fbpx
Wikipedia

İosif Stalin

Bu məqalənin bəzi məlumatlarının mənbəsi göstərilməmişdir.
Daha ətraflı məlumat üçün məqalənin müzakirə səhifəsinə baxa və məqaləyə uyğun formada mənbələr əlavə edib Vikipediyanı zənginləşdirə bilərsiniz. (avqust 2021)

İosif Vissarionoviç Stalin (rus.Иосиф Виссарионович Сталин,18 dekabr 1878(1878-12-18)[…],Qori,Qafqaz canişinliyi5 mart 1953(1953-03-05)[…],Volınskoye[d],Moskva vilayəti) — milliyətcə gürcü olan Qafqaz inqilabçısı, sovet siyasi, dövlət, hərbi və partiya xadimi, 21 yanvar 1924-cü ildən 5 mart 1953-cü ilə kimi Sovet dövlətinin lideri, Sovet İttifaqı Marşalı (1943), Sovet İttifaqı Generalissimusu (1945).

İosif Stalin
gürc.იოსებ ბესარიონის ძე სტალინი
rus.Сталин, Иосиф Виссарионович
azərb.İosif Stalin
SSRİ Nazirlər Sovetinin sədri
Xələfi Georgi Malenkov
SSRİ Xalq Komissarları Sovetinin sədri
Sələfi Vyaçeslav Molotov
Xələfi vəzifə ləğv olunub
Şəxsi məlumatlar
Partiya
Təhsili
Doğum tarixi 18 dekabr 1878(1878-12-18)[…]
Doğum yeri
Vəfat tarixi 5 mart 1953(1953-03-05)[…](74 yaşında)
Vəfat yeri
Vəfat səbəbi zəhərlənmə[d],beyin qansızması[d]
Dəfn yeri
Həyat yoldaşı
Uşağı
Hərbi xidmət
Qoşun növü Qızıl Ordu
Rütbəsi Sovet İttifaqı Marşalı,Sovet İttifaqı Generalissimusu
Rəhbərlik edib Hərbi İnqilab Şurası[d],Şimali Qafqaz Hərbi vilayəti[d],Cənub cəbhəsi[d],Dövlət Müdafiə Komitəsi[d],Qızıl Ordu
Döyüşlər

Təltifləri

Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Tarixdə 100 ən çox öyrənilmiş şəxsiyyətlər siyahısına daxil edilib. İki dəfə SSRİ-nin ən ali hərbi ordeni olan "Qələbə" ordeni ilə təltif edilib.

Mündəricat

Stalinin həqiqi soyadı — İosif Vissarionoviç Cuqaşvili ( onun və onun atasının adı gürcü dilində İosebBesarion kimi tələffüz olunur ), qısaldılmış formada isə — Sosodur. Belə bir versiya yarandı ki, onun soyadı Cuqaşvili — gürcü yox, gürcüləşmiş osetin (Cuqaşev) soyadıdır, ancaq əksər tədqiqatçılar bunu qəbul etmirlər. İnqilaba qədər Cuqaşvili çoxlu təxəllüs və partiya ləqəblərindən istifadə etmişdir. Əsasən Besoşvili (Beso- Vissarion ləqəbinin qısaldılmış forması), Nijeradze, Çijikov, İvanoviç. Bu ləqəblər arasında (Stalini çıxmaq şərtilə) ən məşhuru gürcü folklorundan çıxan "Koba" olmuşdur. Hətta Stalini sonralar da qoca bolşeviklər Koba ləqəbi ilə çağırarmışlar, müharibəyə qədər hətta Voroşilovda onu bu cür çağırarmış. "Stalin" təxəllüsünün kökü mübahisəlidir: bəziləri onun "stal" (rus.стальpolad), digərləri isə nart eposu ilə və ya onun tərcüməçisi E. Stalinskinin soyadı ilə əlaqələndirirlər.

Böyük Vətən Müharibəsi illərində Stalin "Vasili" (oğlunun adı ilə əlaqədar) təxəllüsündən istifadə etmişdir. Adətən ona adı və atasının adı və ya hərbi rütbəsi ("yoldaş Sovet İttifaqı Marşalı (Generalissimus)")ilə yox sadəcə "yoldaş Stalin" kimi müraciət etmişlər.

Stalinin gəncliyi, 1912-ci il

Rəsmi versiyaya görə 21 dekabr 1879-cu ildə və ya metrit kitabındakı qeydə əsasən 6 dekabr 1878-ci ildə Gürcüstanda Qori şəhərində anadan olmuşdur. Ailədə üçüncü uşaq olmuşdur, iki ilkinlər uşaqlıqda ölmüşdür. Onun doğma dili gürcü dili olmuşdur, rus dilini sonra öyrənmişdir, lakin həmişə hiss olunacaq gürcü ləhcəsi ilə danışmışdır.Lakin Stalinin əsl atası yəhudi səyyah Nikolay Prjevalski olmuşdur.Buna görə Stalini gürcü hesab etmək olmaz.O,yəhudi olmuşdur.

Kasıb çəkməçinin və qala kəndli qızının ailəsində böyümüşdür. İosifin 11 yaşı olanda atası vəfat etmişdir. 1888-ci ildə İosif Qoridə möhkəm nizam-intizam höküm sürən kilsəyə, 1894-cü ildə isə Tbilisidə seminariyaya daxil olur. Lakin buranı qurtara bilməyib oradan qovulur (rəsmi versiyaya görə Marksizmin təşviqatına görə). Daima lider olmağa çalışmış və yaxşı oxumuşdur, anasının istəyi əsasında öz karyerasını kilsədə qurmaq istəyir. Təhsil illərində seminariyada gürcü dilində şeir yazmışdır. Onun şeirlərindən bir neçəsi inqilabdan əvvəl nəşr olunmuş şeirlər toplusunun içində olmuşdur: 1949-cu ildə Stalinin 70 illiyinə onun rus dilində şeirlərindən ibarət kitabı hazırlanırdı (gürcü dilindən tərcüməyə böyük mütəxəsislər, əsasən Arseni Tarkovski cəlb olunmuşdur), lakin bu kitab nədənsə nəşr olunmadı.

Vladimir Lenin və İosif Stalin

1901-1902-ci illərdə RSFSR-in Tbilisi və Batumi komitələrinin üzvü. RSFSR-in II qurultayından (1903) sonra-bolşevik. Dəfələrlə həbs olunmuş, sürgün olunmuş və sürgündən qaçmışdır. 1905-1907-ci illərdə Birinci Rus inqilabının iştirakçısı. 1907-1908-ci illərdə RSFSR-in Bakı komitəsinin üzvü. RSFSR-in 6-cı Ümumrusiya konferensiyasında (1912) sonra MK-nın pleniumunda MK-nın və RSFSR MK-nın rus bürosuna seçkisiz qəbul olunmuşdur.

1906-1907-ci illərdə Qafqazda eksproprkasiya adlanan əməliyyata rəhbərlik etmişdir. 1907-ci il 25 iyunda bolşeviklərin pula ehtiyacını ödəmək üçün inkassator faytonuna hücum təşkil etmişdir.

1909-1917-ci illərdə sürgündə olduğu müddətdə esperantonu (süni beynəlxalq dil) öyrənmişdir.

1917-ci il fevral inqilabından sonra Petroqrada qayıdır. Lenin mühacirətdən qayıdanadək MK-ya və bolşevik partiyasının Peterburq komitəsinə rəhbərlik etmişdir. 1917-ci ildən "Pravda" (Həqiqət) qəzetinin redaksiya heyətinin, Bolşevik partiyası MK politbüronun, hərbi-inqilabı mərkəzin üzvü olmuşdur. Leninin məcburi gedişi səbəbi ilə əlaqədar olaraq gizli şəraitdə keçirilmiş RSDFP(b)nin VI qurultayında Stalin MK-da hesabat məruzəsi ilə çıxış etmişdir. Oktyabr silahlı üsyanında iştirak etmişdir. 1917-ci il Oktyabr inqilabından sonra Xalq Komissarları Sovetinə Milliyyətçilik üzrə xalq komissarı kimi daxil olmuşdur.

Müvəqqəti hökumətə və onun siyasətinə mövqedən belə çıxır ki, demokratik inqilab hələ ki, qurtarmayıb və hökumətin devrilməsi praktiki məqsəd deyil.

Rusiya vətəndaş müharibəsi başlayandan sonra Stalin Rusiyanın cənubuna Şimali Qafqazdan çörəyin hazırlanıb sənaye mərkəzlərinə çatdımaq üçün ÜMİK-nin (ВЦИК) fövqəladə səlahiyyətli nümayəndəsi kimi göndərlimişdi. 1918-ci ilin 6 iyununda Tsarıtsına çatan Stalin şəhərdə nizam yaratdı, Moskvaya ərzağın çatdırılmasını təmin etdi, daha sonra isə Tsarıtsını Krasnovun dəstələrindən müdafiyəyə hazırladı. K.E.Voroşilovla birlikdə onlar Tsarıtsının müdafiəsini təmin edib Krasnovun və Dutovun ordu hissələrinin birləşməsinin qarşısını aldılar.

1918-ci ilin dekabrında admiral Kolçakın Sibirə hücumu başladı. O, şimaldan hücuma keçmiş ingilislər və ağqvardiyaçılarla birləşməyi planlaşdırırdı. Yaranmış fövqəladə-ciddi vəziyyəti aradan qaldırmağı Lenin Stalinə tapşırdı. Stalin Dzerjinski ilə birlikdə Perm altında kı, vəziyyəti tez və qətiyyətlə bərpa etdilər.

1922-ci ilin aprelində RKP (b) MK-nın pelniumunda Stalin MK-nın birinci katibi seçildi. Əvvəllər bu vəzifə yalnız partiya aparatına rəhbərlik demək idi, partiyanın lideri və dövlətə rəhbərliyi isə formal da olsa Xalq Komissarları Sovetinin sədri V.İ.Lenin-də qalmaqda idi.

Vladimir Lenin Stalinin təşkilatçılıq qabiliyyətini, onun biliyini, təcrübəsini, milli və digər kəskin siyasi problemləri həll edə bilməsi bacarığını yüksək qiymətləndirirdi. Onlar arasında şəxsi və prinsipial mübahisələr də olmuşdur. Lakin bu hallar heç bir şəkildə siyasi zidiyyət halları almamışdır. Buna baxmayaraq Lenin Stalini kobudluqda çox kəskin sürətdə ittiham edirdi. Onun fikrincə Stalinin bu keyfiyyəti birinci katib vəzifəsində olan şəxs üçün deyil, bu hal partiya rəhbərliyinin parçalanmasına gətirib çıxara bilər.

Lenin "Qurultaya məktub"unda qeyd edirdi ki, Stalin çox kobuddur və onu birinci katib vəzifəsindən çıxartmaq lazımdır. Stalinin işçi kimi keyfiyyətlərini nəzərə alan partiya rəhbərləri bunu etmədilər.

Lenini vəfatında sonra Stalin politburonun iki ən nüfuzlu üzvləri L.B.Kamenyov və Q.E.Zinovyevlə birləşib "üçlüyü" formalaşdıra bildi. Birlikdə onlar L.D.Trotski və onun tərəfdarlarını məğlub edə bildilər.

Kollektivləşmə

1930-cu illərin əvvəlindən etibarən kənd təsərrüfütlarının mərkəzləşmiş kolxozlarda (kolxoz — rus dilindən tərcümədə Kollektiv Təsərrüfat deməkdir) birləşdirlməsi — təsərrüfatın məcburi kollektivləşdirilməsi aparılırdı. Torpağa olan hüququn ləğv edilməsi "siniflər məsələsi"nin həllinin nəticəsi idi. Həmçinin o zaman ki, iqtisadi düşüncələrə əsasən iri kolxozlar texnikanın birləşdirilməsi və əməyin bölüşdürülməsi hesabına daha effektiv işləyə bilərdilər. Qulaq adlanan o zamanki, kəndlilər kollektivləşməyə qarşı çıxıb çıxmadıqlarından asılı olmayaraq, məhkəməsiz istintaqsız əmək düşərgələrində işlədilir və ya Sibirin və şərqin ucqar hissələrinə göndərilirdilər.

Stalinin yeritdiyi sənayeləşdirmə buğda və digər məhsulların xaricə eksportundan əldə edilən böyük vəsaitlər və avadınlıqlar tələb edirdi. Kolxozlar üçün dövlətə veriləcək böyük miqdarda kənd təsərrüfatı məhsulları planı qoyulmuşdu. Bəzi tarixçilərin fikrincə məhz bu planlar 1932-33-cü illərdə baş vermiş kütləvi aclıqlara gətirib çıxartmışdır.

İqtisadiyyatın inkişafı

Sənayeləşməni məcburiyyət qarşısında qalıb ağır sənayenin baza sahələrindən inkişafa başlaması bazarları kəndə lazımi məhsullar ilə təmin edə bilmədi.

Şəhərlərin normal məhsul təchizatı pozuldu, təsərrüfat malları vergisi natura şəklində idi, 1924-cü ildə isə pulla əvəzləndi. Çıxılmaz vəziyyət yaranmışdı: balansın bərpası üçün sənayeləşməni sürətləndirmək lazım idi, sənayenin sürətli inkişafı üçün kənddən gələn məhsulların, eksporta gedəcək malların və işçi qüvvəsinin miqdarı artmalı idi, bunun üçün isə çörək istehsalı və onun əmtəəliyi artmalı, kəndlərdə ağır sənayenin məhsullarına (maşınlara, dəzgahlara) ehtiyac yaratmaq lazım idi.

Bu cür çətinliyi aradan qaldırmaq isə yalnız kənd təsərrüfatının radikal modernləşməsindən sonra həll oluna bilərdi. Nəzəri olaraq bunu üç yolla etmək olardı. Birinci — "Stolıpin islahatları"nı yeni formada davam etdirmək, QULAQ-ların artan gücünü dəstəkləmək, kəndlilərin iri fermerlərə və proletariata təbəqələşməsi, kəndin əsas vəsaitini onların xeyrinə yönəltmək. İkinci — kapitalist təsərrüfatının mənbələrini (QULAQları) ortadan qaldırmaq və iri mexanikləşdirilmiş kollektiv təsərrüfatların yaradılması. Üçüncü yol — fərdi kəndli təsərrüfatlarının tədricən inkişaf etdirmək və onları "təbii" tempdə birləşdirmək — bu yol bütün hesablara görə çox gec baş verəcəkdi. 1927-ci ildə çorək istehsalı dayandırılandan sonra qəti addımlar atmaq lazım gəldi (stabil qiymətlər, qapalı bazar və hətta represiyalara) və artıq 1928-1929-cu illərdə baş vermiş növbəti çörək qıtlığı bu problemin tezliklə həllini labüd etdi.

1929-cu ildə tədarük zamanı görülmüş fövqəladə tədbirlər artıq qeyri-normal hal kimi qəbul edildi və 1300-ə qədər qiyama gətirdi. 1929-cu ildə artıq bütün şəhərlərdə (1928-ci ildə yalnız bəzi şəhərlərdə) çörəyə kartoçka tətbiq edildi.

Kəndlərdə fermerliyin kəndçiləri təbəqələrə bölməklə yaratmaq Sovetlərin ideoloji prinsiplərinə uyğun deyildi. Kollektivləşmə kursu götürüldü. Bu da QULAQların bir "sinif" kimi məhvinə səbəb oldu.

İkinci mühüm sual — sənayeləşmə üsulunun seçilməsi. Bu məsələnin müzakirəsi çətin və uzun çəkdi, müzakirənin nəticəsi isə dövlətin və cəmiyyətin gələcək taleyini müəyyənləşdirdi. Əsrin əvvəllərindəki Rusiyadan fərqli olaraq xarici investorlar mühüm maliyyə mənbəyi kimi SSRİ-də yox idi və SSRİ sənayeləşməni yalnız və yalnız öz daxili resurslarının hesabına inkişaf edə bilərdi. Nüfuzlu qruplar (Politbüronun üzvü N.İ.Buxarin, Xalq Komisarları Sovetinin sədri A.İ.Rıkov və ÜMPİS-in (ВЦСПС) sədri M.P.Tomski) Yeni İqtisadi Siyasət (YİS) sayəsində vəsaitin toplanmasını və inkişafın "amanverici" üsuluna tərəfdar idilər. İ.V.Stalin — sürətləndirilmiş üsulun. Stalinin nöqteyi-nəzəri qalib gəldi.

Tehran konfransı: Stalin, Ruzvelt, Çörçill

1938-ci ildə Qərb ölkələrinin Çexoslovakiyanı onun zəngin sənaye potensialı ilə birlikdə Hitlerə bağışlayıb imzaladıqları "Münhen sazişi"-nə cavab olaraq 1939-cu ilin 23 avqustunda Stalin Adolf Hitler ilə "hücumetməmə paktı"-nı imzaladı. Molotov-Ribbentrop paktının gizli əlavələrində (yalnız XX əsrin sonlarında nəşr olunmuşdur) SSRİAlmaniya öz aralarında Şərqi Avropanı öz nüfuz dairələrinə bölməni razılaşdırmışdılar. Nəticədə paktın imzalanmasının bütün "gunahı" anti-nasist cəbhəsi yaratmaq istəməyən və Almaniyanı "sakitləşdirmə" siyasəti yürüdən Qərb ölkələrinin boynuna qoyuldu.

Artıq müharibədən sonra, rəsmi şərhdə "Pakt"ın müharibənin başlanmasının uzadılması niyyətini ilə imzalandığının deyildi. Son nəticədə o, Hitleri həqiqətəndə ilk öncə İngiltərəyə hücum etməklə iki cəbhədə döyüşməyə məcbur etdi. Beləliklə müttəfiqlər SSRİ-yə kömək etməyə məcbur oldular. Lakin, tarixçi Dmitri Volkoqonovun fikrincə pakt müdafiəedici olmaqdan daha çox hücumedici idi, Robert Konkvest isə düşünür ki, Stalinin və Hitlerin rəhbər olduqları rejimlər bir-biri ilə ruhi cəhətdən yaxın olması paktın bağlanması üçün əsas səbəbdir. Paktın iqtisadi cəhətlərindən də yan keçmək olmaz. Sovet rəhbərliyinin əsas şərti SSRİ-yə kreditin verilməsi idi. Müharibədən öncə potensial düşməndən kredit götürmək — unikal tarixi hadisədir, lakin Stalin bunu bacardı. Nəticədə SSRİ 7 il müddətinə 4,5%-lə 200 mln Alman markı aldı. Bu vəsait investisiya məqsədi üçün istifadə olundu: Almaniyadan avadanlıqlaq, maşınlar və dəzgahlar alındı, bu avadanlıqların böyük hissəsi sonda Almaniyaya qarşı döyüşdə istifadə olundu.

1 sentyabrda paktın imzalanmasında düz bir həftə sonra Hitler Polşaya qərbdən soxuldu. 17 sentyabrda Sovetlər İttifaqı ukraynalıları və belorusiyalıları müdafiə bəhanəsi ilə Polşanın şimalına soxuldu və ölkənin şərq hissəsini tutdu (indiki Qərbi UkraynaQərbi Belorusiya). O da deyilməlidir ki, hücum zamanı Polşa və Sovetlər İttifaqı arasında hücumetməmə haqqında pakt mövcud idi. Elə həmin il SSRİ və Latviya, LitvaEstoniya arasında əldə edilmiş razılığa əsasən bu ölkələrə sovet ordusunun azsaylı kontingenti yeridildi (1940-cı ildə bu ölkələr öz parlamentlərinin qərarı ilə SSRİ-yə qoşuldular). Bir az sonra Sovet İttifaqı sovet-rumın razılaşması əsasında Bessarabiyanı tutdu, hansı ki, Rumıniya 1918-ci ilin aprelində birtərəfli sürətdə özünə birləşdirmişdi (1918-ci ildə RSFSR ilə imzalanmış müqaviləni pozaraq). Bu ərazi Moldova SSR elan edildi. Bu yerlərin əhalisinin bir qismi beynəlxalq münasibətlərin kəskinləşməsi ucbatında mərkəzi rayonlara köçürülmüşdülər.

1941-ci ilin mayında Stalin öz üzərinə Xalq Komisarları Sovetinin sədri məsuliyyətini götürdü.

1941-ci il iyunun 22-də Üçüncü Reyx Sovet İttifaqına qarşı aqresiyaya başladı. Böyük Vətən müharibəsi başladı. Bəzi tarixçilərin fikrincə Stalin faşist Almaniyasının tezliklə hücum edəcəyi haqqında casus məlumatlarına haqsız olaraq etinasız yanaşmışdır. Digərləri isə düşünürlər ki, bu haqda məlumat kifayət qədər deyildi və Stalinin əlində əsas var idi ki, bu məlumatları dezinformasiya hesab etsin (Bəzi tarixçilər, almanların SSRİ-yə hücumunun gözlənilməzliyini, yaponların Pyorl-Harbora hücumu ilə müqayisə edirlər). Hər halda hücum zamanı Qırmızı Ordunun dislokasiyası sərhədlər qərbə çəkildiyi üçün zəif idi, qüvvələr sərhəddə zəif konsentrasiyada və müdafiəyə tam hazırsız vəziyyətdə idi. Məhz bu şərtlər həmçinin elədə yüksək olmaya şəxsi heyətin hazırlığı və pis idarə olunma müharibənin ilk mərhələsində Hitlerə SSRİ üzərində üstünlük qazandırdı və o qısa müddətdə sovet müdafiəsini dərin yarıb, Qırmızı Ordunun nəzərəçarpacaq qüvvələrini əhatəyə alıb məhv edə bildi, həmçinin Belorusiyanı, Pribaltikanı, UkraynanıRSFSR-in qərb hissələrini tuta bildi.

Bir neçə aydan sonra Qırmızı Ordu öz müdafiəsini təmin etdi və 1941-ci ilin qışında almanları Moskva yaxınlığında dayandırdı. O zamana kimi artıq sənaye müəsisələri şərqə köçürülmüşdü. 1937-ci il "təmizləmə"sinin qurbanları əvəzinə özünü yeni nəsil hərbçilər büruz verdi — Jukov, Konev, Vasilievski və həbsdən azad olunmuş 1937-ci il "təmizləmə"sini qurbanı — Rokosovski.

Müharibə başlayan kimi kimi Stalin Dövlət Müdafiə Komitəsinin sədri, Müdafiə Xalq komissarı və SSRİ hərbi qüvvələrinin Ali-Baş komandanı oldu. 16 Avqust 1941-ci il tarixli Ali-Baş Komandanın Qərərgahının N-270 saylı əmrində deyilirdi: "Döyüş zamanı üzərlərindən fərqlənmə nişnalarını çıxartmış və düşmən tərəfə keçmiş və ya onlara əsir düşmüş komandir və siyasi işçilər qatı dezertir hesab olunsunlar, onların ailələri isə hərbi andı pozmuş və vətəni satmış dezertirlərin ailəsi kimi həbsə məhkum olunsun." Mühasirədən çıxmış və ya əsirlikdən qayıtmış sovet əsgərləri filtirasiya düşərgələrinə düşürdülər, bundan sonra isə böyük əksəriyyəti yenidən orduya qayıdırdılar. Müharibədən sonra alman düşərgələrindən azad olmuş bütün sovet əsgərləri DİXK (НКВД)-in yoxlanışından keçirdilər. Onların bir hissəsi SSRİ-də həbs və məhkum olunmuşdur.

Müharibənin başlanğıcında Povoljya almanları SibirəMərkəzi Asiyaya köçürüldü, 1944-cü ildə isə Krım tatarları və bəzi Qafqaz xalqlarıda (həmçinin Axısqa türkləri) öz yerlərindən deportasiyaya məruz qalmışlar.

Aralarında ideoloji kinin olmasına baxmataraq SSRİ, Böyük BritaniyaABŞ rəhbərləri Antihitler koalisiyasını yarada bildilər və 1944-cü ildə ikinci cəbhə açıldı. Bir neçə dəfə keçirilmiş yüksək səviyyəli görüşlərdə Stalin özünü bacarıqlı və qətiyyətli diplomat kimi gösətərə bildi.

Müharibə zamanı Stalin "Sovet İttifaqı qəhrəmanı" adına layiq görülüb, iki dəfə "Qələbə (Победа) ordeni" və I dərəcəli "Suvorov ordeni" ilə təltif olunmuşdur. 6 mart 1943-cü ildə Stalin "Sovet İttifaqı Marşalı" rütbəsi, 27 iyun 1945-ci ildə isə məxsusi daxil edilmiş "Sovet İttifaqı Generalisimusu" rütbəsi verildi. Hətta müharibə qurtardıqdan sonrada Stalin hərbi idarələrə (1946-cı ilin fevralınadək — Müdafiə Xalq Komisarı və 1947-ci ilin martına kimi -SSRİ Hərbi Qüvvələri naziri) rəhbərlik edib.

Müharibədən sonra ölkə iqtisadiyyatın sürətli inkişafı və qəsdən yandırılmış torpaqların bərpası yoluna qədəm qoydu. Müharibədən sonrakı bandit özbaşnalığını Stalin qəti tədbirlərlə kökündən kəsdi.

Müharibədən sonra azad edilmiş və sonradan Varşava Müqaviləsi Təşkilatını əmələ gətirəcək Şərqi Avropa ölkələrində prostalin kommunist rejimləri quruldu. Müharibədən sonra SSRİABŞ arasında Uzaq şərqdə baş vermiş münaqişə Koreya müharibəsinə gətirib çıxartdı.

1940-cı illərin sonlarında böyük-dövlətçilik ideologiyası (Kosmopolitizmlə mübarizə) gücləndi. 1950-ci illərin əvvəllərində Şərqi Avropa ölkələrində, daha sonra isə SSRİ də bir neçə böyük səs-küyə səbəb olmuş Antisemitik istiqamətli proseslər baş vermişdir.

Stalinin göstərişinə əsasən ictimai elmlərdə, xüsusilə də humanitar elmlərdə dərin yenidənqurma həyata keçirilmişdir. Orta və Ali məktəblərdə Vətən tarixinin tədrisi bərpa olundu.

Elm, texnika və mədəniyyət xadimlərini həvəsləndirmək məqsədi ilə hər il verilən (1941-ci ildən başlayaraq) Stalin mükafatı təsis edilmişdir. Stalin dövründəki elmin inkişafını yüksəliş kimi qiymətləndirmək olar. Fundamental və tətbiqi elmi-tədqiqat institutları şəbəkəsinin, konstruktor bürolarının və Ali məktəblərdə laboratoriyaların yaranması hərcəhətli tədqiqatlara şərait yaratdı. Alimlər ölkənin həqiqi elitasına çevrildi. Fiziklərdən Kurçatov, Landau, Tamm, riyaziyyatçılardan Keldış, kosmik texnikanın yaradıcısı Korolyov, aviakonstruktor Tupolevun adları bütün dünyada tanınır. Stalin SSRİ-ni yeni inkişaf mərhələsinə çıxaracaq mütərəqqi elm və texnika sahələrinə daha çox diqqət ayırırdı. Təkcə 1946-cı ildə şəxsən Stalin atom texnikası və elmini inkişafı ilə əlaqədar altımış mühüm əhəmiyyətli sənəd imzalamışdır. 1952-ci ildən başlayaraq yerli kompyuterlər yaradılmağa başlandı. Bu qərarlar nəticəsi təkcə ölkənin nüvə dəbilqəsinin yaradılması olmadı, həmçinin dünyada ilk Atom Elektrik Stansiyası Obninsk AES tikildi (1954), 1957-ci ildə dünyada ilk atom buzqıran gəmi "Lenin" gəmisi suya buraxıldı və energetikanın növbəti inkişafı getdi.

Lakin o da deyilməlidir ki, elmi fəaliyyətin mərkəzi şəkildə idarə olunması dialektik materializmə zidd olan elmi sahələrin inkişafdan qalmasına səbəb oldu. GenetikaKibernetika kimi böyük elmi tədqiqat sahələri "burjaziyanın yalançı elmi" elan edildi. Bunun nəticəsi çoxsaylı həbslər və tanınmış sovet alimlərinin güllələnməsi oldu. Stalinin özünün maraqlı olduğu Biologiyada keçəlləşmə, linqivistikada dil haqqında yeni təlim kimi yalançı elmi sahələr Stalin dövründə həqiqətəndə dövlət tərəfindən dəstəklənmişdir.

Sovet propaqandası Stalinin ətrafında yarı-ilahi "böyük rəhbər və müəllim" siması yaradıldı. Stalin və onun yaxın ətrafının adları şəhərlərə, zavodlara, kolxozlara, hərbi texnikalara verilirdi. Onun adı Marks, EngelsLenin ilə birlikdə çəkilirdi. Onun haqqında tərifləyici mahnılar bəstələnirdi və hətta onun adı SSRİ-nin 1944-cü il himninin tekstinə də salınmışdır.

Şəxsiyyətə pərəstişlik tənqid edildikdən sonra məşhur yazıçı M.Şoloxov Stalin şəxsiyyətinə pərəstiş haqqında belə demişdir: "Hə, həqiqətəndə pərəstiş var idi…. amma şəxsiyyət də var idi!"

Xruşşov iddia edirdi ki, almanların hücumundan dərhal sonra Stalin dəhşətli qorxu ilə yaxın bağa çəkilir və heç bir zəngə cavab verməmişdir, lakin müasir tarixçilər bu versiyanı təkzib edirlər.

Çörçillə aid edilən sitat — "Stalin Rusiyanı xışla qəbul edib atom silahı ilə yola saldı" (bəzən daha geniş mətndə tərcümə olunur) — yalnız 1980-cı illərin sovet mətbuatında təsadüf olunur, bu sitatın orijinal ingilis variantı — Çörçillin əsərlər toplusunda rast gəlinməyib. Çörçill həqiqətən də Stalin haqqında bir neçə tərifləyici sözlər demişdir, lakin bu müharibə dövrünə aiddir. Çörçill Stalin haqqında sonuncu tərifləyici sözü, paradoksal görünsə də, Soyuq müharibənin başlanğıcını bildirən öz məşhur Fulton nitqində demişdir; sonralar Çörçill Stalin haqqında müsbət bir şey deməmişdir.

1956-cı ildə Avropa ölkələrində bir sənəd işıq üzü görmüş və geniş yayılmışdı. Guya ki, bu sənəd 1913-cü ildə Polis departamenti tərəfindən hazırlanmışdır və Gizli polisin agenti — Cuqaşvili — Stalin haqqında gizli məktubdur. Elmi tədqiqatlar (həmçinin Stalinin rəqibləri tərəfindən aparılan tədqiqatlar da) sübut etdi ki, bu sonradan hazırlanmışdır və saxtadır.

1904-cü ildə Stalin Ekaterina Svanidze ilə evlənir, lakin üç ildən sonra arvadı tuberkulozdan dünyasını dəyişdi. Onların yeganə oğlu olan Yakov İkinci dünya müharibəsi zamanı almanlara əsir düşür. Bu haqda yayılmış versiyaların birində, həmçinin İvan Stadnyukun "Müharibə" və "Qurtuluş" sovet kinosunda almanlar Stalinə onun oğlunu feldmarşal Fridrix Paulusa dəyişməyi təklif edirlər, buna cavabında isə Stalin deyir: "Mən əsgərə feldmarşal dəyişmirəm". 1943-cü ildə Yakov qaçmağa cəhd edərkən alman hərbi düşərgəsi olan Zaksenhauzendə güllələnmişdir. Yakov üç dəfə evli olmuşdur və onun Yevgeni adlı oğlu hətta 1990-cı illərin rusiya siyasətində də iştirak etmişdir (Stalinin nəvəsi Anpilov blokunun namizədləri sırasında olmuşdur); Cuqaşvililərin bu birbaşa kişi xətti indi də mövcuddur.

1919-cu ildə Stalin ikinci dəfə evlənir. Onun ikinici arvadı, ÜKP (b)-nin üzvü, Nadejda Alliluyeva olur. O, 1932-ci ildə Kremldə ki, otağında özünə qəsd edir (rəsmi olaraq isə qəfil ölüm kimi göstərilir). Stalinin ikinci nigahından iki uşağı olur: Svetlena və Vasili. Onun oğlu Vasili, hərbi-hava qüvvələrinin zabiti, Böyük Vətən Müharibəsində müxtəlif komandir vəzifələrində iştirak edir, müharibədən sonra isə Moskvanın havadan müdafiəsinə (general-leytenant) rəhbərlik edir, Stalinin vəfatında sonra isə həbs olunur. 1960-cı ildə azadlığa çıxdıqdan bir müddət sonra vəfat edir. Stalinin qızı Svetlana Alliluyeva 1967-ci il 6 martında Dehlidə ki, Amerika Birləşmiş Ştatları səfirliyindən siyasi sığınacaq istəyir və elə həmin ildə ABŞ-a köçür. Stalinin ailəsində 11 yaşına kimi Artyom Serqeyev (vəfat etmiş inqilabçı Fyodr Serqeyevin oğlu — "yoldaş Artyom") tərbiyə almışdır.

Həmçinin, mühacirətində Stalinin nigahdankənar oğlu — Konstantin Kuzakov dünyaya gəlmişdir. Stalin onunla əlaqə saxlamamışdır.

1953-cü il martın 5-də Stalin beyninə qansızmadan vəfat etmişdir. Belə bir versiya da mövcuddur ki, Lavrenti Beriya və ya N.S.Xruşşov ona kömək etməməklə onun ölümünə səbəb olmuşlar.

1953-cü il martın 5-də Stalinlə vida mərasimi zamanı küllü miqdarda insan onunla vidalaşmaq istədiyindən basabas yaranır. O zaman həlak olnaların dəqiq sayı hələdə məlum deyil, lakin ölən kifayət qədər çox olmuşdur. Həmçinin bir faktda məlumdur ki, basabasda həlak olanlardan biri 1422 nömrəsi almışdır; nömrələmə yalnız o cəsədlər üçün aparılırdıki, onları qohumlarının və ya dostlarını köməyi olmadan müəyyən etmək mümkün deyildi.

Stalinin balzamlanmamış cəsədi Lenin Mavzoleyində ümumxalq nümayişinə qoyulur və həmin mavzoley 1953-1961-ci illərdə "V.İ.Lenin və İ.V.Stalin Mavzoleyi" adlanır. 1961-ci il oktyabrın 30-da Sov.İKP-nin XXII qurultayında qərara alındı ki, "Stalinin Lenin vəsiyyətlərini kobud şəkildə pozması … onun cəsədini Mavzoleydə saxlamağı qeyri-mümkün edir". 1961-ci il 31 oktyabrdan 1-i noyabra keçən gecə Stalinin cəsədi Mavzoleydən çıxarıldı və Kreml divarında basdırıldı. Sonradan məzarın üzərində abidə ucaldı (büstün müəllifi M.V. Tomski).

Stalin Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1939) və Sovet İttifaqı Qəhrəmanı fəxri adlarına layiq görülmüşdür(1945). İki "Qələbə" ordeni (1943, 1945), üç Qırmızı Bayraq ordeni, üç Lenin ordeni (1939,?,1945), I dərəcəli Suvorov ordenləri kavalyeridir.

  1. Grup Enciclopèdia Catalana, 1968.
  2. Roglo — 1997. — 8549233 nüs.
  3. Сталин Иосиф Виссарионович // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохорова — 3-е изд. —М.: Советская энциклопедия, 1969.
  4. Bibliothèque nationale de France : açıq məlumat platforması — 2011.
  5. Miguel A. Faria Jr. The death of Stalin - was it a natural death or poisoning? // Surg. Neurol. Int. / J. I. AusmanMedknow, 2015. — Vol. 6. — P. 128. — ISSN ; — —
  6. "İosif Stalin". Большая советская энциклопедия:[в 30 т.] (3-е изд.).М.: Советская энциклопедия. гл. ред.: А. М. Прохоров. 1969–1978. (#invisible_char).
  7. И.А.Красильников. Неизвестный Центральный фронт. Документальная хроника с 24 июля по 26 августа 1941 года. Центрального фронта Красной армии и группы армий "Центр" Германии. — Москва: "Информация", 2015. — С. 514. — 664 с., ил. с. — ISBN 978-5-903676-32-3. — ISBN 978-5-903676-32-3.
Vikianbarda İosif Stalin ilə əlaqəli mediafayllar var.
Vikimənbədə Müəllif:İosif Stalin ilə əlaqəli məlumatlar var.


Sovet İttifaqı Marşalları
Kliment VoroşilovMixail TuxaçevskiAleksandr YeqorovSemyon BudyonnıVasili BlyuxerSemyon TimoşenkoQriqori KulikBoris ŞapoşnikovGeorgi JukovAleksandr Vasilevskiİosif Stalinİvan KonyevLeonid QovorovKonstantin RokossovskiRodion MalinovskiFyodor TolbuxinKirill MeretskovLavrenti BeriyaVasili SokolovskiNikolay BulqaninHovannes BaqramyanSergey BiryuzovAndrey QreçkoAndrey YeryomenkoKirill MoskalenkoVasili ÇuykovMatvey ZaxarovFilipp QolikovNikolay Krılovİvan YakubovskiPavel BatitskiPyotr KoşevoyLeonid BrejnevDmitri UstinovViktor KulikovNikolay OqarkovSergey SokolovSergey AxromeyevSemyon KurkotkinVasili PetrovDmitri Yazov

İosif Stalin
iosif, stalin, stalin, səhifəsindən, istiqamətləndirilmişdir, məqalənin, bəzi, məlumatlarının, mənbəsi, göstərilməmişdir, daha, ətraflı, məlumat, üçün, məqalənin, müzakirə, səhifəsinə, baxa, məqaləyə, uyğun, formada, mənbələr, əlavə, edib, vikipediyanı, zəngin. Iosif Stalin Dil Izle Redakte Stalin sehifesinden istiqametlendirilmisdir Bu meqalenin bezi melumatlarinin menbesi gosterilmemisdir Daha etrafli melumat ucun meqalenin muzakire sehifesine baxa ve meqaleye uygun formada menbeler elave edib Vikipediyani zenginlesdire bilersiniz avqust 2021 Iosif Vissarionovic Stalin rus Iosif Vissarionovich Stalin 18 dekabr 1878 1878 12 18 1 2 3 Qori Qafqaz canisinliyi 4 7 8 5 mart 1953 1953 03 05 4 5 6 Volinskoye d Moskva vilayeti 9 milliyetce gurcu olan Qafqaz inqilabcisi sovet siyasi dovlet herbi ve partiya xadimi 21 yanvar 1924 cu ilden 5 mart 1953 cu ile kimi Sovet dovletinin lideri 11 Sovet Ittifaqi Marsali 1943 12 Sovet Ittifaqi Generalissimusu 1945 Iosif Stalingurc იოსებ ბესარიონის ძე სტალინი rus Stalin Iosif Vissarionovich azerb Iosif Stalin SSRI Nazirler Sovetinin sedriXelefi Georgi MalenkovSSRI Xalq Komissarlari Sovetinin sedriSelefi Vyaceslav MolotovXelefi vezife legv olunubSexsi melumatlarPartiya Sov IKP Rusiya Sosial Demokrat Fehle PartiyasiTehsili Tbilisi Ilahiyyat Seminariyasi d 29 may 1899 Dogum tarixi 18 dekabr 1878 1878 12 18 1 2 3 Dogum yeri Qori Tiflis quberniyasi Qafqaz canisinliyi Rusiya Imperiyasi 4 7 8 Vefat tarixi 5 mart 1953 1953 03 05 4 5 6 74 yasinda Vefat yeri Kuntsevo kotteci d Volinskoye d Moskva vilayeti RSFSR SSRI 9 Vefat sebebi zeherlenme d 10 beyin qansizmasi d Defn yeri Kreml divari nekropoluHeyat yoldasi Kato SvanidzeNadejda AliluyevaUsagi Yakov CuqasviliVasili StalinSvetlana AliluyevaHerbi xidmetQosun novu Qizil OrduRutbesi Sovet Ittifaqi Marsali Sovet Ittifaqi GeneralissimusuRehberlik edib Herbi Inqilab Surasi d Simali Qafqaz Herbi vilayeti d Cenub cebhesi d Dovlet Mudafie Komitesi d Qizil OrduDoyusler Rusiyada vetendas muharibesiMoskva ugrunda doyusBirinci Dunya muharibesiIkinci Dunya muharibesiPolsa Sovet muharibesiSerq cebhesiTeltifleri Vikianbarda elaqeli mediafayllar Tarixde 100 en cox oyrenilmis sexsiyyetler siyahisina daxil edilib Iki defe SSRI nin en ali herbi ordeni olan Qelebe ordeni ile teltif edilib Mundericat 1 Adi ve soyadi 2 Usaqligi ve gencliyi 3 Inqilabdan once 4 Vetendas muharibesi 5 1920 ci iller 6 1930 cu iller 6 1 Kollektivlesme 6 2 Iqtisadiyyatin inkisafi 7 Ikinci dunya muharibesi 8 Muharibeden sonra 9 Elm ve tehsil 10 Stalin sexsiyyetine perestis 11 Stalin haqqinda uydurmalar 12 Stalinin sexsi heyati ve olumu 13 Mukafatlari 14 Istinadlar 15 Hemcinin bax 16 Xarici kecidlerAdi ve soyadi RedakteStalinin heqiqi soyadi Iosif Vissarionovic Cuqasvili onun ve onun atasinin adi gurcu dilinde Ioseb ve Besarion kimi teleffuz olunur qisaldilmis formada ise Sosodur Bele bir versiya yarandi ki onun soyadi Cuqasvili gurcu yox gurculesmis osetin Cuqasev soyadidir ancaq ekser tedqiqatcilar bunu qebul etmirler Inqilaba qeder Cuqasvili coxlu texellus ve partiya leqeblerinden istifade etmisdir Esasen Besosvili Beso Vissarion leqebinin qisaldilmis formasi Nijeradze Cijikov Ivanovic Bu leqebler arasinda Stalini cixmaq sertile en meshuru gurcu folklorundan cixan Koba olmusdur Hetta Stalini sonralar da qoca bolsevikler Koba leqebi ile cagirarmislar muharibeye qeder hetta Vorosilovda onu bu cur cagirarmis Stalin texellusunun koku mubahiselidir bezileri onun stal rus stal polad digerleri ise nart eposu ile ve ya onun tercumecisi E Stalinskinin soyadi ile elaqelendirirler Boyuk Veten Muharibesi illerinde Stalin Vasili oglunun adi ile elaqedar texellusunden istifade etmisdir Adeten ona adi ve atasinin adi ve ya herbi rutbesi yoldas Sovet Ittifaqi Marsali Generalissimus ile yox sadece yoldas Stalin kimi muraciet etmisler Usaqligi ve gencliyi Redakte Stalinin gencliyi 1912 ci il Resmi versiyaya gore 21 dekabr 1879 cu ilde ve ya metrit kitabindaki qeyde esasen 6 dekabr 1878 ci ilde Gurcustanda Qori seherinde anadan olmusdur Ailede ucuncu usaq olmusdur iki ilkinler usaqliqda olmusdur Onun dogma dili gurcu dili olmusdur rus dilini sonra oyrenmisdir lakin hemise hiss olunacaq gurcu lehcesi ile danismisdir Lakin Stalinin esl atasi yehudi seyyah Nikolay Prjevalski olmusdur Buna gore Stalini gurcu hesab etmek olmaz O yehudi olmusdur Kasib cekmecinin ve qala kendli qizinin ailesinde boyumusdur Iosifin 11 yasi olanda atasi vefat etmisdir 1888 ci ilde Iosif Qoride mohkem nizam intizam hokum suren kilseye 1894 cu ilde ise Tbiliside seminariyaya daxil olur Lakin burani qurtara bilmeyib oradan qovulur resmi versiyaya gore Marksizmin tesviqatina gore Daima lider olmaga calismis ve yaxsi oxumusdur anasinin isteyi esasinda oz karyerasini kilsede qurmaq isteyir Tehsil illerinde seminariyada gurcu dilinde seir yazmisdir Onun seirlerinden bir necesi inqilabdan evvel nesr olunmus seirler toplusunun icinde olmusdur 1949 cu ilde Stalinin 70 illiyine onun rus dilinde seirlerinden ibaret kitabi hazirlanirdi gurcu dilinden tercumeye boyuk mutexesisler esasen Arseni Tarkovski celb olunmusdur lakin bu kitab nedense nesr olunmadi Inqilabdan once Redakte Vladimir Lenin ve Iosif Stalin 1901 1902 ci illerde RSFSR in Tbilisi ve Batumi komitelerinin uzvu RSFSR in II qurultayindan 1903 sonra bolsevik Defelerle hebs olunmus surgun olunmus ve surgunden qacmisdir 1905 1907 ci illerde Birinci Rus inqilabinin istirakcisi 1907 1908 ci illerde RSFSR in Baki komitesinin uzvu RSFSR in 6 ci Umumrusiya konferensiyasinda 1912 sonra MK nin pleniumunda MK nin ve RSFSR MK nin rus burosuna seckisiz qebul olunmusdur 1906 1907 ci illerde Qafqazda eksproprkasiya adlanan emeliyyata rehberlik etmisdir 1907 ci il 25 iyunda bolseviklerin pula ehtiyacini odemek ucun inkassator faytonuna hucum teskil etmisdir 1909 1917 ci illerde surgunde oldugu muddetde esperantonu suni beynelxalq dil oyrenmisdir 1917 ci il fevral inqilabindan sonra Petroqrada qayidir Lenin muhaciretden qayidanadek MK ya ve bolsevik partiyasinin Peterburq komitesine rehberlik etmisdir 1917 ci ilden Pravda Heqiqet qezetinin redaksiya heyetinin Bolsevik partiyasi MK politburonun herbi inqilabi merkezin uzvu olmusdur Leninin mecburi gedisi sebebi ile elaqedar olaraq gizli seraitde kecirilmis RSDFP b nin VI qurultayinda Stalin MK da hesabat meruzesi ile cixis etmisdir Oktyabr silahli usyaninda istirak etmisdir 1917 ci il Oktyabr inqilabindan sonra Xalq Komissarlari Sovetine Milliyyetcilik uzre xalq komissari kimi daxil olmusdur Muveqqeti hokumete ve onun siyasetine movqeden bele cixir ki demokratik inqilab hele ki qurtarmayib ve hokumetin devrilmesi praktiki meqsed deyil Vetendas muharibesi RedakteRusiya vetendas muharibesi baslayandan sonra Stalin Rusiyanin cenubuna Simali Qafqazdan coreyin hazirlanib senaye merkezlerine catdimaq ucun UMIK nin VCIK fovqelade selahiyyetli numayendesi kimi gonderlimisdi 1918 ci ilin 6 iyununda Tsaritsina catan Stalin seherde nizam yaratdi Moskvaya erzagin catdirilmasini temin etdi daha sonra ise Tsaritsini Krasnovun destelerinden mudafiyeye hazirladi K E Vorosilovla birlikde onlar Tsaritsinin mudafiesini temin edib Krasnovun ve Dutovun ordu hisselerinin birlesmesinin qarsisini aldilar 1918 ci ilin dekabrinda admiral Kolcakin Sibire hucumu basladi O simaldan hucuma kecmis ingilisler ve agqvardiyacilarla birlesmeyi planlasdirirdi Yaranmis fovqelade ciddi veziyyeti aradan qaldirmagi Lenin Staline tapsirdi Stalin Dzerjinski ile birlikde Perm altinda ki veziyyeti tez ve qetiyyetle berpa etdiler 1920 ci iller Redakte1922 ci ilin aprelinde RKP b MK nin pelniumunda Stalin MK nin birinci katibi secildi Evveller bu vezife yalniz partiya aparatina rehberlik demek idi partiyanin lideri ve dovlete rehberliyi ise formal da olsa Xalq Komissarlari Sovetinin sedri V I Lenin de qalmaqda idi Vladimir Lenin Stalinin teskilatciliq qabiliyyetini onun biliyini tecrubesini milli ve diger keskin siyasi problemleri hell ede bilmesi bacarigini yuksek qiymetlendirirdi Onlar arasinda sexsi ve prinsipial mubahiseler de olmusdur Lakin bu hallar hec bir sekilde siyasi zidiyyet hallari almamisdir Buna baxmayaraq Lenin Stalini kobudluqda cox keskin suretde ittiham edirdi Onun fikrince Stalinin bu keyfiyyeti birinci katib vezifesinde olan sexs ucun deyil bu hal partiya rehberliyinin parcalanmasina getirib cixara biler Lenin Qurultaya mektub unda qeyd edirdi ki Stalin cox kobuddur ve onu birinci katib vezifesinden cixartmaq lazimdir Stalinin isci kimi keyfiyyetlerini nezere alan partiya rehberleri bunu etmediler Lenini vefatinda sonra Stalin politburonun iki en nufuzlu uzvleri L B Kamenyov ve Q E Zinovyevle birlesib ucluyu formalasdira bildi Birlikde onlar L D Trotski ve onun terefdarlarini meglub ede bildiler 1930 cu iller RedakteKollektivlesme Redakte 1930 cu illerin evvelinden etibaren kend teserrufutlarinin merkezlesmis kolxozlarda kolxoz rus dilinden tercumede Kollektiv Teserrufat demekdir birlesdirlmesi teserrufatin mecburi kollektivlesdirilmesi aparilirdi Torpaga olan huququn legv edilmesi sinifler meselesi nin hellinin neticesi idi Hemcinin o zaman ki iqtisadi dusuncelere esasen iri kolxozlar texnikanin birlesdirilmesi ve emeyin bolusdurulmesi hesabina daha effektiv isleye bilerdiler Qulaq adlanan o zamanki kendliler kollektivlesmeye qarsi cixib cixmadiqlarindan asili olmayaraq mehkemesiz istintaqsiz emek dusergelerinde isledilir ve ya Sibirin ve serqin ucqar hisselerine gonderilirdiler Stalinin yeritdiyi senayelesdirme bugda ve diger mehsullarin xarice eksportundan elde edilen boyuk vesaitler ve avadinliqlar teleb edirdi Kolxozlar ucun dovlete verilecek boyuk miqdarda kend teserrufati mehsullari plani qoyulmusdu Bezi tarixcilerin fikrince mehz bu planlar 1932 33 cu illerde bas vermis kutlevi acliqlara getirib cixartmisdir Iqtisadiyyatin inkisafi Redakte Senayelesmeni mecburiyyet qarsisinda qalib agir senayenin baza sahelerinden inkisafa baslamasi bazarlari kende lazimi mehsullar ile temin ede bilmedi Seherlerin normal mehsul techizati pozuldu teserrufat mallari vergisi natura seklinde idi 1924 cu ilde ise pulla evezlendi Cixilmaz veziyyet yaranmisdi balansin berpasi ucun senayelesmeni suretlendirmek lazim idi senayenin suretli inkisafi ucun kendden gelen mehsullarin eksporta gedecek mallarin ve isci quvvesinin miqdari artmali idi bunun ucun ise corek istehsali ve onun emteeliyi artmali kendlerde agir senayenin mehsullarina masinlara dezgahlara ehtiyac yaratmaq lazim idi Bu cur cetinliyi aradan qaldirmaq ise yalniz kend teserrufatinin radikal modernlesmesinden sonra hell oluna bilerdi Nezeri olaraq bunu uc yolla etmek olardi Birinci Stolipin islahatlari ni yeni formada davam etdirmek QULAQ larin artan gucunu desteklemek kendlilerin iri fermerlere ve proletariata tebeqelesmesi kendin esas vesaitini onlarin xeyrine yoneltmek Ikinci kapitalist teserrufatinin menbelerini QULAQlari ortadan qaldirmaq ve iri mexaniklesdirilmis kollektiv teserrufatlarin yaradilmasi Ucuncu yol ferdi kendli teserrufatlarinin tedricen inkisaf etdirmek ve onlari tebii tempde birlesdirmek bu yol butun hesablara gore cox gec bas verecekdi 1927 ci ilde corek istehsali dayandirilandan sonra qeti addimlar atmaq lazim geldi stabil qiymetler qapali bazar ve hetta represiyalara ve artiq 1928 1929 cu illerde bas vermis novbeti corek qitligi bu problemin tezlikle hellini labud etdi 1929 cu ilde tedaruk zamani gorulmus fovqelade tedbirler artiq qeyri normal hal kimi qebul edildi ve 1300 e qeder qiyama getirdi 1929 cu ilde artiq butun seherlerde 1928 ci ilde yalniz bezi seherlerde coreye kartocka tetbiq edildi Kendlerde fermerliyin kendcileri tebeqelere bolmekle yaratmaq Sovetlerin ideoloji prinsiplerine uygun deyildi Kollektivlesme kursu goturuldu Bu da QULAQlarin bir sinif kimi mehvine sebeb oldu Ikinci muhum sual senayelesme usulunun secilmesi Bu meselenin muzakiresi cetin ve uzun cekdi muzakirenin neticesi ise dovletin ve cemiyyetin gelecek taleyini mueyyenlesdirdi Esrin evvellerindeki Rusiyadan ferqli olaraq xarici investorlar muhum maliyye menbeyi kimi SSRI de yox idi ve SSRI senayelesmeni yalniz ve yalniz oz daxili resurslarinin hesabina inkisaf ede bilerdi Nufuzlu qruplar Politburonun uzvu N I Buxarin Xalq Komisarlari Sovetinin sedri A I Rikov ve UMPIS in VCSPS sedri M P Tomski Yeni Iqtisadi Siyaset YIS sayesinde vesaitin toplanmasini ve inkisafin amanverici usuluna terefdar idiler I V Stalin suretlendirilmis usulun Stalinin noqteyi nezeri qalib geldi Ikinci dunya muharibesi Redakte Tehran konfransi Stalin Ruzvelt Corcill 1938 ci ilde Qerb olkelerinin Cexoslovakiyani onun zengin senaye potensiali ile birlikde Hitlere bagislayib imzaladiqlari Munhen sazisi ne cavab olaraq 1939 cu ilin 23 avqustunda Stalin Adolf Hitler ile hucumetmeme pakti ni imzaladi Molotov Ribbentrop paktinin gizli elavelerinde yalniz XX esrin sonlarinda nesr olunmusdur SSRI ve Almaniya oz aralarinda Serqi Avropani oz nufuz dairelerine bolmeni razilasdirmisdilar Neticede paktin imzalanmasinin butun gunahi anti nasist cebhesi yaratmaq istemeyen ve Almaniyani sakitlesdirme siyaseti yuruden Qerb olkelerinin boynuna qoyuldu Artiq muharibeden sonra resmi serhde Pakt in muharibenin baslanmasinin uzadilmasi niyyetini ile imzalandiginin deyildi Son neticede o Hitleri heqiqetende ilk once Ingiltereye hucum etmekle iki cebhede doyusmeye mecbur etdi Belelikle muttefiqler SSRI ye komek etmeye mecbur oldular Lakin tarixci Dmitri Volkoqonovun fikrince pakt mudafieedici olmaqdan daha cox hucumedici idi Robert Konkvest ise dusunur ki Stalinin ve Hitlerin rehber olduqlari rejimler bir biri ile ruhi cehetden yaxin olmasi paktin baglanmasi ucun esas sebebdir Paktin iqtisadi cehetlerinden de yan kecmek olmaz Sovet rehberliyinin esas serti SSRI ye kreditin verilmesi idi Muharibeden once potensial dusmenden kredit goturmek unikal tarixi hadisedir lakin Stalin bunu bacardi Neticede SSRI 7 il muddetine 4 5 le 200 mln Alman marki aldi Bu vesait investisiya meqsedi ucun istifade olundu Almaniyadan avadanliqlaq masinlar ve dezgahlar alindi bu avadanliqlarin boyuk hissesi sonda Almaniyaya qarsi doyusde istifade olundu 1 sentyabrda paktin imzalanmasinda duz bir hefte sonra Hitler Polsaya qerbden soxuldu 17 sentyabrda Sovetler Ittifaqi ukraynalilari ve belorusiyalilari mudafie behanesi ile Polsanin simalina soxuldu ve olkenin serq hissesini tutdu indiki Qerbi Ukrayna ve Qerbi Belorusiya O da deyilmelidir ki hucum zamani Polsa ve Sovetler Ittifaqi arasinda hucumetmeme haqqinda pakt movcud idi Ele hemin il SSRI ve Latviya Litva ve Estoniya arasinda elde edilmis raziliga esasen bu olkelere sovet ordusunun azsayli kontingenti yeridildi 1940 ci ilde bu olkeler oz parlamentlerinin qerari ile SSRI ye qosuldular Bir az sonra Sovet Ittifaqi sovet rumin razilasmasi esasinda Bessarabiyani tutdu hansi ki Ruminiya 1918 ci ilin aprelinde birterefli suretde ozune birlesdirmisdi 1918 ci ilde RSFSR ile imzalanmis muqavileni pozaraq Bu erazi Moldova SSR elan edildi Bu yerlerin ehalisinin bir qismi beynelxalq munasibetlerin keskinlesmesi ucbatinda merkezi rayonlara kocurulmusduler 1941 ci ilin mayinda Stalin oz uzerine Xalq Komisarlari Sovetinin sedri mesuliyyetini goturdu 1941 ci il iyunun 22 de Ucuncu Reyx Sovet Ittifaqina qarsi aqresiyaya basladi Boyuk Veten muharibesi basladi Bezi tarixcilerin fikrince Stalin fasist Almaniyasinin tezlikle hucum edeceyi haqqinda casus melumatlarina haqsiz olaraq etinasiz yanasmisdir Digerleri ise dusunurler ki bu haqda melumat kifayet qeder deyildi ve Stalinin elinde esas var idi ki bu melumatlari dezinformasiya hesab etsin Bezi tarixciler almanlarin SSRI ye hucumunun gozlenilmezliyini yaponlarin Pyorl Harbora hucumu ile muqayise edirler Her halda hucum zamani Qirmizi Ordunun dislokasiyasi serhedler qerbe cekildiyi ucun zeif idi quvveler serhedde zeif konsentrasiyada ve mudafieye tam hazirsiz veziyyetde idi Mehz bu sertler hemcinin elede yuksek olmaya sexsi heyetin hazirligi ve pis idare olunma muharibenin ilk merhelesinde Hitlere SSRI uzerinde ustunluk qazandirdi ve o qisa muddetde sovet mudafiesini derin yarib Qirmizi Ordunun nezerecarpacaq quvvelerini ehateye alib mehv ede bildi hemcinin Belorusiyani Pribaltikani Ukraynani ve RSFSR in qerb hisselerini tuta bildi Bir nece aydan sonra Qirmizi Ordu oz mudafiesini temin etdi ve 1941 ci ilin qisinda almanlari Moskva yaxinliginda dayandirdi O zamana kimi artiq senaye muesiseleri serqe kocurulmusdu 1937 ci il temizleme sinin qurbanlari evezine ozunu yeni nesil herbciler buruz verdi Jukov Konev Vasilievski ve hebsden azad olunmus 1937 ci il temizleme sini qurbani Rokosovski Muharibe baslayan kimi kimi Stalin Dovlet Mudafie Komitesinin sedri Mudafie Xalq komissari ve SSRI herbi quvvelerinin Ali Bas komandani oldu 16 Avqust 1941 ci il tarixli Ali Bas Komandanin Qerergahinin N 270 sayli emrinde deyilirdi Doyus zamani uzerlerinden ferqlenme nisnalarini cixartmis ve dusmen terefe kecmis ve ya onlara esir dusmus komandir ve siyasi isciler qati dezertir hesab olunsunlar onlarin aileleri ise herbi andi pozmus ve veteni satmis dezertirlerin ailesi kimi hebse mehkum olunsun Muhasireden cixmis ve ya esirlikden qayitmis sovet esgerleri filtirasiya dusergelerine dusurduler bundan sonra ise boyuk ekseriyyeti yeniden orduya qayidirdilar Muharibeden sonra alman dusergelerinden azad olmus butun sovet esgerleri DIXK NKVD in yoxlanisindan kecirdiler Onlarin bir hissesi SSRI de hebs ve mehkum olunmusdur Muharibenin baslangicinda Povoljya almanlari Sibire ve Merkezi Asiyaya kocuruldu 1944 cu ilde ise Krim tatarlari ve bezi Qafqaz xalqlarida hemcinin Axisqa turkleri oz yerlerinden deportasiyaya meruz qalmislar Aralarinda ideoloji kinin olmasina baxmataraq SSRI Boyuk Britaniya ve ABS rehberleri Antihitler koalisiyasini yarada bildiler ve 1944 cu ilde ikinci cebhe acildi Bir nece defe kecirilmis yuksek seviyyeli goruslerde Stalin ozunu bacariqli ve qetiyyetli diplomat kimi gosetere bildi Muharibe zamani Stalin Sovet Ittifaqi qehremani adina layiq gorulub iki defe Qelebe Pobeda ordeni ve I dereceli Suvorov ordeni ile teltif olunmusdur 6 mart 1943 cu ilde Stalin Sovet Ittifaqi Marsali rutbesi 27 iyun 1945 ci ilde ise mexsusi daxil edilmis Sovet Ittifaqi Generalisimusu rutbesi verildi Hetta muharibe qurtardiqdan sonrada Stalin herbi idarelere 1946 ci ilin fevralinadek Mudafie Xalq Komisari ve 1947 ci ilin martina kimi SSRI Herbi Quvveleri naziri rehberlik edib Muharibeden sonra RedakteMuharibeden sonra olke iqtisadiyyatin suretli inkisafi ve qesden yandirilmis torpaqlarin berpasi yoluna qedem qoydu Muharibeden sonraki bandit ozbasnaligini Stalin qeti tedbirlerle kokunden kesdi Muharibeden sonra azad edilmis ve sonradan Varsava Muqavilesi Teskilatini emele getirecek Serqi Avropa olkelerinde prostalin kommunist rejimleri quruldu Muharibeden sonra SSRI ve ABS arasinda Uzaq serqde bas vermis munaqise Koreya muharibesine getirib cixartdi 1940 ci illerin sonlarinda boyuk dovletcilik ideologiyasi Kosmopolitizmle mubarize guclendi 1950 ci illerin evvellerinde Serqi Avropa olkelerinde daha sonra ise SSRI de bir nece boyuk ses kuye sebeb olmus Antisemitik istiqametli prosesler bas vermisdir Elm ve tehsil RedakteStalinin gosterisine esasen ictimai elmlerde xususile de humanitar elmlerde derin yenidenqurma heyata kecirilmisdir Orta ve Ali mekteblerde Veten tarixinin tedrisi berpa olundu Elm texnika ve medeniyyet xadimlerini heveslendirmek meqsedi ile her il verilen 1941 ci ilden baslayaraq Stalin mukafati tesis edilmisdir Stalin dovrundeki elmin inkisafini yukselis kimi qiymetlendirmek olar Fundamental ve tetbiqi elmi tedqiqat institutlari sebekesinin konstruktor burolarinin ve Ali mekteblerde laboratoriyalarin yaranmasi hercehetli tedqiqatlara serait yaratdi Alimler olkenin heqiqi elitasina cevrildi Fiziklerden Kurcatov Landau Tamm riyaziyyatcilardan Keldis kosmik texnikanin yaradicisi Korolyov aviakonstruktor Tupolevun adlari butun dunyada taninir Stalin SSRI ni yeni inkisaf merhelesine cixaracaq mutereqqi elm ve texnika sahelerine daha cox diqqet ayirirdi Tekce 1946 ci ilde sexsen Stalin atom texnikasi ve elmini inkisafi ile elaqedar altimis muhum ehemiyyetli sened imzalamisdir 1952 ci ilden baslayaraq yerli kompyuterler yaradilmaga baslandi Bu qerarlar neticesi tekce olkenin nuve debilqesinin yaradilmasi olmadi hemcinin dunyada ilk Atom Elektrik Stansiyasi Obninsk AES tikildi 1954 1957 ci ilde dunyada ilk atom buzqiran gemi Lenin gemisi suya buraxildi ve energetikanin novbeti inkisafi getdi Lakin o da deyilmelidir ki elmi fealiyyetin merkezi sekilde idare olunmasi dialektik materializme zidd olan elmi sahelerin inkisafdan qalmasina sebeb oldu Genetika ve Kibernetika kimi boyuk elmi tedqiqat saheleri burjaziyanin yalanci elmi elan edildi Bunun neticesi coxsayli hebsler ve taninmis sovet alimlerinin gullelenmesi oldu Stalinin ozunun maraqli oldugu Biologiyada kecellesme linqivistikada dil haqqinda yeni telim kimi yalanci elmi saheler Stalin dovrunde heqiqetende dovlet terefinden desteklenmisdir Stalin sexsiyyetine perestis RedakteSovet propaqandasi Stalinin etrafinda yari ilahi boyuk rehber ve muellim simasi yaradildi Stalin ve onun yaxin etrafinin adlari seherlere zavodlara kolxozlara herbi texnikalara verilirdi Onun adi Marks Engels ve Lenin ile birlikde cekilirdi Onun haqqinda terifleyici mahnilar bestelenirdi ve hetta onun adi SSRI nin 1944 cu il himninin tekstine de salinmisdir Sexsiyyete perestislik tenqid edildikden sonra meshur yazici M Soloxov Stalin sexsiyyetine perestis haqqinda bele demisdir He heqiqetende perestis var idi amma sexsiyyet de var idi Stalin haqqinda uydurmalar RedakteXrussov iddia edirdi ki almanlarin hucumundan derhal sonra Stalin dehsetli qorxu ile yaxin baga cekilir ve hec bir zenge cavab vermemisdir lakin muasir tarixciler bu versiyani tekzib edirler Corcille aid edilen sitat Stalin Rusiyani xisla qebul edib atom silahi ile yola saldi bezen daha genis metnde tercume olunur yalniz 1980 ci illerin sovet metbuatinda tesaduf olunur bu sitatin orijinal ingilis varianti Corcillin eserler toplusunda rast gelinmeyib Corcill heqiqeten de Stalin haqqinda bir nece terifleyici sozler demisdir lakin bu muharibe dovrune aiddir Corcill Stalin haqqinda sonuncu terifleyici sozu paradoksal gorunse de Soyuq muharibenin baslangicini bildiren oz meshur Fulton nitqinde demisdir sonralar Corcill Stalin haqqinda musbet bir sey dememisdir 1956 ci ilde Avropa olkelerinde bir sened isiq uzu gormus ve genis yayilmisdi Guya ki bu sened 1913 cu ilde Polis departamenti terefinden hazirlanmisdir ve Gizli polisin agenti Cuqasvili Stalin haqqinda gizli mektubdur Elmi tedqiqatlar hemcinin Stalinin reqibleri terefinden aparilan tedqiqatlar da subut etdi ki bu sonradan hazirlanmisdir ve saxtadir Stalinin sexsi heyati ve olumu Redakte1904 cu ilde Stalin Ekaterina Svanidze ile evlenir lakin uc ilden sonra arvadi tuberkulozdan dunyasini deyisdi Onlarin yegane oglu olan Yakov Ikinci dunya muharibesi zamani almanlara esir dusur Bu haqda yayilmis versiyalarin birinde hemcinin Ivan Stadnyukun Muharibe ve Qurtulus sovet kinosunda almanlar Staline onun oglunu feldmarsal Fridrix Paulusa deyismeyi teklif edirler buna cavabinda ise Stalin deyir Men esgere feldmarsal deyismirem 1943 cu ilde Yakov qacmaga cehd ederken alman herbi dusergesi olan Zaksenhauzende gullelenmisdir Yakov uc defe evli olmusdur ve onun Yevgeni adli oglu hetta 1990 ci illerin rusiya siyasetinde de istirak etmisdir Stalinin nevesi Anpilov blokunun namizedleri sirasinda olmusdur Cuqasvililerin bu birbasa kisi xetti indi de movcuddur 1919 cu ilde Stalin ikinci defe evlenir Onun ikinici arvadi UKP b nin uzvu Nadejda Alliluyeva olur O 1932 ci ilde Kremlde ki otaginda ozune qesd edir resmi olaraq ise qefil olum kimi gosterilir Stalinin ikinci nigahindan iki usagi olur Svetlena ve Vasili Onun oglu Vasili herbi hava quvvelerinin zabiti Boyuk Veten Muharibesinde muxtelif komandir vezifelerinde istirak edir muharibeden sonra ise Moskvanin havadan mudafiesine general leytenant rehberlik edir Stalinin vefatinda sonra ise hebs olunur 1960 ci ilde azadliga cixdiqdan bir muddet sonra vefat edir Stalinin qizi Svetlana Alliluyeva 1967 ci il 6 martinda Dehlide ki Amerika Birlesmis Statlari sefirliyinden siyasi siginacaq isteyir ve ele hemin ilde ABS a kocur Stalinin ailesinde 11 yasina kimi Artyom Serqeyev vefat etmis inqilabci Fyodr Serqeyevin oglu yoldas Artyom terbiye almisdir Hemcinin muhaciretinde Stalinin nigahdankenar oglu Konstantin Kuzakov dunyaya gelmisdir Stalin onunla elaqe saxlamamisdir 1953 cu il martin 5 de Stalin beynine qansizmadan vefat etmisdir Bele bir versiya da movcuddur ki Lavrenti Beriya ve ya N S Xrussov ona komek etmemekle onun olumune sebeb olmuslar 1953 cu il martin 5 de Stalinle vida merasimi zamani kullu miqdarda insan onunla vidalasmaq istediyinden basabas yaranir O zaman helak olnalarin deqiq sayi helede melum deyil lakin olen kifayet qeder cox olmusdur Hemcinin bir faktda melumdur ki basabasda helak olanlardan biri 1422 nomresi almisdir nomreleme yalniz o cesedler ucun aparilirdiki onlari qohumlarinin ve ya dostlarini komeyi olmadan mueyyen etmek mumkun deyildi Stalinin balzamlanmamis cesedi Lenin Mavzoleyinde umumxalq numayisine qoyulur ve hemin mavzoley 1953 1961 ci illerde V I Lenin ve I V Stalin Mavzoleyi adlanir 1961 ci il oktyabrin 30 da Sov IKP nin XXII qurultayinda qerara alindi ki Stalinin Lenin vesiyyetlerini kobud sekilde pozmasi onun cesedini Mavzoleyde saxlamagi qeyri mumkun edir 1961 ci il 31 oktyabrdan 1 i noyabra kecen gece Stalinin cesedi Mavzoleyden cixarildi ve Kreml divarinda basdirildi Sonradan mezarin uzerinde abide ucaldi bustun muellifi M V Tomski Mukafatlari RedakteStalin Sosialist Emeyi Qehremani 1939 ve Sovet Ittifaqi Qehremani fexri adlarina layiq gorulmusdur 1945 Iki Qelebe ordeni 1943 1945 uc Qirmizi Bayraq ordeni uc Lenin ordeni 1939 1945 I dereceli Suvorov ordenleri kavalyeridir Istinadlar Redakte 1 2 3 Brockhaus Enzyklopadie lt a href https wikidata org wiki Track Q237227 gt lt a gt lt a href https wikidata org wiki Track P5019 gt lt a gt 1 2 3 Gran Enciclopedia Catalana Grup Enciclopedia Catalana 1968 lt a href https wikidata org wiki Track P1296 gt lt a gt lt a href https wikidata org wiki Track Q2664168 gt lt a gt lt a href https wikidata org wiki Track Q18696256 gt lt a gt 1 2 3 Roglo 1997 8549233 nus lt a href https wikidata org wiki Track P7929 gt lt a gt lt a href https wikidata org wiki Track Q83365652 gt lt a gt 1 2 3 4 5 Stalin Iosif Vissarionovich Bolshaya sovetskaya enciklopediya v 30 t pod red A M Prohorova 3 e izd M Sovetskaya enciklopediya 1969 lt a href https wikidata org wiki Track Q17378135 gt lt a gt 1 2 3 Bibliotheque nationale de France BnF identifikatoru aciq melumat platformasi 2011 lt a href https wikidata org wiki Track Q193563 gt lt a gt lt a href https wikidata org wiki Track Q19938912 gt lt a gt lt a href https wikidata org wiki Track P268 gt lt a gt lt a href https wikidata org wiki Track Q54837 gt lt a gt 1 2 3 Encyclopaedia Britannica lt a href https wikidata org wiki Track Q5375741 gt lt a gt lt a href https wikidata org wiki Track P1417 gt lt a gt lt a href https wikidata org wiki Track P2450 gt lt a gt 1 2 http news bbc co uk 1 hi world europe 10412097 stm 1 2 http www independent co uk news world europe georgia stalin museum to show how tyrant ruled by terror 7631148 html 1 2 http www ducksters com biography joseph stalin php Miguel A Faria Jr The death of Stalin was it a natural death or poisoning Surg Neurol Int J I Ausman Medknow 2015 Vol 6 P 128 ISSN 2229 5097 2152 7806 doi 10 4103 2152 7806 161789 PMID 26257986 lt a href https wikidata org wiki Track Q15817343 gt lt a gt lt a href https wikidata org wiki Track Q16104602 gt lt a gt lt a href https wikidata org wiki Track Q6807205 gt lt a gt lt a href https wikidata org wiki Track Q42253730 gt lt a gt lt a href https wikidata org wiki Track Q6844540 gt lt a gt Iosif Stalin Bolshaya sovetskaya enciklopediya v 30 t 3 e izd M Sovetskaya enciklopediya gl red A M Prohorov 1969 1978 invisible char I A Krasilnikov Neizvestnyj Centralnyj front Dokumentalnaya hronika s 24 iyulya po 26 avgusta 1941 goda Centralnogo fronta Krasnoj armii i gruppy armij Centr Germanii Moskva Informaciya 2015 S 514 664 s il s ISBN 978 5 903676 32 3 ISBN 978 5 903676 32 3 Hemcinin bax RedakteBoyuk temizlemeXarici kecidler Redakte64 ilden sonra ilk defe Stalinin defninden goruntuler Arxivlesdirilib 2017 03 11 at the Wayback Machine azerb Iosif Stalin qisa bioqrafiya ing Stalinin bioqrafiyasi spartacus educational com saytinda ing Vikianbarda Iosif Stalin ile elaqeli mediafayllar var Vikimenbede Muellif Iosif Stalin ile elaqeli melumatlar var Sovet Ittifaqi MarsallariKliment Vorosilov Mixail Tuxacevski Aleksandr Yeqorov Semyon Budyonni Vasili Blyuxer Semyon Timosenko Qriqori Kulik Boris Saposnikov Georgi Jukov Aleksandr Vasilevski Iosif Stalin Ivan Konyev Leonid Qovorov Konstantin Rokossovski Rodion Malinovski Fyodor Tolbuxin Kirill Meretskov Lavrenti Beriya Vasili Sokolovski Nikolay Bulqanin Hovannes Baqramyan Sergey Biryuzov Andrey Qrecko Andrey Yeryomenko Kirill Moskalenko Vasili Cuykov Matvey Zaxarov Filipp Qolikov Nikolay Krilov Ivan Yakubovski Pavel Batitski Pyotr Kosevoy Leonid Brejnev Dmitri Ustinov Viktor Kulikov Nikolay Oqarkov Sergey Sokolov Sergey Axromeyev Semyon Kurkotkin Vasili Petrov Dmitri YazovMenbe https az wikipedia org w index php title Iosif Stalin amp oldid 5961039, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.