fbpx
Wikipedia

Sələfilik

İlk dövr Sələfiyyə— Lüğətdə- əvvəl gəlmək,keçmək mənasında olan “sələf” (ərəb.سلف‎‎) sözündən törəyən sələfiyyə, ilk İslam alimləri və keçmiş İslam böyükləri ilə onların yolunu tutanlar mənasına gəlir. Bəzən buna “yaxşı”, ”xeyirli” mənasında “salih” sözünü də əlavə edərək , “sələfi-salihin” ifadəsi ilə İslamın ilk dövrlərindəki İslam alimləri nəzərdə tutulur.

Termin olaraq isə sələfiyyə- inanc mövzularına aid məsələlərdə ayəhədislərdəki zahiri ifadə ilə kifayətlənib, bunları olduğu kimi qəbul edən fərqli izahlardan uzaq qalaraq təşbih və təcsimə düşməyən qruplar deməkdir. İlk İslam böyükləri səhabətabiindən çıxmışdır. Bu baxımından sələfiyyə, əshab və tabiinin yolunu tutanlar mənasına gələrək Əhli-sünnənin adı olaraq qarşımıza çıxmışdır. Ancaq sələfiyyə daha sonra “xələfiyyə” kimi bilinən Sünni kəlam məktəblərini əhatə etmədiyi üçün bəzi alimlər tərəfindən “Əhli sünnəyi-xassa” digərləri isə “Əhli sünneyi-ammə” şəklində tanınmışdır.

Mündəricat

Hz.Peyğəmbərin vəfatından sonra inanc mövzuları və siyasi sahədəki ixtilaflar ətrafında firqələşmələr ortaya çıxdığı zaman, hər bir firqə özünəməxsus bir ad ilə bilinməyə başlamış, bunların xaricində müsəlmanların əksəriyyəti xüsusi bir ad almadan varlığını davam etdirmişdir. Ancaq h. II/m.VIII əsrlərdən etibarən xüsusuilə inanc mövzularında fikir yürüdən və mütaşabih ayələri təvil edən Mötəzilənin ortaya çıxıb inkişaf etməsi ilə birlikdə müsəlmanların əksriyyətinə bağlı alimlər bunlara etiraz etmiş, doğru yolun səhabənin və tabiinin yolunu izləmək olduğunu bildirmişdir. Bəzən daha açıq şəkildə həqiqi yol “keçmiş alimlərin yoldur” ifadəsindən də istifadə etmişdir. Bu çərçivədə qeyd olunan qrupu ifadə etmək üçün, Sələfiyyə termini istifadə olunmağa başlanmışdır. Hicri üçünücü əsrin əvvələrində təşəkkül edən bu zümrənin yolunun QuranSünnə yolu olduğu bilinməkdədir. MaturidiyyəƏşəriyyənin yaranması və inkişafından sonra mühavizəkar sələf əqidəsi tərəfdarları islam dünyasının hər ölkəsində azalmağa başlamışdır. Ümumiyyətlə fiqhdə Hənbəli olanlar (dünya müsəlmanları arasındakı nisbəti % 1-2 dir) əqaiddə də sələfi olaraq qalmışdır. Hədis elmilə məşğul olan alimlərin əskəriyyəti sələfilik əqidəsini mənimsəmişdir. İslam tarixinin hər dövründə olduğu kimi sələf əqidəsi tərəfdarları az da olsa hər bir İslam ölkəsində mövcuddur. Bəzi ifratçılığa getməsinə baxmayaraq ən çox mövcud olduğu ölkə Səudi Ərəbistandır.

Ümumi olaraq düşüncə quruluşu, elm adamları tərəfindən inkişaf etdirilən və bütün elmi işlərində o elm adamlarına yol göstərdiyi kimi məhdudlaşdırıcı da olan ön qəbul etmə yumağı olaraq təyin oluna bilər. Bu qəbul etmə, elm adamının aldığı təhsil və sahib olduğu inanc istiqamətində formalaşması yanında çox qüvvətli strukturları və bütün düşüncəni maraqlandırdığı üçün dəyişməsi olduqca çətin hətta qeyri-mümkündür. Bu səbəblə elm adamları öz düşüncə strukturlarına uyğun gəlməyən fikirləri rədd edir və ya onu öz düşüncə quruluşuna uyğun hala gətirirlər. Necə ki ayələrin təfsiri və hədislərin zəif görülüb əməl edilməməsinin təməlində bu yatar. Sələfin düşüncəyə əhəmiyyət verməməsi və nassları əsas alması onların düşüncə quruluşunun ola bilməyəcəyi fikrinə istiqamət versə də nassları şərh etmədən və əqli istidlaldan çəkinməyə aparan bir sistemin olması lazımdır. Unutmayaq ki sələfin düşüncə quruluşunu meydana gətirən ana qaydalardan biri olan "ayələrin yorumlarının edilməməsinin gərəyi" hökmü də bir əqli qaydadır. Çünki bu hökmü bir nassa əsaslanaraq deyil şəxsən ictihadlarına söykənərək verməkdədirlər. Beləcə dində ilk əqli istidlali onlar etmiş olmaqda, özlərindən sonra gələn və əqli istidlal etdikləri üçün tənqid etdikləri hətta zındıq saydıqları kəlamçılara yol açmış olurlar. Onlar bu məhdudlaşdırmağı etməsə idilər və belə bir yol açmasa idilər özündən sonra gələn alimləri ən azından tənqid etmələri haqlı sayılabilərdi. Ancaq onlar bu qapını açan ilk alimlər olmuşlar.

  1. Dinin etiqada aid olan mövzularında Quran və hədisdəki izahların zahiri ilə kifayətlənib, təvilə baş vurmaqdan çəkinmək.
  2. Əqidə mövzularında fəlsəfəyə etibar etməmək, tamamilə nasslara əsaslanan düşüncəni izləmək
  3. İnanc mövzularında kəlamçıların ortaya qoyduğu nəzəriyyələrə etibar etməmək, kəlam yerinə ayə və hədislərə əsaslanan əqidəni mərkəzə almaq
  4. Təsəvvüfə qarşı təmkinli olmaq, bir çox sufinin irəli sürdüyü bəzi nəzəriyyələrə və fikirlərə etibar etməmək, Quran və Sünnədə yer almayan hər cür məfhum və düşüncələrdən uzaq durmaq.
  5. Əhli-sünnədən başqa etiqadi və kəlami xüsusiyyət daşıyan bütün firqələrdən uzaq durmaq və bu firqələrin Əhli sünnədən ayrıldıqları hər nöqtədə xəta etdiyini düşünmək.
  6. Ayə və hədislərdə yer alan mütəşabihat haqqında aşağıdakı yolu izləmək:

A. TƏQDİS : Allah Təalaya Cəlal və əzəmətinə layiq olmayan hər şeydən tənzih etmək, layiq olmadığı şeylərdən münəzzəh olduğuna inanmaq. Məsələn قَالَ يَٰٓإِبْلِيسُ مَا مَنَعَكَ أَن تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَىَّ Allah buyurdu ki, “Ey İblis! Sənə mənim Öz əlimlə yaratdığıma səcdə etməyə nə mane oldu ?” Yuxarıdakı ayədə keçən “əl” və “möminin qəlbi Rəhmanın iki barmağı arasındadır.” Məalındakı hədisdə keçən “barmaq” sözü eşidildiyi zaman Allaha cismiyyət istinad edildiyi başa düşülməkdədir. Çünki “ yəd=əl” kəliməsi iki mənaya gəlir: Birincisi, ət, sümük, və əzələlərdən meydana gəlmiş olan cisim. Qeyd, ayə və hədislərdə keçən “yəd” bu mənada istifadə olunmuş ola bilməz. Çünki Allah cism olmaqdan və cisimlərə məxsus xüsusiyyətlərlə vəsflənməkdən uzaqdır. ikincisi, “Yəd”-in bir başqa mənası da “ filan ölkə filan hökmdarın əlindədir” cümləsində olduğu kimi məcazdır. Bu iki məna da cisimə əlavə edilməz. Deməli nəslərdə keçən və mənası açıq olmayan bu kimi sözlər üzərində düşünməmək və fikir bildirməmək lazımdır.

B.TƏSDİQ : Allahın Quran və Sünnətdə keçən sifətisimlərinin Onun ucalığına və kamalına layiq mənaları olduğunu qəbul edib, Hz.Peyğəmbər Allahı necə təsvir etmişsə ona o şəkildə də inanmaqdır.

C. ACİZLİYİ ETİRAF :Mütəşabih ayələrdə bildirilənlərdə həqiqi muradı Allaha tərk etmək, bunların bilinməsinin mümkün olmayacağını ifadə etməkdir.

D. SÜKUT :Mütəşabihatın mənasını soruşmamaq, onlara fikir verməmək və hətta bu mövzuda sual verməyi belə qadağan etməkdir. Çünki Hz.Peyğəmbər, qədər mövzusu ilə məşğuliyyəti qövmünə qadağan etmişdir. İkinci xəlifə Ömər də “Rəhman Ərşə istiva etdi.” ayəsinin mənasını soruşan bir Misirlini sürgün etmiş, Quranın məxluq olub olmadığını soruşan birini susdurmuş və belə suallar soruşulmasını qadağan etmişdir. Qısacası sələf bu mövzularda susmağı sükutu seçim etmişdir.

E. İMSAK: Mütəşabih ayələr üzərində dəyişlik etməmək; Açıqlanmayan mənaları istifadə etməkdən və təvildən çəkinməkdir. Məsələn: yədullah (Allahın "əli") kəlməsini, qudrətullah (Allahın qüdrəti) şəklində ifadə edərək yorumlamaq.

F. KƏFF: Mütəşabihatla qəlbən məşğul olmamaq və onlar üzərində düşünməməkdir. Bir əlilin və ya üzmə bilməyənin dənizə girməsi nə qədər təhlükəlidirsə, cahil bir kimsənin də, mənası qapalı olan nəsslərlə qəlbən məşğul olması və onları açıqlamağa çalışması ən az o qədər təhlükəlidir.

G. MƏRİFƏT ƏHLİNƏ TƏSLİM: Uca mövzular, Peyğəmbər və səhabəyə gizli deyildir. Bu baxımından onların hər kəsə qapalı olduğu qəbul edilməkdədir. Ancaq bunlar üzərində dayanmaq yerinə, təvilini ancaq Allah bilir deyərək onalrın elmini əhlinə buraxıb, təvilinə girməməkdir.

Sələfiyyə bu təməl fikirləri ilə özünü Əhli sünnənin tək təmsilçisi hesab etmiş, Əhli-sünnəni təşkil edən və “xələfiyyə” olaraq bilinən Sünni kəlam alimlərinin görüşlərinə də dəyər vermişdir.

İlk dövr Sələfiyyə ilə Əhli-sünnə kəlamçıları arasındakı əsas fərqləri belə sıralamaq olar:

  • Əhli Sünnə kəlamçılarına görə, Allahın sifətləri zatı ilə eyni olmadığı kimi , zatından da ayrı deyildir. Sələfiyyəyə görə, Allah, kamal sifətləri ilə vəsflənmişdir. Ancaq bu sifətlərin zatının eyni yoxsa ayrı olduğu mövzularında fikir söyləmək doğru deyil.
  • Əhli Sünnə kəlamçıları xəbəri sifətləri Allahın şəninə uyğun bir şəkildə təvil (yorumlamaq) edirlərsə, sələfiyyəyə görə xəbəri sifətləri təvil etmək doğru deyil.
  • Əhli sünnə kəlamçılarına görə məlumat əldə etmənin yolu doğru xəbər, sağlam hisslər və ağıl olduğu halda, sələfiyyəyə görə sadəcə nəqldir( Quran və sünnə).
  • Əhli sünnə kəlamçılarına görə, Allahın nəfsi kəlamı əzəli, bunun varlığını göstərən ləfzi kəlam(quran) isə məxluq ikən, sələfiyyəyə görə, Allahın kəlam sifəti var amma, bu sifətlərlə əlaqəli dərinliklərə girmək doğru deyildir.
  • Əhli sünnə kəlamçılarına görə, əməl imanın bir hissəsi deyil. Sələfiyyəyə görə isə əməl imanının bir hissəsidir.

Dörd fiqhi məzhəbin qurucusu olan alimlər, ilk dövr sələfiyyənin tanınmış ən məşhur nümayəndələridir.

Əhməd ibn Hənbəl

Əhməd ibn Hənbəl
Ad Əhməd ibn Hənbəl
Tam adı Əbu Abdullah Əhməd ibn Məhəmməd ibn Hənbəl əəş-Şeybani əl-Mərvəzi
Toğum tarixi h.164 (m.780)
Doğulduğu yer Bağdad
Vəfatı 12 rəbiüləvvəl h. 241 Cümə günü (31 İyul 855)
Vəfat yeri Bağdad
Dini İslam
Məzhəbi Əhli-Sünnə
qurduğu məzhəb Hənbəli(fiqh məzhəbi)

Əhməd ibn Həmbəl(ərəb.أحمد بن حنبل‎‎) 164.(780) – ci ildə Rəbiuləvvəl ayında (vəya Rəbiulssani) Bağdatda dünyaya gəlmişdir. Ailəsi Mərvdən Bağdata köçərkən anası ona hamilə olduğu üçün Mərvdə doğulduğunu söyləyənlər də vardır.Oğlu Salihin rəvayət etdiyi şəcərəyə görə nəsli Hz.Peyğəmbərin babalarından Nizarla birləşərək Hz.İsmailə qədər uzanır. Əhməd ibn Həmbəl atası 30 yaşlarından öldüyünə görə Şeybanioğullarından olan anası Safiyyə bint Meymunənin himayəsi altında böyüdü. Qurani Kərimi əzbərlikdən, Bağdatlı alimlərdən bir müddət qrammatikafiqh öyrəndikdən sonra Hədis öyrənməyə başladı.İlk müəllimlərindən biri olan və onun haqqında çoxlu hədis yazdığı Hüşeym ibn Bəşirdir. Bundan əlavə onun başqa müəllimləri də olmuşdur ki bunlardan Süfyan ibn Uyeynə, Yəhya ibn Said-əl Kattan, Abdurrahman ibn Mehdi, İmam Şafii və Əbdürrəzzaq kimi alimlər də vardır. İmam Şafii dən isə fiqh və üsuli-fiqh öyrənmişdir. Əl-Müsnəddəki rəvayətlərə görə müəllimlərinin sayısı 280-dir. Əhməd ibn Hənbəli yaxından tanıyan müəllimləri onun haqqında tərifə layiq sözlər işlətmişlər. Məsələn Yəhya ibn Said-əl Kattan onun bir dərya olduğunu tələbələri arasında onun bənzəri kimi bir tələbənin olmadığını söyləmiş və bunu bütün kitablarının və hədislərinin istifadəsinə icazə vermişdir. “Sünnə” termini sələflərin anlayışında, bidətin əksi deməkdir. Sünnə, ilk müsəlmanların tabe olduqları əqidə və mənhəcdir. Mənhəc – metod, yol anlamına gəlməkdədir. Mənhəc yəni sünnə əhlinin, məxluqatın yaradılışı məqsədini həyata keçirmək üçün, tutduğu yol və metoddur. Bu məqsəd də yalnız tək olan Allaha ibadət etməkdir. Bu haqda Uca Allah buyurmuşdur: “Sizin hər biriniz üçün bir şəriət və bir yol (mənhəc) təyin etdik”. Bu səbəbdən ümmətin sələfləri əqidə və mənhəc məsələləri ilə bağlı hər bir şeyi sünnə adlandırırdılar. Onlardan bir çoxları əqidə və mənhəc haqqında kitablar yazarkən, bu kitabları “Sünnə” adlandırırdılar. Məsələn Əbu Asimin “Sünnə” kitabı, Abdullah bnu Əhmədin “Sünnə” kitabı, Mərvazinin “Sünnə” kitabı, ibnu Şahinin “Sünnə” kitabı, əl-Hallalın “Sünnə” kitabı və s. Zamanımızda müsəlmanlar arasında baş vermiş parçalanma, onların məhs sələflərin əqidə və mənhəclərindən bəhs edən bu kitabları tərk etmələri ucbatındandır. Buna dəlil Uca Allahın kəlamıdır:“Hər kəs özünə doğru yol aşkar olandan sonra Peyğəmbərdən üz döndərib möminlərdən qeyrisinin yoluna uyarsa, onun istədiyi (özünün yönəldiyi) yola yönəldər və Cəhənnəmə varid edərik. Ora necə də pis yerdir”.


  • Əsərləri

Əhməb ibn Hənbəlin ən önəmli əsəri olan əl-Müsnəd xaricində özünə nisbət edilən kitabların heç birini şəxsən özü qələmə almamış, hətta öz söz və fətvalarının yazılmasına icazə verməmişdir. Buna görə əsərləri başda oğlu Abdullah olmaq üzərə digər tələbələri tərəfindən və ölümündən sonra qələmə alınmışdır. Günümüzə çatan və demək olar ki, hamısı hədisə dair olan əsərləri bunlardır:

  1. “əl-Müsnəd”. Əhməd ibn Hənbəlin 700 min hədis arasından seçərək tərtib etdiyi 30 min qədər hadisə oğlu Abdullah ilə tələbəsi Əbu Bəkir əl Kattinin birçox hədis əlavə etməsilə meydana gələn bu əsər ən həcimli iki hədis külliyatından biridir ( digəri Bəkı ibn Mahledin əl-Müsnəd didir). Sadəcə səhih hədisləri ehtiva etməsi hədəf alınmadığından əsər zəif hədisləri də əhatə edir.
  2. Kitabü s- Sünnə, Etiqadi Əhli-Sünnə adi ilə də bilinir. Oğlu Abdullahın rəvayətlərindən meydana gələn əsər 2 bölümdən ibarətdir. Birinci bölümdə Hz.Məhəmməd ilə Adəm, Nuh, İbrahim, Yusif, Əyyub, Yunus, Musa, Davud, Süleyman , Loğmanİsa peyğəmbərlərin zöhdünə dair rəvayətlər, ikinci bölümdə isə başda Xülafeyi Raşidin olmaq üzərə on doqquz səhabə ilə on altı tabiinin zöhdü bu mövzuya dair sözləri keçməkdədir. Əsər Məkkədə (1357), Beyrutda (1983) nəşr edilmişdir.
  3. Kitabü-l-Vəra Əsər ilk öncə Qahirədə (1340), daha sonra Beyrutda (1403/1983) işıq üzü görmüşdür.
  4. Kitabül-İlel.

Əhməd ibn Hənbəlin günümüzə qədər gəlib-gəlmədiyi bilinməyən ət-TəfsirKitabü-l-Fəraiz adlarında iki əsəri daha vardır. ət-Təfsir in əl-Müsnəd-dən bir neçə misli daha həcimli olduğu və 120 min hədis ehtiva etdiyi bilinməktədir. Zəhəbi Kitabü-l-Fərazi 4-nün bir qismini gördüyünü söyləməkdədir. Bundan əlavə Kitabü-l-Elm, Kitabü-l-İləl, Kitabü-s-SünnəKitabü-l-Məscid adlı əsərlər də onun əsərləri arasında sayila bilər.

Əbu Hənifə

Əbu Hənifə Məscidi
Adı Əbu Hənifə
Tam adı Əbu Hənifə Numan ibn Sabit ibn Züta ibn Mah
Doğum tarixi h.80 (699)
Doğum yeri Kufə, Əməvi xilafəti
Ölüm tarixi h.150 Şaban (Sentyabr 767)
Ölüm yeri Bağdad, Əbbasi xilafəti
Milliyyəti Fars
Dini İslam
Məzhəb Əhli-Sünnə
Qurduğu məzhəb Hənəfi(fiqh məzhəbi)
İxtisas FiqhHədis

Əbu Hənifə(ərəb.أبو حنيفة‎‎) 80 (699) ildə Kufə şəhərində anadan olmuşdur. O, Hənəfi məzhəbinin imamı böyük müctəhiddir.Əbu Hənifə ticarətlə məşğul olan varlı bir ailənin uşağıdır. Özü də elm öyrənməyə başlamazdan əvvəl parça tacirliyi edib. Kufədə Amr ibn Hureys bölgəsində bir mağazanın olduğundan bəhs edilir (Hatib, XIII, 325). Elm həyatına atılanda ticarət işini tərəfdaşları vasitəsilə davam etdirdiyi, onun bu sıralarda tələbələrinə və başqalarına etdiyi maddi yardımlardan anlaşılmaqdadır. Həyatı maddi sıxıntıdan uzaq olaraq keçmişdir. Kiçik yaşlarda Quranı əzbərlədiyi hesab edilən Əbu Hənifə, qiraət elmini qiraəti səba alimlərindən olan Asım ibn Bəhdələdən öyrənmişdir. Əslində Əbu Hənifənin anadan olub böyüdüyü Kufə ilə bölgənin ikinci böyük şəhəri olan Bəsrə, digər millətlər və qədim sivilizasiyalarla əlaqəsi olan, yeni müsəlman olanlara İslamƏrəb Dilinin öyrədildiyi, siyasi fəaliyyətlərin intensiv olduğu mühüm yaşayış məntəqələridir. Eyni zamanda, buralar bir çox fəqih, dilçi, ədib, şair və filosofun da olduğu bir elm mərkəzi idi. Belə bir şəraitdə ticarətlə məşğul olan, parlaq bir zəkaya sahib olan Əbu Hənifəyə ətrafındakı alimlər yaxın maraq göstərmişlər və onu elmə yönəltmişlər. Əbu Hənifəni də bu məsələ ilə bağlı olaraq Əbu Əmr əş-Şabinin onu çağırıb, "Səni ağıllı, qabiliyyətli və hərəkətli bir gənc olaraq görürəm. Elmə və alimlərin məclislərinə davam etməyi etinasızlıq etmə" dediyini, bu söhbətin ona təsir etdiyini, beləliklə, elm təhsilinə yönəldiyini bildirir. Əvvəl əqidə və cədəl elmini öyrənməyə başlayan, getdikcə bu elmdə müəyyən bir məsafə alan Əbu Hənifə, dövründəki inkarçı və bidətçilərlə münaqişə etmiş, fərqli etiqadı düşüncəyə malik insanların və məzhəblərin olduğu Bəsrəyə zaman-zaman etdiyi səfərlərində də bu davranışını davam etdirmişdir. Dövrünün görkəmli alimlərinin bir çoxu ilə görüşmə və onlardan elmi cəhətdən istifadə etmək imkanı tapan Əbu Hənifənin əsl müəllimi, dövründə Kufə rəy məktəbinin ustadı qəbul edilən Həmməd ibn Əbu Süleymandır.

  • Əsərləri
  1. əl-Müsnəd. Tələbələri tərəfindən Əbu Hənifəyə rəvayət edilən hədisləri, digər bir ifadəylə Əbu Hənifənin müraciətlərində dəlil olaraq istifadə etdiyi hədisləri ehtiva edən bir əsərdir. Rəvayətlərin toplanmasında və ya təsnifində fəal rol oynayan şəxslərin adları ilə anılan və mühüm bir qismi çap edilən iyirmidən çox Əbu Hənifə müsnədi mövcuddur (Hindistan 1300; İstanbul 1309; Lahor 1312; Leknev 1318; Qahirə 1327; Berlin 1929).
  2. əl-Fiqhu-l-əkbər. Əqaidə dair olub Əhli sünnətin fikirlərindən qısaca bəhs etmişdir. Başda birinci Goldziher olmaq üzrə bəzi şərqşünaslar bu əsərin Əbu Hənifəyə nisbətini səhih görməsələr də, kitabın ona aid olduğuna İslam alimləri fikir birliyi içindədir. Bir çox şərhi olan əsər, bəzi ŞərqQərb dillərinə də tərcümə edilərək dəfələrlə çap edilmişdir (məsələn, Dehli 1289; Qahirə 1323; Heydərabad 1342; Lahor 1890).
  3. əl-Fiqhu-l-əbsat. Əqaidlə bağlı olub oğlu Hamməd ilə tələbələri Əbu Yüsif və Əbu Muti əl-belhi tərəfindən rəvayət edilmişdir.
  4. əl-Alim-vəl-mütəallim. Əhli sünnətin fikirlərini açıqlayıb müdafiə məqsədilə və sual-cavab üslubunda qələmə alınmış etiqada dair bir kitabdır.
  5. ər-Risalə. Əbu Hənifə, Bəsrə Qazisi Osman əl-bəttiyə xitabən yazdığı bu əsərində əqidə məsələlərində özünə yönəldilən bəzi ittiham və iddialara cavab verir.
  6. Vasiyyə. Əqidə məsələlərini qısaca ələ alan bir kitabdır (Qahirə 1936).

Son beş əsərin əhatə etdiyi mövzular, Osmanlı alimlərindən Bəyazizadə Əhməd Əfəndi tərəfindən kəlam dərsliklərinin tərtibinə görə "Əl-usülül-münife" adı ilə bir araya gətirilmiş, yenə eyni müəllif tərəfindən "İşarətül-məram" adı ilə şərh edilmiştir. Əbu Hənifəyə nisbət edilən, oğluna və bəzi tələbələrinə xitabən yazılmış dini, elmi və əxlaqi ibrətləri ehtiva edən başqa risalələr də var. Hətda Onun fiqh elminə də böyük töhfəsi olmuşdur. Əbu Hənifənin fiqh elmi fikrinin inkişafına böyük töhfəsi, digər məzhəb imamları və İslam alimləri tərəfindən də müxtəlif üslublarda ifadə edilmişdir. İmam Şafinin, fiqhlə məşğul olan bütün alimlərin Əbu Hənifəyə təşəkkür borclu olduğunu dilə gətirən məşhur sözü ("İnsanlar fiqhdə Əbu Hənifənin iyalidir", İbn Abdülber, s. 136) onun fəqihlər yanındakı ehtiramını bildirməyə kifayətdir.

Şafii

Şafinin adı
Ad Məhəmməd ibn İdris
Tam adı Əbu Abdullah Məhəmməd ibn İdris ibn Əbbas əş-Şafii
Doğum tarixi h.150 (9 avqust 767)
Doğum yeri Qəzzə
Ölüm tarixi h.204 (19 yanvar 820)
Ölüm yeri Qahirə
Dini İslam
Məzəhəb Əhli-Sünnə
qurduğu məzhəb Şafii (fiqh məzhəbi)

Şafii məzhəbinin imamı, böyük müctəhiddir. O, 150-ci ildə (767) Qəzzədə dünyaya gəlib. Şafinin gözəl üzlü bir insan olduğu, sünnəyə tabe olmaq məqsədilə saç və saqqalını xınayla boyadığı, and içməkdən çox çəkindiyi, gecənin bir hissəsini ibadətlə keçirdiyi, daha çox Quran oxumaq üçün gecə təravih namazlarını evində tək qıldığı, beləliklə bir ayda çox xətm etdiyi, rəvayətə yol açıb işləməyə və ibadətə mane olduğu üçün çox yeməməyə xüsusilə diqqət etmişdir. Səmimi bir dindarlığı şüar tutan Şafiinin müxtəlif məlumatların xeyri haqqında belə dediyi nəql edilir: "Quran öyrənənin nüfuzu artar, fiqhlə məşğul olanın dəyəri yüksələr, hədis yazanın dəlilləri qüvvətlənər, dil üzərinə işləyənin təbiəti öyrənər, riyaziyyat örgənənin mühakiməsi güclənər, özünü qoruya bilməyənə isə elm fayda etməz" (Zəhəbi, X, 24).

  • Tələbələri
  1. Əhməd ibn Hənbəl
  2. İshaq ibn Rahaveyh
  3. əz-Zəfərani
  4. Əbu Sevr İbrahim ibn Xalid
  5. Əbu İbrahim Muzəni
  6. Rəbi ibn Süleyman Muradi
  • Əsərləri

Şafiinin əsərlərinə gəlincə isə, Şafiinin fiqh təcrübəsi böyük nisbətdə şəxsən qələmə aldığı, qismən də tələbələrinə imla etdiyi əsərlər yolu ilə gəlmişdir. Busahədə ciddi bir dəyişiklik olmadan rəvayət edilmişdir. Şafiinin qövli qədim dövrəsinə aid təməl əsəri əl-Ḥuccə olub ən güclü ravisi Zəfəranidir. Kərabis və Əhməd ibn Yəhyanın bu əsərə aid rəvayətləri uzun ömürlü olmamışdır. Qövli qədim ravilərindən Əbu Səvr isə Şafiinin müəllif sistemini əsas götürərək əl-Məbsut adlı bir əsər ortaya çıxartmış, bəzi xüsuslarda Şafiiyə müxalif çıxmış özünə aid bir məzhəb meydana gətirmiş, fiqhi fikirləri vəfatından sonra Azərbaycan və İrminiye xalqının əksəriyyəti tərəfindən mənimsənmişdir. İmam Şafinin əsərlərini belə sıralaya bilərik:

  1. əl-Umm . Bu əsər Şafii cədid dövrü fiqh düşüncəsini ən ətraflı şəkildə əks etdirir və təriqətin əsas mənbəyini təşkil edir. Süleyman və Zəfərani kiçik fərqlərlə bu əsəri ayrı-ayrılıqda rəvayət etmişdir.
  2. ər-Risalə . Fiqh fəlsəfəsi haqqında Şafiinin fikirlərini ehtiva edən bu kitab, Fiqh üsulu sahəsində günümüzə çatan ilk kitab olması baxımından önəm daşıyan bu əsər müxtəlif dillərə tərcümə edilmiş və incələmə mövzusu olmuşdur.
  3. əl-İmla (əl-Əmali). Şafinnin şəxsən özü yazmayıb tələbələrinə diktə etdiyi kitablara əl-imla və ya əl-Əmali deyilir.
  4. Ər-Rəd. Şafii burada seçdiyi nümunələrlə İraq fəqihlərinin qiyas anlayışındakı nöqsanları göstərməklə bu fəqihlərin ən güclü bilinikləri nöqtədə müzakirə edilməkdədir.

Öz əsərlərindən əlavə ona nisbət edilən əsərlər də vardır. Həmin əsərlər bunlardır:

  1. Əhkamul Quran
  2. əl-Müsnəd
  3. ər-Red əla İbn Uləyyə. Bu əsərin günümüzə qədər gəlib çatıb-çatmaması dəqiq deyil.
  4. Divanuş-Şafii

Malik ibn Ənəs

Malik ibn Ənıs
Ad Malik ibn Ənəs
Tam adı Əbi Abdullah Malik ibn Ənəs ibn Malik ibn Əbi Amir
Doğum tarixi h.93 (712)
Doğulduğu yer Mədinə
Ölüm tarixi h.179 (795)
Ölüm yeri Mədinə
Dini İslam
Məzhəbi Əhli-Sünnə
Qurduğu məzhəb Maliki (fiqh məzhəbi)

Malik ibn Ənəs(ərəb.مالك بن أنس‎‎), Maliki məzhəbinin imamı, böyük müctəhid və mühəddis idi. İmam Malik, ən əhəmiyyətli elm mərkəzlərindən biri olan Mədinədə böyüdü.İmam malik Əməvilərin son dövrlərində, Abbasilərin ilk dövrlərində yaşamışdır. Əvvəllər elm təhsilinə rəğbət etməyib göyərçinlərlə vaxt keçirərkən bir gün atasının soruşduğu bir suala qardaşı Nadirin doğru, özünün səhv cavab verməsi və atasının, "Göyərçinlər səni yola verdi" deməsi üzərinə təhsilə qərar verdiyini və ilk olaraq Əbdürrəhman ibn Hürmüz əl-Arəcdən hədis dərsi almağa başladığını söyləyir. Qurani Kərimi də bu əsnada öyrənmiş olmalıdır. Böyük tabiin alimlərindən biri olan bu müəlliminin yanında keçirdiyi yeddi illik təhsil həyatından məşhur fəqih Rəbiatürreyinin dərslərinə qatıldı. Fiqhi mələkəsinin inkişafında və üsulunun formalaşmasında rəy tərəfdarı bu müəlliminin böyük təsiri olmaqla birlikdə özünün hədis və əsərə olan bağlılığı və Rəbianın sələfin fikirlərinə müxalifəti səbəbiylə son zamanlarda onun məclisini tərk etdiyi ifadə edilər. Bunun ardından özündən ən çox faydalandığı müəllimi İbn Şihab əz-Zühridir. İstər Əməvilər istər Abbasilər dövründə xəlifələr və qubernatorlarla yaxşı münasibət quran Malik bunu onlara haqqı və doğruyu tövsiyə etmənin bir vəsiləsi olaraq görmüş, şəxsi görüşmələrində və məktublarla onları irşada çalışmışdır. Dövlət adamları ilə tez-tez görüşməsi tənqid mövzusu olunduqda bunu bilərək etdiyini beləliklə onların layiq olmadığı şəxslərlə münasibətdə olmamasını istəmişdir. Xüsusilə həcc münasibətiylə Mədinəyə gələn xəlifələr ona böyük hörmət göstərir və özlərinə öyüd-nəsihət verməsini istəyərlərdi. Xəlifələr ondan hədis eşitdikləri kimi dərs almaları üçün uşaqlarını da onun yanına göndərərmişlər. Hədis dinləmək və ya uşaqlarına dərs keçmək üçün onu dəvət edən xəlifələrin təkliflərini qəbul etməmiş, elm bir kimsənin əyağına getməməlidir elmə gedilməsi lazım olduğunu söyləmişdir. Qaynaqlarda İmam Malikin yüz min ətrafında hədis əzbərləməklə birlikdə bu mövzudakı titizliyi səbəbiylə ancaq az bir qismini rəvayət etdiyi bilinir. Fətva mövzusunda olduğu kimi hədis rəvayəti barəsində da utancaq davranır, çox hədis rəvayət edənləri, hər bildiyini söyləyənləri qınayar, belə edənlərin insanların azmasına səbəb ola biləcəyini söyləyərdi. O öldükdə, evində hədis qutuları tapılmasına baxmayaraq, həyatda olarkən bunları rəvayət etməmişdi. Hədis mövzusunda əl-Muvattası ilə ilk təsnif çalışması edənlər arasında əhəmiyyətli bir yeri olan Malik, bütün hədis nüfuzlarında bu elmin zirvələrindən biri qəbul edilmiş, "hafiz, hüccət, imam, Əmirəl-möminin fil-hədis(Hədisdə möminlərin Əmiri)" kimi xüsusiyyət və ünvanlarla xatırlanmışdır. Hədislərin səhihliyini və sənətlərin səhihliyini bilmək üçün şübhəsiz nümunəvi bir şəxsiyyət idi. Özü son dərəcə etibarlı olduğu kimi rəvayətdə olduğu kəslər haqqında da eyni titizliyi göstərməsi onun iştirak etdiyi sənədlərin etibarlılığını ən yüksək səviyyəyə çatdırmışdır. İmam Malik bir mövzuda məsləhətləşdiyində dərhal fikir bildirməzdi, mövzuyla əlaqəli uzun düşünər, araşdırma edər, sonra cavab verərdi. Tələbəsi İbnul-Qasim onun, "Bir məsələ haqqında on ildən bəri düşünməkdəyəm, hələ qəti bir görüşə vara bilmədim" dediyini nəql edər (Qazı İyaz, I, 144). AllahRəsulunun adına səhv bir hökm etməkdən çəkindiyini deyərdi. QuranSünnədə açıq hökm olmayan xüsuslarda görüş bildirərkən, "Zənnimizcə belədir, belə hesab edirik, qəti olaraq bilmərik" kimi ifadələr istifadə edər, müəyyən bir qənaətə çatmayıbsa çəkinmədən bunu da söyləyərdi. Bir dəfə ona qırx səkkiz məsələnin soruşulduğunu, onlardan otuz ikisinə "bilmirəm" deyə qarşılıq verər və bir dəfə soruşduğumuz qırx sualın yalnız beşinə cavab verdiyi deyilir.

  • Tələbələri

İmam Malikdən dərs almış şagirdlərin sayı minlərlə olmasına, baxmayaraq onların fikir və məzhəbinin yayılmasında yalnız bir hissəsi qabaqcıl oldu.

  1. Abdullah ibn Vəhəb uzun müddət Malik ilə qaldı və Misirdə fikirlərini yaydı.
  2. Abdurrahman ibn Qasim, İbn Vəhəbdən sonra Qasim Malikin tələbəsi idi və onun əsas tələbəsi hesab edilir.
  3. İbnü əl-Qasim, məzhəb fiqh fəlsəfəsində böyük xidməti keçmişdir, Misirdə Əşhəb əl-Kaysın başqa bir tələbəsidir. Bu üç zattan faydalanan bir Misirli tələbə olan Əbu Məhəmməd ibn Əbdülhakəmdir. Şimali Afrikada tarazlığın yayılmasına xidmət edənlər arasında İbn Ziyad əl-Absi, İbn Qənim əl-Kədi, Behlûl ibn. Əsəd b. Rəşid və İbn Fərrux, İbn əl-Kasımdan al-Əsəd və başqalarıda vardır.
  • Əsərləri
  1. əl-Muvatta. İmam Malikin ən mühüm əsəri əl-Muvatta olsa da, tabaqat kitablarında ona nisbət edilən bəzi başqa məsələlər var. Qadi İyaz deyir ki, bunlar bir qism tələbələri tərəfindən rəvayət olunduğunu çoxu ondan səhih sənədlə nəql edilsə belə şöhrət qazanmamışdır. I (VII.) Əsrin ikinci yarısı və II (VIII.) Əsrin ilk yarısında hədislərin əhəmiyyətli ölçüdə yazılıb tərtib edilməsinin ardından başlanan təsnif işləri arasında günümüzə çatması baxımından Malikin əl-Muvattasını böyük bir əhəmiyyətə malikdir. Əsər fiqh mövzularına görə təsnif edilən hədislər yanında səhabələrin fikirlərini, tabiun fətvalarını və öz ictihadlarını da ehtiva etdiyindən ayrıca fiqh baxımından əhəmiyyət daşıyar və ümumi olaraq hədis və fiqhə dair yazılan ilk əsər qəbul edilir.İmam Malikin bioqrafiyasına dair günümüzə çatan ilk yığcam məlumatlar İbn Sadın "Ət-Təbəqə"sində yer almış olub böyük ölçüdə Malikin tələbəsi Vaqıdiyə dayanır. İbn Quteybə və İbn əl-Nədimin verdiyi son dərəcə çox qısa məlumatın qaynağı İbn Sad olmalıdır.
  2. ət-Təfsir.
  3. Risalə fil-qədər vər-rədd əla-l-qədəriyyə.
  4. Kitabun-Nüfum.
  5. Kitabus-Sirr
  • Ahmet Özel , “Malik b. Enes”, TDV İslam Ansiklopedisi, İsamyayınları,Ankara 2003, cild 27, s.506-513.
  • Aybakan Bilal, “Şafii”, TDV İslam Ansiklopedisi, cild 38 İstanbul 2010 s.223-233.
  • Baktır Mehmet , “MÜTEKADDiMUN SELEFiYYE VE METOD ANLAYlŞI” c.VIII, Sivas 2004 s.25-48
  • Bünyadov Ziya və Məmmədəliyev Vasim, “Qurani-Kərim və Tərcüməsi”, Ankara 2018, 607s.
  • Fığlalı Ethem Ruhi, “Çağımızda İtikadi İslam Mezhebleri” 11.Baskı, Kahraman Ofset İstanbul,1999, 443s.
  • Gölcük Şerafeddin, “Kelam” , Tekin kitabevi yayınları, Konya1991,422s
  • İlyas Üzüm ,Mustafa Öz, “İslam Məzhəbləri Tarixi”, Bakı 2008,159s.
  • Kandemir M.Yaşar , “Ahmed b. Hambel”, TDV İslam Ansiklopedisi İstanbul İsamyayınları 1989, cild 2 s.75-80
  • Kazaxstani Əbu Muhammad, Sünnə Əhlinin İmamı Əhməd ibn Hənbəl, Qahirə 2006, 62s
  • M.Sait Özervarlı , “Selefiyye” , c.36 , İstanbul 2002, s.399-402
  • Uzunpostalcı Mustafa , “Ebu Hanife” TDV İslam Ansiklopedisi, İsamyayınları istanbul 1994, cild 10, səh. 131-138
  • Beyazizade (Tərcümə edən İlyas Çelebi) İmam Azam Ebu Hanifenin İtikadi Görüşleri, İstanbul-1996, s.170
  • Okuyucu Nail, Şafii mezhebinin teşekkül süreci, İstanbul 2015 s.564
  • Yuceer İsa , Kelam hikmet ilişkisi Birinci baskı Konya, Nisan 2007 s.429
  1. Öz Mustafa, Üzüm İlyas, İslam Məzhəbləri Tarixi, Bakı, 2008, s.30.
  2. Bekir Topaloğlu, Kelam İlmi, İstanbul Tekin kitabevi Yayınları 1996
  3. Mehmet Baktır.İsam.org “Mütekaddimun selefiyye ve metod anlayışı” c.VIII Sivas 2004 s 25-48
  4. İlyas Üzüm ,Mustafa Öz “İslam Məzhəbləri Tarixi” Bakı 2008 səh-33-34
  5. Sad,38/75
  6. Şerafeddin Gölcük “Kelam” Konya 1991 səh-49-50
  7. Ethem Ruhi Fığlal “Çağımızda İtikadi İslam Mezhebleri” 11.Baskı. İstanbul səh 70-71
  8. Ethem Ruhi Fığlal “Çağımızda İtikadi İslam Mezhebleri” 11-ci Baskı.İstanbul səh 71-72
  9. İlyas Üzüm ,Mustafa Öz “İslam Məzhəbləri Tarixi” Bakı 2008 səh 34-35
  10. M.Yaşar Kandemir “Ahmed b Hanbel” TDV İslam Ansiklopedisi, İstanbul: İSAM yayınları, 1989 cild 2, səh 75-80.
  11. Əl-Maidə,48
  12. Sünnə Əhlini İmamı Əhməd ibn Hənbəl Hazırlayan Əbu Muhammad Kazaxstani Qahirə 2006 səh.9-10.
  13. Ən-Nisa,115.
  14. Mustafa Uzunpostalcı “Ebu Hanife” TDV İslam Ansiklopedisi, İstanbul: İsamyayınları 1994, cild 10, səh. 131-138
  15. Beyazizade (Tərcümə edən Çelebi İlyas) İmam Azam Ebu Hanifenin İtikadi Görüşleri,s.36
  16. Aybakan Bilal “Şafii” TDV İslam Ansiklopedisi, cild 38 İstanbul 2010 s-223-233
  17. Nail Okuyucu, Şafii mezhebinin teşekkül süreci s.190
  18. İsa Yucer, Kelam hikmet ilişkisi s.68
  19. Özel Ahmet, “Malik b. Enes” TDV İslam Ansiklopedisi, Ankara: İsamyayınları, 2003, cild 27, səh.506-513.

Sələfilik
sələfilik, sələfiyyə, səhifəsindən, istiqamətləndirilmişdir, dövr, sələfiyyə, lüğətdə, əvvəl, gəlmək, keçmək, mənasında, olan, sələf, ərəb, سلف, sözündən, törəyən, sələfiyyə, islam, alimləri, keçmiş, islam, böyükləri, ilə, onların, yolunu, tutanlar, mənasına, . Selefilik Dil Izle Redakte Selefiyye sehifesinden istiqametlendirilmisdir Ilk dovr Selefiyye Lugetde evvel gelmek kecmek menasinda olan selef ereb سلف sozunden toreyen selefiyye ilk Islam alimleri ve kecmis Islam boyukleri ile onlarin yolunu tutanlar menasina gelir Bezen buna yaxsi xeyirli menasinda salih sozunu de elave ederek selefi salihin ifadesi ile Islamin ilk dovrlerindeki Islam alimleri nezerde tutulur Termin olaraq ise selefiyye inanc movzularina aid meselelerde aye ve hedislerdeki zahiri ifade ile kifayetlenib bunlari oldugu kimi qebul eden ferqli izahlardan uzaq qalaraq tesbih ve tecsime dusmeyen qruplar demekdir 1 Ilk Islam boyukleri sehabe ve tabiinden cixmisdir Bu baximindan selefiyye eshab ve tabiinin yolunu tutanlar menasina gelerek Ehli sunnenin adi olaraq qarsimiza cixmisdir Ancaq selefiyye daha sonra xelefiyye kimi bilinen Sunni kelam mekteblerini ehate etmediyi ucun bezi alimler terefinden Ehli sunneyi xassa digerleri ise Ehli sunneyi amme seklinde taninmisdir Mundericat 1 Selefiyyenin yaranma tarixi 2 Selefiyyenin dusunce metodu 3 Selefiyyenin esas fikirleri 4 Selefiyye ile Ehli sunne kelamcilari arasinda esas ferqler 5 Meshur alimleri 5 1 Ehmed ibn Henbel 5 2 Ebu Henife 5 3 Safii 5 4 Malik ibn Enes 6 Hemcinin bax 7 Edebiyyat 8 Xarici kecidler 9 IstinadlarSelefiyyenin yaranma tarixi RedakteHz Peygemberin vefatindan sonra inanc movzulari ve siyasi sahedeki ixtilaflar etrafinda firqelesmeler ortaya cixdigi zaman her bir firqe ozunemexsus bir ad ile bilinmeye baslamis bunlarin xaricinde muselmanlarin ekseriyyeti xususi bir ad almadan varligini davam etdirmisdir Ancaq h II m VIII esrlerden etibaren xususuile inanc movzularinda fikir yuruden ve mutasabih ayeleri tevil eden Motezilenin ortaya cixib inkisaf etmesi ile birlikde muselmanlarin eksriyyetine bagli alimler bunlara etiraz etmis dogru yolun sehabenin ve tabiinin yolunu izlemek oldugunu bildirmisdir Bezen daha aciq sekilde heqiqi yol kecmis alimlerin yoldur ifadesinden de istifade etmisdir Bu cercivede qeyd olunan qrupu ifade etmek ucun Selefiyye termini istifade olunmaga baslanmisdir Hicri ucunucu esrin evvelerinde tesekkul eden bu zumrenin yolunun Quran ve Sunne yolu oldugu bilinmekdedir Maturidiyye ve Eseriyyenin yaranmasi ve inkisafindan sonra muhavizekar selef eqidesi terefdarlari islam dunyasinin her olkesinde azalmaga baslamisdir Umumiyyetle fiqhde Henbeli olanlar dunya muselmanlari arasindaki nisbeti 1 2 dir eqaidde de selefi olaraq qalmisdir Hedis elmile mesgul olan alimlerin eskeriyyeti selefilik eqidesini menimsemisdir Islam tarixinin her dovrunde oldugu kimi selef eqidesi terefdarlari az da olsa her bir Islam olkesinde movcuddur Bezi ifratciliga getmesine baxmayaraq en cox movcud oldugu olke Seudi Erebistandir 2 Selefiyyenin dusunce metodu RedakteUmumi olaraq dusunce qurulusu elm adamlari terefinden inkisaf etdirilen ve butun elmi islerinde o elm adamlarina yol gosterdiyi kimi mehdudlasdirici da olan on qebul etme yumagi olaraq teyin oluna biler Bu qebul etme elm adaminin aldigi tehsil ve sahib oldugu inanc istiqametinde formalasmasi yaninda cox quvvetli strukturlari ve butun dusunceni maraqlandirdigi ucun deyismesi olduqca cetin hetta qeyri mumkundur Bu sebeble elm adamlari oz dusunce strukturlarina uygun gelmeyen fikirleri redd edir ve ya onu oz dusunce qurulusuna uygun hala getirirler Nece ki ayelerin tefsiri ve hedislerin zeif gorulub emel edilmemesinin temelinde bu yatar Selefin dusunceye ehemiyyet vermemesi ve nasslari esas almasi onlarin dusunce qurulusunun ola bilmeyeceyi fikrine istiqamet verse de nasslari serh etmeden ve eqli istidlaldan cekinmeye aparan bir sistemin olmasi lazimdir 3 Unutmayaq ki selefin dusunce qurulusunu meydana getiren ana qaydalardan biri olan ayelerin yorumlarinin edilmemesinin gereyi hokmu de bir eqli qaydadir Cunki bu hokmu bir nassa esaslanaraq deyil sexsen ictihadlarina soykenerek vermekdedirler Belece dinde ilk eqli istidlali onlar etmis olmaqda ozlerinden sonra gelen ve eqli istidlal etdikleri ucun tenqid etdikleri hetta zindiq saydiqlari kelamcilara yol acmis olurlar Onlar bu mehdudlasdirmagi etmese idiler ve bele bir yol acmasa idiler ozunden sonra gelen alimleri en azindan tenqid etmeleri haqli sayilabilerdi Ancaq onlar bu qapini acan ilk alimler olmuslar Selefiyyenin esas fikirleri RedakteDinin etiqada aid olan movzularinda Quran ve hedisdeki izahlarin zahiri ile kifayetlenib tevile bas vurmaqdan cekinmek Eqide movzularinda felsefeye etibar etmemek tamamile nasslara esaslanan dusunceni izlemek Inanc movzularinda kelamcilarin ortaya qoydugu nezeriyyelere etibar etmemek kelam yerine aye ve hedislere esaslanan eqideni merkeze almaq Tesevvufe qarsi temkinli olmaq bir cox sufinin ireli surduyu bezi nezeriyyelere ve fikirlere etibar etmemek Quran ve Sunnede yer almayan her cur mefhum ve dusuncelerden uzaq durmaq Ehli sunneden basqa etiqadi ve kelami xususiyyet dasiyan butun firqelerden uzaq durmaq ve bu firqelerin Ehli sunneden ayrildiqlari her noqtede xeta etdiyini dusunmek Aye ve hedislerde yer alan mutesabihat haqqinda asagidaki yolu izlemek 4 A TEQDIS Allah Tealaya Celal ve ezemetine layiq olmayan her seyden tenzih etmek layiq olmadigi seylerden munezzeh olduguna inanmaq Meselen ق ال ي إ ب ل يس م ا م ن ع ك أ ن ت س ج د ل م ا خ ل ق ت ب ي د ى Allah buyurdu ki Ey Iblis Sene menim Oz elimle yaratdigima secde etmeye ne mane oldu 5 Yuxaridaki ayede kecen el ve mominin qelbi Rehmanin iki barmagi arasindadir Mealindaki hedisde kecen barmaq sozu esidildiyi zaman Allaha cismiyyet istinad edildiyi basa dusulmekdedir Cunki yed el kelimesi iki menaya gelir Birincisi et sumuk ve ezelelerden meydana gelmis olan cisim Qeyd aye ve hedislerde kecen yed bu menada istifade olunmus ola bilmez Cunki Allah cism olmaqdan ve cisimlere mexsus xususiyyetlerle vesflenmekden uzaqdir ikincisi Yed in bir basqa menasi da filan olke filan hokmdarin elindedir cumlesinde oldugu kimi mecazdir Bu iki mena da cisime elave edilmez Demeli neslerde kecen ve menasi aciq olmayan bu kimi sozler uzerinde dusunmemek ve fikir bildirmemek lazimdir 6 B TESDIQ Allahin Quran ve Sunnetde kecen sifet ve isimlerinin Onun ucaligina ve kamalina layiq menalari oldugunu qebul edib Hz Peygember Allahi nece tesvir etmisse ona o sekilde de inanmaqdir 7 C ACIZLIYI ETIRAF Mutesabih ayelerde bildirilenlerde heqiqi muradi Allaha terk etmek bunlarin bilinmesinin mumkun olmayacagini ifade etmekdir D SUKUT Mutesabihatin menasini sorusmamaq onlara fikir vermemek ve hetta bu movzuda sual vermeyi bele qadagan etmekdir Cunki Hz Peygember qeder movzusu ile mesguliyyeti qovmune qadagan etmisdir Ikinci xelife Omer de Rehman Erse istiva etdi ayesinin menasini sorusan bir Misirlini surgun etmis Quranin mexluq olub olmadigini sorusan birini susdurmus ve bele suallar sorusulmasini qadagan etmisdir Qisacasi selef bu movzularda susmagi sukutu secim etmisdir E IMSAK Mutesabih ayeler uzerinde deyislik etmemek Aciqlanmayan menalari istifade etmekden ve tevilden cekinmekdir Meselen yedullah Allahin eli kelmesini qudretullah Allahin qudreti seklinde ifade ederek yorumlamaq F KEFF Mutesabihatla qelben mesgul olmamaq ve onlar uzerinde dusunmemekdir Bir elilin ve ya uzme bilmeyenin denize girmesi ne qeder tehlukelidirse cahil bir kimsenin de menasi qapali olan nesslerle qelben mesgul olmasi ve onlari aciqlamaga calismasi en az o qeder tehlukelidir G MERIFET EHLINE TESLIM Uca movzular Peygember ve sehabeye gizli deyildir Bu baximindan onlarin her kese qapali oldugu qebul edilmekdedir Ancaq bunlar uzerinde dayanmaq yerine tevilini ancaq Allah bilir deyerek onalrin elmini ehline buraxib teviline girmemekdir 8 Selefiyye bu temel fikirleri ile ozunu Ehli sunnenin tek temsilcisi hesab etmis Ehli sunneni teskil eden ve xelefiyye olaraq bilinen Sunni kelam alimlerinin goruslerine de deyer vermisdir 9 Selefiyye ile Ehli sunne kelamcilari arasinda esas ferqler RedakteIlk dovr Selefiyye ile Ehli sunne kelamcilari arasindaki esas ferqleri bele siralamaq olar Ehli Sunne kelamcilarina gore Allahin sifetleri zati ile eyni olmadigi kimi zatindan da ayri deyildir Selefiyyeye gore Allah kamal sifetleri ile vesflenmisdir Ancaq bu sifetlerin zatinin eyni yoxsa ayri oldugu movzularinda fikir soylemek dogru deyil Ehli Sunne kelamcilari xeberi sifetleri Allahin senine uygun bir sekilde tevil yorumlamaq edirlerse selefiyyeye gore xeberi sifetleri tevil etmek dogru deyil Ehli sunne kelamcilarina gore melumat elde etmenin yolu dogru xeber saglam hissler ve agil oldugu halda selefiyyeye gore sadece neqldir Quran ve sunne Ehli sunne kelamcilarina gore Allahin nefsi kelami ezeli bunun varligini gosteren lefzi kelam quran ise mexluq iken selefiyyeye gore Allahin kelam sifeti var amma bu sifetlerle elaqeli derinliklere girmek dogru deyildir Ehli sunne kelamcilarina gore emel imanin bir hissesi deyil Selefiyyeye gore ise emel imaninin bir hissesidir Meshur alimleri RedakteDord fiqhi mezhebin qurucusu olan alimler ilk dovr selefiyyenin taninmis en meshur numayendeleridir Ehmed ibn Henbel Redakte Ehmed ibn Henbel Ad Ehmed ibn HenbelTam adi Ebu Abdullah Ehmed ibn Mehemmed ibn Henbel ees Seybani el MerveziTogum tarixi h 164 m 780 Doguldugu yer BagdadVefati 12 rebiulevvel h 241 Cume gunu 31 Iyul 855 Vefat yeri BagdadDini IslamMezhebi Ehli Sunnequrdugu mezheb Henbeli fiqh mezhebi Ehmed ibn Hembel ereb أحمد بن حنبل 164 780 ci ilde Rebiulevvel ayinda veya Rebiulssani Bagdatda dunyaya gelmisdir Ailesi Mervden Bagdata kocerken anasi ona hamile oldugu ucun Mervde doguldugunu soyleyenler de vardir Oglu Salihin revayet etdiyi secereye gore nesli Hz Peygemberin babalarindan Nizarla birleserek Hz Ismaile qeder uzanir Ehmed ibn Hembel atasi 30 yaslarindan olduyune gore Seybaniogullarindan olan anasi Safiyye bint Meymunenin himayesi altinda boyudu Qurani Kerimi ezberlikden Bagdatli alimlerden bir muddet qrammatika ve fiqh oyrendikden sonra Hedis oyrenmeye basladi Ilk muellimlerinden biri olan ve onun haqqinda coxlu hedis yazdigi Huseym ibn Besirdir Bundan elave onun basqa muellimleri de olmusdur ki bunlardan Sufyan ibn Uyeyne Yehya ibn Said el Kattan Abdurrahman ibn Mehdi Imam Safii ve Ebdurrezzaq kimi alimler de vardir Imam Safii den ise fiqh ve usuli fiqh oyrenmisdir 10 El Musneddeki revayetlere gore muellimlerinin sayisi 280 dir Ehmed ibn Henbeli yaxindan taniyan muellimleri onun haqqinda terife layiq sozler isletmisler Meselen Yehya ibn Said el Kattan onun bir derya oldugunu telebeleri arasinda onun benzeri kimi bir telebenin olmadigini soylemis ve bunu butun kitablarinin ve hedislerinin istifadesine icaze vermisdir Sunne termini seleflerin anlayisinda bidetin eksi demekdir Sunne ilk muselmanlarin tabe olduqlari eqide ve menhecdir Menhec metod yol anlamina gelmekdedir Menhec yeni sunne ehlinin mexluqatin yaradilisi meqsedini heyata kecirmek ucun tutdugu yol ve metoddur Bu meqsed de yalniz tek olan Allaha ibadet etmekdir Bu haqda Uca Allah buyurmusdur Sizin her biriniz ucun bir seriet ve bir yol menhec teyin etdik 11 Bu sebebden ummetin selefleri eqide ve menhec meseleleri ile bagli her bir seyi sunne adlandirirdilar 12 Onlardan bir coxlari eqide ve menhec haqqinda kitablar yazarken bu kitablari Sunne adlandirirdilar Meselen Ebu Asimin Sunne kitabi Abdullah bnu Ehmedin Sunne kitabi Mervazinin Sunne kitabi ibnu Sahinin Sunne kitabi el Hallalin Sunne kitabi ve s Zamanimizda muselmanlar arasinda bas vermis parcalanma onlarin mehs seleflerin eqide ve menheclerinden behs eden bu kitablari terk etmeleri ucbatindandir Buna delil Uca Allahin kelamidir Her kes ozune dogru yol askar olandan sonra Peygemberden uz donderib mominlerden qeyrisinin yoluna uyarsa onun istediyi ozunun yoneldiyi yola yonelder ve Cehenneme varid ederik Ora nece de pis yerdir 13 Eserleri Ehmeb ibn Henbelin en onemli eseri olan el Musned xaricinde ozune nisbet edilen kitablarin hec birini sexsen ozu qeleme almamis hetta oz soz ve fetvalarinin yazilmasina icaze vermemisdir Buna gore eserleri basda oglu Abdullah olmaq uzere diger telebeleri terefinden ve olumunden sonra qeleme alinmisdir Gunumuze catan ve demek olar ki hamisi hedise dair olan eserleri bunlardir el Musned Ehmed ibn Henbelin 700 min hedis arasindan secerek tertib etdiyi 30 min qeder hadise oglu Abdullah ile telebesi Ebu Bekir el Kattinin bircox hedis elave etmesile meydana gelen bu eser en hecimli iki hedis kulliyatindan biridir digeri Beki ibn Mahledin el Musned didir Sadece sehih hedisleri ehtiva etmesi hedef alinmadigindan eser zeif hedisleri de ehate edir Kitabu s Sunne Etiqadi Ehli Sunne adi ile de bilinir Oglu Abdullahin revayetlerinden meydana gelen eser 2 bolumden ibaretdir Birinci bolumde Hz Mehemmed ile Adem Nuh Ibrahim Yusif Eyyub Yunus Musa Davud Suleyman Logman ve Isa peygemberlerin zohdune dair revayetler ikinci bolumde ise basda Xulafeyi Rasidin olmaq uzere on doqquz sehabe ile on alti tabiinin zohdu bu movzuya dair sozleri kecmekdedir Eser Mekkede 1357 Beyrutda 1983 nesr edilmisdir Kitabu l Vera Eser ilk once Qahirede 1340 daha sonra Beyrutda 1403 1983 isiq uzu gormusdur Kitabul Ilel Ehmed ibn Henbelin gunumuze qeder gelib gelmediyi bilinmeyen et Tefsir ve Kitabu l Feraiz adlarinda iki eseri daha vardir et Tefsir in el Musned den bir nece misli daha hecimli oldugu ve 120 min hedis ehtiva etdiyi bilinmektedir Zehebi Kitabu l Ferazi 4 nun bir qismini gorduyunu soylemekdedir Bundan elave Kitabu l Elm Kitabu l Ilel Kitabu s Sunne ve Kitabu l Mescid adli eserler de onun eserleri arasinda sayila biler Ebu Henife Redakte Ebu Henife Mescidi Adi Ebu HenifeTam adi Ebu Henife Numan ibn Sabit ibn Zuta ibn MahDogum tarixi h 80 699 Dogum yeri Kufe Emevi xilafetiOlum tarixi h 150 Saban Sentyabr 767 Olum yeri Bagdad Ebbasi xilafetiMilliyyeti FarsDini IslamMezheb Ehli SunneQurdugu mezheb Henefi fiqh mezhebi Ixtisas Fiqh ve Hedis Ebu Henife ereb أبو حنيفة 80 699 ilde Kufe seherinde anadan olmusdur O Henefi mezhebinin imami boyuk muctehiddir Ebu Henife ticaretle mesgul olan varli bir ailenin usagidir Ozu de elm oyrenmeye baslamazdan evvel parca tacirliyi edib Kufede Amr ibn Hureys bolgesinde bir magazanin oldugundan behs edilir Hatib XIII 325 Elm heyatina atilanda ticaret isini terefdaslari vasitesile davam etdirdiyi onun bu siralarda telebelerine ve basqalarina etdiyi maddi yardimlardan anlasilmaqdadir Heyati maddi sixintidan uzaq olaraq kecmisdir Kicik yaslarda Qurani ezberlediyi hesab edilen Ebu Henife qiraet elmini qiraeti seba alimlerinden olan Asim ibn Behdeleden oyrenmisdir Eslinde Ebu Henifenin anadan olub boyuduyu Kufe ile bolgenin ikinci boyuk seheri olan Besre diger milletler ve qedim sivilizasiyalarla elaqesi olan yeni muselman olanlara Islam ve Ereb Dilinin oyredildiyi siyasi fealiyyetlerin intensiv oldugu muhum yasayis menteqeleridir Eyni zamanda buralar bir cox feqih dilci edib sair ve filosofun da oldugu bir elm merkezi idi Bele bir seraitde ticaretle mesgul olan parlaq bir zekaya sahib olan Ebu Henifeye etrafindaki alimler yaxin maraq gostermisler ve onu elme yoneltmisler Ebu Henifeni de bu mesele ile bagli olaraq Ebu Emr es Sabinin onu cagirib Seni agilli qabiliyyetli ve hereketli bir genc olaraq gorurem Elme ve alimlerin meclislerine davam etmeyi etinasizliq etme dediyini bu sohbetin ona tesir etdiyini belelikle elm tehsiline yoneldiyini bildirir Evvel eqide ve cedel elmini oyrenmeye baslayan getdikce bu elmde mueyyen bir mesafe alan Ebu Henife dovrundeki inkarci ve bidetcilerle munaqise etmis ferqli etiqadi dusunceye malik insanlarin ve mezheblerin oldugu Besreye zaman zaman etdiyi seferlerinde de bu davranisini davam etdirmisdir Dovrunun gorkemli alimlerinin bir coxu ile gorusme ve onlardan elmi cehetden istifade etmek imkani tapan Ebu Henifenin esl muellimi dovrunde Kufe rey mektebinin ustadi qebul edilen Hemmed ibn Ebu Suleymandir 14 Eserleriel Musned Telebeleri terefinden Ebu Henifeye revayet edilen hedisleri diger bir ifadeyle Ebu Henifenin muracietlerinde delil olaraq istifade etdiyi hedisleri ehtiva eden bir eserdir Revayetlerin toplanmasinda ve ya tesnifinde feal rol oynayan sexslerin adlari ile anilan ve muhum bir qismi cap edilen iyirmiden cox Ebu Henife musnedi movcuddur Hindistan 1300 Istanbul 1309 Lahor 1312 Leknev 1318 Qahire 1327 Berlin 1929 el Fiqhu l ekber Eqaide dair olub Ehli sunnetin fikirlerinden qisaca behs etmisdir 15 Basda birinci Goldziher olmaq uzre bezi serqsunaslar bu eserin Ebu Henifeye nisbetini sehih gormeseler de kitabin ona aid olduguna Islam alimleri fikir birliyi icindedir Bir cox serhi olan eser bezi Serq ve Qerb dillerine de tercume edilerek defelerle cap edilmisdir meselen Dehli 1289 Qahire 1323 Heyderabad 1342 Lahor 1890 el Fiqhu l ebsat Eqaidle bagli olub oglu Hammed ile telebeleri Ebu Yusif ve Ebu Muti el belhi terefinden revayet edilmisdir el Alim vel muteallim Ehli sunnetin fikirlerini aciqlayib mudafie meqsedile ve sual cavab uslubunda qeleme alinmis etiqada dair bir kitabdir er Risale Ebu Henife Besre Qazisi Osman el bettiye xitaben yazdigi bu eserinde eqide meselelerinde ozune yoneldilen bezi ittiham ve iddialara cavab verir Vasiyye Eqide meselelerini qisaca ele alan bir kitabdir Qahire 1936 Son bes eserin ehate etdiyi movzular Osmanli alimlerinden Beyazizade Ehmed Efendi terefinden kelam dersliklerinin tertibine gore El usulul munife adi ile bir araya getirilmis yene eyni muellif terefinden Isaretul meram adi ile serh edilmistir Ebu Henifeye nisbet edilen ogluna ve bezi telebelerine xitaben yazilmis dini elmi ve exlaqi ibretleri ehtiva eden basqa risaleler de var Hetda Onun fiqh elmine de boyuk tohfesi olmusdur Ebu Henifenin fiqh elmi fikrinin inkisafina boyuk tohfesi diger mezheb imamlari ve Islam alimleri terefinden de muxtelif uslublarda ifade edilmisdir Imam Safinin fiqhle mesgul olan butun alimlerin Ebu Henifeye tesekkur borclu oldugunu dile getiren meshur sozu Insanlar fiqhde Ebu Henifenin iyalidir Ibn Abdulber s 136 onun feqihler yanindaki ehtiramini bildirmeye kifayetdir Safii Redakte Safinin adi Ad Mehemmed ibn IdrisTam adi Ebu Abdullah Mehemmed ibn Idris ibn Ebbas es SafiiDogum tarixi h 150 9 avqust 767 Dogum yeri QezzeOlum tarixi h 204 19 yanvar 820 Olum yeri QahireDini IslamMezeheb Ehli Sunnequrdugu mezheb Safii fiqh mezhebi Safii mezhebinin imami boyuk muctehiddir O 150 ci ilde 767 Qezzede dunyaya gelib Safinin gozel uzlu bir insan oldugu sunneye tabe olmaq meqsedile sac ve saqqalini xinayla boyadigi and icmekden cox cekindiyi gecenin bir hissesini ibadetle kecirdiyi daha cox Quran oxumaq ucun gece teravih namazlarini evinde tek qildigi belelikle bir ayda cox xetm etdiyi revayete yol acib islemeye ve ibadete mane oldugu ucun cox yememeye xususile diqqet etmisdir Semimi bir dindarligi suar tutan Safiinin muxtelif melumatlarin xeyri haqqinda bele dediyi neql edilir Quran oyrenenin nufuzu artar fiqhle mesgul olanin deyeri yukseler hedis yazanin delilleri quvvetlener dil uzerine isleyenin tebieti oyrener riyaziyyat orgenenin muhakimesi guclener ozunu qoruya bilmeyene ise elm fayda etmez 16 Zehebi X 24 TelebeleriEhmed ibn Henbel Ishaq ibn Rahaveyh ez Zeferani Ebu Sevr Ibrahim ibn Xalid Ebu Ibrahim Muzeni Rebi ibn Suleyman MuradiEserleri Safiinin eserlerine gelince ise Safiinin fiqh tecrubesi boyuk nisbetde sexsen qeleme aldigi qismen de telebelerine imla etdiyi eserler yolu ile gelmisdir Busahede ciddi bir deyisiklik olmadan revayet edilmisdir Safiinin qovli qedim dovresine aid temel eseri el Ḥucce olub en guclu ravisi Zeferanidir Kerabis ve Ehmed ibn Yehyanin bu esere aid revayetleri uzun omurlu olmamisdir Qovli qedim ravilerinden Ebu Sevr ise Safiinin muellif sistemini esas goturerek el Mebsut adli bir eser ortaya cixartmis bezi xususlarda Safiiye muxalif cixmis ozune aid bir mezheb meydana getirmis fiqhi fikirleri vefatindan sonra Azerbaycan ve Irminiye xalqinin ekseriyyeti terefinden menimsenmisdir Imam Safinin eserlerini bele siralaya bilerik el Umm Bu eser Safii cedid dovru fiqh dusuncesini en etrafli sekilde eks etdirir ve teriqetin esas menbeyini teskil edir Suleyman ve Zeferani kicik ferqlerle bu eseri ayri ayriliqda revayet etmisdir 17 er Risale Fiqh felsefesi haqqinda Safiinin fikirlerini ehtiva eden bu kitab Fiqh usulu sahesinde gunumuze catan ilk kitab olmasi baximindan onem dasiyan bu eser muxtelif dillere tercume edilmis ve inceleme movzusu olmusdur el Imla el Emali Safinnin sexsen ozu yazmayib telebelerine dikte etdiyi kitablara el imla ve ya el Emali deyilir Er Red Safii burada secdiyi numunelerle Iraq feqihlerinin qiyas anlayisindaki noqsanlari gostermekle bu feqihlerin en guclu bilinikleri noqtede muzakire edilmekdedir Oz eserlerinden elave ona nisbet edilen eserler de vardir Hemin eserler bunlardir Ehkamul Quran el Musned er Red ela Ibn Uleyye Bu eserin gunumuze qeder gelib catib catmamasi deqiq deyil Divanus SafiiMalik ibn Enes Redakte Malik ibn Enis Ad Malik ibn EnesTam adi Ebi Abdullah Malik ibn Enes ibn Malik ibn Ebi AmirDogum tarixi h 93 712 Doguldugu yer MedineOlum tarixi h 179 795 Olum yeri MedineDini IslamMezhebi Ehli SunneQurdugu mezheb Maliki fiqh mezhebi Malik ibn Enes ereb مالك بن أنس Maliki mezhebinin imami boyuk muctehid ve muheddis idi Imam Malik en ehemiyyetli elm merkezlerinden biri olan Medinede boyudu Imam malik Emevilerin son dovrlerinde Abbasilerin ilk dovrlerinde yasamisdir 18 Evveller elm tehsiline regbet etmeyib goyercinlerle vaxt kecirerken bir gun atasinin sorusdugu bir suala qardasi Nadirin dogru ozunun sehv cavab vermesi ve atasinin Goyercinler seni yola verdi demesi uzerine tehsile qerar verdiyini ve ilk olaraq Ebdurrehman ibn Hurmuz el Arecden hedis dersi almaga basladigini soyleyir Qurani Kerimi de bu esnada oyrenmis olmalidir Boyuk tabiin alimlerinden biri olan bu muelliminin yaninda kecirdiyi yeddi illik tehsil heyatindan meshur feqih Rebiaturreyinin derslerine qatildi Fiqhi melekesinin inkisafinda ve usulunun formalasmasinda rey terefdari bu muelliminin boyuk tesiri olmaqla birlikde ozunun hedis ve esere olan bagliligi ve Rebianin selefin fikirlerine muxalifeti sebebiyle son zamanlarda onun meclisini terk etdiyi ifade ediler Bunun ardindan ozunden en cox faydalandigi muellimi Ibn Sihab ez Zuhridir Ister Emeviler ister Abbasiler dovrunde xelifeler ve qubernatorlarla yaxsi munasibet quran Malik bunu onlara haqqi ve dogruyu tovsiye etmenin bir vesilesi olaraq gormus sexsi gorusmelerinde ve mektublarla onlari irsada calismisdir Dovlet adamlari ile tez tez gorusmesi tenqid movzusu olunduqda bunu bilerek etdiyini belelikle onlarin layiq olmadigi sexslerle munasibetde olmamasini istemisdir Xususile hecc munasibetiyle Medineye gelen xelifeler ona boyuk hormet gosterir ve ozlerine oyud nesihet vermesini isteyerlerdi Xelifeler ondan hedis esitdikleri kimi ders almalari ucun usaqlarini da onun yanina gonderermisler Hedis dinlemek ve ya usaqlarina ders kecmek ucun onu devet eden xelifelerin tekliflerini qebul etmemis elm bir kimsenin eyagina getmemelidir elme gedilmesi lazim oldugunu soylemisdir 19 Qaynaqlarda Imam Malikin yuz min etrafinda hedis ezberlemekle birlikde bu movzudaki titizliyi sebebiyle ancaq az bir qismini revayet etdiyi bilinir Fetva movzusunda oldugu kimi hedis revayeti baresinde da utancaq davranir cox hedis revayet edenleri her bildiyini soyleyenleri qinayar bele edenlerin insanlarin azmasina sebeb ola bileceyini soyleyerdi O oldukde evinde hedis qutulari tapilmasina baxmayaraq heyatda olarken bunlari revayet etmemisdi Hedis movzusunda el Muvattasi ile ilk tesnif calismasi edenler arasinda ehemiyyetli bir yeri olan Malik butun hedis nufuzlarinda bu elmin zirvelerinden biri qebul edilmis hafiz huccet imam Emirel mominin fil hedis Hedisde mominlerin Emiri kimi xususiyyet ve unvanlarla xatirlanmisdir Hedislerin sehihliyini ve senetlerin sehihliyini bilmek ucun subhesiz numunevi bir sexsiyyet idi Ozu son derece etibarli oldugu kimi revayetde oldugu kesler haqqinda da eyni titizliyi gostermesi onun istirak etdiyi senedlerin etibarliligini en yuksek seviyyeye catdirmisdir Imam Malik bir movzuda meslehetlesdiyinde derhal fikir bildirmezdi movzuyla elaqeli uzun dusuner arasdirma eder sonra cavab vererdi Telebesi Ibnul Qasim onun Bir mesele haqqinda on ilden beri dusunmekdeyem hele qeti bir goruse vara bilmedim dediyini neql eder Qazi Iyaz I 144 Allah ve Resulunun adina sehv bir hokm etmekden cekindiyini deyerdi Quran ve Sunnede aciq hokm olmayan xususlarda gorus bildirerken Zennimizce beledir bele hesab edirik qeti olaraq bilmerik kimi ifadeler istifade eder mueyyen bir qenaete catmayibsa cekinmeden bunu da soyleyerdi Bir defe ona qirx sekkiz meselenin sorusuldugunu onlardan otuz ikisine bilmirem deye qarsiliq verer ve bir defe sorusdugumuz qirx sualin yalniz besine cavab verdiyi deyilir Telebeleri Imam Malikden ders almis sagirdlerin sayi minlerle olmasina baxmayaraq onlarin fikir ve mezhebinin yayilmasinda yalniz bir hissesi qabaqcil oldu Abdullah ibn Veheb uzun muddet Malik ile qaldi ve Misirde fikirlerini yaydi Abdurrahman ibn Qasim Ibn Vehebden sonra Qasim Malikin telebesi idi ve onun esas telebesi hesab edilir Ibnu el Qasim mezheb fiqh felsefesinde boyuk xidmeti kecmisdir Misirde Esheb el Kaysin basqa bir telebesidir Bu uc zattan faydalanan bir Misirli telebe olan Ebu Mehemmed ibn Ebdulhakemdir Simali Afrikada tarazligin yayilmasina xidmet edenler arasinda Ibn Ziyad el Absi Ibn Qenim el Kedi Behlul ibn Esed b Resid ve Ibn Ferrux Ibn el Kasimdan al Esed ve basqalarida vardir Eserleriel Muvatta Imam Malikin en muhum eseri el Muvatta olsa da tabaqat kitablarinda ona nisbet edilen bezi basqa meseleler var Qadi Iyaz deyir ki bunlar bir qism telebeleri terefinden revayet olundugunu coxu ondan sehih senedle neql edilse bele sohret qazanmamisdir I VII Esrin ikinci yarisi ve II VIII Esrin ilk yarisinda hedislerin ehemiyyetli olcude yazilib tertib edilmesinin ardindan baslanan tesnif isleri arasinda gunumuze catmasi baximindan Malikin el Muvattasini boyuk bir ehemiyyete malikdir Eser fiqh movzularina gore tesnif edilen hedisler yaninda sehabelerin fikirlerini tabiun fetvalarini ve oz ictihadlarini da ehtiva etdiyinden ayrica fiqh baximindan ehemiyyet dasiyar ve umumi olaraq hedis ve fiqhe dair yazilan ilk eser qebul edilir Imam Malikin bioqrafiyasina dair gunumuze catan ilk yigcam melumatlar Ibn Sadin Et Tebeqe sinde yer almis olub boyuk olcude Malikin telebesi Vaqidiye dayanir Ibn Quteybe ve Ibn el Nedimin verdiyi son derece cox qisa melumatin qaynagi Ibn Sad olmalidir et Tefsir Risale fil qeder ver redd ela l qederiyye Kitabun Nufum Kitabus SirrHemcinin bax RedakteEhli Sunne Safi mezhebi Henbeli mezhebi Maliki mezhebi Henefi mezhebiEdebiyyat RedakteAhmet Ozel Malik b Enes TDV Islam Ansiklopedisi Isamyayinlari Ankara 2003 cild 27 s 506 513 Aybakan Bilal Safii TDV Islam Ansiklopedisi cild 38 Istanbul 2010 s 223 233 Baktir Mehmet MUTEKADDiMUN SELEFiYYE VE METOD ANLAYlSI c VIII Sivas 2004 s 25 48 Bunyadov Ziya ve Memmedeliyev Vasim Qurani Kerim ve Tercumesi Ankara 2018 607s Figlali Ethem Ruhi Cagimizda Itikadi Islam Mezhebleri 11 Baski Kahraman Ofset Istanbul 1999 443s Golcuk Serafeddin Kelam Tekin kitabevi yayinlari Konya1991 422s Ilyas Uzum Mustafa Oz Islam Mezhebleri Tarixi Baki 2008 159s Kandemir M Yasar Ahmed b Hambel TDV Islam Ansiklopedisi Istanbul Isamyayinlari 1989 cild 2 s 75 80 Kazaxstani Ebu Muhammad Sunne Ehlinin Imami Ehmed ibn Henbel Qahire 2006 62s M Sait Ozervarli Selefiyye c 36 Istanbul 2002 s 399 402 Uzunpostalci Mustafa Ebu Hanife TDV Islam Ansiklopedisi Isamyayinlari istanbul 1994 cild 10 seh 131 138 Beyazizade Tercume eden Ilyas Celebi Imam Azam Ebu Hanifenin Itikadi Gorusleri Istanbul 1996 s 170 Okuyucu Nail Safii mezhebinin tesekkul sureci Istanbul 2015 s 564 Yuceer Isa Kelam hikmet iliskisi Birinci baski Konya Nisan 2007 s 429Xarici kecidler RedakteSelefi salihin kimdir SelefiyyeIstinadlar Redakte Oz Mustafa Uzum Ilyas Islam Mezhebleri Tarixi Baki 2008 s 30 Bekir Topaloglu Kelam Ilmi Istanbul Tekin kitabevi Yayinlari 1996 Mehmet Baktir Isam org Mutekaddimun selefiyye ve metod anlayisi c VIII Sivas 2004 s 25 48 Ilyas Uzum Mustafa Oz Islam Mezhebleri Tarixi Baki 2008 seh 33 34 Sad 38 75 Serafeddin Golcuk Kelam Konya 1991 seh 49 50 Ethem Ruhi Figlal Cagimizda Itikadi Islam Mezhebleri 11 Baski Istanbul seh 70 71 Ethem Ruhi Figlal Cagimizda Itikadi Islam Mezhebleri 11 ci Baski Istanbul seh 71 72 Ilyas Uzum Mustafa Oz Islam Mezhebleri Tarixi Baki 2008 seh 34 35 M Yasar Kandemir Ahmed b Hanbel TDV Islam Ansiklopedisi Istanbul ISAM yayinlari 1989 cild 2 seh 75 80 El Maide 48 Sunne Ehlini Imami Ehmed ibn Henbel Hazirlayan Ebu Muhammad Kazaxstani Qahire 2006 seh 9 10 En Nisa 115 Mustafa Uzunpostalci Ebu Hanife TDV Islam Ansiklopedisi Istanbul Isamyayinlari 1994 cild 10 seh 131 138 Beyazizade Tercume eden Celebi Ilyas Imam Azam Ebu Hanifenin Itikadi Gorusleri s 36 Aybakan Bilal Safii TDV Islam Ansiklopedisi cild 38 Istanbul 2010 s 223 233 Nail Okuyucu Safii mezhebinin tesekkul sureci s 190 Isa Yucer Kelam hikmet iliskisi s 68 Ozel Ahmet Malik b Enes TDV Islam Ansiklopedisi Ankara Isamyayinlari 2003 cild 27 seh 506 513 Menbe https az wikipedia org w index php title Selefilik amp oldid 5946010, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.