basladi Bu zaman Kazim Qarabekir Pasa da emrindeki XV Ordu Korpusunu buraxmamis ve Erzurumdaki doyus ucun saxlamaqda idi 31 Istanbulun isgali Redakte 6 noyabrda Istanbul bogazlari silahsizlasdirildi 7 noyabrda isgal quvveleri Canaqqaladan kecdi 13 noyabr 1918 ci ilde Antanta dovletlerinin 61 eded herbi gemiden ibaret donanmasi Istanbul limanina yanasdi Bu donanmada 15 doyus gemisi 29 kruvazyor 29 dasiyici ve 6 sualti gemi var idi Eyni gun Istanbul bogazindan 11 herbi gemi ile yunan donanmasi da Istanbula yanasdi 32 13 noyabrda Antanta dovletlerinden 2 616 Birlesmis Kralliq 540 fransiz ve 470 italyan esgeri olmaqla umumi 3 626 esger Istanbula cixarildi 32 23 noyabr 1918 ci ilde Ehmet Izzet Pasa yeni hokumeti qurdu 9 fevralda Hadisat qezetinde Suleyman Nazif Qara gun basliqli yazi yazdi Yazida turk milletinin bele bir isgali yasamadigini ve bunu hezm ede bilmeyeceyini bildirdi Antanta dovletleri turk xalqinin tezyiqine meruz qalmamaq ve isgala haqq qazandirmaq ucun isgalin muveqqeti oldugunu meqsedinin Sultanligi Xilafeti ve etnik azliqlari qorumaq oldugunu Sultanligin legv edilmediyini ve Istanbuldan verilen qerarlarin kecerli olacagini bildirdi 33 Esasi britaniyalilardan ibaret olan bir zabit ve esger qrupu meclise hucum ederek deputatlari qovdu meclis qapadildi Belece TBMM acilana qeder de qapali qaldi Milletci millet vekilleri Maltaya surgune gonderildi Bu vekillerin bir qismi 1921 ci ilde bir qismi de 1922 1923 cu illerde Anadoluya geri donduler Quvayi milliye Redakte Ittihad ve Tereqqi rehberliyinin gizli bir teskilati olan Teskilat i Mexsusa vasitesile Anadolu ve Rumelide muharibe sonrasi bir muqavimet herekati teskil etdiyi aydin oldu 34 Muqavimetin meqsedi serq bolgesini ermenilere Egey bolgesini yunanlara ve Adana etrafini Fransa idareciliyindeki Suriyaya verilmesini ozunde ehtiva eden sertlere qarsi mubarize idi Bundan elave muharibe illerinde muxtelif vasitelerle yuksek servete ve yerli iqtidara qovusan Ittihad ve Tereqqi terefdari zumrenin movqelerinin qorunmasi muharibe dovrunde surgun edilen qeyri muselman Osmanli ehalisinin geri donmesinin qarsisini almaq buna gore de yarana bilecek toqqusmalarda guclu olan teref olmaq isteyi idi 1919 cu ilin evvellerinden etibaren Quvayi milliye Milli quvveler adi ile silahlanan bezi qruplar Egey ve Qara deniz bolgesinde rumlara cenub serqde ise ermenilere qarsi toqqusmalara girdiler Bu qruplarin coxu 50 200 arasinda nizamsiz olmaqla Teskilat i Mexsusa terefinden idare olunan desteler idi 1919 cu ilin fevral ayinda muttefiq isgal quvveleri komandani Edmund Allenbi Anadoluda tehlukesizliyi temin etmek ve hele de teslim olmamis olan Eli Fuad Pasa komandanliginda Ankarada olan XX ve Kazim Qarabekir Pasa komandanliginda Erzurumda yerlesen XV Ordu korpuslarini teslim almaq ucun Britaniya ordusunun Suriya cebhesinde Turk ordusunu nece qisa bir muddete meglub etmesini yaxsi bilen ust rutbeli turk komandaninin xususi selahiyyetlerle Anadoluya gonderilmesini teklif etdi 15 may 1919 cu ilde Anafartalar qehremani ve Yaver i Fexri Hezret i Sehriyari Sultanin fexri yaveri Mirliva Musafa Kamal Pasa IX Ordu Komandani ve Anadolu Umumi Mufettisi adi ile Sultan VI Mehmed Vehdeddin terefinden Anadoluya gonderildi 35 Izmirin isgali Redakte Esas meqale Izmirin isgali Izmirin isgali dusuncesi 1919 cu ilin fevral ayinda Yunanistan bas naziri Venizelosun teklifi ile Birlesmis Kralligin bas naziri Lloyd Corc terefinden ortaya atildi Izmirin isgali I Dunya Muharibesi sonrasinda Parisde toplanan beynelxalq sulh konfransinda muzakireye cixarildi ABS prezidenti Vudro Vilson bu teklife evvel qetiyyetle qarsi cixdi ancaq 25 mart hadiselerinden sonra daha yumsaq munasibet gosterdi 7 mayda Birlesmis Kralliq ABS ve Fransa Yunanistan donanmasinin Izmire gonderilmesine raziliq verdiler 36 Izmirin isgali qansiz basladi Hetta Izmirin isgalinin bir gun onceden bilindiyinden Osmanli ordusuna muqavimet gostermeme emri verilmisdi Ordu yunanlara teslim oldu Isgal gunu yunan ordusunun en amansiz birlikleri olan Evzon esgerleri seherde zefer paradi kecirdiler Bu zefer turu esnasinda turk zabitlerini sahil boyunca duzduler Eziz Nesin bu hadiseni daha sonra kitabinda bu sekilde tesvir etmisdir Bir turk zabiti Evzon esgerinin Zito Venizelos Yasasin Venizelos deye bagirmasini istediyi halda etmediyi ucun olduruldu Evzon esgerleri seheri her gezdiklerinde ve geri donduklerinde hemin zabitin nesini sunguleyirdiler Bu turk zabiti 22 defe sungulendi Yunanlar ele ilk gun bir cox turk herbci ve vetendasi oldurdu Belece isgal daha ilk gunde 400 neferin canini aldi Izmirin isgali turk ehalisi terefinden hiddetle qarsilandi Buradaki bir cox Osmanli zabitleri istefa vererek muqavimet ucun Anadolunun ic bolgelerine kecdiler Seherin mulki ehalisinin boyuk bir qismi de Anadoluya olan bu koce qosuldu 37 Izmir seheri ile birlikde Ayvaliq iki menteqe arasindaki sahil xetti Cesme yarimadasi ve Belkahveye qeder torpaqlar isgal edilmisdi 23 aprel 1920 ci ilde Ankarada TBMM nin acilmasindan sonra yunan ordusu Izmirden herekete kecerek Sevr muqavilesi ile italyan bolgesi olaraq qebul edilen Manisa Usak Denizli Balikesir Bursa seherlerini de isgal etmisdir Buna gore Yunanistan ile arasinda soyuqlasma olan Italiya ise bu isgaldan sonra Istiqlaliyyet muharibesi boyunca Ankara Hokumetini desteklemisdir 38 Teskilatlanma dovru RedakteParisde toplanan beynelxalq sulh konfransi o gunlerde aciqlanmasi gozlenilen turk sulh muqavilesini 1919 cu il may ayinda bilinmeyen bir muddete qeder erteledi 15 mayda Yunan quvveleri Antanta dovletlerinin qerari ile Izmiri isgal etdi Milli felaket olaraq gorulen bu hadise Turkiye miqyasinda mudhis bir milli calxalantiya sebeb oldu 23 mayda Fateh meydaninda ve Sultan Ehmed mescidinde turk tarixinin o dovre qeder ki en boyuk mitinqleri kecirildi Muqavimet fikri Ittihad ve Tereqqi yandaslarinin fikri olmaqdan cixaraq butun olkeye yayildi 39 21 iyunda Mustafa Kamal Pasa Anadoludaki muhum herbi birliklerin komandanlari olan Kazim Qarabekir Refet ve Eli Fuad Pasalar ve Egey bolgesindeki asayisi temin etmekde mesuliyyet dasiyan Rauf bey ile Amasiyada goruserek Amasiya beyannamesini yayimladi Beyanname milli musteqilliyin ancaq milletin ezm ve iradesi ile temin edileceyini vurgulayaraq olke capinda bir muqavimet herekatinin isaretini vermekde idi Kazim Qarabekir Pasa rehberliyinde Erzurumda toplanan Serq bolgesi Mudafaa i Huquq Cemiyyeti konqresi herbi vezifelerden istefa veren Mustafa Kamali konqres basqani secdi Konqres serq bolgesinin Ermenistana verilmesi ehtimalina qarsi muqavimet qerari alarken Turkiyenin inkisafi ucun Amerikan mandatligi fikrine hec bir ehtimal buraxmamaqda idi 4 sentyabr 1919 cu ilde Turkiyenin her bir yerinden gelen numayendelerin istiraki ile Sivasda toplanan konqres umumi seckiler kecirilib yeni Mebusan Meclisi quruluncaya qeder Istanbul Hokumetiyle butun resmi elaqelerin kesilmesi qerarini aldi Olke miqyasinda yeni bir idarecilik ve siyasi teskilatlanma qurmaq meqsedile Heyet i Temsiliyye quruldu Noyabr ayinda Adana Maras Antep ve Urfanin fransizlar terefinden isgalindan sonra Heyet i Temsiliyye terefinden idare olunan muqavimet herekati basladildi Muqavimet gozlenilmez ugura imza ataraq 1920 ci ilin may ayinda fransizlari ateskes imzalamaga mecbur etdi 40 Osmanli Meclisinin acilmasi ve Misak i Milli Redakte Dekabr ayinda kecirilen umumi seckiler neticesinde son Osmanli Meclis i Mebusani 1920 Mebuslar Meclisi yaradildi Meclise Anadoludan sadece Milli Mubarize terefdari millet vekilleri secildi Iki ayri yerden millet vekili secilen Mustafa Kamal Pasa haqqinda cixardilan hebs qerari sebebile Istanbula getmemesine gore Sivas konqresi basqan vekili olan Rauf Orbay Meclis uzvluyune secildi 28 yanvar 1920 ci ilde Mebusan Meclisi daha sonra Misak i Milli adi ile anilan Ehd i Milli Beyannamesini qebul etdi Beyanname Mudros muqavilesinin serhedleri icinde tam musteqillik temin edilinceye qeder mubarizeni davam etdirmeyi nezerde tuturdu 41 Osmanli Meclisinin legvi Redakte 16 mart 1920 ci ilde Meclis i Mebusan da daxil olmaqla Babi ali ve butun hokumet idareleriyle beraber Istanbul ingilisler terefinden faktiki olaraq isgal edildi Birlesmis Kralliq quvveleri Istanbulda olan basda Rauf bey olmaqla Milli Mubarize terefdari millet vekillerini hebs etdiler Bundan basqa teleqraf merkezleri de nezarete alinmis ve resmi daireler arasinda elaqe imkani qalmamisdi Bu veziyyete gore Anadolu Istanbul ve resmi meqamlarla ortaq hereketden mehrum qalmisdi Istanbuldaki bu fovqelade hal ortaya Osmanli dovletinin kimin idaresi ve hansi guclerin qanunlarinin kecerli oldugu sualini ortaya cixardi Bu zaman Mustafa Kamal Pasa Temsil Heyetinin rehberi olaraq beyanname yayimladi Bu herekatin Anadoluda Osmanli qanunlarinin kecerliliyine manee olmayacagindan ve her ne formada olursa olsun gorulecek tedbirlere Osmanli milletinin uyqarliq bacarigi xususile diqqet cekici oldugundan qanundan kenar hec bir is edilmemesi ve butun vezifelerin xususi diqqetli sekilde edilmesi heyatimizin realligidir 42 Yunan qosunlarinin Izmirdeki zefer paradi Bundan sonra Meclis 18 mart 1920 ci ilde toplanaraq ozunu buraxdigini aciqladi Meclisin ozunu buraxdigini aciqlamasi Sultanin 11 aprel 1920 ci ilde ikinci mesrutiyyenin sona catdigini aciqlamasi ile bir basqa meclis yaratma ehtimalini da mehv etmisdi Eyni gun Seyxulislam Durrizade Abdullahin Padisah ve Xelife quvveleri xaricindeki milli quvveleri kafir elan eden ve qetllerinin vacib oldugunu bildiren fetvasi Teqvim i Vekayi de yayimlandi Hakimiyyetin berpa edilmesi RedakteBu dovrde Boyuk Millet Meclisinin esas meqsedi qarsi tereflere Anadolunun ozunun imzalamadigi ve ya onun muzakiresinde olmadigi hec bir sulhun kecerliliyinin olmadigini qebul etdirmesi cehdleri idi Bir terefden de beynelxalq destek ve yardim axtarisina baslayaraq Batuminin geri verilmesi qarsiliginda Sovetlerden maliyye yardimi aldi Hemcinin Anadolunun muxtelif yerlerindeki intizamsiz muqavimet qruplarini teskilatlandiraraq nizami bir ordunun qurulmasi ucun addimlar atildi 43 Boyuk Millet Meclisinin acilmasi Redakte Osmanli meclisinin legv edilmesi yeni bir muessisler meclisinin cagirilmasini daha da labud etdi Muessisler meclisi ve seckilerle elaqedar 19 mart 1920 ci ilde beyanname yayimlandi Sultan Istanbulda idi ve meclisi Mustafa Kamal fovqelade selahiyyetlere sahib meclis olaraq teqdim etdi Seckilerin kecirilmesi ucun yayimlanan bu beyanname telebile Anadolunun her yerinde seckiler kecirildi 16 mart 1920 ci ildeki basqindan qurtulan millet vekilleri gizli yollarla Ankaraya kecdiler Boluda Duzcede baslayan ve Nallixan Beybazari etrafina yayilan usyanlar oldu Buna gore de secilen butun millet vekillerinin gelmesi gozlenilmeden Millet Meclisi ise basladi 44 TBMM 23 aprel 1920 ci ilde Ankarada Mustafa Kamal Pasanin rehberliyinde toplandi Bu tarixden etibaren Istanbul Hokumetinin tesiri Istanbul seheri ve etrafi ile kifayetlenerken Ankarada yaradilan TBMM ve hokumet faktiki olaraq Turkiyenin idareciliyini ele aldi Mustafa Kamal 24 aprel 1920 ci ilde Meclisin sedri secildi Daxili cebhe Redakte 1920 ci ilde Istiqlaliyyet muharibesi dovrunde usyan eden ve soygunculuqla mesgul olanlari orduya aid silah ve techizatlari ogurlayanlari casuslari ferarileri Milli Mubarizeye manee olmaq meqsedile propaqanda aparanlari muhakime etmek ucun Istiqlal Mehkemeleri quruldu Yene avqust 1921 ci ilde Tekalif i milliye qerarlari yayimlandi ve xalq milli vezifelerini yerine getirmeye tesviq edildi Hem Anadolu torpaqlarinin bir hissesinde yeni dovlet qurmagi meqsed kimi qebul eden hem de seltenet ve xilafet terefdari olanlar terefinden cixarilan usyanlar yatirildi Olke icindeki ermeni ve rum azliqlarin usyanlari da yatirildi 45 Usyanlarin adi Davam etmesiEli Bati hadisesi 11 may 1919 18 avqust 1919Eli Qalib hadisesi 20 avqust 1919 15 sentyabr 1919Birinci Bozqir usyani 29 sentyabr 1919 4 oktyabr 1919Ikinci Bozqir usyani 20 oktyabr 1919 4 noyabr 1919Birinci Ehmed Anzavur usyani 25 oktyabr 1919 30 noyabr 1919Birinci Duzce usyani 13 aprel 1920 31 may 1920Ikinci Duzce usyani 19 iyul 1920 23 sentyabr 1920Seyx Esref usyani 26 oktyabr 1919 24 dekabr 1919Qizilquyu hadisesi 28 oktyabr 1919 20 noyabr 1919Apa carpismasi 28 oktyabr 1919Dinek carpismasi 1 noyabr 1919Demirqapi carpismasi 15 noyabr 1919Ikinci Ehmed Anzavur usyani 16 fevral 1920 19 aprel 1920Quvayi Inzibatiyye 18 aprel 1920 19 aprel 1920Ucuncu Ehmed Anzavur usyani 10 may 1920 22 may 1920Birinci Yozqat usyani 15 may 1920 27 avqust 1920Ikinci Yozqat usyaniZile usyani 25 may 1920 21 iyun 1920Aynaciogullari usyani 1918 21 noyabr 1923Milli Asiret hadisesi 1 iyun 8 sentyabr 1920Cemil Ceto hadisesi 20 may 1920 7 iyun 1920Inegol hadisesi 20 iyul 1920 20 avqust 1920Copur Musa usyani 21 avqust 1920Qula hadisesi 27 iyun 1920 28 iyun 1920Konya usyani 2 oktyabr 1920 22 noyabr 1920Demirci Mehmed Efe usyani 1 dekabr 1920 30 dekabr 1920Cerkez Ethem usyani 27 dekabr 1920 23 yanvar 1921Kocgiri usyani 6 mart 1921 17 iyun 1921Intiqam alayi qiyami iyul 1920Pontus usyani 1920 dekabr 6 fevral 1923 TBMM nin acilisinda Mustafa Kamal Ataturk ve terefdaslari dua ederken Serq cebhesi Redakte I Dunya muharibesinin sonunda simal serq cebhesi Antanta dovletlerinin telebi ile 1914 cu il serhedlerine cekilmisdi Bu serhed Ardasen Yusifeli Beyazit xettinden kecirdi Serhedin diger terefinde 1918 ci ilde Ermenistan Demokratik Respublikasi quruldu Serq cebhesindeki hadiseler Rusiya imperiyasinda 1917 ci ilden sonra bas veren hadiselerle cox yaxindan elaqelidir Fevral inqilabi ile suqut eden carliq rejimi Oktyabr inqilabi ile birlikde yerini Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikasina buraxdi Bu iqtidar deyisikliyi hem Rusiya icinde hem de beynelxalq gucler fonunda muqavimetle qarsilanmisdir Meydana cixan ve cox qanli kecen Rusiya vetendas muharibesi bu dovrde bas vermisdir 46 1920 ci ilin sentyabrinda Turkiye SSRI razilasmasinin bas vermesinden sonra 28 oktyabr 1920 ci ilde Qarabekir Pasa komandanligindaki ordu 10 gun davam eden bir hucum sonunda Ermenistani mutleq meglubiyyete ugratdi 47 Bu hucumda turkler terefinden 6 esger ermeniler terefinden ise 95 esger olmusdur 48 1 dekabrda imzalanan Gumru muqavilesi ile turk ermeni serhedi 1878 ci il evvelindeki Osmanli rus serhed xettine cekildi Bu serhed bu gunki Turkiye Ermenistan serhedidir 2 dekabrda Qizil ordu Ermenistani isgal ederek musteqil Ermenistanin varligina son verdi Bundan sonra 16 mart 1921 ci ilde imzalanan Moskva muqavilesi de iki olke arasinda ehemiyyet dasiyan senedlerdendir Bu muqavileler davam etmekde olan Turk Istiqlaliyyet muharibesi dovrunde beynelxalq ictimaiyyetde huquqi olaraq taninan Istanbul hokumetine regmen Ankara Hokumeti terefinden beynelxalq miqyasda imzalandigi ucun diplomatiya sahesinde muhum yer tutur 49 El Cezire cebhesi Redakte Yunan ordusunun Bandirmaya daxil olmasi Birlesmis Kralliq ateskes imzalanmasindan sonra ilk is kimi Mosulu isgal etdi Britaniyalilarin bura gelmesi Mosul vilayetinde yasayan insanlari narahat etmisdi Insanlarin usyan etmesi de ozunu cox gozletmeden basladi 23 may 1919 cu ilde Zaho bolgesinde Seyx Mahmud Berzancinin rehberliyi ile usyan basladi Ingiltere bu usyani yatirsa da bu ilk usyanin ardindan 1920 ci ilde Telaferde yeni usyan basladi Ancaq ehtiyat quvvelerin gecikmesi neticesinde bu usyan ingilisler terefinden yatirildi Bu zaman daglarda muqavimet davam edirdi Muqavimet neticesinde Revanduz azad edilmisdi Ozdemir bey komandanligindaki Quvayi milliye destesi ve kurd tayfalari ile Mosul bolgesine hucuma kecmis ingilisleri Derbend doyusunde meglub etmisdi Ozdemir beyin quvveleri arasinda parcalanma yaratmaq ucun surgunde olan Seyx Mahmud Berzanci Mosula getirilerek azad edilmisdi Lakin o Ozdemir bey ile razilasaraq ona qosulmusdu Bundan sonra usyancilar Suleymaniyye seherini azad etmisdiler Lakin Bogazlar bolgesinde olan doyus veziyyeti sebebiyle buradaki quvvelerin coxu o bolgeye gonderilmis ve qalan quvveler ile ingilisler arasinda bas veren doyusler neticesinde Ozdemir beyin destesi meglub olmus Ozdemir bey ise Irana cekilmisdi Cenub cebhesi Redakte Turkiye Fransa cebhesi ve ya Cenub cebhesi milli quvvelerinin fransiz legioner quvvelerine fransiz elcezairli ve ermenilerden ibaret qarsi mubarizesinden ibaretdir Ingiltere Mosul Iskenderun Kilis Antep Maras Elbistan ve Urfani Fransa ise Adana Mersin ve Osmaniyeni isgal etmisdi Molla Mehmed Karayilan 6400 neferlik deste ile ozunden defelerle cox isgalci quvveleri Antepde meglub etdi Fransizlarin Adananin bu gun qesebeleri olan Hacin Saimbeyli Sis Kozan ve Pozantida xalqa verdikleri boyuk zulme gore onlara qarsi burada da usyan qalxdi Hacin qesebesinde fransizlarin qadinlari qaynar suya salmasi xeberi yayilandan sonra daha da siddetlenen usyan 2 iyun 1920 ci ilde merkez olan Sis Kozan menteqesini azad ederek qelebe ile yekunlasdi 50 Marasda Sudcu Imamin rehberliyini etdiyi mubarize sonunda burada qala bilmeyen fransiz qosunu seheri terk etdi 12 fevral 1920 Urfa seherinde Eli Saip Ursavas bey terefinden teskilatlandirilan turk muqavimeti de ugurla neticelendi Fransizlar 11 aprel 1920 ci ilde seheri terk etdi Antepliler 1 aprel 1920 ci ilde fransizlara qarsi usyan etseler de 9 fevral 1921 ci ilde teslim oldular 51 TBMM Fransa ile Ankara muqavilesini imzalayaraq cenub cebhesinden cekildi 52 Qerb cebhesi RedakteQerb cebhesinin yaradilmasi Redakte 20 sentyabr 1919 cu ilde polkovnik leytenant Ismayil Haqqi mayor Ismet kapitan Suleyman ve kapitan Muhazim beyler Quvayi milliye teskilati qurmaq ucun Kutahyada goruserek ehaliden 150 min lire iane topladilar Teskilatin rehberi olaraq polkovnik Nuzhet bey teyin olundu Evvelceden bu bolgede saxlanilan silah sursatin ingilislerin eline kecmemesi ucun gece ile seher kenarina dasinaraq gizledildi Mescidlerde xalq mubarizesine qarsi xutbelerin oxundugu ehalini silahi yere buraxmasini ucun tebligat aparildigi ucun Quvayi milliye teskilati beyanat yayaraq mubarizelerini sona qeder aparacaqlarini bildirdiler Neticede tekce Kutahyada xeyli silah sursat ve pul toplanildi 53 Istiqlaliyyet mubarizesinde esas cebhe olan Qerb cebhesi yunanlarin hucumuna qarsiliq olaraq faktiki olaraq 1920 ci ilin 25 iyununda qurulmusdu Cebhe komandani Eli Fuad Pasanin yunan hucumlari qarsisinda meglub olmasi sebebiyle o komandanliqdan azad edildi Qerb cebhesi TBMM qerari ile 2 hisseye bolundu Bu qerara gore Simal cebhesi Izmit Ertogrul Eskiseher Kutahya bolgesini ehate edirdi Ora komandan olaraq ise polkovnik Ismet bey teyin olundu Cenub cebhesi ise Afyonqarahisar Isparta Denizli Aydin Mugla Antalya Konya Silifke Nigde ve Adana bolgelerini ehate edirdi 54 Bura komandan olaraq Daxili Isler naziri Refet Bele teyin olundu Bu cebhelerde doyusecek ordunun sayi ilk quruldugu zaman 1 728 zabit ve 27 571 esgerden ibaret idi 55 Yunanistan ordusu Edirneye girerken 1920 ci il Yunan hucumlarinin xulasesi Redakte Bu dovrde yunanlar 8 avqust 1920 ci ilde Bursani 12 avqustda Izniki isgal etdi Simav bolgesinde turk qosunlarinin veziyyeti yaxsi deyildi Yunanlar Demircini tutmus Simava dogru irelilemekde idiler 5 sentyabr 1920 ci ilde yunanlar Gedizi tutaraq Efendi korpusune catdilar Buradan Kutahyaya 6 saatliq mesafe oldugundan ehali arasinda heyecanlar basladi Bir cox memurun aileleri Eskiseher ve Ankaraya getdi Bu zaman Usak da yunanlar terefinden ele kecirildi 56 Birinci Inonu doyusu Redakte Esas meqale Birinci Inonu doyusu Yanvar ayinin evvelinde general Papulasin basciligi altinda olan yunan ordusu Bursadan Eskiseher istiqametinde hereket etmeye basladi 57 9 yanvarda onlar ilk turk qosunlari ile rastlasib Inonu demir yolu stansiyasinda doyuse girdiler 58 Doyus axsam saatlarinadek davam etse de turklerin muqavimetini qirmaq munkun olmadi 59 10 yanvarda yunan diviziyasi Kovalca Akninar xetti digeri ise Yenikoy Teke Hayriye istiqametinde hucuma kecdi Ilk hemle ugurlu alindi ve Mustafa Fevzinin basciliq etdiyi turk mudafie korpusu geri cekilerek qerb cebhesinin komandani Inonunun mesleheti ile Cuxurhisarda cemlesdi Yunanlarin Kovalca Akninar xettini almaqlarina baxmayaraq yardima gelen elave turk destelerini gorub anladilar ki turkler bu hisseden cixmayacaqlar Elave doyuse hazir olmadiqlarini dusunen yunanlar 11 yanvar Inonu stansiyasindan geri cekildiler Bu doyusden sonra Polkovnik Ismet beye General rutbesi verilmisdir Ikinci Inonu doyusu Redakte Esas meqale Ikinci Inonu doyusu London Sulh Konfransinda teklif edilen sertlerin TBMM hokumeti terefinden redd edilmesinden sonra Antanta quvveleri isteklerinin mecburi olaraq qebul edilmesi ucun yunanlari yeniden hucuma kecmeye tesvik etdiler 60 Yunanlar Bursadan Eskisehere Usakdan Afyona dogru 23 mart 1921 ci ilde hucuma kecdiler Turkiye milli mudafie ordusu ile yunan ordusu arasinda bas veren Ikinci Inonu doyusunde Turk ordusu umumilikde 40 min esger olmaqla 235 agir tufeng 55 yungul tufeng ve 104 topa malik idi Yunan ordusu ise 30 min esger olmaqla 720 agir tufeng 3134 yungul tufeng ve 220 topa malik idi 61 62 63 Kazim Qarabekir Pasa Gumru muqavilesini imzalamaga gederken Birinci Inonu doyusunde meglub olan ve Bursa bolgesinde olan Ucuncu Yunan Qvardiyasi Usak bolgesinde olan Birinci Yunan Qvardiyasi London Konfransina getmek ucun hazirlanan turk numayendeleri hele yolda iken butun qapilari baglayaraq Afyonqarahisar ve Eskiseher istiqametlerinden hucuma kecdiler General mayor Ismet Inonu rehberliyindeki bolmeler qerargah Eskiseher olmaqla cenubdan simala dogru 11 24 ve 61 ci Piyada Divizyalari birinci xette 3 cu Piyada Divizyasi ve 1 ci Suvari Briqadasini ehtiyatli bir sekilde Inonu movqeyinde mudafie meqsedile herekete kecirdi Yunan ordusu doyusun ilk dord gununde cox ehemiyyetli qelebeler ele kecirerek 24 martda Dumlupinari 27 martda Afyonqarahisari ele kecirdiler Eskiseher istiqametinde hereket eden Yunan ordusu ise Birinci Inonu doyusunde istifade edilen yolla irelilemekde davam edirdi Inonu istiqametinde catisma 27 martda basladi Yunan quvveleri ilk gunlerde ehemiyyetli hucumlar etmesi neticesinde turk quvvelerine destek meqsedile Turkiye Boyuk Millet Meclisinde alinan qerarla Meclis Muhafize Briqadasi ile birikde Milli Tehlukesizlik Naziri Fevzi Caxmaq cebhe bolgesine yollandi Movqelerin muhafizesinde hec zeiflik gostermeyen ve emrleri son derece mukemmel yerine yetiren Qerargah reisi general mayor Ismet Inonu keyfiyyetli hucumlari neticesinde yunan quvveleri geri cekilmek mecburiyyetinde qaldilar Yunan ordusunun geri cekilmesi aninda turk suvarilerinin onlari teqib etmesi neticesinde coxlu sayda canli quvve itirdiler Ancaq cenub cebhesinde Afyonqarahisari isgal eden yunan quvveleri Cay Bolvaldin xettine qeder irelilemisdi Ancaq Yunan quvveleri 30 martdaki ikinci hucumlarinda da geri cekilmek mecburiyyetinde qaldilar ve Afyonqarahisari bosaltmaga mecbur qaldilar Geri cekilen Yunan ordusu turk suvarileri terefinden Yeniseher duzenliyinde agir meglubiyyete ugradildi 64 Yunanlarin meglubiyyeti qerb cebhesi komandani Ismet Inonu terefinden 1 aprel 1921 ci ilde TBMM sedri Mustafa Kamal Ataturk telegrafla bildirildi 65 66 Ikinci Inonu doyusu turk quvvelerinin qalibiyyeti ile basa catdi Yunan ordusu Inonu movqelerinden geri cekilmek mecburiyyetinde qaldilar Bu doyusde turk ordusu 44 zabit ve 637 esger itirdi 102 zabit ve 1720 esger yaralandi 10 zabit ve 1359 esger itkin ve esir goturuldu 3 esger edam edildi Yunan quvveleri ise 53 zabit ve 669 esger itirdi 149 zabit ve 2874 esger yaralandi 9 zabit ve 384 esger itkin ve esir goturuldu 67 Bu doyus neticesinde TBMM hokumeti varligini Avropa dovletlerine resmi olmasa da faktiki olaraq qebul etdirdi Turkiyenin daxilinde ve xaricinde nufuzu yukseldi 68 Avropa olkelerinde ingilis ve yunan siyasetine qarsi naraziliqlar basladi Bu qelebeden sonra fransizlar Zolquldaqdan italyanlar ise Cenubi Anadoludan tamamile cixdilar Eli Ehsan Pasa Dadayli Hemid ve ingilis numayendeleri Simali Iraq 1918 ci il Kutahya Eskiseher doyusleri Redakte 10 fevralda yunan hucumu Inonu Eskiseher Afyon ve Kutahya xettinde bir cebhede basladi Bu veziyyetde Mustafa Kamal Pasa cox itki vermeden ordunun Sakarya cayinin serqine cekilmesine qerar verdi 69 Yunanlarin bu hucumu neticesinde turk qosunlari geri cekilmeye mecbur oldu 70 Turk ordusu Sakaryanin serqinde toplanmaga basladi yunanlar da Sakarya cayinin qerb sahiline qeder irelilediler Bu doyus neticesinde Ankara hokumeti Eskiseher Afyon ve Kutahya Ankara Hokumetinin elinden cixdi Yunanlarin irelilemesine mane olmaq ucun Ankaraya geden butun demir yollari partladildi Meclis terefinden Mustafa Kamal 5 avqust 1921 ci ilde Bas Komandan secildi Mustafa Kamal bundan basqa 3 ay muddetine TBMM in orduya aid selahiyyetlerine de sahib oldu Sakarya meydan doyusu Redakte Esas meqale Sakarya meydan doyusu Turk ordusu Izmire daxil olarken 1921 ci ilin 23 avqust 13 sentyabr tarixlerinde bas veren ve turk milleti ucun olum qalim savasi olan Sakarya meydan doyusu istiqlaliyyet muharibesinde esas doyus olmusdur Bu doyusden evvel yunanlarin baslica hedefi Ankara istiqametinde irelileyerek turk ordusunu yox etmek ve Istiqlaliyyet muharibesininin simvolu ve muqavimet merkezi halina gelen Ankarani ele kecirmek idi 71 Belece turklerin muqavimeti yox edilmis olacaqdi Bezen Zabitler doyusu adlanan bu doyus 21 gun demek olar ki dayanmadan davam etmisdir 23 avqust 1921 ci ilde yunan ordusunun hucumu ile basladi Bas Komandan Mustafa Kamal Sakarya doyusunden evvel olkenin mudafiesini bele ifade etmisdi Xetti mudafie yoxdur sethi mudafie vardir O seth butun vetendir Vetenin her qaris torpagi vetendasin qani ile islanmadiqca buraxilmaz Onun ucun kicik boyuk her birlik oldugu movqeden atila biler feqet kicik boyuk her birlik dura bildiyi noqteden yeniden yunan quvvelerine qarsi cebhe teskil edib muharibeye davam eder Yanindaki birliyin geri cekilmeye mecbur qaldigini goren birlikler ona fikir vermemelidir oldugu movqede sonuna qeder durmaga ve direnmeye mecburdur Bu doyus turk ordusunun son mudafie doyusudur 72 Doyus turk ordusunun mutleq zeferi ile neticelenir Bu doyusun neticesinde yunan ordusunun hucum quvvesi tukedilmis turk torpaqlarini ele kecirme istek ve umidi yox olmus ordu mudafieyeye kecmisdir Sovetlerle Qars fransizlarla Ankara muqavilesi imzalanmisdir TBMM Anadoluda mutleq guc veziyyetine catmisdir Yunan ordusu Afyon Kutahya xettine qeder geri cekilmisdir Sakarya doyusu turk ordusunun milli qurtulus mubarizesinde son mudafie doyusudur Bu doyusden sonra Mustafa Kamala marsalliq rutbesi ve Qazi fexri adi verilmisdir 19 sentyabr 1921 Boyuk hucum Redakte Esas meqale Boyuk hucum Cerkez Ethem Mustafa Kamal Ataturk ve Quvvayi seyyare esgerleri Uzun bir hazirliq dovrunden sonra 26 avqust 1922 ci ilde Mustafa Kamalin bas komandanliginda Boyuk Hucum basladi 30 avqust 1922 ci ilde Dumlupinarda doyus oldu 73 Mustafa Kamal yunan ordusuna son zerbeni vurmaq ucun suretli sekilde hazirliqlara basladi Serq ve Cenub cebhelerinde tehlukesizlik tam temin olundugundan buradaki qosunlar Qerb cebhesine getirildi Orduda olan bezi eskiklikler temin edildi Dumlupinar doyusu Redakte Esas meqale Dumlupinar doyusu Mustafa Kamal pasa ve Sivas konqresinin uzvleri Sivas 1919 cu il Turkiyenin hucumu 1922 ci ilin avqust ayinin 25 den 26 na kecen gece V suvari korpusunun Kirke asirimi ile yunan mudafie xettinin arxasina kecmeyi neticesinde basladi Asirim irelileyen turk suvarilerinin asanliqla mehv etdiyi bir qrup yunan esgeri terefinden nezaret altinda saxlanilirdi turk suvarileri yunanlarin teleqraf xetlerini ve demiryol xettini kesmeye nail oldu her ikisi 26 avqustda saat 18 00 da bas vermisdir Belelikle yunanlarin Izmir ve Qara Hisar arasindaki elaqeleri ciddi formada kesildi 30 Avqustun 26 si seheri turk birinci ve ikinci ordulari eyni vaxtda hucuma kecdi Guclu artilleriya atesinden sonra Ikinci Ordunun hucumu yunanlari soka saldi ve turkler 5 ci yunan diviziyasinin Yunan I korpusunun bezi movqelerini ele kecirmeye nail oldu Turkler terefinden yeniden basladilan hucumlar az ugur elde etdi Elave quvvelerin gelmesiyle yunan 5 ci diviziyasi mehdud eks hucumlar ederek oz cebhesini berpa etdi Ikinci Ordu III korpusun movqelerine de hucum etmis ve neticede II korpusun komek etmesinin qarsisini almisdi 26 avqust 1922 ci il sabahi basladilan Boyuk hucumu Mustafa Kamal sexsen ozu Qocatepeden idare edirdi Esas zerbe quvvesi olmaqla I Ordu merkezden II Ordu simaldan III Ordu ise cenubdan hucuma kecdi Ugurla baslayan emeliyyatda yunan movqeleri ele kecirildi 27 avqustda Afyon yunanlardan geri alindi 30 avqustda yunan ordusunun boyuk bir qismi muhasireye alindi Bu quvvelerin boyuk bir qismi mehv edildi Yunan ordusu bas komandani General Trikopis esir alindi Kutahya yunanlardan temizlendi Bu doyuse Mustafa Kamalin sexsen ozu idare etdiyi ucun bezen Baskomandanliq meydan doyusu de deyilir Izmire geden yol acildi Izmirin azad edilmesi Redakte Esas meqale Izmirin qurtulusu Bas Komandan Mustafa Kamal Pasa 1 sentyabr 1922 ci ilde turk ordusuna yeni bir emr verdi emrin son basligi bele idi Ordular ilk hedefiniz Araliq denizidir 9 sentyabr gunu 1 ci Korpus Kamalpasaya 2 ci Korpus Manisaya 4 cu Korpus Turquta catdi Simalda Kazancibayirinda yunanlarin yerlesen movqelerine hucum eden 3 cu korpus dusmeni meglub ederek Bursaya girdi Turk suvarileri uc ilden cox muddetde isgal altinda olan Izmire girdi Suvariler Izmire daxil olarken bir nece yerde yungul ates acilmasindan basqa bir hadise olmadi Kordonboyundan kecerken bir Ingilis gemisi terefinden salamlandi Turk bayragi hokumet binasina ve Kadifeqalaya sancildi 74 Birinci Suvari Diviziya komandiri Mursel Pasa bir Fransiz herbi gemisinden elaqe yaradaraq Izmire girdiyini Ankaraya bildirdi Izmirde turk xalqinin sevinci o qeder boyuk idi ki esgerler cicek yagisi altinda qaldi Bas komandan Izmirin azad edilmesine gore orduya bu tarixi mektubunu yazdi Mustafa Kamal Ataturk dusunerken Qocatepe 1922 ci il Ilk qarsiya qoyulan hedefin Araliq denizine catmaqda ordunun gosterdiyi sey ve fedakarligi hormet ve teqdirle aniram Elde edilen boyuk qelebeninin qurucusu olan qiymetli dostlarima en semimi tesekkur ve tebriklerimi bildirirem Ordumuzun bundan sonraki hedeflerin alinmasinda da eyni fedakarliq ve yarismani gostereceyine inamim tamdir 9 sentyabr gunu 3 cu Korpus qosunlari Bursani mudafie eden yunan qosunlarini geri ataraq seheri xilas etdi Turk Ordusunun Izmir ve Bursani almasi ile Mustafa Kamal Pasa millete bir beyanname unvanladi Kiseli ve Meandr Vadisinden cekilen yunan qosunlari Seydikoy etrafinda qisa toqqusmadan sonra suvariler terefinden esir alindi 9 sentyabr gunu Menemen yandirilmadan azad edildi Seydikoy turk quvvelerinin eline kecdi Agila gelmez bir suretle irelileyen piyada birlikleri de bir gun sonra Bas Komandan ile birlikde Izmire gelmisdi 18 sentyabr 1922 ci il tarixine qeder aparilan Teqib Herekati ile butun Qerbi Anadoludaki yunan esgerleri serhedler xaricine cixarildi 15 may 1919 cu ilde Izmiri ve Anadolunun yarisini zebt ederek burada yunan Asiya Imperiyasini qurmaq isteyen yunan ordulari nehayet 18 sentyabr 1922 ci gununde regiondan tamamile temizlenmis oldu Teqib herekatinin ugurlu neticelenmesi tekce Qerbi Anadolunun yunanlardan temizlemekden ibaret deyildi Turk ordusunun etdiyi bu herekat ile Izmit zonasindan Istanbul bogazina Balikesir zonasindan Dardanel bogazina qeder heyati ehemiyyet dasiyan diger strateji hedefler de boyuk bir meharetle Antanta dovletlerinin isgalindan insidentsiz olaraq ve sulh yolu ile azad edildi Turkiye ordusunun qazandigi bu qelebe Mudanya barisigina geden prosesi basladi Turkiye Mudanya barisigindan sonra 24 iyul 1923 cu ilde Lozanna sulh muqavilesini imzaladi Qerb cebhesinin legvi Redakte Hal hazirda muzey kimi istifade olunan Sivas konqresinin kecirildiyi zal Boyuk hucumun ardiyca Mudanyada baslayan ateskes goruslerine Ismet pasa Qerb cebhesi komandani olaraq qatildi Mudanya barisiginin ardindan Ismet Pasa Qerb cebhesi komandanligindan ayrilaraq Xarici Isler naziri oldu Qerb cebhesi komandanligini Umumqosun Qerergah Reisi Fevzi Pasa tehvil aldi Lozanna muqavilesinin imzalanmasindan sonra muharibe ortami tamamen ortadan qalxdi ve 1 sentyabr 1923 cu ilde Qerb cebhesi legv edildi 75 London Sulh konfransi Redakte1921 ci ilin yazinda London Sulh Konfransi ile muttefiqler Sevr muqavilesini Ankara Hokumetine qebul etdirmek istediler TBMM hokumetinin sert munasibetinden sonra yunan ordusu bu defe Ankarani ele kecirmek ucun herekata kecdi Sakarya meydan doyusu bir guc gosterisi olaraq reallasmali idi Sonraki il 1922 ci ilin ilk yarisida bas tutmayan danisiqlarla kecdi Ortaya bir qeder yumsaldilmis Sevr muqavilesi atildi TBMM hakimiyyeti hamisini redd etdi 76 Sulhun temin edilmesi RedakteMudanya barisigi Redakte Esas meqaleler Canaqqala bohrani ve Mudanya barisigi Yoruk Eli Efe qrupu Mudanya barisigi turk halqinin Antanta dovletlerinin tecavuzune qarsi milli azadliq muharibesinin ugurla basa catdigi ve turk ordusunun Istanbula ve Frakiyaya hell edici hucuma hazirlasdigi bir seraitde baglanmisdi 77 Ilk evvel danisiqlarin uc gune basa catacagi gozlenilirdi Lakin Mudanyada aparilan danisiqlar oktyabrin 3 den 10 dek davam etmis bezen ise kesilmek tehlukesi qarsisinda qalmisdi hetta bir defe Antanta numayendeleri Turkiyenin Frakiyani bir ay erzinde bosaldaraq turklere qaytarmaq telebini oz hokumetleri ile razilasdirmaq ucun Mudanyani terk etmis Ismet pasa ise turk ordusuna Istanbul ve Frakiya uzerine irelilemek emri vermisdi 78 Mudanya barisigina gore yunan qosunlari Maritsa cayina qeder serqi Frakiyani Edirne seheri de dahil olmaqla bosaldib turklerin ihtiyarina vermeli Maritsanin sag sahili Qaraagac da dahil olmaqla ise sulh muqavilesi baglanana qeder muttefiqlerin ihtiyarinda qalmali idi Mudanya barisiginda Turkiye terefi guzeste gederek qarsidaki sulh konfransinin qeti qerarinadek Istanbul ve Bogazlar zonasina qosun yeritmemek barede ohdelik goturmusdu Mudanya barisigi turk halqinin qazandigi qelebenin beynelhalq seviyyede ilkin olaraq taninmasi ve tesdiqi idi Mudanya barisigini imzalamaqla Antanta dovletleri hem de TBMM hokumetini olkenin yegane qanuni hokumeti kimi tanidilar 79 Mudanya barisigi Lozanna sulh muqavilesi 1923 baglanana qeder quvvede olmusdur Monarxiyanin legvi Redakte Esas meqale Turkiyede monarxiyanin legvi Seltenetin legv edilmesine yol acan hadise Istiqlaliyyet muharibesinin ugurla neticelenmesinden sonra toplanmasi dusunulen konfransa Ankara ve Istanbul hokumetlerinin birlikde devet edilmeleridir 17 oktyabr tarixli teleqrafda serdezem Tevfiq pasa sulh konfransinda ortaq movqe numayis etdirmek ucun Mustafa Kamala muraciet etmisdir 20 oktyabr tarixli TBMM rehberliyine unvanlanmis ikinci teleqrafda Tevfiq pasa Babiali ile TBMM arasinda meqsed baximindan tam birlik oldugunu Sevr muqavilesini legv etdirmek ve isgalin neticelerini ortadan qaldirmaq ucun beraber sekilde mubarize aparildigini bildirerek milli birliyin onemini vurgulamis veten ugruna sexsi ambisiyalardan el cekilmesinin lazim oldugunu bildirmisdir 80 28 oktyabrda Isvecrenin Lozanna seherinde kecirilecek olan konfransa Istanbul ve Ankara hokumetleri resmen devet edilmisdir Bundan iki gun sonra toplanan TBMM Istanbul hokumetinin legvine dair 82 imzali qerari muzakire etmis lakin bir neticeye gele bilmemisdir 1 noyabrda Mustafa Kamalin mudaxile etmesinden sonra seltenetin legvi barede qerar qebul edilmisdir Eyni gunde alinan bir basqa qerarlarla 1 ve 2 noyabr gunleri milli bayram elan edilmisdir Mustafa Kamalin yazdiqlarina gore millet vekillerinin bir coxu seltenetin legvine qarsi cixmisdilar Nazirler kabinetinin rehberi Rauf Orbay evvelde buna qarsi cixmis lakin 20 oktyabrda Mustafa Kamalla gorusdukden sonra fikrini deyisdirmisdir Buna qarsiliq liberal fikirleri ile taninan Mersin numayendesi Selahetdin Koseoglu sonuna qeder muxalif qalmisdir Sesverme zamani ses kuyle aciq sesverme ve sayim isteyen millet vekillerine regmen sayim aparilmamis ve qerarin ses birliyi ile alindigi elan edilmisdir 81 Hem Rauf Orbay hem de Selahetdin Koseoglu sonradan qeleme aldiqlari xatirelerinde respublika qurulusuna prinsip baximindan qarsi olmadiqlarini sadece selteneti sexsi diktatorluq cehdlerine qarsi manee olaraq gordukleri ucun legvine qarsi olduqlarini yazmisdir Xeyanet i Veteniyye qanununda 15 aprel 1923 cu ilde edilmis olan deyisiklikle seltenetin legvine dair olan qerarnameye qarsi sozle ve ya metbu orqanlar vasitesile muxalif olmaq veten xainliyi hesab edilmis ve edamla cezalandirilmisdir Qerarin elanindan sonra serdezem Tevfiq pasa rehberliyinde 4 noyabr gunu son iclasini eden Osmanli hokumeti istefasini sultana teqdim etmisdir 5 noyabrda Ankara hokumetinin Istanbuldaki numayendesi Refet Bele pasa butun nazirlik numayendelerini Divanyoluna toplayaraq her cur fealiyyetlerine son vermelerini teleb etmisdir 7 noyabrda Babialideki nazirlik dairesi resmen bosaldilmis ve Osmanli dovletinin resmi qezeti olan Teqvim i Vekayinin nesrine son verilmisdir 82 Huquqi baximdan Xelife unvanini qoruyan VI Mehmed Vehdeddin 10 noyabrda son cume xutbesine qatilmis ancaq azadligina ve heyatina tehluke oldugunu sebeb gostererek 17 noyabrda Bogazicinde olan ingilis zirehli gemisi ile Maltaya getmisdi Bundan sonra 10 noyabrda TBMM veliehd Abdulmecid efendini Xelife elan etmisdir 83 Lozanna muqavilesi Redakte Esas meqale Lozanna muqavilesi 1923 Esas meqale Lozanna Sulh Konfransi Yunan esgerlerinin Izmire girisi 1923 cu il iyulun 24 de Turkiye ile Qerb dovletleri arasinda Lozanna razilasmasi imzalandi Turkiyenin indiki serhedlerini regiondaki statusunu mueyyen eden bu muqavile tarixin sonraki merhelelerinde bas verecek bir cox hadise ucun de platforma rolunu oynadi 84 Birinci dunya muharibesini meglub bitirenler arasinda olan Osmanli Turkiyesi faktiki olaraq suverenliyini itirmisdi 1920 ci ilde Yunanistanin tekidi ile imzalanmis Sevr muqavilesine esasen Osmanli dovletinin qeti serhedleri orduya malik olmaq huququ ve Araliq denizindeki adalara olan iddiasi legv edilmisdi Amma Yunanistandan basqa hec bir dovletin muqavilenin sertlerini tanimamasi Lozanna konfransinin cagirilmasina sebeb oldu 8 ay davam eden mubahiselerden sonra nehayet 1923 cu il iyulun 24 de tarixi Lozanna muqavilesi baglandi 85 Turkiye Suriya serhedi Fransizlarla imzalanan Ankara muqavilesinde mueyyen edilen serhedler qebul edilmisdir Iraq serhedi Mosul meselesinde razilasma mueyyen edilmediyi ucun bu movzuda Birlesmis Kralliq ve Turkiye hokumeti oz aralarinda gorusun razilasmali idi Bu mesele sonradan Mosuk problemine cevrilmisdir Turkiye Yunanistan serhedi Mudanya barisiginda mueyyen edilen serhedler qebul edildi Meric cayinin qerbindeki Qaraagac stansiyasi ve Bosnakoy Yunanistanin Qerbi Anadoluda etdiyi dagintilara qarsiliq doyus tezminati olaraq Turkiyeye verildi Adalar Midilli Limni Saqqiz Semadirek Sisam ve Ahikerya adalari ustunde yunan hakimiyyeti ile Osmanli dovletinin imzalamis oldugu 1913 cu il tarixli London muqavilesi Afina razilasmasinin adalar haqqindaki maddeleri ve 13 fevral 1914 cu il tarixinde Yunanistana bildirilen qerar adalarin herbi meqsedlerle istifade edilmemisi serti ile eyni formada qebul edilmisdir 86 Anadolu sahilinde uc milden az mesafede olan adalarin ve Bozcaada Gokceada ile Dovsan adalari uzerindeki turk hakimiyyeti qebul edilmisdir 87 Turkiye Iran serhedi Osmanli imperiyasi ile Sefevi dovleti arasinda 17 may 1639 cu ilde imzalanan Qesr i Sirin muqavilesine gore mueyyen edilmisdir Kapitulyasiyalar Tamamen legv edildi Azliqlar Lozanna Sulh muqavilesinde azliqlar muselman olmayanlar deye mueyyen eilmisdir Butun azliqlar turk kokenli olaraq qebul edildi ve hec bir sekilde ferqlendirilmeyecekleri bildirildi Muqavilenin 40 ci maddesinde bu yer almisdir Muselman olmayan azliqlara mensub turk vetendasalari hem huquq baximindan hem de tedbiq etmede diger turk vetendaslari ile eyni tutulacaqdi Xususile xerclerini ozleri odemek sertile her cur xeyriyye qurumlari ile dini ve sosial qurumlar her cur mektebler ve buna benzer tehsil qurumlari qurmaq idare etmek ve nezaret etmek buralarda oz dillerini serbest sekilde istifade etmek dini ayinlerini yerine yetirmek kimi meselelerde beraber haqqa sahib olacaqlardir 88 Qerbi Trakyadaki turklerle Istanbuldaki rumlar xaricinde Anadolu ve Serqi Trakyadaki rumlar ile Yunanistandaki turklerin mubadile edilmeleri qerara alinmisdir Muharibe tezminatlari Antanta dovletleri I Dunya muharibesine gore teleb olunan tezminatlari istemediler Turkiye temir islerine gpre Yunanistandan 4 milyon altin teleb etdi lakin bu istek qebul edilmedi 89 Buna qarsiliq 59 cu madde ile Yunanistan muharibe cinayeti islediyini qebul etdi ve Turkiye tezminat isteyinden el cekdi sadece muharibe tezminati olaraq Yunanistan Qaraagac bolgesini Turkiyeye vermeli oldu 90 Osmanli borclari Osmanli borclari Osmanli imperiyasindan ayrilan dovletler arasinda bolundu Turkiyeye dusen hissenin kredit yolu ile fransiz franki olaraq odenmesine qerar verildi Buyun u Umumiyye idare heyetinde olan meglub alman imperiyasi ve Avstriya Macaristan imperiyasi dovletlerinin numayendeleri idare heyetinden cxiardilmis ve qurumun fealiyyeti davam etdirilerek muqavile ile birlikde yeni vezifeler verilmisdir Bogazlar Bogazlar meselesi konfransda en cox muzakire olunan mesele olmusdur Sonunda muveqqeti hell tapilmisdir Buna gore herbi olmayan gemi ve teyyareler sulh zamaninda bogazlardan kece bilerdi Bogazlarin her iki terefi herbsizlesdirilib kecisi temin etmek ucun rehberi turk olan beynelxalq qurum yaradilirdi Bu deyisikliklerin Milletler Cemiyyetinin teminati altinda davam etdirilmesine qerar verilirdi Belece bogazlar bolgesine turk herbcilerinin girmesi qadagan edilirdi Bu veziyyet 1936 ci ilde imzalanan Montro Bogazlar muqavilesi ile deyisdirilmisdir 91 Xarici mektebler Tehsillerine Turkiyenin teyin edeceyi qanunlar esasinda davam etmesi qerara alindi Kilseler Dunya Ortodokslarinin dini lideri veziyyetindeki kilsenin Osmanli dovleti zamanindaki butun ustunluklerinin legv etdirilerek sadece dini isleri yerine yetirmek serti ile ve bu movzuda yerilen sozlere guvenilerek Istanbulda qalmasina icaze verildi Lakin muqavile metnine kilsenin statusu barede hec bir soz yazilmamisdir 92 Kipr Osmanli dovleti ruslara qarsi ingilisleri yanina ceke bilmek ucun 1878 ci ilde Kipri muveqqeti olaraq Birlesmis Kralliq idareciliyine vermisdi Birlesmis Kralliq I Dunya muharibesinin baslamasindan sonra 5 noyabr 1914 cu ilde Kipri torpaqlarina qatdigini resmen elan etmisdir Osmanli dovleti bu qerari tanimamisdir Turkiye Lozanna mquqavilesinin XX maddesi ile Birlesmis Kralligin Kiprdeki suverenliyini tanimisdir 93 Bununla yuz illerle davam eden turk yunan ixtilafi qismen hellini tapdi ve iki dovlet arasindaki serhed deqiqlesdirildi Egey denizindeki xirda adalar bolusduruldu Bir milyona yaxin yunan Turkiyeden Yunanistana 500 min turk ise Yunanistandan Anadoluya koc etdi Lozanna razilasmasi faktiki olaraq Turkiyeni Dardanel ve Bosfor bogazlarindaki haqlarindan mehrum etdi Turkiye bu qiymetli kecidler uzerindeki haqlarini bir de 1936 ci ilde imzalanmis Montro sazisi ile geri ala bildi Lozanna muqavilesi hem de Osmanli serhedleri daxilinde yasayan ermeni ve yehudilerin statusunu mueyyen etdi Bu milli azliqlar tam huquqlu Turkiye vetendasi elan edildi Amma Lozannada hellini tapmayan meqamlar da oldu Iraqla Turkiye serheddindeki Mosul vilayetinin statusunun qeyri mueyyen qalmasi Kipr meselesinde raziligin tam elde edilmemesi sonradan regionda ciddi munaqiselerin formalasmasina getirib cixardi 94 Samsunda nesr olunan ilk tebligat afisalarindan biri Halaskaran i IslamRespublikanin elani Redakte1 noyabr 1922 ci ilden etibaren seltenetin olmadigi olke meclis hokumeti terefinden idare edilirdi Bu hokumet sisteminde her nazir meclis terefinden secildiyine gore bir birine uyusmayan adamlarin bir araya geldiyi hokumet formasina yol acirdi Bundan elave her nazirlik ucun uzun muddet davam eden mubahiseler yasanirdi Yeni meclis secildikden sonra qurulan Icra Vekilleri Heyetinin uzvleri bu sertlerle islemeyin cetinliyinden sikayet edirdi 95 Hokumetin zeifliyi 23 oktyabrda tamamile ortaya cixdi Hem de Daxili Isler naziri olan Icra Vekilleri Heyetinin sedri Fethi bey Daxili Isler naziri vezifesini Ferid Teke buraxmaq istemis lakin meclis bunu qebul etmeyerek Erzincan millet vekili Sabit beyi secmisdi TBMM in ikinci sedri Eli Fuad da bu vezifesinden Yusif Kamali namized gostererek istefa vermis lakin meclis qebul etmeyerek Rauf beyi secmisdi 95 Bundan sonra Meclis sedri olan Mustafa Kamal 25 oktyabr 1923 cu ilde hokumeti Canqayada topladi Iclasda Vekiller Heyetinin istefa etmesine ve yeni secilecek Vekiller Heyetinde vezife almamasina qerar verildi 96 Belece olkeni respublikanin elanina aparacaq hokumet bohrani yarandi 27 oktyabr 1923 cu ilde Vekiller Heyetinin istefasi TBMM de oxunduqdan sonra yeni Vekiller Heyeti qurma yolunda isler basladildi Muxalifetin yeni hokumet qurma cehdleri netice elde ede bilmedi 28 oktyabrda Canqayadaki axsam yemeyinde Ismet pasa Fethi bey Kazim pasa Kemaleddin Sami pasa Xalid pasa Rize deputati Fuad ve Afyon deputati Rusen Esref beri qonaq olaraq qebul eden Mustafa Kamal hokumet bohranindan cixma yolu barede danisdi ve qonaqlarina sabah respublikani elan edeceyik dedi 97 Yemekden sonra Mustafa Kamal ve Ismet pasa birlikde qanun layihesini hazirladi 29 oktyabr 1923 cu ilde Mustafa Kamal Pasa millet vekilleri ile gorusdukden sonra qanun layihesini hazirlayaraq Respublika teklifini TBMM e verdi Meclis layiheni qebul etdi 98 Belece Turkiye dovletinin idarecilik formasi Respublika adi ise Turkiye Respublikasi olaraq mueyyen edildi Ataturk qurulan Turkiye Respublikasinin ilk prezidenti oldu Yardimlar RedakteSSRI desteyi Redakte VI Mehmed Maltaya getmek ucun saraydan ayrilarken Moskvadan gelecek olan yardimlari ilk defe teskil eden sexs Enver pasanin emisi Xelil Qut olmusdur 99 Istanbulda hebsde olan Xelil pasa qacaraq Sivasa gelmis bundan sonra ise Mustafa Kamal terefinden Naxcivandan Azerbaycana gonderilmisdir Bu zaman Xelil pasa Xarici Isler Naziri Cicerin ve komekcisi Karaxanla gorusub anti ipmerialist cebhe teklif ederek herbi ve maliyye yardimi istemisdi Bunun ardinca Herbi komissar Lev Kamenyev ile de goruserek gizli qalmaq sertile bir milyon lire deyerinde qizil 60 min tufeng 108 sehra topu ve 12 agir top yardimi edilmesinde raziliga geldi 100 Azerbaycandaki Enver pasanin qardasi Nuru Pasanin Killigil fealiyyetlerine gore gecikme olsa da 2 iyul 1919 cu ilde yardim heyeti yola cixdi 101 Heyet yardimin ilk merhelesi kimi 125 000 lire deyerinde olan 500 kq qizil ve Cicerinin Mustafa Kamal Pasaya mektubunu aparirdi 102 Xelil pasa 3 avqustda yazdigi raportunda 6 sandiq icinde 500 kq qizil ile yola cixdigini yanlarinda iki muselman Qizil Ordu zabitinin ve 20 esgerin oldugunu yazmisdir 103 Azerbaycan uzerinden Anadoluya kecerken ermeni hucumlari sebebile yardimin hamisinin toplu formada catdirilmasi mumkun olmadi 104 Heyet bolundu ve qizillarin 1 3 i Karakosede indiki Agrida tumen komandani Cavid beye bir basqa menbeye gore Kazim Orbaya 105 teslim edildi 106 107 108 27 avqust gunu Karakoseye catan Sovet heyetinin getirdikleri ile birlikde toplam qizil miqdari 400 kq oldu Qizilin bir qismi yolda buraxilmisdi 102 Cavid bey Sovet heyetini 8 sentyabrda Erzuruma catdira bildi Heyeti qarsilayan Qarabekir Pasa Ankaraya teleqram gondererek xeberi verdi Kazim Qarabekir pasa 200 kq qizil Serq Cebhesinin ehtiyaclari ucun ayirdiqdan sonra yerde qalan 200 kq qizili Sovet numayende heyeti ile birlikde Ankaraya gonderdi 103 Xelil pasanin ugurlu gorusmelerinden sonra Anadolunun mubarizesi ucun kritik bir vaxt olan 4 11 sentyabr 1919 cu il tarixinde Sivas konqresine Mahmudov adinda Sovet numayendesi qatildi 109 110 Yardimlarin toplam miqdari haqqinda deqiq melumatlar yoxdur elde olan melumat ve senedler arasinda uygunsuzluqlar var 111 Bunun esas sebebi Ankara Hokumetinin alinan yardimlari munkun olan qeder gizli saxlamaq isteyi idi Xususile de Qara deniz vasitesile gelen yardimlarin bilinmesinin bu yolda yoxlamalari artiracagini dusunurduler 112 Hemcinin de tehvil teslim zamani qeydiyyatin aparilmadigi herbi sursatlarin ferqli adlarla qeyd edilmesi kimi hallar da senedlerdeki qeydiyyatlarin bir birile uygun olmamasina serait yaratmisdir Lakin umumi olaraq qebul edilene ve Sovet senedlerine gore Sovetler terefinden Istiqlaliyyet muharibesi ucun edilen 125 000 lire deyerindeki qizildan elave gonderilen silah sursat siyahisi beledir 113 114 115 Sursat EdedTufeng 39 000Pulemyot 327Top 54Fiseng 63 milyonTop mermisi 147 000Ovcu gemisi 2El bombasi 4 000Qilinc 1 500Eleyhqaz 20 000 Mustafa Kamal Ataturk yardim getiren Sovet numayendeleri ile birlikde cay fasilesinde 1921 ci ilin aprel may ve noyabr aylarinda uc merheleli formada umumi 6 500 000 qizil rubl deyerinde yardim edilmisdir Sovetlerin bu muddetde etdiyi qizil rubl yardimi umumi 17 500 000 qizil rubl deyerinde olmusdur 116 1922 ci ilde Iosif Stalin ve Orcenikidze kimi kommunist liderleri yardimin dayandirilmasini mudafie etseler de Vladimir Lenin ve Lev Trotski yardimin davam etdirilmesini temin etmisdiler 113 Sovetlerin Istiqlaliyyet muharibesine yardimi Boyuk hucumdan evvelki hesablara gore 35 faiz hendeverinde olmusdur 117 En boyuk yardimlar basda Istanbul olmaqla isgal altindaki torpaqlardan qacirilan silah ve sursat satinalmalar Imalat i Herbiyye ve Tekalif i Milliye vasitesile temin edilmisdir Bundan basqa 16 mart 1921 ci il tarixli Moskva muqavilesi ile verilen siyasi destek de cox ehemiyyetli olmusdur 118 119 Digerleri Redakte Boyuk Britaniya Qerbi Anadolunu isgal eden Yunanistan ordusuna siyasi ve maliyye desteyi verse de yunan hokumetinin israrli teleblerine baxmayaraq yunan ordusuna telimci sifetiyle bele zabit gondermemisdir Yunanistana Boyuk Britaniyanin herbi yardimlari texminen 1922 ci ilin evvellerinde kesilmisdi Istiqlaliyyet muharibesi zamani qeyri nizami turk quvveleri Adana Maras Antep ve Urfani isgal eden fransiz ordusuna qarsi savasmisdir 1919 cu ilin dekabr 1920 ci ilin may aylari arasinda 6 ay davam eden toqqusmalar 31 may 1920 ci ilde ateskes ile neticelendi Bu tarixden sonra Fransa beynelxalq arenada umumilikde Ankara Hokumetini desteklemis 1921 ci ilin oktyabrinda Anadoludan cekilen quvveleri turk terefine xeyli sayda silah ve sursat tehvil vermisdir 1919 cu ilin mayinda Izmirin yunanlar terefinden isgalini ozune qarsi yonelmis bir hucum kimi deyerlendiren Italiya Istiqlaliyyet muharibesi erzinde turk terefini desteklemisdir Hetta 1919 cu ilin yazinda Qusadasi cebhesinde yunan ve italyan quvveleri toqqusmusdur 120 Qalereya Redakte turk piyadalari Istiqlaliyyet muharibesi komandanlarindan bezileri Mustafa Kamal Ataturk ve terefdarlari TBMM nin acilisinda Cerkez Ethem ve Mustafa Kamal Ataturk 1925 ci ilde Hesen Sebri terefinden hazirlanmis Xatire i ZeferHemcinin bax RedakteTurkiye Respublikasi Mustafa Kamal Ataturk I Dunya Muharibesi Kazim Qarabekir Lozanna muqavilesi 1923 Ismet Inonu Fevzi Caxmaq Istiqlal MarsiQeydler Redakte Bu muharibelerin her biri Turkiye Istiqlaliyyet muharibesinin ayrica bir cebhesini teskil edir Serq cebhesi Cenub cebhesi ve Qerb cebhesiIstinadlar Redakte Jelavich Barbara 1983 History of the Balkans Twentieth century Cambridge University Press seh 131 ISBN 978 0 521 27459 3 Dzhamil GASANLY 2013 ISTORIYa DIPLOMATII AZERBAJDZhANSKOJ RESPUBLIKI PDF 2014 12 21 tarixinde orijinalindan PDF arxivlesdirilib Istifade tarixi 2016 10 28 invisible char Huseyin Adiguzel Ataturk Nerimanov ve Kurtulus Savasimiz 2014 12 24 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2016 10 28 RUS YARDIMI DEGIL BUHARA EMIRLIK HAZINESI ALTINLARI Iki Halk Kahramani M Kemal Ataturk ve M Ali Cinnah 2015 06 02 tarixinde kulturturizm gov tr arxivlesdirilib bad url Hindistan Muslumanlarinin Milli Mucadelede Turkiye ye Yardimlari 2017 12 13 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib The Place of the Turkish Independence War in the American Press 1918 1923 Bulent Bilmez Antanta dovletlerinin nezareti altinda qerbi Turkiyenin Yunanistan ordulari terefinden isgali aralarindaki anlasilmazliq aciq ve ictimaiyyete melumdu Italyanlar evvelce bu isgala qarsi cixdilar ve Kamalistlere gizli komek etmeye basladilar Antanta arasinda bu munaqise ve Kamalistlere Italyan desteyi muntezem olaraq Amerika metbuatinda bildirildi Orijinal metn ing the occupation of western Turkey by the Greek armies under the control of the Allied Powers the discord among them was evident and publicly known As the Italians were against this occupation from the beginning and started secretly helping the Kemalists this conflict among the Allied Powers and the Italian support for the Kemalists were reported regularly by the American press Western Society for French History Meeting Proceedings of the Annual Meeting of the Western Society for French History New Mexico State University Press 1996 sayfa 206 Briton Cooper Busch Mudros to Lausanne Britain s Frontier in West Asia 1918 1923 SUNY Press 1976 ISBN 0 87395 265 0 sayfa 216 British Indian troops attacked by Turks thirty wounded and British officer captured Warships guns drive enemy back New York Times June 18 1920 Allies occupy Constantinople seize ministries Turkish and British Indian soldiers killed in a clash at the War Office New York Times March 18 1920 ABD Turkiye nin paylasilmasi nda nasil rol almisti 1 2 Ergun Aybars Turkiye Cumhuriyeti Tarihi 1 Ege Universitesi Basimevi 1986 sayfalar 341 348 Osman Akandere 1923 Yili Ortalarinda Uluslar Arasi Kizilhac Komitesince Gorevlendirilen Heyetin Anadolu daki Teftis Gezileri ve Hazirladiklari Rapor Arxivlesdirilib 2011 12 10 at the Wayback Machine Ataturk Arastirma Merkezi Dergisi Sayi 53 Cilt XVIII Temmuz 2002 Ahmet Ozdemir Savas Esirlerinin Milli Mucadeledeki Yeri Ankara Universitesi Turk Inkilap Tarihi Enstitusu Ataturk Yolu Dergisi Cilt 2 Sayi 6 Yayin Tarihi 1990 sayfa 325 333 PDF sayfa 5 13 Epitomos Istoria Ekstrateias Mikras Asias 1919 1922 Abridged History of the Campaign of Minor Asia Directorate of Army History Athens 1967 Table 2 Yunanca Ali Cimen Goknur Gogebakan Tarihi Degistiren Savaslar Timas Yayinevi ISBN 9752634869 2 Cilt 2007 sayfa 321 Pars Tuglaci Tarih boyunca Bati Ermenileri Pars Yayin 2004 ISBN 975 7423 06 8 sayfa 794 Christopher J Walker Armenia The Survival of a Nation Croom Helm 1980 sayfa 310 Harp Tarihi Dairesi Kitapligi Resmi Yunan Harp Tarihi Kucuk Asya Seferi II Cilt Berman Seri 2003 Islamism Revolution and Civil Society Perspectives on Politics 1 2 258 doi 10 1017 S1537592703000197 Madeley John T S and Zsolt Enyedi Church and state in contemporary Europe the chimera of neutrality p 2003 Routledge Jean Bauberot The secular principle Arxivlesdirilib 2008 02 22 at the Wayback Machine Simsir Bilal Ankara nin Baskent Olusu turk atam gov tr 4 may 2013 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 15 March 2013 Hanioglu Sukru 2011 Ataturk An Intellectual Biography Princeton University Press seh 53 Feldman Noah Fall and Rise of the Islamic State Princeton University Press 2008 p 2 Jacob M Landau Ataturk and the Modernization of Turkey seh 57 Cleveland William L amp Martin Bunton A History of the Modern Middle East 4th Edition Westview Press 2009 s 82 Vahdettin M Kemal ve Milli Mucadele yalanlar yanlislar yutturmacalar Turgut Ozakman 1 2 Baskin Oran ed Turk Dis Politikasi Iletisim Yay 2001 C I sf 146 1 2 20 Yuzyil Siyasi Tarihi Fahir Armaoglu 5C 1 2 Zekeriya Turkmen Istanbul un Isgali ve Isgal Donemindeki Uygulamalar 13 Kasim 1918 16 Mart 1920 Arxivlesdirilib 2011 12 10 at the Wayback Machine ATATURK ARASTIRMA MERKEZI DERGISI Sayi 53 Cilt XVIII Temmuz 2002 Zekeriya Turkmen Iyul 2002 Istanbul un Isgali ve Isgal Donemindeki Uygulamalar 13 Noyabr 1918 16 Mart 1920 Ataturk Arastirma Merkezi Dergisi 2011 12 10 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2018 02 22 Sina Aksin Ana Cizgileriyle Turkiye nin Yakin Tarihi s 137 1 Arxivlesdirilib 2011 12 10 at the Wayback Machine Kuva yi Milliye nin Askeri Acidan Etudu Ataturk Arastirma Merkezi Lord Kinross Ataturk ISBN 0 688 01084 9 Vilyam Morrou amp Co 1969 sehife 154 Allies lost 300 in Smyrna fighting New York Times 21 May 1919 ing Stevart Metyu Izmirde Felaket Arxivlesdirilib 2016 03 05 at the Wayback Machine 54 buraxilis 2004 27 Fevral 2014 cu ilde alindi Ingilis dilinde Ulusal Ant Misak i Milli ttk gov tr 28 yanvar 1920 parameter ignored Nejat Kaymaz Misak i Milli Uzerinde Yapilan Tartismalar Hakkinda VIII Turk Tarih Kongresi Ankara 1977 s 2 Metin Ayisigi Milli Mucadelede Develi T C Balikesir Universitesi 2005 12 19 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2018 02 23 Arxivlenmis suret 2002 06 22 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2018 02 22 TURK ISTIKLAL HARBI SIRASINDA MEYDANA GELEN AYAKLANMALAR mevzuvatan com 06 May 2011 12 August 2011 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 23 February 2018 Metin Ayisigi Milli Mucadelede Develi T C Balikesir Universitesi 2005 12 19 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2018 02 23 Dr Yunus Kobal Milli Mucadelede Ic Ayaklanmalar Hacettepe Universitesi Vikikaynak Qars muqavilesi Anahide Ter Minassian La republique d Armenie 1918 1920 La memoire du siecle editions complexe Bruxelles 1989 ISBN 2 87027 280 4 sayfa 220 ISTIKLAL HARBI NIN ANA HATLARI Arxivlesdirilib 2008 08 14 at the Wayback Machine Turk Tarih Kurumu Andrew Andersen TURKEY AFTER WORLD WAR I LOSSES AND GAINS Ingilisce conflicts Cezmi Yurtsever saimbeyli tarixi Ulvi Kurtulus Milli Mucadele 2007 12 19 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2018 02 23 Ahmet Mumcu 1984 Tarih acisindan Turk devriminin temelleri ve gelisimi 1984 Tarih acisindan Turk devriminin temelleri ve gelisimi Ankara Inkilap Yayinevi seh 80 Uzuncarsili I H Kutahya Sehri Istanbul Devlet Matbaasii 1932 s 180 181 183 Kate Fleet Suraiya Faroqhi Resat Kasaba 2008 The Cambridge History of Turkey IV Cambridge University Press seh 138 Uzuncarsili I H Kutahya Sehri 1932 sayfa 185 Genelkurmay Baskanligi Turk Istiklal Harbinde Bati Cephesi C II 2 Kisim Ankara 1999 sayfa 225 Turk Istiklal Harbi VI Cilt Istiklal Harbinde Ayaklanmalar T C Genelkurmay Harp Tarihi Baskanligi Resmi Yayinlari Ankara 1974 sayfa 236 237 General Trikupis Hatiralarim Ceviren Ahmet Angin Husnutabiat Matbaasi 1967 Sayfa 67 Savaslar ve Antlasmalar TBMM ne karsi ayaklanmalar Arxivlesdirilib 2012 10 13 at the Wayback Machine kurtulussavasi org Ismet Inonunun Lozannadaki musahibesi KurtulusSavasi Ord Savaslar ve Anlasmalar Qerb Cebhesi 2011 08 11 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2018 02 23 Epitomos Istoria Ekstrateias Mikras Asias 1919 1922 One Volume History of the Campaign in Asia Minor 1919 1922 History Department of Army Athens 1967 page 116 Ikinci Inonu Muharibesi 2015 11 20 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2018 02 23 Sebahattin Selek Anadolu Ihtilali Ankara 1968 s 233 Harp Tarihi Vesikalar Dergisi s 55 Vesika No 1255 Nutuk Ankara 1982 c 2 s 394 Selahattin Turk Kurtulus Savasinda ikinci inonu Meydan Muharebesi istanbul 1933 90 sayili Askeri Mecmua nin eki s 140 Nutuk c 2 s 394 Turgut Ozakman Vahidettin M Kemal ve Milli Mucadele 7 basim s 500 Epitomos Istoria Ekstrateias Mikras Asias 1919 1922 One Volume History of the Campaign in Asia Minor 1919 1922 History Department of Army Athens 1967 5 Agustos 1337 1921 TBMM Gizli Celse Zabitlari Nutuk ta Sakarya Meydan Muharebesi yan baslikli bolumde bu konu anlatilmistir Christopher Chant Warfare of the 20th Century Armed Conflicts Outside the Two World Wars Chartwell Books Inc New Jersey 1988 ISBN 1 55521 233 6 sayfa 23 Nutuk Buyuk Millet Meclisince bana Musir rutbesiyle Gazi unvani verilmesi yan baslikli bolum Jelavich Barbara 1983 History of the Balkans Twentieth century Cambridge University Press seh 131 ISBN 978 0 521 27459 3 Atalay Kerrar Esat Izmir in Isgali ve Mustafa Kemal Yenicag gazetesi 9 sentyabr 2014 parameter ignored suggest Atilla Nedim Aciyi tazelemeden unutmamak mumkundur Egedensoz com 9 sentyabr 2016 Istifade tarixi 11 sentyabr 2016 Biography on biyografi net Eraslan Cezmi 2005 Mudanya Mutarekesi TDV Diyanet Islam Ansiklopedisi Istanbul Turkiye Yayinevi 357 358 Isgal Kuvvetlerinde Ek Donanma ve Birlikler ABD den gonderilen 12 Savas Gemisi Son Sadrazamlar Istanbul Muteverrih yayinlari 2010 first missing last TBMM Hukumeti donemi PDF Turkce 1920 D Mehmet Dogan 2013 Turkiye Cumhuriyeti Tarihine Giris Istanbul Yazar Yayinlari seh 184 Gozler Kemal 1921 Teskilat i Esasiye Kanunu http www anayasa gen tr Bursa Ekin Kitabevi Yayinlari 2000 say 44 55 ten alinmistir parameter ignored suggest Kurtulus Savasi nda Isgal Kuvvetleri Zafer in ardindan ABD ce gonderilen 13 Savas Gemisi TDV Islam Ansiklopedisi Adalar meselesi 33 seh 354 Fuat Ince Lozan Baris Antlasmasi ve Ege Adalari Ankara Ankara Universitesi Turk Inkilap Tarihi Enstitusu seh 122 Doc Dr Ozge Yucel 11 02 2007 Lozan Baris Antlasmasi nda Azinliklar Turkce Turk Hukuk Sitesi TDV Islam Ansiklopedisi Adalar meselesi 27 seh 215 Cagla D TAGMAT 2014 LOZAN BARIS KONFERANSI NA YUNANISTAN TARAFINDAN BAKIS VENIZELOS UN DUNYASINDA LOZAN Ankara Turkiye Tarihi Arastirmalari seh 162 Carnegie Endowment for International Peace Treaty of Lausanne Ingilisc TDV Islam Ansiklopedisi Adalar meselesi 12 seh 357 TDV Islam Ansiklopedisi Adalar meselesi 25 seh 357 Kurtulus Savasinda Musevi Cemaati ve Hahambasi Hayim Nahum Efendi Genelkurmay Baskanligi Turkiye 2003 1 2 Omer Aymali Cumhuriyet nasil ilan edilmisti Turkce Dunya Bulteni Istifade tarixi 2011 29 oktyabr Hemze Eroglu Turkiye Cumhuriyetinin Ilan PDF Turkce Ataturk Arastirma Merkezi Dergisi 2016 12 02 tarixinde orijinalindan PDF arxivlesdirilib Mustafa Kamal Ataturk 2004 Nutuk Ankara Ataturk Arastirma Merkezi seh 231 Gozler Kemal 1921 Teskilat i Esasiye Kanunu http www anayasa gen tr Bursa Ekin Kitabevi Yayinlari 2000 say 44 55 ten alinmistir Istifade tarixi 2 dekabr 2016 Pakman Bulent dekabr 2015 Kurtulus Savasina Sovyet Yardimi Istifade tarixi 9 iyul 2017 Jurado C C Bujeiro R 2001 The German Freikorps 1918 23 Osprey Publishing ISBN 1 84176 184 2 Yuceer Nasir 2002 Birinci Dunya Savasi nda Osmanli Ordusu nun Azerbaycan ve Dagistan Harekati Ankara Gnkur Askeri Tarih ve Stratejik Etut Baskanligi yayinlari seh 201 parameter ignored 1 2 Yerasimos Stefanos 2000 Kurtulus Savasi nda Turk Sovyet Iliskileri Istanbul 150 151 1 2 Karabekir Kazim 1988 Istiklal Harbimiz Istanbul 799 Atakan Rauf 1988 Turk Istiklal Harbinde Idari Faaliyetler ve Lojistik 25 Ankara 104 parameter ignored suggest Aslan Yavuz 2002 Bolseviklerle Iliski Kurmak Amaciyla Olusturulan Bir Siyasi Kurulus Turk Komunist Firkasi 1920 6 Istanbul 45 parameter ignored suggest Cebesoy Ali Fuat 1982 Moskova Hatiralari Ankara 177 428 452 Turk Kurtulus Savasinda Sovyet Rusya nin Mali ve Askeri Yardimlari 2017 08 08 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2018 02 23 parameter ignored parameter ignored suggest parameter ignored parameter ignored parameter ignored parameter ignored TBMM Gizli Celse Zabitlari I Istanbul 1999 72 73 Kaymak Sultan Galiyev ve Somurgeler Enternasyonali 78 parameter ignored Benhur Cagatay 1920 li Yillarda Turk Sovyet Iliskileri Kronolojik Bir Calisma 279 parameter ignored suggest Ozalp Kazim 1971 Ankara Turk Tarih Kurumu 74 ISBN 9789751609939 https books google com books id PyKwAAAACAAJ bare url missing title parameter ignored Mutercimler Erol 1992 Kurtulus Savasi nda Denizden Gelen Destek Sovyetler Birligi nden Alinan Yardimlar Kuva yi Milliye Donanmasi Istanbul 110 112 1 2 Armaoglu Fahir 1975 Siyasi Tarih 1789 1960 Ankara Universitesi Siyasal Bilgiler Fakultesi yayinlari seh 819 Cukurova 1994 Kurtulus Savasi nda Haber Alma ve Yeralti Calismalari Ankara Ardic Yayinlari seh 283 ISBN 9789757902164 parameter ignored Goktas Faysal 7 Mart 2014 Turkiye Kurtulus Savasi nda S S C B yardimlari Sol org tr parameter ignored suggest Muderrisoglu Alptekin 1990 Kurtulus Savasi nin Mali Kaynaklari Ankara 522 523 Rusya Federasyonu Turkiye Buyukelciligi internet sitesi Rusya Federasyonu nun Turkiye Buyukelciligi 2017 06 25 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2018 02 23 parameter ignored suggest Ataser 2003 Milli Mucadele Doneminde Sovyet Yardimi ve Turk Rus Iliskilerinde Kafkasya nin Yeri Ankara 530 531 parameter ignored Aydin 1992 Milli Mucadele Doneminde TBMM Hukumeti Tarafindan Istanbul da Kurulan Gizli Gruplar ve Faaliyetleri Istanbul Bogazici Yayinlari seh 322 ISBN 9789754510737 parameter ignored Turk Istiklal Harbi II nci Cilt Bati Cephesi 3 ncu Kisim T C Genelkurmay Baskanligi Harp Dairesi Baskanligi Resmi YayiniXarici kecidler Redakte Vikianbarda Turkiye Istiqlaliyyet muharibesi ile elaqeli mediafayllar var Vikisitatda Turkiye Istiqlaliyyet muharibesi ile elaqeli melumatlar var Turkiye Qurtulus Savasi Arxivlesdirilib 2015 05 12 at the Wayback Machine Ataturk ve Qurtulus muharibesi Arxivlesdirilib 2011 11 20 at the Wayback Machine Qurtulus muharibesi muzeyi TBMM Turk Qurtulus muharibesi Ehatesi ve idarecilik problemi Turkiye Milli Qurtulus Muharibesi 1919 1923 Milli Mubarizede daxili usyanlar vetene xeyanet ve Istiqlal Mehkemeleri Qurtulus muharibesi muharibede Ataturk muharibenin neticeleri Milli Mubarizede turk qadini Ankara Marsi Ankara Ankara Guzel Ankara Sakarya Marsi Hurmet sana ey san dolu sancagim Bastan basa arza hakim ol sahim Izmir Marsi Izmir in daglarinda cicekler acar Altin gunes orda sirmalar sacar Menbe https az wikipedia org w index php title Turkiye Istiqlaliyyet muharibesi amp oldid 6078404, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.