fbpx
Wikipedia

Rusiya

Rusiya (rus. Россия) və ya rəsmi adı ilə Rusiya Federasiyası (rus. Росси́йская Федера́ция) — Şimali Avrasiyada bir böyük ölkədir. Rəhbərlik şəkli federal yarı prezidentlik tipli respublikadır. Şimal-qərbdən cənub-şərqə Rusiya, Norveç, Finlandiya, Estoniya, Latviya, Litva və Polşa (Kalininqrad vilayəti ilə), Belarus, Ukrayna, Gürcüstan, Azərbaycan, Qazaxıstan, Çin, MonqolustanŞimali Koreya ilə həmsərhəddir. Dəniz sərhədi olaraq isə Oxot Dənizindən Yaponiya ilə, Berinq Boğazından isə ABŞ ştatı olan Alyaska ilə də qonşudur. 17,075,400 km²-lik ərazisi ilə dünyanın ən böyük ölkəsidir və dünya yaşayış sahəsinin səkkizdə birini əhatə edir. Rusiya eyni zamanda 2014 ili etibarı ilə 144 milyon əhalisi ilə dünyanın ən sıx əhalili doqquzuncu ölkəsidir. Bütöv şimali AsiyanınŞərqi Avropanın böyük bir qisminə uzanan Rusiya, doqquz zaman kəsiyinə yayılır və çox müxtəlif relyef və iqlimə malikdir.

Rusiya
Российская Федерация
Rossiyskaya Federatsiya
Rusiya
PaytaxtıMoskva
Ən böyük şəhəriMoskva, Sankt-Peterburq, Novosibirsk, Yekaterinburq, Nijni Novqorod
Rəsmi dilləriRus
Etnik qrupları
81.0% Rus

3.7% Tatar 1.4% Ukraynalı 1.1% Başqırd 1.0% Çuvaş 0.8% Çeçen

11.0% Digərləri
İdarəetmə formasıPrezident respublikası
Vladimir Putin
• Baş nazir
Mixail Mişustin
• Parlamentin sədri
Valentina Matviyenko
Birləşmə
Tarixi
• Rurik sülaləsi
862
• Kiyev Rus dövləti
882
• Böyük Vladimir Knyazlığı
1169
• Böyük Moskva knyazlığı
1263
• Çar Rusiyası
16 Yanvar 1547
• Rusiya İmperiyası
22 Oktyabr 1721
• Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikası
7 Noyabr 1917
• Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı
10 Dekabr 1922
• Rusiya
25 Dekabr 1991
• Yaranması
26 dekabr 1991
Ərazisi
• Ümumi
17075400 (1-ci)
• Su (%)
0.5
• Sıxlıq
8.4/km2 (21.8/kv. mil) (217-ci)
ÜDM(AQP)2018 təxmini
• Ümumi
$4.152 trilyon (6-cı)
• Adam başına
$28.918 (49-cu)
ÜDM(nominal)2018 təxmini
• Ümumi
$1.522 trilyon (12-ci)
• Adam başına
$10.630 (67-ci)
İİİ(2017)0.816
çox yüksək · 49
ValyutasıRubl (RUB)
Saat qurşağıUTC+2 - +12 (UTC)
Telefon kodu+7
İnternet domeni.ru
Rusiya

Rusiyanın tarixi IIIVIII əsrlər arasında Avropada tanınan bir qrup olaraq ortaya çıxan Şərq Slavyanları ilə başlayır. IX əsrdə Varyaqlar tərəfindən qurulan və idarə olunan Orta Əsr Kiyev Rus Dövləti ortaya çıxdı. 988-ci ildə Bizans İmperiyasından Pravoslav Xristianlığı qəbul edildi və sonrakı minillik üçün buraya BizansSlavyan mədəniyyətlərinin sintezi başladı. Daha sonra Kiyev Rus Dövləti bir sıra kiçik dövlətlər halına parçalandı və torpaqlarının əksəriyyəti Monqollar tərəfindən istila edilib Qızıl Orda Dövlətinin qolları halına gəldi. Qızıl Orda Dövlətindən müstəqilliyini elan edən Rus knyazlıqları yavaş-yavaş yenidən birləşib Moskva Knyazlığını qurmuş və Kiyev Rus Dövlətinin mədəni və siyasi irsinin ardıcılı olmuşdur. 18-ci əsrə gəldikdə, böyük ölçüdə fəth, ilhaq və kəşf yolu ilə Avropada Polşadan Şimali Amerikada Alyaskaya qədər uzanan tarixin ən böyük üçüncü imperiyası olan Rus İmperiya halına gəldi.

1917-ci il Oktyabr İnqilabından sonra Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikası, dünyanın ilk konstitusiyalı sosialist dövləti olmuş və II Dünya Müharibəsində müttəfiqlərə qarşı qələbədə həlledici rol oynayaraq Super güc ölkəsi kimi tanınan, SSRİ-nin ən böyük və aparıcı dövlətlərindən biri oldu. SSRİ dövründə dünyanın ilk süni peyki və ilk insanlı kosmik uçuşu daxil olmaqla, XX əsrin ən əhəmiyyətli texnoloji nailiyyətləri məhz burada həyata keçirilib. Rusiya Federasiyası, SSRİ-nin dağılmasının ardından 1991-ci ildə yaradılıb və SSRİ-nin ardıcılı kimi tanınır.

Mündəricat

Rusiya adı Şərq Slavyanlarının əsasən yaşadığı bir Orta Əsr dövləti olan Kiyev Rus dövlətinin adından uydurulmuşdur. Ancaq, bu ad daha sonra tarixdə daha da intensivləşmişdir və ölkə sakinləri tərəfindən "Русская Земля" (Rus torpağı) adı ilə çağırılıb. Bu addan törəyən digər dövlətlərdən ayırd etmək üçün, müasir tarixdə Kiyev Rusiyası deyilir. Rus adı, Rus (Русь) dövlətinin banisi olan Varyaqların bir qrupu olan Rus xalqından gəlir.

Rus adının köhnə Latınca halı olan Rutenya, əksəriyyətlə Katolik Avropaya qonşu olan Rus bölgəsinin qərb və cənub bölgələrinə deyilmişdi. Ölkənin indiki adı olan Россия (Rusiya), Rus adının Yunanca halı olan və eyni zamanda Kiyev Rusiyasının Bizans İmperiyası tərəfindən söylənimi olan olan Ρωσία (Rosia) sözündən gəlir.

Əsas məqalə: Rusiya tarixi

882-ci ildən etibarən kəsilməz dövlətçiliyi mövcuddur. "Rusiya" (rus."Россия") adını rəsmi dövlət adı kimi ilk dəfə I Pyotr 1721-ci ildə ölkəni Rusiya İmperiyası adlandıranda istifadə etmişdir. Rusiya Federasiyası adını 25 dekabr 1991-ci ildə almışdır.

Slavyanlar VolqaOka çayları arasındakı ərazilərə hələ VIII–IX əsrlərdə gəlmişdilər. Onlar Volqa çayı ilə Rus düzənliyinin yuxarı və aşağı hissələrinə hərəkət edirdilər. Baltik dənizindən Volqa və Dnepr çay hövzələrinə gedən çay yollarında ən qədim rus şəhərləri Novqorod, Pskov, Smolensk salınmışdır. IX–XII əsrlərdə qədim rus tayfaları Vyatka, Kama, Şimali Dvina, Peçora çay hövzələrinə irəliləmişdilər. Bu dövrdə qədim rus şəhərlərinin, Moskvanın, Vladimir, Suzdal, Ryazan, Tver, Yaroslavl, Voloqdanın əsası qoyulmuşdur.

Rusiya Federasiyasının dövlət-ərazi inkişafı qədim rus dövləti olan Kiyev Rus dövlətindən başlamışdır. Bu dövlətin tərkibinə müasir Rusiyanın şimal-qərb və mərkəz torpaqları daxil idi. XIII–XIV əsrlərdə Moskva knyazlığı yaranmış və bu da yeni rus dövlətinin formalaşmasının özəyini təşkil etmişdir. XVI əsrin ərtalarında Rus dövlətinin tərkibinə Volqaboyunun xalqları məskunlaşan ərazilər qatılmış (KazanHəştərxan xanlıqları) və burada Simbirsk, Samara, Saratov, Kamışin, Sarıtsin (indiki Volqoqrad) kimi qala-şəhərlər salınmışdır.

XVI əsrdə rusların Şərqi Avropa düzənliyinin meşə-çöl hissəsinə hərəkəti güclənmiş və burada Tambov, Voronej kimi qala-şəhərlər tikilmişdir. Don çayının aşağı axarlarında kazak, Ağ dənizin sahillərində isə pomorların yaşayış məntəqələri yaradılmışdır. Şərqə hərəkət edərək ruslar artıq XVI əsrin axırlarında Ural dağlarını aşmış və Qərbi Sibir düzənliyində məskunlaşmışlar. Burada uzun müddət Sibirin paytaxtı sayılan Tobolsk şəhəri salınmışdır. XVII əsrdə YeniseyLena çayları sahilində rus qalaları tikilmiş və həmin əsrdə də ruslar Baykal gölünə çatmışlar. Təxminən yarım əsr vaxt lazım olmuşdur ki, ruslar Ural dağlarından sərt Şimali Asiyanı keçərək Sakit Okean sahillərinə çatsınlar. Rusların şərqə yürüşü XVII əsrdə Kamçatka yarımadasının ələ keçirmələri ilə başa çatmışdır. XVIII–XIX əsrlərdə ruslar Krımda, Mərkəzi Asiya, QafqazAvropada yaşayan bir neçə xalqı özlərinə tabe etdirə bilmişdilər. Beləliklə böyük rus imperiyası yaranmışdır. 1917-ci il Oktyabr inqilabından sonra keçmiş Rusiya imperiyasının ərazisində bir neçə formal respublikalar yaranmışdı. 1922-ci ildə həmin respublikalar Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı (SSRİ) çərçivəsində birləşmişlər.

Kiyev Rus dövləti

IX əsrdə ilk Şərqi Slavyan dövlətlərinin qurulması, Baltik dənizi regionundan Varyaqların buraya gəlməsi, tacirlər, döyüşçülərin gəlməsi ilə üst-üstə düşmüşdür. Əvvəlcə bu gələnlər şərqi Baltikdən, Qara DənizXəzər Dənizinə doğru uzanan su yolları üzərindən gələn Skandinaviya mənşəli Vikinqlər idi. Nestor Kronqinə görə, Rurik adında Rus xalqından bir Varyaqlı, 862-ci ildə Novqorodun hökmdarı seçildi. 882-ci ildə əvvəlcədən Xəzərlərə xərac verən xələfi Oleq, cənubdan daxil olaraq Kiyevi işğal edib, Kiyev Rus dövlətini qurdu. Oleq, Rurikin oğlu İqor və İqorun oğlu I Svyatoslav sonradan bütün yerli Şərqi Slavyan tayfalarını Kiyev çarlığına bağlayıb, Xəzər xaqanlığını dağıtmış, Bizans və Farslara qarşı müxtəlif hərbi yürüşlər etmişdir.

10-cu əsr11-ci əsrləri arasında Kiyev Rus Dövləti Avropanın ən böyük və ən firavan ölkələrindən biri halına gəldi. Böyük Vladimir (980–1015) və oğlu Yaroslav Mudrı (1019–1054) dövründə Kiyev Rus Dövləti çiçəklənmiş və özünün qızıl əsrini yaşamışdır. O dövrdə Kiyev Rus Dövlətində Bizans İmperiyasında mövcud olan Pravoslav Xristianlığı qəbul edilib və ilk Şərqi Slavyan yazılı qanunu olan Russkaya Pravda (Rus Həqiqətləri) kitabı yazıldı.

XIXII əsrlərdə, QıpçaqlarPeçeneqlər kimi köçəri Türk tayfaları tərəfindən mütəmadi keçirilən yürüşlər Slavyan əhalisinin böyük miqdarda köçməsinə, xüsusilə Zalesye kimi tanınan şimalda daha etibarlı sıx meşə regionlarına köçərək məskunlaşmasına səbəb olub.

Feodalizmadəmi mərkəziyyətçilik dövrünə Kiyev Rus dövlətində hökm sürən Ruriklər Sülaləsi üzvləri arasındakı mübarizə öz damğasını vurdu. Kiyev Rus dövlətinin hakimiyyəti, şimal şərqində yerləşən Vladimir-Suzdal, şimal-qərbindəki Novqorod və cənub qərbindəki Qaliçnya-Volnya Knyazlığının xeyrinə azalmağa başladı.

1237-40 illəri arasında Monqol yürüşlərinə məruz qaldı. Bu yürüşlər Kiyev Rus dövlətinə son zərbə vuraraq dağıdılmasına və əhalisinin yarısını itirməsinə yol açdı. Daha sonra yaradılan Türk-Monqol dövləti olan Qızıl Orda Dövləti, Rus krallıqlarını hakimiyyəti altına alaraq iki əsr ərzində Rusiyanın cənubuna və mərkəzinə hökm etdi.

Nəhayət, Reç Pospolita tərəfindən assimilyasiya edilən Qaliçnya-Volnya Knyazlığı, Monqolların hakimiyyətindəki Vladimir-Suzdal və Novqorod Respublikasının azad olmasına şərait yaratmışdır və müasir Rus milləti üçün təməl yaratmışdır. Pskov vilayəti ilə birlikdə Novqorod Monqol əsarətindən qurtuldu. Şahzadə Aleksandr Nevskinin liderliyində, Novqorodlular 1240-ci ildə Nəva Müharibəsində işğalçı İsveçliləri öz torpaqlarından qovdu və bununla yanaşı 1242-ci ildə Peipus Gölü DöyüşündəTevton Cəngavərlərinin Şimali Rusiyada koloniya yaratma təşəbüsslərinə uğurla mane olmağı bacarmışlar.

Böyük Moskva Knyazlığı

Böyük Moskva knyazlığı 1263-cü ildə yaranmışdır. XIV əsrin əvvəllərində Moskva knyazlığı təsərrüfat, sənətticarət sahəsində özünün yüksəliş dövrünü keçirirdi. Qərbi AvropaŞərq ölkələri ilə ticarətdə uğurlar qazanan Moskva Qızıl Ordu xanlarından "Böyük knyaz" titulu almaq üçün Tver knyazlığı ilə mübarizəyə başladı. Moskva knyazı İvan Kalita hiylə yolu ilə öz rəqibini aradan qaldırıb, Qızıl Orda xanından "yarlıq" aldı. İvan Kalita böyük knyaz titulunu ələ keçirdikdən sonra Qızıl Orda xanları xeyli müddət rus torpaqlarına yürüşlər etmədilər.

Bu da rus torpaqlarının dirçəlməsinə, Moskvanın varlanıb başqa knyazlıqları özündən asılı vəziyyətə salmasına imkan yaratdı. Moskva knyazlığının güclənməsi birləşdirilmə üçün ilkin şərait yaratdı. Artıq Moskva və başqa knyazlıqlar Qızıl Ordu ilə hesablaşmır, xəracı vaxtlı-vaxtında ödəmir, bəzən isə tamamilə imtina edirdilər. Kulikovo döyüşündən sonra isə Moskva knyazı Qızıl Ordaya xərac verməkdən tamamilə imtina etdi. Moskva knyazı III İvanın dövründə rus torpaqlarının Moskva ətrafında birləşdirilməsi çox sürətlə davam edirdi.

O, Rostov və Yaroslavl knyazlıqlarının varlığına son qoydu. Böyük Novqorod boyarları isə hər vasitə ilə öz müstəqilliklərini qoruyu saxlamağa çalışırdılar. Onların Böyük Litva knyazından kömək istəməsi III İvanın Novqorod üzərinə yürüşünə səbəb oldu. 1471-ci ildə baş vermiş Şelon döyüşündə Moskva knyazı III İvan qalib gəldi. 1478-ci ildə Böyük Novqorod torpağı Moskva tərəfindən tamamilə işğal edildi. Moskva knyazlığı geniş işğallar yolu ilə öz ərazisini genişləndirmək siyasəti yeritməyə başladı.

Növbəti işğal hədəfi şimalda və Volqaboyunda yaşayan türk xalqları oldu. Öz müstəqilliyini və istiqlaliyyətini itirən həmin xalqlar ruslaşdırma və xristianlaşdırma siyasəti ilə üz-üzə qalmalı oldular. Moskva knyazlığı ətrafında birləşən rus knyazlıqları öz müstəqilliklərini tam itirdilər. Mərkəzləşmiş dövlət yarandı. Mərkəzi dövlətdə böyük knyaz və boyar duması idarə edirdi. Dumanın tərkibi keçmiş knyazlardan və onların varislərindən ibarət idi. Böyük knyaz 1497-ci ildə təhkimçilik hüququnun tətbiq edilməsi üçün fərman verdi. Fərmana görə kəndlinin öz ağasının torpağından ancaq ildə bir dəfə, Yuri gününə bir həftə qalmış, yaxud bir həftə sonra çıxıb getmək hüququ var idi. Beləliklə, ümumdövlət təhkimçlik sistemi yaradılmasının əsası qoyuldu.

Çar Rusiyası

Üçüncü Roma İmperiyası ideyalarının inkişafı ilə, Böyük Hersoq IV İvan rəsmən 1547-ci ildə Rusiyanın ilk Çarı olaraq tacı taxdı. Çar, yeni bir hüquqi qanun olan, "1550 Sudebnik" qanununu çıxardı.

Qorxunc İvanın uzun səltənəti zamanı, parçalanan qədim Qızıl Orda Dövlətinin yerinə qurulan üç Tatar xanlığı olan Qazan, İdilliya Çayı boyu uzanan Həştərxan və Cənub Qərbi Sibirdəki Sibir Xanlıqlarını işğal edərək onsuz da böyük olan ölkə torpaqlarını iki dəfə artırmağı bacardı. Beləliklə, XVI əsrin sonunda Rusiya çoxmillətli, çox dinli və qitələrarası bir dövlət halına gəldi.

Ancaq Çar, Baltik sahillərinə və dəniz ticarətinə çatımı təmin etmək üçün Polşa, Litvaİsveç koalisiyasına qarşı aparılan uzun və uğursuz Livonya Müharibəsində zəiflədi. Eyni zamanda Qızıl Orda Dövlətinin qalan yeganə varisi olan Krım Xanlığı, Cənubi Rusiyaya basqınlar təşkil etdi. 1571-ci ildə Volqa Xanlıqlarını geri almaq səyləri içində olan KrımOsmanlı müttəfiqləri, Moskvanı işğal etdi və Moskvanı talayıb ətrafındakı qəsəbələri atəşə verdilər. Ancaq sonrakı illərdə OsmanlıKrım qoşunları Molodi Müharibəsində Ruslar tərəfindən məğlubiyyətə uğradıldı və Osmanlı-Krımı Rusiyanın daxilinə qədər genişləndirmək təhdidi sonsuza qədər ortadan qaldırıldı.

Rusiya İmperiyası

Rusiya İmperiyası 1721-ci ildə Şimal müharibəsinin sona çatmasından 1917-ci il Fevral inqilabınəticəsində hakimiyyətə gələn müvəqqəti hökumət tərəfindən Respublika qurulana qədər AvrasiyaŞimali Amerika boyunca mövcud olmuş imperiya.[1]

Dünya tarixində üçüncü böyük imperiya olmaqla, üç qitə boyunca uzanan Rus İmperiyası ərazi ölçüsünə görə yalnız BritaniyaMonqol İmperiyasından geri qalırdı. Rusiya imperiyasının yüksəlişi rəqib qonşularının — İsveç, Reç Pospolita, İran və Osmanlı imperiyalarının zəifləməsi sayəsində baş verdi. Bu, 1812–1814-cü illərdə Napoleonun Avropanı idarə etməklə qərbə və cənuba doğru genişlənmək istəyinin dəf edilməsində böyük rol oynadı.

Rusiya İmperiyasını 1721-ci ildən 1762-ci ilə qədər Romanovlar ailəsi, 1762-ci ildən sonra bu ailənin alman əsilli qolu Holşteyn-Qottorp ailəsi idarə edirdi. 19-cu əsrin əvvəllərində Rusiya İmperiyası şimaldan Şimal Buzlu okeandan cənubda Qara dənizə, qərbdən Baltik dənizindən şərqdə Sakit okeana və 1867-ci ilə qədər Amerikada Alyaskaya qədər uzanırdı. 1897-ci ildə əhalinin siyahıya alınması ilə qeydiyyata alınan 125.6 milyon nəfər ilə həmin dövrdə Böyük Tzin və Hindistandan sonra dünyada əhalisinin sayına görə üçüncü yerdə idi. Rusiya bütün imperiyalar kimi iqtisadiyyat, etnik və dini mənsubiyyət fərqliliklərini özündə birləşdirirdi. İmperiyada çoxsaylı üsyan və sui-qəsd cəhdləri həyata keçirən müxalif qüvvələr var idi. Onlar gizli polis tərəfindən yaxından izlənilir və minlərlə insan Sibirə sürgün edilirdilər.

Rusiya İmperiyasının xəritəsi (1867-ci illərdə).

İqtisadi cəhətdən, imperiyanın əsas bazasını kənd təsərrüfatı təşkil edirdi. Böyük əmlaklarda təhkimli kəndlilərin çalışması (1861-ci ildə azad olunanadək) ilə məhsuldarlıq göstəriciləri aşağı idi. Dəmir yolu və fabriklərdə xarici sərmayələrin qoyulması hesabına iqtisadiyyat yavaş-yavaş sənayeləşdirildi. Torpaqlar 10-cu əsrdən 17-ci əsrə qədər zadəganlar (boyarlar), sonralar isə imperator tərəfindən tərəfindən idarə olunurdu. Çar III İvan (1462–1505), daha sonra ortaya çıxacaq olan imperiyanın təməlini qoymuşdur. O, dövlətin ərazisini üç dəfə artırmış, Qızıl Ordanın ağalığına son qoymuş, Moskva Kremlini bərpa etdirmiş və Rusiya dövlətinin bünövrəsini qoymuşdur. Çar Böyük Pyotr (1682–1725) çoxsaylı müharibələr aparmış və onsuz da böyük olan imperiyanı daha da böyüdərək Avropanın əsas güclərindən birinə çevirmişdir. O, paytaxtı Moskvadan yeni şəhər modeli olan Sankt-Peterburqaköçürmüş və ənənəvi, orta əsrlərdən qalma bəzi ictimai və siyasi baxışları müasir, elmi, Avropayönümlü və rasionalist bir sistemlə əvəz edən mədəni inqilab həyata keçirmişdir.

Böyük Yekaterina (1762–1796-cı illərdə hakimiyyətdə olmuşdur) imperiyaya qızıl dövrdə başçılıq etmişdir. O, fəthlə, müstəmləkəçilik və diplomatiya ilə dövləti genişləndirmiş, Qərbi Avropa xətləri boyunca Böyük Pyotrun modernləşmə siyasətini davam etdirmişdir. Çar II Aleksandr (1855–1881) 1861-ci ildə bütün 23 milyon təhkimli kəndlilərin azad olunması da daxil olmaqla bir çox islahatlar həyata keçirmişdir. Onun Şərqi Avropada siyasəti pravoslav xristianları Osmanlı hökmranlığı altında qoruyurdu. 1914-cü ilə qədər davam edən bu əlaqə Rusiyanın Birinci Dünya müharibəsinə Fransa, Birləşmiş KrallıqSerbiya tərəfdən qatılaraq Alman, Avstriya və Osmanlı imperiyalarına qarşı mübarizəyə başlamasına gətirib çıxardı.

Rusiya İmperiyası 1905-ci il inqilabına qədər mütləq bir monarxiya kimi idarə olundu və daha sonra de-yure konstitusiyalı monarxiyaya çevirildi. İmperiya, 1917-ci ilin Fevral İnqilabı və Birinci Dünya müharibəsində iştirakında kütləvi uğursuzluqları səbəbindən süqut etdi.

Rusiyanın genişlənməsi əsasən 17-ci əsrdə baş verdi. Belə ki, 17-ci əsrin ortalarında Sakit okeanın birinci dəfə Rus müstəmləkəçiliyi altına salınması, Rusiya - Polşa müharibəsi (1654 - 1667) nəticəsində Ukraynanın sol sahilinin birləşdirilməsi və Rusiyanın Serbiyanı işğalı ilə bu, pik həddə çatdı. Polşa 1790–1815 illər aralığında bölündü, torpaqlarının və əhalisinin çoxu Rusiyaya birləşdirildi. 19-cu əsrdə böyümə əsasən Asiyada və Sibirin cənubunda ərazilərin ilhaqı hesabına baş verirdi.[3]

XVII əsrdə ruslar öz dili ilə fərqlənən xalqların qarışığı idi. Bunlar əsasən böyük hind-avropa dil qrupunun slavyan ailəsinə məxsus idilər. Velikoruslar və moskovitlər Moskva ətrafında yaşayırdılar. Onlar şimal meşələrinə nüfuz edib, çoxlu fin və digər aborigen tayfaları assimilyasiya etmişdilər. Qara dəniz sahili həmin vaxtadək Türkiyənin himayəsində olan tatar xanlarının əlində idi. Tatarlarla ruslar arasındakı sərhəd torpaqlarında yarımmüstəqil kazaklar yaşayırdılar, onlar əsasən miqrasiya edən ruslardan əmələ gəlmişdilər.

Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı

SSRİ-də Naxçıvan mövzulu poçt markas (1961-ci illər)

XX əsrin əvvəllərində Rusiyada kapitalizmin inkişafı sürətlənmişdi. Lakin 1900–1903-cü illər dünya iqtisadi böhranı Rusiyadan da yan keçmədi. İctimai siyasi proseslərin dərinləşməsi ilə ilk siyası partiyalar yaranmağa başladı. Sonralar Rusiyanın tarixində əhəmiyyətli rol oynamış Sosialist İnqilabçılar Partiyası 1902-ci ildə yarandı. Həmçinin 1903-cü ildə Rusiya Sosial-Demokrat Fəhlə Partiyası (RSDFP) yaradıldı.

Birinci dünya müharibəsi bir çox dövlətlərin, həmçinin Rusiya İmperiyasının da zəifləməsi ilə nəticələndi. Nəticədə daxildə olan ziddiyyətlər daha da qabardı. Bütün bu proseslərin nəticəsi kimi Rusiyada 1917-ci ilin fevralında inqilab nəticəsində 1613-cü ildən hakimiyyətdə olan Romanovlar sülaləsi taxtdan məhrum edildi (1917-ci il martın 2-si).

Hakimiyyət Müvəqqəti hökumətə (Eser-menşeviklərə) keçdi. Lakin bolşeviklər bu cür "hakimiyyət bölgüsündən" razı qalmadılar. 25 oktyabrda (7 noyabr) baş vermiş növbəti inqilab nəticəsində Müvəqqəti Hökumət hakimiyyətdən getdi. Nəticədə hakimiyyət Vladimir İliç Lenin başda olmaqla kommunistlərin əlinə keçdi.

Hakimiyyətə gəlmiş bolşeviklər ilk addım olaraq özlərinə "hərbi arxa" yaratmağa başladılar. Nəticədə təcili olaraq Qırmızı Ordununquruculuğu başlandı, proletar milisi, hərbi-inqilabi tribunallar, əksinqilabi mübarizə üçün fövqəladə komissiya yaradıldı. Bolşeviklər öz ideoloji təbliğatını daha da genişləndirmək üçün yalnız öz mətbuat qurumlarının çıxmasına icazə verdilər.

1918-ci il yanvarın 5-də Rusiyada Müəssislər Məclisinə seçkilər keçirildi. Müəssislər Məclisi elə fəaliyyətinin ilk günündəcə buraxıldı. III Sovetlər Qurultayı Rusiya Federativ Sosialist Respublikasının yaradıldığını elan etdi. Tezliklə 1918-ci iyununda ilk Sovet Konstitusiyası qəbul edildi.

Az sonra ölkədə vətəndaş müharibəsi başlandı. Qırmızılara qarşı Ağlar formalaşdılar. Şərqdə Admiral Kolçak Ağlara rəhbərlik etməyə başladı. O hətta "Rusiyanın Ali hökmdarı" elan edildi. Şimalda əksinqilabi qüvvələrə Miller, cənubda isə general Denikin rəhbərlik edirdi. Lakin bu müharibə tezliklə daxili müharibə kimi qalmayıb xaricdən hərbi müdaxiləyə məruz qaldı. ingilislərlə fransızlar Cənubi Qafqaza, ArxangelskəOdessaya, almanlar UkraynayaGürcüstana ordu yeritdilər. Lakin tezliklə qırmızı ordu üstünlüyü əlinə aldı və ardıcıl olaraq Kolçakı, Denikini, Vrangeli məğlub etdi. Sovetlərin bu qələbələri xarici qoşunları tezliklə öz ilkin mövqelərinə qayıtmağa məcbur etdi.

29 dekabr, 1922-ci ildə RSFSR, USSR, BSSRZSFSR arasında SSRİ-nin qurulması barədə saziş imzalandı. Bu saziş 30 dekabr, 1922-ci ildə Sovetlərin Birinci Birlik Konqresi tərəfindən qəbul edilmiş və nümayəndə heyətlərinin rəhbərləri tərəfindən imzalanmışdır. SSRİ Xalq Komissarları Şurası (Hökumət) və Xalq Komissarları (nazirliklər) 6 iyul, 1923-cü ildə yaradılmış olsa da, bu tarix SSRİ-nin formalaşması tarixidir.

Dünyanın ilk süni peyki olan — Sputnik-1.

1924-ci ilin əvvəllərindən, əsasən Leninin ölümündən sonra ölkə rəhbərliyində hakimiyyət uğrunda ciddi siyasi mübarizə başladı. İosif Stalin tərəfindən təkbaşına idarə üçün tətbiq olunmuş avtoritar idarə metodu möhkəmləndi. Stalin və digər rəhbərlər SSRİ-nin digər Avropa ölkələrindən iqtisadi baxımdan çox geri qaldığını çox gözəl başa düşürdülər. 1924-cü ildən başlayaraq, ABŞ istisna olmaqla, bir sıra qərb ölkələri SSRİ-ni tanımağa başladılar. Lakin bu əlaqələrdə qeyri-bərabərlik mövcud idi. SSRİ dünya birliyinin üzvü kimi tanınsa da, bu illərdə Millətlər Cəmiyyətinə qəbul edilməmişdi.

XX əsrin 20-ci illərinin ortalarından başlayaraq Yeni İqtisadi Siyasət (YİS) tətbiq olunmağa başladı. Onun ardınca sənayeləşmə və kollektivləşmə kimi tədbirlər görüldü. 1928–1932-ci illərdə ilk beşillik plan qəbul olundu. 1932–1933-cü illərdə ölkədə kütləvi aclıq baş verdi. Kommunist partiyası ölkənin bütün idarəetmə strukturlarını özünə tabe etməyə müvəffəq oldu. Ölkədə çox güclü mərkəzləşmiş, hərbi-totalitar rejim yaradıldı. 1934-cü ildən başlayaraq ölkədəki kütləvi represiyalar cəmiyyətin əksər təbəqələrindən yan keçmədi. Ölkədə QULAQ sistemi bütün gücü ilə fəaliyyət göstərirdi.

1983-cü ildə Amerika Birləşmiş Ştatları prezidenti Ronald Reyqan Strateji Müdafiə Təşəbbüsü adlı kosmosda raketdən müdafiə planını həyata keçirməyə başladı. SSRİ həmçinin öz hərbi ve kosmik xərclərini artırdı. İqtisadi inkişafı sürətləndirmək üçün Qorbaçov " Sürətləndirmə", "Aşkarlıq" kimi şüarlar irəli sürdü.

Regionlarda etnik münaqişələr Sovetlərin vəziyyətini gərginləşdirdi. Azərbaycan SSR-in tərkibində olan Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətində ermənilər tərəfindən başlanan separatçılıq hərəkatı "Böyük dağılmanın" başlanğıcı oldu. 1990-cı ilin martında Estoniya, Litva, may ayında isə Latviya müstəqilliklərini bərpa etmək haqqında qərar qəbul etdilər. Gürcüstanda suverenlik haqqında dekret qəbul olundu.

İyun ayında RSFSR dövlət suverenliyi barədə Bəyənnammə qəbul etdi. 1991-ci ilin iyununda Boris Yeltsin RSFSR-in prezidenti seçildi. 1991-ci ilin avqustunda Sovet İttifaqını qoruyub saxlamaq istəyən yüksək çinli məmurlar ölkədə Fövqəladə vəziyyət elan etdilər. Qorbaçovun "səhhəti ağır olduğu üçün" onun səlahiyyətləri Gennadi Yanayevə verildi. Yanayev Moskvaya hərbi qüvvə yeritdi, lakin bu cəhd uğursuz alındı. "Avqust qiyamı" puç oldu. Bu hadisədən sonra Kommunist partiyasının fəaliyyəti dayandırıldı.

1991-ci il dekabrın 8-də SSRİ-ni təşkil etmiş — Rusiya SFSR, Ukrayna SSRBelorusiya SSR SSRİ-nin parçalanması haqqında istəklərini bildirdilər. 1991-ci il dekabrın 25-də Mixail Qorbaçov istefa verdi. Dekabrın 26-da Kreml üzərindən SSRİ-nin qırmızı bayrağı endirildi və beləliklə 1922-ci il dekabr ayının 30-da yaranmış və 69 il mövcud olmuş SSRİ dağıldı.

Rusiya Federasiyası

1991-ci ildə SSRİ dağılmış və onun yerində 15 müstəqil dövlət, o cümlədən müasir sərhədləri ilə Rusiya Federasiyası yaranmışdır. SSRİ dağıldıqdan sonra Rusiya yeni istiqamət olan bazar iqtisadiyyatı cəmiyyətini bərqərar etmək yolunu götürdü. 1991-ci ilin oktyabrında iqtisadi islahat proqramı elan olundu və 1992-ci ilin əvvəlindən həyata keçirilməyə başlandı. İslahat proqramında qiymətlərin liberallaşdırılması, daxili və xarici ticarətin dövlət inhisarından çıxarılması və özəlləşdirilmənin həyata keçirilməsi nəzərdə tutulurdu. Dekabrda Rusiya özünü SSRİ-nin varisi və qalan qızıl ehtiyatı da daxil olmaqla ərazisindəki bütün mülkiyyətin sahibi olduğunu elan etdi. 1992-ci ilin yayında dövlət mülkiyyətinin özəlləşdirilməsi proqramı təsdiq edildi. Həmin proqramın həyata keçirilməsi nəticəsində 40 min müəssisə özəlləşdirildi.

Boris Yeltsin, Vladimir PutinPatrik II Alekseyin birlikdə görüşdən sonra çəkdirdiyi foto.

Bankların sayı 2.000-ə, birjaların sayı 303-ə çatdı. Oktyabrın 1-dən bütün rusiyalılara özəlləşdirmə qəbzləri verilməyə başlandı. Bu şəraitdə istehsalın azalması, qiymətlərin yüksəlməsi baş verdi. 1992-ci ildə istehsal sənayedə 16,2%, kənd təsərrüfatında 4% azaldı. 1993-cü ildə 1990-cı ilə nisbətən milli gəlir 57%, sənaye istehsalı 63%, kapital qoyuluşu 43% aşağı düşdü. Cəmiyyətin varlılara və yoxsullara bölünməsi prosesi sürətləndi. İşsizlərin sayı 8 milyona çatdı. Qiymətlərin liberallaşdırılması nəticəsində 1993-cü ildə qiymətlər 100 dəfədən çox artdı, inflyasiya 20–25% təşkil edirdi. Siyasi sistemdə də dəyişikliklər baş verdi. Sovet Ittifaqı Kommunist Partiyasının fəaliyyəti dayandırıldı. Ölkədə çoxpartiyalılıq təşəkkül tapmağa başladı. Milli quruculuqda dəyişikliklər yarandı. 1993-cü ilin yayında qəbul olunmuş konstitusiyaya görə Rusiya Federasiyası tərkibinə 21 respublika, 6 diyar, 49 vilayət, 11 muxtar vilayət var idi. Bir sıra milli regionlar, o cümlədən Tatarıstan, Başqırdıstan, Yakutiya, Çeçenistan asanlıqla Federasiyadan çıxmaq xəttini götürdülər. 1992-ci il martın 31-də RF ilə Federasiya subyektləri arasında federativ müqavilələr imzalandı. TatarıstanÇeçenistan həmin müqaviləni imzalamaqdan imtina etdilər. Başqırdıstan müəyyən şərtlərə müqaviləni imzaladı.

Çeçenistanın Rusiya Federasiyasından çıxması və öz müstəqilliyini elan etməsi "qiyam və terror" kimi qiymətləndirildi və sonsuz fəlakətlərə, çeçen xalqının məhv edilməsi ilə müşayiət olunan müharibəyə səbəb oldu. 1993-cü il sentyabrın sonu, oktyabrın əvvəllərində ölkədə kəskin siyasi böhran yarandı. Əsas səbəb prezident və Ali Sovet arasında yaranan qarşıdurma idi. qarşıdurma 3–4 oktyabr hadisələrinə gətirib çıxardı. Oktyabrın 4-də axşam Ağ Ev hökumət qoşunları tərəfindən zəbt edildi. Ağ evin müdafiəçiləri — A.Rutskoy, Ruslan Xasbulatov, V.Barannikov, V.Acalov, A.Makaşov və başqaları həbs olundular. Bu hadisələr zamanı 140 nəfər həlak oldu. 1995-ci ilin dekabrında Dövlət Dumasına seçkilər keçirildi. 1996-cı ilin iyun-iyul aylarında keçirilən növbəti prezident seçkilərində Boris Yeltsin yenidən Rusiya Federasiyasının prezidenti seçildi. O, 1999-cu il dekabrın 31-də istefa verərək prezident vəzifəsini icra etməyi Vladimir Putinə həvalə etdi. 2000-ci il mayın əvvəllərində Vladimir Putin Rusiya Federasiyasının prezidenti seçildi.

1993-cü ilin dekabrında qəbul edilmiş Konstitusiyaya əsasən Rusiya Federasiyası məhdud hakimiyyətli prezident idarə üsulunun bəzi elementlərini özündə əks etdirən dualist idarəetmə üsuluna malik federativ respublikadır. Konstitusiyaya əsasən ölkədə prezidentin başçılıq etdiyi icraedici hakimiyyət, ikipalatalı qanunverici orqan — Federal Məclis və müstəqil məhkəmə sistemi mövcuddur.

Dövlət başçısı

Rusiyanın dövlət başçısı — Vladimir Putinin, Sergey Lavrov ilə görüşü.

Rusiya Federasiyasının Prezidenti Konstitusiyaya 31 dekabr 2008-ci ildə edilmiş düzəlişə əsasən ümumxalq səsverməsi yolu ilə altı il müddətinə seçilir. Yaşı 35-dən az olmayan və on ildən artıq ölkədə yaşayan hər bir vətəndaş Rusiya Federasiyasının Prezidenti seçilə bilər. Eyni şəxs ardıcıl olaraq iki dəfədən artıq Prezident seçilə bilməz.

Dövlət başçısı və silahlı qüvvələrin ali baş komandanı sayılan Prezident Baş naziri və 30 üzvü olan Nazirlər Şurasını (Kabinet) seçmək və təyin etmək, qərar və sərəncamlar vermək, qanun layihələrinə veto qoymaq hüququna malikdir. Prezident Federal məclisə illik müraciətində ölkənin siyasi və iqtisadi inkişafı ilə bağlı hökumət proqramını bəyan edir.

Prezident müdafiə məsələləri ilə məşğul olan, habelə Milli bankın sədri, Baş prokuror və Ali Məhkəmənin üzvləri vəzifəsinə namizədləri təqdim edən Təhlükəsizlik Şurasını təyin edir və onun başında durur.

Rusiya Federasiyasının hazırkı, sayca 4-cü Prezidenti, 4 mart 2012-ci ildə keçirilmiş sonuncu Prezident seçkilərində 63,6% səs toplayaraq qalib gəlmiş Vladimir Vladimiroviç Putindir (7 may 2012-ci ildən etibarən V.Putin rəsmən vəzifəsinin icrasına başlamışdır).

Namizədlər Namizədlərin partiyaları Səslər %
Vladimir Putin Vahid Rusiya Partiyası 52.530.712 71,25
Gennadi Zyuqanov Rusiya Kommunist Partiyası 13.243.550 17,96
Vladimir Jirinovski Rus Liberal Demokrat Partisi 6.988.510 9,48
Andrey Boqdanov Rusya Demokratik Partisi 968.344 1,31
Sayılmayan səslər 1.015.533 --
Ümumi səslər 73.731.116 100,0

Dövlət başçılarının siyahısı

Boris Yeltsin, yüksək gözləntilər dalğası ilə hakimiyyətə gəldi. 12 İyun 1991-ci ildə səslərin 57%-ni alaraq Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikasının prezidenti seçildi və xalq tərəfindən seçilən ilk prezidenti oldu. Amma Yeltsin, 1990-cı illərdə Rusiyadakı bir sıra iqtisadi və siyasi böhrandan sonra çəkisini əsla geri almadı. Yeltsinin dövrü, geniş yayılmış korrupsiya, iqtisadi tənəzzül və nəhəng siyasi və sosial problemlər ilə gözə çarpırdı. Vəzifəsindən ayrıldığı zaman, Yeltsin iki faizlik razılıq reytinqinə malik idi.

Baş Nazirlik dövründən, Prezidentlik dövrünə qədər, Putin Rus xalqı arasında yüksək reytinqlər aldı. Səkkiz illik vəzifə müddəti boyunca Rusiya iqtisadi böhrandan azad oldu, ÜDM-ni altı dəfə artırdı, yoxsulluğun 50%-dən çox azaltdı və orta aylıq təqaüdü 80 dollardan 640 dollara çıxarıldı.

Prezident Şəkil Vəzifəyə gəlib Vəzifədən gedib Partiya Qeydlər
1 Boris Yeltsin 10 iyul 1991
9 avqust 1996 Rusiya Demokrat Partiyası
9 avqust 1996 5 noyabr 1996 Rusiya Demokrat Partiyası
Viktor Çernomırdin
5 noyabr 1996 6 noyabr 1996 Naş dom — Rossiya
1 Boris Yeltsin 6 noyabr 1996 31 dekabr 1999
(İstefa verdi)
Rusiya Demokrat Partiyası
Vladimir Putin
31 dekabr 1999 7 may 2000 Vahid Rusiya Partiyası
2 Vladimir Putin 7 may 2000 7 may 2004
7 may 2004 7 may 2008
4 Vladimir Putin 7 may 2012 7 may 2018 Vahid Rusiya Partiyası
7 may 2018
3 Dmitri Medvedyev 7 may 2008 7 may 2012 Vahid Rusiya Partiyası

Qanunvericilik hakimiyyəti

Qanunların qəbul edildiyi Rusiya Federasiya Şurası.

İkipalatalı Federasiya Şurası (166 yer), üzvlərinin bir hissəsi birmandatlı dairələrdən, digər hissəsi isə partiya siyahılarına əsasən 4 illik müddətə seçilən Dövlət Duması (450 deputat) tərəfindən həyata keçirilir. Seçicilər seçki dairəsindən keçən namizədlə yanaşı, həm də partiyaya səs verirlər. Ən aşağı yaş senzi — 21 yaş müəyyən edilən Dumanın deputatları seçildikləri andan hər-hansı ödənişli fəaliyyətlə məşğul ola və ya digər məsul hökumət vəzifələrini tuta bilməzlər.

Federasiya Şurasının tərkibinə hər regiondan və ya respublikadan təyin edilmiş iki nümayəndə daxildir. Federal Məclis və Prezident bir-birinə güclü təsir edə bilmir. Dövlət Duması — lehinə böyük əksəriyyətin səs verdiyi etimadsızlıq rəyi irəli sürməklə hökuməti buraxa bilər. Duma — Prezidentin hər-hansı məcburi qərar qəbul etməsinə qədər olan üç ay müddətində iki dəfə etimadsızlıq rəyi irəli sürmək hüququna malikdir. Prezident yeni hökumət yarada və ya Dumanı buraxaraq yeni seçkilər təyin edə bilər.

Yeni Baş nazirin və ya hökumətin təyin edilməsi üçün Dumanın mütləq razılığı olmalıdır. Bununla belə, Prezidentin təklif etdiyi namizədi Duma üç dəfə rədd etdiyi təqdirdə dövlət başçısı Dumanı buraxmaq və yeni seçkilər elan etmək hüququna malikdir.

Federal Məclis — hər iki palatanın səs verdiyi, Ali məhkəmənin və Konstitusiya Məhkəməsinin bu qərarla razılaşacağı təqdirdə Prezidentə impiçment irəli sürə bilər. Federal məclis həmçinin Dumanın qəbul etdiyi qanun layihəsinə veto qoya bilər. Prezident Dövlət Dumasını, formalaşdığı andan etibarən ilk 12 ay ərzində buraxmaq hüququna malik deyil.

1993-cü il Konstitusiyasına görə Rusiya Federasiyasının 21 Respublikası və 68 vilayət, məmləkət və mahalı bərabər və geniş muxtariyyətə malikdir. Vergi, müdafiə, xarici işlər, enerji təchizatı və sosial siyasətə aid məsələlər federal hökumətin ixtiyarında olsa da, digər sahələr: təhsil, səhiyyə, ictimai təhlükəsizlik, mədəniyyəttorpaqdan istifadə yerli hakimiyyət orqanlarının nəzarəti altına düşür. Respublikaların hər birinin konstitusiyası, seçkili hökuməti və büdcəsi vardır. Bu respublikalar regionda sosial-iqtisadi siyasətin istiqamətlərini müəyyənləşdirir, torpaqdan istifadə məsələlərinə nəzarət edir və dövlət büdcəsindən istifadə edilməsinə məsuliyyət daşıyırlar.

İcraedici hakimiyyət

Ölkədə icra hakimiyyəti mövcud Konstitusiyanın 114-cü maddəsinə əsasən Rusiya Federasiyası Hökuməti tərəfindən həyata keçirilir.

Dövlətin vahid maliyyə və pul siyasətinin həyata keçirilməsini təmin etmək, federal büdcəni hazırlayaraq Dövlət Dumasına təqdim və onun icrasına nəzarət etmək, mədəniyyət, elm, təhsil, səhiyyə, sosial təminat, ekologiya sahələrində dövlət siyasətini həyata keçirmək, ölkənin müdafiə və xarici siyasət strategiyasının, habelə Konstitusiya ilə müəyyən edilmiş digər funksiyaların yerinə yetirilməsini təmin etmək Rusiya Federasiyası Hökumətinin səlahiyyətlərinə daxildir.

Hökumətin qərarları ilə Rusiya Federasiyasının Konstitusiyası, federal qanunlar və Prezident fərmanları arasında ziddiyyət yarandıqda, bu qərarlar Rusiya Federasiyası Prezidentitərəfindən ləğv edilə bilər.

Xarici əlaqələr

Rusiya Federasiyası, beynəlxalq hüquqda keçmiş Sovet İttifaqının davamçısı kimi qəbul edilir. Rusiya, SSRİ-nin beynəlxalq öhdəlikləri həyata keçirməyə davam edir və BMT Təhlükəsizlik Şurası, digər beynəlxalq təşkilatlara üzvlük, beynəlxalq müqavilələr çərçivəsindəki hüquq və öhdəliklər, mülkiyyət və borclarda SSRİ-nin daimi üzvlüyünü öz üzərinə götürmüşdür. Rusiyanın çox istiqamətli bir xarici siyasəti var. 2009-cu il etibarı ilə 191 ölkə ilə diplomatik əlaqəsi və 144 səfirliyi var. Xarici işlər naziri Prezident tərəfindən müəyyən edilir və Xarici İşlər Nazirliyi tərəfindən idarə edilir.

Xarici iqtisadi əlaqələr beynəlxalq ərazi əmək bölgüsünün təsiri altında yaranır. Ona görə xarici əlaqələri ölkənin inkişaf səviyyəsi, coğrafi mövqeyi, təbii sərvətlərinin istifadəsi, təbii şəraiti və s. kimi amillər təsir göstərirlər. RF çox geniş xarici əlaqələr coğrafiyasına malikdir. Ölkənin ixracatında aparıcı yeri enerji daşıyıcıları-neft, qaz, elektrik enerjisi və s. tutur. Hazırda (2006-cı ildə) həmin sahələrin ixracatda xüsusi çəkisi 69% təşkil edir. Rusiya "Qazpromu" Avropaya qaz ixrac edir. İxracatda ikinci yeri kimya məhsullarının ixracatı tutur. Daha sonra meşə materialları, avtomobillər, digər maşınlar tutur. Ən çox ixracatı Qərbi AvropaMDB öklələri ilə aparır. RF idxalının aparıcı mövqeyi yenə də maşınqayırma ərzaq və istehlak malları tutur.

Əsas məqalə: Rusiya coğrafiyası

Rusiya, 17,075,400 km²-lik ərazisi ilə dünyanın ən böyük ölkəsidir. Rusiyada 23 UNESCO Dünya İrsi, 40 UNESCO-nun biosfer ehtiyatı, 41 Milli park, 101 qoruğu var. Rusiya, 41° Ş və 82 °C en dairələri ilə 19° Ş və 169° Q uzunluqları arasında yer alır.

Rusiyada taxta-şalban, neft, təbii qaz, kömür, filiz və digər mineral mənbələri daxil olmaqla geniş təbii sərvət ehtiyatlarına malikdir

Topoqrafiya

Rusiyanın relyefi, başlıca olaraq cənubunda çöl və şimalında sıx meşə düzənliklərdən ibarətdir. Rusiya dünyadakı əkinə yararlı ərazinin 10%-nə malikdir. Dağ fasilələri cənub sərhədləri boyunca yerləşməkdə olub, Qafqaz və (5642 m ilə Rusiya və Avropanın yüksək nöqtəsi), Altay dağlarını əhat edir. Şərq tərəflərində Verxoyansk sıra dağlarıKamçatka yarımadasında isə bir çox aktiv vulkanlar yer almaqdadır. Ural Dağları, mineral resursları baxımından zəngin olub, Avropa ilə Asiyanın şimal-cənub dekabrını yaradır.

Rusiya, Şimal BuzluSakit Okean, Baltik Dənizi, Azov Dənizi, Qara DənizXəzər Dənizi boyunca 37.000 km uzunluğunda bir sahil zolağına malikdir.

İqlim

Ölkənin böyüklüyü və dənizdən uzaq bir çox regionun olması nəticəsində tundra və ucqar cənub-şərq bölgələri istisna olmaqla, rütubətli kontinental iqlim ölkənin hər yerində hakimdir. Cənubdakı dağlar, Hind Okeanından gələn isti hava kütlələrinin girişinə mane olur, ölkənin qərb və şimal bölgələri Şimal buzlu və Atlantik okeandan gələn hava kütlələrinə açıqdır.

Şimali Avropa Rusiyası və Sibirin əksəriyyəti yarı arktik iqlimə malikdir. Şimal-şərq Sibirin iç bölgələrdə çox şiddətli soyuqlar olur (əksəriyyətlə Saxa subyektində daha çox soyuq olur və −71.2 °C kimi rekord aşağı temperaturlar müşahidə edilir). Digər bölgələr isə daha mülayimdir. Arktik Okean sahillərində və Rus Arktik Adalarında isə qütb iqlimi hakimdir.

Ölkə ərazisi boyunca demək olar ki, yalnız iki mövsüm olan qış və yay var. Yaz və payız ayları çox qısa sürür. Yaz və qış ayları arasındakı temperatur fərqi olduqca yüksəkdir. Ən soyuq ay Yanvar olub ən isti ay isə İyul aydır.

Rusiyanın iqlimi xəritəsi

AtlantikSakit Okeanın mülayim təsirinə malik olması səbəbindən, Avropa Rusiyasındakı bir çox sahədə, Qərbi Sibirin cənubunda və Uzaq Şərqi Rusiyanın cənubunda, MoskvaSankt-Peterburq şəhərləri də daxil olmaqla rütubətli bir kontinental iqlim hökm sürür. (Köppenin Dfb, Dfa, Dwb, Dwa tipləri). Skandinaviya yarımadasıSakit Okean arasındakı Şimali Avropa Rusiyasının çoxu və Sibir yarı arktik bir iqlimə malikdir. Şimal-şərq Sibirin daxili regionlarında son dərəcə şiddətli qış keçir.

Şimal Buzlu okean sahilindəki ərazi zolağı, həm də Arktik adalar qütb iqliminə malikdir (adaların bəzilərində ifrat qütb iqlimi (EF) və bəzi yerlərdə tundra iqlimi (ET)) hökm sürür. Qara dəniz sahilindəki kiçik bir hissə olan Soçi, rütubətli subtropik iqlimə malikdir (Köppenin Cfa tipi). Şərqi SibirUzaq Şərqin bir çox bölgəsində qış yaza nisbətən quru ikən (Dwa, Dwb, Dwc, Dwd tipləri) ölkənin digər bölgələrində isə mövsümlər ərzində bərabər yağış baş verir. Ölkənin bir çox yerində qış yağışları adətən qar kimi düşür. Aşağı Volqa boyu və Xəzər Dənizi sahilindəki region həm də Sibirin cənubdakı bəzi sahələr yarı quraq iqlimə malikdir (BSK).

Rus torpaqlarının təxminən 65%-i permafrost (donmuş torpaq) olaraq vurğulanır.

Günəş şüaları

Rusiyanın ərazisində günəş şüaları qeyri-bərabər paylanır. Günəş şüalarının Rusiyanın bölgələri üzrə paylanması aşağıdakı kimidir:

Meteostansiya Yan Fev Мar Apr Маy İyun İyul Avq Sen Okt Noy Dek İlboyu
Həştərxan 87 107 164 225 295 315 332 310 252 180 84 59 2410
Borzya 152 203 264 267 304 303 276 270 231 226 162 140 2797
Naxodka 203 212 210 202 205 178 167 187 208 213 191 192 2368
Moskva 31 71 127 171 264 276 273 236 144 78 33 19 1723
Murmansk 0 34 121 183 192 228 236 155 90 47 6 0 1292
Petropavlovsk-Kamçatski 105 116 177 192 192 192 171 177 177 158 123 93 1872
Sankt-Peterburq 22 54 124 180 260 276 267 214 129 71 24 12 1633
Sevastopol 62 75 145 202 267 316 356 326 254 177 98 64 2342
Simuşir 31 45 87 117 124 111 102 102 132 130 60 34 1075
Soçi 96 107 146 162 220 258 279 282 225 195 120 87 2177
Xabarovsk 146 184 233 213 242 261 248 217 213 189 159 146 2449
Yakutsk 19 99 233 273 304 333 347 273 174 105 60 9 2229
Dünya Ticarət Mərkəzi olan Rusiyanın paytaxtı — Moskva.

Rusiya iqtisadiyyatı keçid mərhələsində kəskin dəyişikliklərə məruz qalmışdır. İnkişaf səviyyəsi xeyli aşağı düşübdür. Təsərrüfatın sahə strukturunda əsas yeri xammal hasilatı tutur. Təsərrüfatın strukturu sənayeləşmə dövründə hasilat sahələri hesabına xeyli "ağırlaşmışdır". Təsərrüfatın ərazi strukturu, sosial-iqtisadi, təbii şərait və ərazi əmək bölgüsünün təsiri nəticəsində əmələ gəlibdir. Ölkənin ümumdaxili məhsulunun 41%-ni istehsal sahələri — sənaye, kənd təsərrüfatı, tikinti, 50% xidmət sahələri — nəqliyyat, rabitə, ticarət və xidmət sahələri , yerdə qalan 9%-ni isə vergidən yığılan vəsaitlər təşkil edir. Xammalla sıx bağlı olan sahələrin əksəriyyəti hasilat yerlərində inkişaf edir. Onların sonrakı emal sahələri, xüsusilə emal sənayesi iri şəhərlərdə yerləşir. Əvvəllər iqtisadi cəhətdən güclü olan ölkələr sırasında durduğu halda hazırda xeyli geriləmişdir. Hazırda adambaşına düşən ÜDM həcminə görə nəinki inkişaf etmiş, hətta Meksika, Braziliya, Argentina və b. bir sıra digər ölkələrdən geri qalır. Rusiya üçün Avropaya inteqrasiyanın əhəmiyyəti böyükdür. Lakin 2008-ci ildə Gürcüstana müdaxiləsi, Ukrayna ilə qaz mübadiləsi və uzun müddət Avropaya verilən qazın kəsilməsi onun Avropa ilə inteqrasiyasına ziyan vurdu.

Moskvada nəhəng binalar.

Ərazisinin böyüklüyü, təbii resursların zənginliyi Rusiyada çoxsahəli təsərrüfatın yaradılmasına səbəb olmuşdur. Lakin son illərdə iqtisadiyyatda köhnəlmiş metodların, elmi-texniki metodların ləng tətbiqi Rusiyanın iqtisadi inkişafında müəyyən maneələr yaratmışdır. Xüsusilə 1990–1997-ci illər ərzində dünyanın ÜDM-də Rusiyanın payı 3,7%-dən 1,7%-ə, sənaye istehsalında isə 4,6%-dən 1,8%-ə enmişdir. İslahat dövründə Rusiya ÜDM həcminə görə dünyada 8–9-cu yerdən 14–15-ci yerə, adambaşına düşən ÜDM-ə görə isə 43-cü yerdən 58-ci yerə düşmüşdür. İnkişafında belə çətinliklərə baxmayaraq, Rusiya hələ də dünyanın ən güclü ölkələri sırasında qalmaqdadır. Sənaye strukturunda isə maşınqayırma, yanacaq-energetika, meşə-kağız, kimya sənayesi üstünlük təşkil edir.

Ölkədə güclü qara metallurgiya sənayesi yaranmışdır. Onun başlıca bazaları Ural, Mərkəzi Rusiya və Sibirdir. Ölkənin ən iri metallurgiya kombinatları Maqnitoqorsk, Nijni-Tagil və s.-dir. Qara metallurgiyanın inkişafında Kursk-Maqnit Anomaliyası olduqca mühüm rol oynayır. Əlvan metallurgiya sənayesi Ural, Sibir, Uzaq Şərq və Şimal rayonunda güclü inkişaf etmişdir. Kimya sənayesi Rusiyanın bir çox rayonlarında yayılmışdır. Ən iri rayonları Mərkəz, Şimal-Qərb, Volqaboyu, Ural və Qərbi Sibirdir. Maşınqayırma sənayesi təsərrüfat üçün müxtəlif və mürəkkəb maşınlar istehsal edir. Güclü hərbi-sənaye kompleksi, raket texnologiyası yaradılmışdır.

SSRİ dağıldıqdan sonra Rusiyasının İqtisadiyyatındaki dəyişikliklər.

Maşınqayırma zavodları Rusiyanın bir çox rayonlarında təmsil olunmuşdur. Meşə sənayesi Rusiyanın qədim və güclü inkişaf etmiş sahələrindəndir. Meşə tədarükü, emalı və kağız-sellüloz sənayesi Şimal, Ural, Sibir, Uzaq Şərq rayonlarında cəmlənmişdir. Qara və əlvan metallurgiya, meşə və kimya sənaye kompleksləri bir çox rayonlarda ekoloji vəziyyəti xeyli kəskinləşdirmişdir. Yüngül sənayenin başlıca rayonu Mərkəz və Şimal-Qərbdir. İri toxuculuq kombinatları İvanovo, MoskvaYaroslavl şəhərlərində fəaliyyət göstərir.

2012-ci ildə dünyanın bir çox regionlarında iqtisadi tənəzzül olduğu halda Rusiya qlobal iqtisadi meyllərdən xeyli aralı düşmüşdür. Rusiya iqtisadiyyatında vəziyyət hələlik çox əlverişlidir. Proqnozlara görə 2012 və 2013-cü illərdə iqtisadi artım, müvafiq surətdə, 4 faiz və 3,9 faiz olacaqdır. Rusiya iqtisadiyyatında ciddi ləngimə olacağı gözlənilmir. Real əməkhaqqının və istehlakın artması Rusiya iqtisadiyyatının inkişafını dəstəkləyir. Bununla bərabər, inflyasiya və məşğulluq rekord dərəcədə aşağı səviyyədədir. Hazırda Rusiyanın sənaye potensialından istifadə göstəricisi 2007–2008-ci illərin səviyyəsinə çatmışdır. Rusiyadan xaricə kapital axını vardır, lakin bu axın tədiyyə balansında profisitin yüksək olmasının nəticəsidir. Rusiya iqtisadiyyatında bir neçə il davam etmiş durğunluqdan sonra 2011-ci ildə həm istehlak, həm də korporativ kreditlər verilməsi sürətlə artmağa başlanmışdır. Hal-hazırda Rusiya biznesinin maliyyələşdirilməsində xarici mənbələrdən daxili mənbələrə keçid prosesi gedir.

Təbii ehtiyatları

Dünyanın ən böyük neft rezervinə malik ölkələri

Dünyanın ən böyük dövləti olan Rusiya dünya üzrə təsdiqlənmiş resursların 21 faizinə sahibdir. Təbii qaz istehsalında dünyada birinci, neft istehsalında isə ikinci yerdədir.Rusiya 80 milyard barel neftə sahibdir və bu dünya neftinin 4.6 faizini təşkil edir. Neft ehtiyatına görə dünyada 8-cidir. Neft istehsalına görə isə Səudiyyə Ərəbistanından sonra 2-cidir. Rusiyanın təsdiqlənmiş qaz ehtiyatı 47 trilyon m3-dir.Dünya qaz ehtiyatının 27 faizinə sahib olmaqla həm də ən yaxın rəqibi İranı 2 dəfə üstələyir.

Bu ehtiyatlar ölkə ərazisində qeyri bərabər paylanıb. Onun şərq rayonları Qərb rayonlarına nisbətən təbii sərvətlərlə çox zəngindir. Kömür, neftqaz ehtiyatları, filiz sərvətlərinin iri yataqları vardır. Ural da daxil olmaqla Qərb rayonlarının, xüsusilə Mərkəz və Volqaboyunun, Şərqində isə iri kömür hasilatı rayonlarında ekoloji vəziyyət ağırdır. Meşə, su, balıq, xəzdərili heyvanlar ilə zəngindir. Hidroenerji ehtiyatları onun şərq rayonlarda daha geniş yayılmışdır. RF yanacaq, filiz, qiymətli metallar, kimya, duzlar zəngindir. RF-nin təbii ehtiyatları çox zəif mənimsənilmişdir, sadəcə olaraq onları istifadəyə cəlb etmək üçün məaliyyə imkanları çatmır. Gələcəkdə RF təbii sərvətləri bütün dünya üçün böyük əhmiyyət kəsb edə bilər. Hal-hazırda Avropanı qazla təmin etməkdə vacib rol oynayır.

Kənd təsərrüfatı

Rostov vilayətində buğda yığımı. Rusiya dünyanın ən böyük çovdar, arpa, əkin qarabaşağı, günəbaxanyulaf ixracatçılarındandır.

Ölkənin kənd təsərrüfatı özünün böyük torpaq ehiyatları və daxili tələbatı fonunda çox da yüksək inkişaf etməyibdir. İslahatlar zəif aparılır, texniki təminatı aşağı səviyyədədir. Hər il ölkəyə xaricdən çoxlu k/t məhsulları və hətta özündə yetişdirilən taxıl idxal edilir. Təbii şəraiti ölkənin geniş ərazisində k/t üçün o qədər də əlverişli deyildir Onun ümumi torpaq fondunun cəmi 13%-i k/t yararlı torpaqlar, 8%-i isə əkirlər. Burada heyvandarlıq sahəsi bitkiçiliyə nisbətən daha yaxşı inkişaf etmişdir.

Taxılçılıq əsas yer tutur. Meşə zonasında boz taxıl növləri — darı, çovdar, arpa, vələmir, qarabaşaq vəs.; meşə-çöl və çöl zonalarında buğda və qarğıdalı əkilir. Taxılçılıq yaz və payızda səpilən zonalara bölünür. Payızlıq qalın qar örtüyü olan Avropa hissəsində, yazlıq şərq rayonlarında yerləşir. Ölkənin bütün əkinçilik zonalarında yayılıb. Bu taxıl növlərinin müxtəlifliyi ilə bağlıdır. Taxılın məhsuldarlığı aşağıdır. İldə 94.0 mln. tona qədər taxıl toplanır. Taxıl rayonlarında məhsuldarlıq 22sen/ha.dır. (2011-cı il). Öz tələbatını ödəmir. Texniki bitkilərdən ən geniş yayılanı şəkər çuğunduru, günəbaxan, kətan lifi, soya, tənbəki və b. 2011-ci ildə kartof 12.7 mln t, şəkər çuğunduru 42.7 mln t, günəbaxan 9 mln t. Istehsal olunub. Şəkər çuğunduru və şəkər istehsalı Mərkəzi Qaratorpaq, Şimali Qafqaz və Altay diyarındadır. 2011-ci ildə 43.0 mln t. şəkər çuğunduru yığılmışdır.

Rusiyada donuzçuluq fabrikası.

Günəbaxan əkinləri əsaən Şimali Qafqazda və Voqaboyundadır. Daha çox rütubət sevən kətan bitkisi (parça və kəndir hazırlanır) əsasən Şimal-Qərb, Şimal və Volqa-Vyatka rayonlarında yerləşir. 9 mln ton məhsul yığlıb. Soya bitkisi Uzaq Şərqin Cənub rayonlarında becərilir. Kartof və tərəvəz əkinlərinin coğrafiyası daha genişdir. Kartof əkinləri RF-nin Avropa hissəsində, tərəvəz Şimali Qafqaz, Mərkəz və Mərkəzi Qaratorpaqda və iri şəhərlərin ətraflarında becərilir.

RF iş adamları Azərbaycanın Samux rayonunda istixanalarda tərəvəz yetişdirmək üçün istehsallar yardılıblar. Bağçılıq RF Avropa hissəsinin Mərkəz və Cənub rayonlarında, Volqaboyunda və b. inkişaf etmişdir. Heyvandarlıq ölkənin k/t məhsullarının 60%-dən çoxunu verir. 2012-ci ilin əvvəllərində iri buynuzlu heyvanların sayı 20 mln, qoyun-keçi 23 mln. baş olub Ən geniş yayılan iri- buynuzlu mal-qara və donuzçuluqdur. Meşə və meşə çöl zonalarında südlük-ətlik, cənub çöl zonalarında ətlik-südlük istiqaməti əsas yer tutur.

Donuzçuluq Mərkəz Qaratorpaq, Şimali Qafqazın Rostov, Krasnodar və Stavrapol ərazilərində və iri şəhərlərin ətraflarında cəmləşmişdir. Qoyunçuluq Şimali Qafqaz, Altay, Şərqi Sibirdə, maralçılıq şimal rayonlarında inkişaf etmişdir. Eyni zamanda Altayda buynuzundan dərman hazırlanan xallı maralçılıq inkişaf etdirilir. Rusiyada xəz-dəri heyvandarlığı şimal və Sibir istiqaməylərində yerləşir. Ölkədə Qara, Xəzər, Baltik dənizinin sahilləri, Şimali Qafqazda olan mineral bulaqlar mühüm kurort-rekreasiya rayonlarıdır. Dağlarda alpinizmin inkişafı üçün əlverişli şərait vardır. Moskva, Sankt-Peterburq, Novqorod və digər qədim şəhərlərdə olan abidələr əsas turizm obyektləridir.

Nəqliyyat

Sankt-Peterburqdan Moskvaya irəliləyən "Sapsan" qatarı.

Rusiyanın geniş ərazisi, təbii resurslarının və əhalisinin qeyri-bərabər yerləşdiyi bir şəraitdə nəqliyyatın əhəmiyyəti xüsusilə böyükdür. Ölkədə bütün nəqliyyat növləri, dəmiryol, avtomobil, su (çay və dəniz), hava və boru-kəmər nəqliyyatı inkişaf etmişdir. Rusiyanın dəmiryol nəqliyyat şəbəkəsi əsasən XIX əsrin ikinci yarısı və XX əsrin əvvəllərinə qədərki dövrdə formalaşmışdır. Bu zaman onun Avropa hissəsində Moskvanı Peterburqla birləşdirən ilk dəmir yolu çəkilir. Sonralar Moskvanı ölkənin daxili rayonları və dəniz portları ilə birləşdirən yollar salınır. Nəhayət, XX əsrin əvvəllərində ölkənin Avropa hissəsini Sakit Okean sahili ilə birləşdirən Transsibir magistralının (Çelyabinsk-İrkutsk-Vladivostok) tikintisi başa çatdırılır. 1917-ci ildən sonrakı Rusiyanın Avropa hissəsinin Şimalında və Şərq rayonlarında bir çox dəmir yolları, o cümlədən Sibiri Mərkəzi Asiya ilə birləşdirən Türküstan-Sibir dəmir yolu çəkilir.

Uzunluğu 3 min km-dən çox olan Baykal-Amur Magistralının (BAM) tikintisi son illərdə başa çatmışdır. Son illərdə avtomobil və boru kəməri nəqliyyat növlərinin əhəmiyyəti xeyli artmışdır. Volqa çayının imkanlarını genişləndirmək məqsədilə Rusiya ərazisində Volqa-Don, Moskva kanalı, Volqa-Baltik dənizçilik kanalı salınmışdır. Bundan başqa gəmiçilik Şimali Dvina, Ob, Yenisey, LenaAmur çaylarında da inkişaf etmişdir. Qara dənizBaltik dənizi, Şimal Buzlu OkeanıSakit Okean sahillərində iri port şəhərləri yaradılmışdır. Hazırda Rusiya, dünyada ikinci yerdə duraraq, 62 min km magistral neft və 150 min km qaz boru kəmərlərini əhatə edən boru kəmər nəqliyyatkommunikasiya şəbəkəsinə malikdir. Həmin kəmərlərlə ildə 300 mln tondan artıq neft, 530 mlrd kub metrdən artıq qaz nəql edilir.

Turizm

Rusiyada əsas turizm marşrutları qədim şəhərlərdir. Qədim tarix, iqlim müxtəlifliyi, bir çox tarixi və təbii abidələr, dünya miqyaslı İdman və mədəni tədbirlər sayəsində Rusiya dünyada ən populyar turizm istiqamətlərindən biridir — 2013-cü ildə Rusiyaya 28,4 milyon turist gəlmişdir ki, bu da dünyada ən çox ziyarət edilən ölkələr siyahısında 9-cu, Avropada isə 7-ci göstəricidir. Rusiyada həm daxili, həm də xarici turizm artır (Rosturizmin rəsmi məlumatlarına görə, 2014-cü ildən 2015-ci ilə qədər xarici turist axını 5,5% artıb).

Kreml

Rusiyanın paytaxtı — Moskvanın mərkəzində yerləşən — Kreml.

Moskva Kremli, Moskvanın mərkəzində yer alan 1495-ci ildə inşası tamamlanan xüsusi kompleks. Kompleks Rusiya prezidentinin rəsmi iqamətgah yeridir. Adı "şəhər içində bir qala" mənasına gəlir. SSRİ dövründə baş katiblər, baş nazirlər, prezidentlər, nazirlər və komissarlar kimi yüksək səviyyəli yüksək rütbəli vəzifəliləri qəbul etməkdə istifadə olunurdu. 1990-cı ildə Qırmızı Meydan ilə birlikdə Dünya İrsi olaraq elan edilmişdir.

Peterhof sarayı

Rusiyanın ən böyük və ən çox ziyarət 2-ci şəhəri — Sankt-Peterburqda dünya irsi olan Peterhof Sarayı

Peterhof sarayı, Fin körfəzinin cənub sahilində yerləşən saray-park ansamblıdır. Ansambl Sankt-Peterburq şəhərinin Petrodvorets rayonundakı federal əhəmiyyətli Peterhof şəhərinin şəhərdaxili ərazisində yerləşir (1944-cü ildən — 1997-ci ilə kimi — Petrodvorets). Onun yaxınlığından keçən Peterhof yolu ansamblın şərəfinə adlandırılmışdı. Həmin yolun bir hissəsi "Peterhof Dövlət Muzey-Qoruğunun" tabeliyindədir.

Peterhof özündə iki əsr boyu formalaşmış bir neçə saray-park ansambllarını birləşdirir. Aşağı park, Yuxarı bağ və İngilis parkı — XVIII əsrdə inkişaf etmiş ansambllardı; Aleksandriya, Kolonist parkı, Çəmən parkı, Aleksandrov parkı, Sergiyevka və Daça XIX əsrdə yaradılmış park-kompleksləridir

Böyük Vətən müharibəsi illərində alman qoşunları tərəfindən işğal olunan Peterhofun bütün parkları çox ciddi zədələnmişdi. Xüsusilə Yuxarı bağ və Aşağı Park, həmçinin fəvvarələrin su ötürücü sistemləri dağıntıya məruz qalmışdı. 1944-cü ildə başlamış bərpa işləri günümüzə kimi davam edir.

Vasili Blejannı kilsəsi

Rusiyanın paytaxı Moskvada yerləşən UNESCO ümumdünya irsi abidə.

Vasili Blajennı kilsəsi, Moskvanın mərkəzində, Qırmızı meydanda yerləşən pravoslav kilsəsidir. Böyük İvan Zəng Qülləsi inşa edilənə kimi Moskvanın ən hündür tikilisi olan kilsə, həm də dünyanın ən məşhur memarlıq abidələrindən biridir.

Kilsənin özü səma Yerusəlimini simvollaşdırır, ancaq günbəzləri bəzəyən naxışlar və xüsusilə də buradakı rənglərin mənası bu günə kimi həll edilməmiş tapmaca olar qalır. Hələ keçmiş yüzillikdə yazıçı Çayev fərz edirdi ki, kilsə günbəzlərinin rənglərini müqəddəs qəhrəman xoşbəxt Andrey Yurodivinin (Konstantinopollunun) yuxusuyla izah etmək olar — kilsə əfsanələrinə görə, pravoslav dünyasında qeyd olunan Tanrı Anası örtüyünün bayramı məhz bu şəxslə bağlı idi. Onun gözünə səma Yerusəlimi göründü və orada "çoxlu bağlar var idi, onları yüksək, zirvələri titrəyən ağaclar bəzəyirdi… Ağacların bəziləri çiçəkləyirdi, digərləri qızılvari yarpaqlara malik idilər, yeridə qalan başqa ağaclar isə, təsvirəgəlməz gözəlliyi olan müxtəlif meyvələrlə bəzədilmişdi.

Kafedralın hündürlüyü 65 metrdir. Kafedral kiçik kilsələrdən ibarətdir, onların taxtları Kazan üçün həlledici döyüş günlərinə düşmüş bayramların şərəfinə müqəddəsləşdirilmişdir: Müqəddəs Üçlük, Möcüzəyaradan Müqəddəs Nikolayın şərəfinə (daha dəqiq onun Vyatka-Vilikoretskdə yerləşən ikonasının şərəfinə), Rəbbin Yerusəlimə girişi, Məzlum Adrian və Natalyanın şərəfinə (başlanğıcda müqəddəslər Kiprian və İustinanın şərəfinə; 2 oktyabr tarixində qeyd olunurdu), Mərhəmətli müqəddəs İoannın şərəfinə (XVIII əsrə qədər müqəddəs Pavel, Aleksandr və Konstantinopollu İoannın şərəfinə; 6 noyabr tarixində qeyd olunurdu), Aleksandr Svirskinin şərəfinə (17 aprel və 30 avqust tarixlərində qeyd olunurdu), Xutınlı Varlaamın şərəfinə (6 noyabrda və Petrov postunun 1-ci cümə günü qeyd olunurdu), Maarifçi Qriqorinin şərəfinə (30 sentyabr tarixində qeyd olunurdu). Bu səkkiz kilsə (dördü xaçvari düzülmüş, dördü isə onların arasında yerləşən) soğanvari günbəzlə tamamlanmaqla mərkəzdə yerləşən və Tanrı anasının şəfaətinə həsr edilmiş əsas doqquzuncu kilsənin ətrafında formalaşdırılmışdır. Bu doqquz kilsə vahid girişə (ilkin planda açıq idi), qalereya və daxili keçidlərə malikdir.

Kazan Kremli

Rusiyanın Tatarıstan vilayətində UNESCO ümumdunya irsi abidə — Kazan Kremli

Kazan Kremli, Kazan şəhərinin ən qədim hissəsi, şəhərin tarixini əks etdirən memarlıq, tarixi və arxeoloji abidələr kompleksi.

Kremlin ərazisində üç müxtəlif dövrlərə aid yaşayış yerləri mövcüd olub. Birinci yaşayış yeri XII–XIII əsrlərə, ikincisi XIV–XV əsrlərə, üçüncüsü isə XV–XVI əsrlər siddir. Həmçinin Kreml ağ daşdan salınmış qaladan, tarixi-memmrlıq və mədəni əhəmiyyətli bir sıra məbəd və binadan ibarətdir.

Tatarıstan Respublikasının Prezidentinin igamətgahı də məhz Kazan Kremlində yerləşir.

Kremlin ərazisi onun yerləşdiyi təpənin formasını təkrarlıyan düzbucaq şəklindədir və şimal-qərbdən, Kazanka çayından, cənub-şərq, 1 May meydanına qədər uzanır. Volqa və Kazanka çaylarını sol sahilində yerləşir.

2000-ci ildən etibarən YUNESKO-nun Ümumdünya irsinə daxildir. Kremlin ərazisində yerləşən ən qədim tarixi memarlıq abidə Blaqoveşenskiy kilsəsidir.

Qırmızı meydan

Moskvanın mərkəzində yerləşən — Qırmızı Meydan.

Qırmızı meydan — Rusiyanın Moskva şəhərində yerləşən meydan. Keçmiş kral qalası və hazırda Rusiya Prezidentinin rəsmi yaşayış yeri olan Kreml, eləcə də Vasili Blajennı kilsəsi, Spasskaya qülləsi bu meydanda yerləşir.

Meydan XV əsrdə inşa olunub. Vladimir Leninin mavzoleyi də bu meydanda yerləşir. Təxminən 73 min m² sahəsi olan meydanda tarixən çox sayda nümayişlər, paradlar, mitinqlər keçirilmişdir. Burada eləcə də edamlar olmuşdur. İkinci Dünya Müharibəsində qalib gələn SSRİ qoşunları meydanda zəfər paradı keçirmişlər. 1987-ci il mayın 28-də Matias Rast adlı həvəskar bir alman pilotu Cessna tipli təyyarəsiylə meydana enmişdir. Rast təyyarəsiylə Almaniyadan əvvəlcə İslandiyaya, oradan Norveç və Finlandiyaya uçmuş, Finlandiyadan isə hava sərhəddini keçərək təyyarəsini Qırmızı meydanda yerə endirmişdir. Bu vaxt heç bir radar onu tutmamışdır. O bu addımını dünyada sülh naminə etdiyinə söyləsə də 437 gün Moskvada həbsdə saxlanılmışdır. Qırmızı meydan Kreml ilə birlikdə 1990-cı ildə YUNESCO tərəfindən Dünya Mirası siyahısına salınmışdır. Hazırda meydanda konsertlər təşkil olunur, dini və tarixi bayramlar qeyd edilir.

2012-ci ilə əsasən Rusiya əhalisinin artım xəritəsi.

2002-ci il sayımına görə Rusiya əhalisinin 79,8%-ni federasiyanın əsas xalqı olan Ruslar təşkil edir. Rus əhalisinin başqa çoxsaylı etnik qrupları da mövcuddur. Rusiya sərhədləri daxilində 160-dan çox fərqli etnik qrupu olduğu təxmin edilir. Rusiya əhalisi hər nə qədər digər ölkələrlə müqayisədə yüksək olsa da; Km²-a düşən insan sayı, ölkənin sahəsi ilə əlaqədar olaraq çox azdır. Rusiya əhalisinin başlıca olaraq yaşadığı region, coğrafi olaraq Avropa torpaqları olaraq qəbul edilən Ural Dağlarının qərbində və Şimal-qərb Sibirdə yaşayır. Ölkə əhalisinin 73%-i şəhərlərdə yaşayarkən 27%-i kənd yerlərində yaşayır. Rusiya əhali baxımından dünyanın ən çox əhaliyə malik səkkizinci ölkəsi mövqeyindədir.

Ölkə əhalisi, Sovet İttifaqının dağılmasından sonra süquta keçmiş olsa da, 2010-cu il sayımına görə 141.927.297 nəfərdir. 1991-ci ildə Rusiya əhalisi bütün zamanların ən yüksək səviyyəsi olan 148.689.000 nəfərə çatmışdı, amma 1990-cı illər boyu davam edən miqrasiya, ölüm nisbətin çox sürətli artması kimi səbəblər ilə ölkə əhalisi 20 illik müddətdə azalmışdır.

Rusiyanın 1950–2013-cü illər arasında əhali artımı.

Ölkədə 2009-cu ildə, son 15 il ərzində ilk dəfə 10.500 nəfərlik bir əhali artımı olmuşdur. Sözügedən artım, 279.906 nəfərin Rusiyaya köçməsi ilə yaranmışdır ki, bu rəqəmin 93%-i Keçmiş Sovet ölkələrindən olmuşdur. Rus xalqının miqrasiyası isə 2000-ci ildə 359.000 ikən 2009 ilində 32.000-ə enmişdir. Hazırda 116 milyon Rus ölkə sərhədlərində yaşayarkən, ölkə xaricində, xüsusən keçmiş sovet ölkələrində 20 milyona yaxın rus yaşadığı təxmin edilir.

Rusiyada doğum nisbəti, Avropa ölkələrinin ortalamasından yüksəkdir. Rusiya doğum nisbəti 2008-ci ildə hər min nəfərdə 12.4 doğuş olarkən, Avropa Birliyi hesablaması isə hər min nəfərdə 9.90 nəfərdir. Ölüm nisbəti isə Avropa İttifaqı ilə müqayisədə çox yüksək qalır. Avropa Birliyi orta hesabla ölüm nisbəti mində 10,28 ikən, Rusiyada 2009 rəqəmlərinə görə ölüm nisbəti mində 14,2-ə çatmışdır. Hökumət bu vəziyyəti əngəlləmək üçün 2007-ci ildə, aylıq uşaq yardımını ikiyə çıxararaq 55 Dollar etmiş, tək səfərlik ödəməni isə ikinci uşaqdan sonra hər uşağa 9.200 ABŞ Dollarına yüksəldib.

Etnik qruplar

Regionlara görə rusların yerləşmə faizi. >80% 70—79% 50—69% 20—49% <20%

60 fərqli etnik qrupun yaşadığı Rusiya Federasiyasında əsas etnik qruplar bunlardır;

Rossiyane (Россияне), milliyyətindən (etnik) asılı olmayaraq Rusiya vətəndaşları üçün istifadə edilən bir sözdür.

Dil

Rusiyada 160 etnik qrup tərəfindən 100-dən çox dil danışılır. 2002-ci il siyahıyaalmaya əsasən Rus dili 142,6 milyon adam tərəfindən danışılır. İkinci ən çox danışılan dil 5,3 milyonla Tatarca və üçüncü ən çox danışılan dil 1,8 milyonla Ukrayncadır. Rus dili ölkənin yeganə rəsmi dilidir, ancaq respublikalar və ya digər muxtar bölgələrdə Rus dili ilə yanaşı digər dil və ya dillər də vardır. Məsələn, Rusiya ərazisində yerləşən Dağıstan Respublikasında rəsmi dillər AzərbaycancaRuscadır.

Coğrafi olaraq rus dili, Avrasiyanın ən geniş yayılmış dilidir və ən çox danışılan Slavyan dilidir. Rus dili, Hind-Avropa dil ailəsinin Slavyan dilləri qoluna aiddir və BelaruscaUkraynca ilə birlikdə ən əhəmiyyətli üç Şərq Slavyan dilindən biridir. Qədim Şərq Slavyancasına dair yazılı nümunələr 10-ci əsrdən təsdiqlənmişdir. Günümüzdə, dünyadakı elmi nəşrlərin dörddə birindən çoxu rus dilində yayımlanır. XX əsrdə siyasi baxımdan əhəmiyyətli bir dil olan Rus Dilində, Birləşmiş Millətlərin altı rəsmi dilindən biridir.

Təhsil

Moskva Dövlət Universitetinin havadan görünüşü.

Rusiyada ali təhsilin kifayət qədər uzun müddətli tarixi var. Rusiyanın bir çox universitetlərində çoxlu nəsil görkəmli alimlər yetişdirən elmi məktəblər quraşdırılıb. Rusiya ali məktəbi sanballı təhsil proqram xarakteri ilə fərqlənir, bu gün universitetlərin bir çox fakültələri mütəxəssislər hazırlayan sistemlə yanaşı çox yayılmış ikisəviyyəli magistr hazırlığını təklif edir. Dərs ili sentyabrda başlayır və iyunda sona çatır. Təhsil proqramları:

  • Bakalavr. Təhsil müddəti — 4 ildir. Bu mərhələni bitirəndən sonra məzunlar "Bakalavr" dərəcəsinə yiyələnmiş ali təhsil alır.
  • Magistratura. Təhsil müddəti — 2 ildir. Bu mərhələni müvəffəqiyyətlə bitirəndən sonra məzunlar "Magistr" dərəcəsinə yiyələnmiş ali təhsil alır.
  • Mütəxəssis. Təhsil müddəti — 5 ildir. Bu mərhələni müvəffəqiyyətlə bitirəndən sonra məzunlar "Mütəxəssis" ixtisasına yiyələnmiş tam peşəkar ali təhsil alır.
  • Aspirantura. Təhsil müddəti — 3 ildir. Dissertasiya şurasında elmi təqdiqat işini müdafiə edəndən və RF AAK-də dərəcənin təsdiqindən sonra "Elmlər namizədi" dərəcəsi verilir.
  • Doktorantura. Təhsil müddəti — 3 ildir. Dissertasiya şurasında elmi təqdiqat işini müdafiə edəndən və RF AAK-də dərəcənin təsdiqindən sonra "Elmlər doktoru" dərəcəsi verilir.

Yerləşim

141 milyonluq Rusiya əhalisinin 73%-i şəhərlərdə, 27%-i isə kənd yerlərində yaşayır. Hazırda Rusiyanın, Moskva və Sankt-Peterburq olmaq üzrə iki böyük şəhəri vardır.

Rusiya Federasiyası ərazisinin böyüklüyünə görə dünyada birinci yeri tutur. Ərazisinin 1/4-i Avropanın, 3/4-ü isə Asiyanın payına düşür. Avropa hissəsinə Şərqi Avropa düzənliyinin böyük hissəsi, Böyük Qafqaz dağlarının şimal yamacları və Ural, Asiya hissəsinə isə Sibir və Uzaq Şərq daxildir. Ərazisinin 3/4-ü düzənlik, 42%-i meşələrlə örtülü və 40%-i kənd təsərrüfatına yararlıdır. Ölkənin şimal sahilləri Şimal Buzlu okeanının, şərq sahilləri Sakit okeanın, şimal-qərb və cənub-qərb sahilləri isə Atlantik okeanının dənizləri ilə əhat

Avropa hissəsi

Rusiyanın ərazisinin 25%-i, əhalisinin, sənaye və kənd təsərrüfatı məhsullarının 80%-i Avropa hissəsinin payına düşür. Mərkəzi Rusiyanın ən iri şəhərləri Moskva, Sankt-Peterburq, Nijni-Novqoroddur. Tərkibində 3 muxtar respublika yerləşir:

  1. Mari El Respublikasında kartof, kətan, çovdar becərilir, südlük-ətlik heyvandarlıq və donuzçuluq inkişaf edib.
  2. Mordoviya Respublikasında meşə-kimya sənayesi inkişaf edib. Darı-çovdar və vələmir əkilir.Heyvandarlıq inkişaf edib.
  3. Çuvaş Respublikası türkdilli xalqlar qrupuna aiddir.İri traktor zavodu var. SES-lərə sahibdir. Elektrotexnika inkişaf edib.

Avropa hissəsinin şimalı

Şimal Buzlu okeanının qərb sahillərini əhatə edir.İri və rəngarəng təbii resurs potensialına malikdir.Meşə sənayesi rayonun ənənəvi sahələrindəndir.Rayonun tərkibində 2 muxtar respublika var:

  1. Kareliya Respublikası əsasən meşə sənayesi, dəmir filizi hasilatı, müxtəlif maşınqayırma sahələri üzrə ixtisaslaşmışdır.
  2. Komi Respublikasında yanacaq-energetika sənayesimeşə sənayesi kompleksləri inkişaf edib.

Avropa hissəsinin cənubu

Şimali Qafqaz nəzərdə tutulur.İri ASK rayonudur. Taxılçılıq, şəkər çuğunduru, günəbaxan əkinləri, üzüm və meyvə bağları, südlük-ətlik heyvandarlıq və zərifyunlu qoyunçuluq inkişaf etmişdir.Rayon ərazisində 7 muxtar respublika var:

  1. Dağıstan Respublikasında bağçılıq, üzümçülük və qoyunçuluq inkişaf edib.Burada 100 mindən çox əhali yaşayır.
  2. Şimali Osetiya-Alaniya Respublikasında əlvan metallurgiya, dağ-mədən sənayesi aparıcı rol oynayır.
  3. Kabarda-Balkarıstan Respublikasında əlvan metal filizləri hasil olunur.Taxılçılıq, bağçılıq və donuzçuluq inkişaf edib.
  4. Adıgey Respublikasında neft və qaz çıxarılsa da, kənd təsərrüfatı üstünlük təşkil edir.
  5. Qaraçay-Çərkəz Respublikasında kənd təsərrüfatı və dağ turizmi inkişaf edib.
  6. Çeçenistan Respublikasının paytaxtı Qroznı şəhəridir. Əhalisi 1 milyona çatır.
  7. İnquşetiya Respublikasının paytaxtı Maqas şəhəridir. Əhalisi 400 min nəfərə çatır.

Avropa hissəsinin şərqi

Volqaboyu və Ural iqtisadi rayonlarını əhatə edir.Ölkənin AvropaAsiya hissəsini birləşdirən yollar buradan keçir.

  • Volqaboyu iqtisadi rayonunun formalaşmasında Volqa çayının müstəsna rolu olmuşdur.Burada iri şəhərlərin demək olarki, hamısı Volqa çayı sahilində yerləşir.Rayonun əhalisi çoxmillətlidir.Rayon ərazisində iki muxtar respublika var:
  1. Tatarıstan respublikası Volqa-Kama su qovşağında əlverişli mövqe tutur.Tatarlar türkdilli xalqdır.Paytaxtı Kazan şəhəridir.Respublikanın güclü xammal ehtiyatı və iqtisadi potensialı var.
  2. Kalmık respublikası aşağı Volqa boyunda yerləşir.Əsasən qoyunçuluq inkişaf edib.

Memarlıq

Moskva Botanik Bağı

Kiyev Rus dövlətinin xrtistianlaşmasından bu yana bir neçə il Rus memarlığı başlıca olaraq Bizans memarlıq nümunəsindən təsirlənmişdir. XV əsrin sonlarında Aristotel Fioravanti və digər İtaliyalı memarlar İntibah dövrü üslublarını Rusiyaya gətirdi. O dövrdə Vasili Blajennı kilsəsinin zirvəsi kimi XVI əsrin bənzərsiz çadır damlı kilsələri inkişaf etmişdir. XVII əsrdə "odlu tərzi" bəzəmə MoskvaYaroslavlda inkişaf etmişdir və yavaş-yavaş 1690-cı illərdə Narışkin Barokko üslubunun önünü açmışdır. Daha sonra I Pyotr islahatları ilə Rusiyada memarlıq əsasən Qərbi Avropaya oxşamağa başladı.

1955-ci ildə, yeni Sovet lideri Nikita Xruşşov, qədim akademik memarlığının "həddlərini" pislədi və Sovet dövründəki memarlıqda funksionalistlik hakim oldu. Mənzil problemi həll etmək üçün çox qədim parlaq stillərin əksinə, böyük miqdarda, arxitekturası aşağı keyfiyyətdə olan binalar inşa edilib. Son iki il ərzində Rusiyada bəzi binaların arxitekturasına əl gəzdirilmişdir. Sovet zamanında yıxılan bir çox məbəd yenidən inşa edilib və bu prosesə II. Dünya Müharibəsində dağıdılmış olan müxtəlif tarixi binaların bərpası ilə birlikdə davam edildi. Ümumilikdə 23.000 Pravoslav kilsəsi 1991–2010-ci illər arasında yenidən inşa edilərək Rusiyadakı fəal kilsələrin sayı dörd qatına çıxarılıb.

Ədəbiyyat və fəlsəfə

Məşhur rus yazıçısı və filosofu — Lev Tolstoy

XVIII əsrdə Rus Maarifçilik Dövründə, Rus ədəbiyyatının inkişafı Mixail LomonosovDenis Fonvizinin əsərlərini artırmış və erkən XIX əsrdə müasir yerli ənənə bütün zamanların ən böyük yazıçılarından bəzilərini ortaya çıxarmışdır. Rus Şairliyi Qızıl Çağı olaraq da bilinən bu dövr, müasir Rus ədəbi dilinin banisi qəbul edilir və tez-tez "Rus Şekspiri" olaraq tərif edilən Aleksandr Puşkin ilə başlayır. XIX əsr, Mixail LermontovNikolay Nekrasovun şeirləri, Aleksandr OstrovskiAnton Çexovun dramlarıNikolay Qoqolİvan Turgenevin nəsrləri ilə davam etmişdir. Xüsusən, Lev TolstoyFyodor Dostoyevski kimi bir çox önəmli ədəbiyyat tənqidçiləri bütün zamanların ən böyük roman yazarları kimi səciyyələndiriblər.

1880-ci illərdə böyük roman yazarları dövrü sona çatsa da, qısa hekayə və şeirlər dominant növlərdən oldu. Bir neçə on ildə Rus Şairinin Gümüş Dövrü olaraq bilinən bu dövrdə daha əvvəl basqın ədəbi realizm yerini simvolizmə buraxmışdır. Bu dövrün aparıcı müəllifləri Valeri Bryusov, Vyaçeslav İvanov, Aleksandr BlokAnna Axmatova kimi şairlər və Leonid Andreyev, İvan Bunin, və Maksim Qorki kimi roman yazarları olmuşdur.

Film, animasiya və mediya

Rus və Sovet kinosu, Sergey Eyzenşteynin Potyomkin Zirehi kimi dünyaca məşhur filmlərə imza atmışdır. Eyzenşteyn dünyanın ilk kino məktəbi olan Dövlət Kinematoqrafiya Universitetində film tənzimləmə montaj nəzəriyyəsini inkişaf etdirən rejissor və nəzəriyyəçi Lev Kuleşovun tələbəsi idi. Dziga Vertovun insan gözü kimi olan ən realist film çəkilişi üçün istifadə edilən kamera olan kino-glaz ("film-göz") nəzəriyyəsi, sənədli film istehsalı və kino realizmi inkişafı üzərində böyük bir təsiri oldu. Daha sonra sosialist realizm siyasəti yaradıcılığı bir az məhdudiyyət də bu tərz bir çox Sovet filminin bədii cəhətdən uğurlu olduğu Çapayev, Leyləklər Uçarkən və Əsgər Nəğməsi kimi filmlərdən görünür.

İdman

Rusiya, çoxsaylı idman növlərində uğurlu olmuş bir ölkədir. Sovet İttifaqı və Rusiyanın ümumi medal sayı baxımından, həm Yay Olimpiya OyunlarıQış Olimpiya Oyunlarında qızıl medal sayına görə bütün ölkələr arasında ikinci sırada yer alır. 1980 Yay Olimpiya Oyunları Moskvada, 2014 Qış Olimpiya Oyunları isə Soçidə həyata keçirilmişdir.

Sovet gimnastlar, meydança və sahə atletləri, ştanqçılar, güləşçilər, boksçular, qılıncoynadanlar, atıcılar, xizəkli yürüşçülər dünyanın ən yaxşıları sırasındadır. Futbol, basketbol və voleybol Rusiyanın ən populyar idman növlərindəndir. Eyni zamanda Rusiya 2018 FİFA Dünya Kubokuna ev sahibliyi edəcəkdir. Buz xokkeyində Sovet İttifaqı və Rusiya demək olar ki, bütün olimpiyadalarda, dünya çempionatlarında qızıl medal qazanmağı bacarmışdır.

İki ölkə arasında diplomatik əlaqələr 1992-ci ilin aprel ayının 4-də qurulmuşdur. Rusiyanın Bakıdakı Səfirliyi isə rəsmən 1992-ci ilin sentyabrın 25-də fəaliyyətə başlayıb. İkitərəfli münasibətlərin müqavilə-hüquqi bazasını təşkil edən əsas sənəd Rusiya Federasiyası ilə Azərbaycan Respublikası arasında 1997-ci ilin iyulun 3-də imzalanmış Dostluq, əməkdaşlıq və qarşılıqlı təhlükəsizlik haqqında müqavilədir. Hazırda iki ölkə arasında müqavilə-hüquqi bazaya 110-a qədər dövlətlərarası, hökumətlərarası və regionlararası sazişlər daxildir.

Ölkələrimiz arasında siyasi əməkdaşlıq son illər nəzərəçarpacaq dərəcədə canlanıb. Azərbaycan Respublikasına Rusiya Prezidenti V.V.Putinin 9–10 yanvar 2001-ci il tarixli rəsmi və 21–22 fevral 2006-cı il tarixli işgüzar səfərləri, habelə Rusiya Prezidenti D.A.Medvedevin 3–4 iyul 2008-ci il tarixli rəsmi və 29 iyun 2009-cu il tarixli işgüzar səfərləri Rusiya-Azərbaycan münasibətlərinin inkişafının sürətlənməsinə güclü təkan verib. Rusiya Federasiyası ilə Azərbaycan Respublikası arasında ikitərəfli münasibətlərə dair konkret məsələlərin dövlət səviyyəsində həllini tənzimləyən işçi mexanizm İqtisadi Əməkdaşlıq üzrə Hökumətlərarası Komissiyadır. 2008-ci ilin iyunun 16-da energetika naziri S.İ.Şmatko Komissiyanın Rusiya tərəfdən həmsədri təyin edilib. Azərbaycan tərəfdən isə Komissiyanın həmsədri baş nazirin birinci müavini Y.E.Eyyubovdur.

Parlamentlərarası əlaqələr

Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisində Azərbaycan-Rusiya parlamentlərarası əlaqələr üzrə işçi qrupu fəaliyyət göstərir. Bu işçi qrupu 7 mart 1997-ci il tarixində yaradılmış və ilk rəhbəri Eldar Qəhrəmanov olmuşdur. 4 mart 2016-cı il tarixindən Əli Hüseynli işçi qrupunun rəhbəridir.

RF Dövlət Dumasında isə AR Parlamenti ilə əlaqələr üzrə deputatlar qrupunun əlaqələndiricisi Millətlər məsələləri üzrə komitənin sədri Q.Səfərəliyevdir.

16 aprel 2001-ci il tarixində imzalanmış "Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi və Rusiya Federasiyasının Federal Məclisi arasında əməkdaşlıq haqqında" Sazişə əsasən AR MM və RF FM-nin əməkdaşlığı üzrə Parlamentlərarası Komissiya təsis edilmişdir. Onun iş qaydaları 21 oktyabr 2004-cü il tarixində təsdiq edilmiş Reqlament ilə müəyyən olunmuşdur. Komissiyaya Azərbaycan tərəfində 15 MM deputatı, Rusiya tərəfindən isə 9 Federasiya Şurasının (parlamentin yuxarı palatası) üzvü və 9 Dövlət Dumasının (parlamentin aşağı palatası) deputatı daxildir. Komissiya iki ildə bir dəfə Bakıda və Moskvada (növbələşmə üzrə) iclasları keçirir. Komissiyanın sonuncu, sayca onuncu iclası 2 noyabr 2012-ci il tarixində Bakıda baş tutmuşdur. Komissiyanın Azərbaycan tərəfindən həmsədri Milli Məclis sədrinin müavini V.Ələsgərov, Rusiya tərəfindən isə Federasiya Şurası sədrinin müavini S.Orlovadır.

Mədəni əlaqələr

Rusiya ilə Azərbaycan arasında mədəniyyət və təhsil sahəsində əlaqələr artan xətt üzrə inkişaf edir. 2005-ci ildə Rusiyada Azərbaycan ili, 2006-cı ildə isə Azərbaycanda Rusiya ili çərçivəsində ümumilikdə 110 tədbir keçirilib. 2006-cı ilin dekabrında 2007–2009-cu illər üçün humanitar sahədə əməkdaşlıq üzrə Dövlətlərarası proqram qəbul olunub.

2007-ci ildə Rusiya öz ali məktəblərində müxtəlif hazırlıq növlərinə Azərbaycana 178 dövlət təqaüdü ayırıb. 2008-ci ildə 198, 2009-cu ildə isə artıq 284 təqaüd ayrılıb. Hazırda Rusiyanın ali məktəblərində 5755 Azərbaycan vətəndaşı, o cümlədən 1420 nəfər Rusiya Federasiyasının federal büdcəsi hesabına təhsil alır. 2008-ci il fevralın 27-də Bakıda M.V.Lomonosov adına MDU-nun filialı açılıb və fəaliyyətinin ikinci ilində burada təhsil alan tələbələrin sayı 200-ə yaxındır. 1200 nəfərdən çox şəxs Rusiyanın Azərbaycan ərazisindəki digər bir təhsil müəssisəsində — Moskva Dövlət Açıq Universitetinin filialında təhsil alır.

Azərbaycanın ali məktəblərində rus dilində 15 mindən artıq tələbə təhsil alır. Respublikada rus dilində 50-dən artıq məcmuə nəşr olunur və 12 informasiya agentliyi xəbər yayır.

  1. [ölü keçid] // . İstifadə tarixi: 30 Aprel, 2019
  2. Dünya Atlas xəritəsi: Detallı xəritə / Layihənin yaradıcıları və təkmilləşdiriciləri: А. N. Buşnev, А. P. Pritvorov. — Moskva: AST, 2017. — С. 31. — 96 с. — ISBN 978-5-17-10261-4.
  3. Hoffman, David (1996-11-06). . The Washington Post. The Washington Post Company. İstifadə tarixi:2008-04-10.
  4. Decree of President of Russian Federation No. 1378 of 19 September 1996;
  5. As Prime Minister
  6. [ölü keçid]
  7. E.Ə.Əliyev, səh 531
Vikianbarda Rusiya ilə əlaqəli mediafayllar var.

Rusiya
rusiya, şərqi, avropa, şimali, asiyada, ölkə, Россия, rəsmi, adı, ilə, federasiyası, Росси, йская, Федера, ция, şimali, avrasiyada, böyük, ölkədir, rəhbərlik, şəkli, federal, yarı, prezidentlik, tipli, respublikadır, şimal, qərbdən, cənub, şərqə, norveç, finla. Rusiya Serqi Avropa ve Simali Asiyada olke Dil Izle Redakte Rusiya rus Rossiya ve ya resmi adi ile Rusiya Federasiyasi rus Rossi jskaya Federa ciya Simali Avrasiyada bir boyuk olkedir Rehberlik sekli federal yari prezidentlik tipli respublikadir 1 Simal qerbden cenub serqe Rusiya Norvec Finlandiya Estoniya Latviya Litva ve Polsa Kalininqrad vilayeti ile Belarus Ukrayna Gurcustan Azerbaycan Qazaxistan Cin Monqolustan ve Simali Koreya ile hemserheddir Deniz serhedi olaraq ise Oxot Denizinden Yaponiya ile Berinq Bogazindan ise ABS stati olan Alyaska ile de qonsudur 2 17 075 400 km lik erazisi ile dunyanin en boyuk olkesidir ve dunya yasayis sahesinin sekkizde birini ehate edir Rusiya eyni zamanda 2014 ili etibari ile 144 milyon ehalisi ile dunyanin en six ehalili doqquzuncu olkesidir Butov simali Asiyanin ve Serqi Avropanin boyuk bir qismine uzanan Rusiya doqquz zaman kesiyine yayilir ve cox muxtelif relyef ve iqlime malikdir Rusiya Rossijskaya Federaciya Rossiyskaya Federatsiya RusiyaBayragi GerbiHimni Gosudarstvennyj gimn Rossijskoj Federacii Rusiya Dovlet Himni source source track track track track track PaytaxtiMoskvaEn boyuk seheriMoskva Sankt Peterburq Novosibirsk Yekaterinburq Nijni NovqorodResmi dilleriRusEtnik qruplari81 0 Rus 3 7 Tatar 1 4 Ukraynali 1 1 Basqird 1 0 Cuvas 0 8 Cecen 11 0 DigerleriIdareetme formasiPrezident respublikasi PrezidentVladimir Putin Bas nazirMixail Misustin Parlamentin sedriValentina MatviyenkoBirlesmeTarixi Rurik sulalesi862 Kiyev Rus dovleti882 Boyuk Vladimir Knyazligi1169 Boyuk Moskva knyazligi1263 Car Rusiyasi16 Yanvar 1547 Rusiya Imperiyasi22 Oktyabr 1721 Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikasi7 Noyabr 1917 Sovet Sosialist Respublikalari Ittifaqi10 Dekabr 1922 Rusiya25 Dekabr 1991 Yaranmasi26 dekabr 1991Erazisi Umumi17075400 1 ci Su 0 5 Sixliq8 4 km2 21 8 kv mil 217 ci UDM AQP 2018 texmini Umumi 4 152 trilyon 6 ci Adam basina 28 918 49 cu UDM nominal 2018 texmini Umumi 1 522 trilyon 12 ci Adam basina 10 630 67 ci III 2017 0 816 cox yuksek 49ValyutasiRubl RUB Saat qursagiUTC 2 12 UTC Telefon kodu 7Internet domeni ruRusiya Rusiyanin tarixi III ve VIII esrler arasinda Avropada taninan bir qrup olaraq ortaya cixan Serq Slavyanlari ile baslayir IX esrde Varyaqlar terefinden qurulan ve idare olunan Orta Esr Kiyev Rus Dovleti ortaya cixdi 988 ci ilde Bizans Imperiyasindan Pravoslav Xristianligi qebul edildi ve sonraki minillik ucun buraya Bizans ve Slavyan medeniyyetlerinin sintezi basladi Daha sonra Kiyev Rus Dovleti bir sira kicik dovletler halina parcalandi ve torpaqlarinin ekseriyyeti Monqollar terefinden istila edilib Qizil Orda Dovletinin qollari halina geldi Qizil Orda Dovletinden musteqilliyini elan eden Rus knyazliqlari yavas yavas yeniden birlesib Moskva Knyazligini qurmus ve Kiyev Rus Dovletinin medeni ve siyasi irsinin ardicili olmusdur 18 ci esre geldikde boyuk olcude feth ilhaq ve kesf yolu ile Avropada Polsadan Simali Amerikada Alyaskaya qeder uzanan tarixin en boyuk ucuncu imperiyasi olan Rus Imperiya halina geldi 1917 ci il Oktyabr Inqilabindan sonra Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikasi dunyanin ilk konstitusiyali sosialist dovleti olmus ve II Dunya Muharibesinde muttefiqlere qarsi qelebede helledici rol oynayaraq Super guc olkesi kimi taninan SSRI nin en boyuk ve aparici dovletlerinden biri oldu SSRI dovrunde dunyanin ilk suni peyki ve ilk insanli kosmik ucusu daxil olmaqla XX esrin en ehemiyyetli texnoloji nailiyyetleri mehz burada heyata kecirilib Rusiya Federasiyasi SSRI nin dagilmasinin ardindan 1991 ci ilde yaradilib ve SSRI nin ardicili kimi taninir Mundericat 1 Etimologiya 2 Tarix 2 1 Kiyev Rus dovleti 2 2 Boyuk Moskva Knyazligi 2 3 Car Rusiyasi 2 4 Rusiya Imperiyasi 2 5 Sovet Sosialist Respublikalari Ittifaqi 2 6 Rusiya Federasiyasi 3 Siyaset 3 1 Dovlet bascisi 3 2 Dovlet bascilarinin siyahisi 3 3 Qanunvericilik hakimiyyeti 3 4 Icraedici hakimiyyet 3 5 Xarici elaqeler 4 Cografiyasi 4 1 Topoqrafiya 4 2 Iqlim 4 3 Gunes sualari 5 Iqtisadiyyati 5 1 Tebii ehtiyatlari 5 2 Kend teserrufati 5 3 Neqliyyat 5 4 Turizm 5 4 1 Kreml 5 4 2 Peterhof sarayi 5 4 3 Vasili Blejanni kilsesi 5 4 4 Kazan Kremli 5 4 5 Qirmizi meydan 6 Demoqrafiya 6 1 Etnik qruplar 6 2 Dil 6 3 Tehsil 6 4 Yerlesim 7 Erazi 7 1 Avropa hissesi 7 1 1 Avropa hissesinin simali 7 1 2 Avropa hissesinin cenubu 7 1 3 Avropa hissesinin serqi 8 Medeniyyet 8 1 Memarliq 8 2 Edebiyyat ve felsefe 8 3 Film animasiya ve mediya 8 4 Idman 9 Rusiya Azerbaycan munasibetleri 9 1 Parlamentlerarasi elaqeler 9 2 Medeni elaqeler 10 Istinadlar 11 Xarici kecidlerEtimologiya RedakteRusiya adi Serq Slavyanlarinin esasen yasadigi bir Orta Esr dovleti olan Kiyev Rus dovletinin adindan uydurulmusdur Ancaq bu ad daha sonra tarixde daha da intensivlesmisdir ve olke sakinleri terefinden Russkaya Zemlya Rus torpagi adi ile cagirilib Bu addan toreyen diger dovletlerden ayird etmek ucun muasir tarixde Kiyev Rusiyasi deyilir Rus adi Rus Rus dovletinin banisi olan Varyaqlarin bir qrupu olan Rus xalqindan gelir Rus adinin kohne Latinca hali olan Rutenya ekseriyyetle Katolik Avropaya qonsu olan Rus bolgesinin qerb ve cenub bolgelerine deyilmisdi Olkenin indiki adi olan Rossiya Rusiya Rus adinin Yunanca hali olan ve eyni zamanda Kiyev Rusiyasinin Bizans Imperiyasi terefinden soylenimi olan olan Rwsia Rosia sozunden gelir Tarix Redakte Esas meqale Rusiya tarixi 882 ci ilden etibaren kesilmez dovletciliyi movcuddur Rusiya rus Rossiya adini resmi dovlet adi kimi ilk defe I Pyotr 1721 ci ilde olkeni Rusiya Imperiyasi adlandiranda istifade etmisdir Rusiya Federasiyasi adini 25 dekabr 1991 ci ilde almisdir Slavyanlar Volqa ve Oka caylari arasindaki erazilere hele VIII IX esrlerde gelmisdiler Onlar Volqa cayi ile Rus duzenliyinin yuxari ve asagi hisselerine hereket edirdiler Baltik denizinden Volqa ve Dnepr cay hovzelerine geden cay yollarinda en qedim rus seherleri Novqorod Pskov Smolensk salinmisdir IX XII esrlerde qedim rus tayfalari Vyatka Kama Simali Dvina Pecora cay hovzelerine irelilemisdiler Bu dovrde qedim rus seherlerinin Moskvanin Vladimir Suzdal Ryazan Tver Yaroslavl Voloqdanin esasi qoyulmusdur Rusiya Federasiyasinin dovlet erazi inkisafi qedim rus dovleti olan Kiyev Rus dovletinden baslamisdir Bu dovletin terkibine muasir Rusiyanin simal qerb ve merkez torpaqlari daxil idi XIII XIV esrlerde Moskva knyazligi yaranmis ve bu da yeni rus dovletinin formalasmasinin ozeyini teskil etmisdir XVI esrin ertalarinda Rus dovletinin terkibine Volqaboyunun xalqlari meskunlasan eraziler qatilmis Kazan ve Hesterxan xanliqlari ve burada Simbirsk Samara Saratov Kamisin Saritsin indiki Volqoqrad kimi qala seherler salinmisdir XVI esrde ruslarin Serqi Avropa duzenliyinin mese col hissesine hereketi guclenmis ve burada Tambov Voronej kimi qala seherler tikilmisdir Don cayinin asagi axarlarinda kazak Ag denizin sahillerinde ise pomorlarin yasayis menteqeleri yaradilmisdir Serqe hereket ederek ruslar artiq XVI esrin axirlarinda Ural daglarini asmis ve Qerbi Sibir duzenliyinde meskunlasmislar Burada uzun muddet Sibirin paytaxti sayilan Tobolsk seheri salinmisdir XVII esrde Yenisey ve Lena caylari sahilinde rus qalalari tikilmis ve hemin esrde de ruslar Baykal golune catmislar Texminen yarim esr vaxt lazim olmusdur ki ruslar Ural daglarindan sert Simali Asiyani kecerek Sakit Okean sahillerine catsinlar Ruslarin serqe yurusu XVII esrde Kamcatka yarimadasinin ele kecirmeleri ile basa catmisdir XVIII XIX esrlerde ruslar Krimda Merkezi Asiya Qafqaz ve Avropada yasayan bir nece xalqi ozlerine tabe etdire bilmisdiler Belelikle boyuk rus imperiyasi yaranmisdir 1917 ci il Oktyabr inqilabindan sonra kecmis Rusiya imperiyasinin erazisinde bir nece formal respublikalar yaranmisdi 1922 ci ilde hemin respublikalar Sovet Sosialist Respublikalari Ittifaqi SSRI cercivesinde birlesmisler Kiyev Rus dovleti Redakte XI esrde Kiyev Rus dovletinin xeritesi IX esrde ilk Serqi Slavyan dovletlerinin qurulmasi Baltik denizi regionundan Varyaqlarin buraya gelmesi tacirler doyusculerin gelmesi ile ust uste dusmusdur Evvelce bu gelenler serqi Baltikden Qara Deniz ve Xezer Denizine dogru uzanan su yollari uzerinden gelen Skandinaviya menseli Vikinqler idi Nestor Kronqine gore Rurik adinda Rus xalqindan bir Varyaqli 862 ci ilde Novqorodun hokmdari secildi 882 ci ilde evvelceden Xezerlere xerac veren xelefi Oleq cenubdan daxil olaraq Kiyevi isgal edib Kiyev Rus dovletini qurdu Oleq Rurikin oglu Iqor ve Iqorun oglu I Svyatoslav sonradan butun yerli Serqi Slavyan tayfalarini Kiyev carligina baglayib Xezer xaqanligini dagitmis Bizans ve Farslara qarsi muxtelif herbi yurusler etmisdir 10 cu esr 11 ci esrleri arasinda Kiyev Rus Dovleti Avropanin en boyuk ve en firavan olkelerinden biri halina geldi Boyuk Vladimir 980 1015 ve oglu Yaroslav Mudri 1019 1054 dovrunde Kiyev Rus Dovleti ciceklenmis ve ozunun qizil esrini yasamisdir O dovrde Kiyev Rus Dovletinde Bizans Imperiyasinda movcud olan Pravoslav Xristianligi qebul edilib ve ilk Serqi Slavyan yazili qanunu olan Russkaya Pravda Rus Heqiqetleri kitabi yazildi XI ve XII esrlerde Qipcaqlar ve Peceneqler kimi koceri Turk tayfalari terefinden mutemadi kecirilen yurusler Slavyan ehalisinin boyuk miqdarda kocmesine xususile Zalesye kimi taninan simalda daha etibarli six mese regionlarina kocerek meskunlasmasina sebeb olub Kiyev Rus dovletinin xristianlasmasi Feodalizm ve ademi merkeziyyetcilik dovrune Kiyev Rus dovletinde hokm suren Rurikler Sulalesi uzvleri arasindaki mubarize oz damgasini vurdu Kiyev Rus dovletinin hakimiyyeti simal serqinde yerlesen Vladimir Suzdal simal qerbindeki Novqorod ve cenub qerbindeki Qalicnya Volnya Knyazliginin xeyrine azalmaga basladi 1237 40 illeri arasinda Monqol yuruslerine meruz qaldi Bu yurusler Kiyev Rus dovletine son zerbe vuraraq dagidilmasina ve ehalisinin yarisini itirmesine yol acdi Daha sonra yaradilan Turk Monqol dovleti olan Qizil Orda Dovleti Rus kralliqlarini hakimiyyeti altina alaraq iki esr erzinde Rusiyanin cenubuna ve merkezine hokm etdi Nehayet Rec Pospolita terefinden assimilyasiya edilen Qalicnya Volnya Knyazligi Monqollarin hakimiyyetindeki Vladimir Suzdal ve Novqorod Respublikasinin azad olmasina serait yaratmisdir ve muasir Rus milleti ucun temel yaratmisdir Pskov vilayeti ile birlikde Novqorod Monqol esaretinden qurtuldu Sahzade Aleksandr Nevskinin liderliyinde Novqorodlular 1240 ci ilde Neva Muharibesinde isgalci Isveclileri oz torpaqlarindan qovdu ve bununla yanasi 1242 ci ilde Peipus Golu Doyusunde de Tevton Cengaverlerinin Simali Rusiyada koloniya yaratma tesebusslerine ugurla mane olmagi bacarmislar Boyuk Moskva Knyazligi Redakte Kulikovo Doyusunden qabaq Sergey Radnojeski Dmitri Donskoyu salamlarken Boyuk Moskva knyazligi 1263 cu ilde yaranmisdir XIV esrin evvellerinde Moskva knyazligi teserrufat senet ve ticaret sahesinde ozunun yukselis dovrunu kecirirdi Qerbi Avropa ve Serq olkeleri ile ticaretde ugurlar qazanan Moskva Qizil Ordu xanlarindan Boyuk knyaz titulu almaq ucun Tver knyazligi ile mubarizeye basladi Moskva knyazi Ivan Kalita hiyle yolu ile oz reqibini aradan qaldirib Qizil Orda xanindan yarliq aldi Ivan Kalita boyuk knyaz titulunu ele kecirdikden sonra Qizil Orda xanlari xeyli muddet rus torpaqlarina yurusler etmediler Bu da rus torpaqlarinin dircelmesine Moskvanin varlanib basqa knyazliqlari ozunden asili veziyyete salmasina imkan yaratdi Moskva knyazliginin guclenmesi birlesdirilme ucun ilkin serait yaratdi Artiq Moskva ve basqa knyazliqlar Qizil Ordu ile hesablasmir xeraci vaxtli vaxtinda odemir bezen ise tamamile imtina edirdiler Kulikovo doyusunden sonra ise Moskva knyazi Qizil Ordaya xerac vermekden tamamile imtina etdi Moskva knyazi III Ivanin dovrunde rus torpaqlarinin Moskva etrafinda birlesdirilmesi cox suretle davam edirdi O Rostov ve Yaroslavl knyazliqlarinin varligina son qoydu Boyuk Novqorod boyarlari ise her vasite ile oz musteqilliklerini qoruyu saxlamaga calisirdilar Onlarin Boyuk Litva knyazindan komek istemesi III Ivanin Novqorod uzerine yurusune sebeb oldu 1471 ci ilde bas vermis Selon doyusunde Moskva knyazi III Ivan qalib geldi 1478 ci ilde Boyuk Novqorod torpagi Moskva terefinden tamamile isgal edildi Moskva knyazligi genis isgallar yolu ile oz erazisini genislendirmek siyaseti yeritmeye basladi Novbeti isgal hedefi simalda ve Volqaboyunda yasayan turk xalqlari oldu Oz musteqilliyini ve istiqlaliyyetini itiren hemin xalqlar ruslasdirma ve xristianlasdirma siyaseti ile uz uze qalmali oldular Moskva knyazligi etrafinda birlesen rus knyazliqlari oz musteqilliklerini tam itirdiler Merkezlesmis dovlet yarandi Merkezi dovletde boyuk knyaz ve boyar dumasi idare edirdi Dumanin terkibi kecmis knyazlardan ve onlarin varislerinden ibaret idi Boyuk knyaz 1497 ci ilde tehkimcilik huququnun tetbiq edilmesi ucun ferman verdi Fermana gore kendlinin oz agasinin torpagindan ancaq ilde bir defe Yuri gunune bir hefte qalmis yaxud bir hefte sonra cixib getmek huququ var idi Belelikle umumdovlet tehkimclik sistemi yaradilmasinin esasi qoyuldu Car Rusiyasi Redakte Car Qorxunc Ivan Viktor Vasnetsov Ucuncu Roma Imperiyasi ideyalarinin inkisafi ile Boyuk Hersoq IV Ivan resmen 1547 ci ilde Rusiyanin ilk Cari olaraq taci taxdi Car yeni bir huquqi qanun olan 1550 Sudebnik qanununu cixardi Qorxunc Ivanin uzun selteneti zamani parcalanan qedim Qizil Orda Dovletinin yerine qurulan uc Tatar xanligi olan Qazan Idilliya Cayi boyu uzanan Hesterxan ve Cenub Qerbi Sibirdeki Sibir Xanliqlarini isgal ederek onsuz da boyuk olan olke torpaqlarini iki defe artirmagi bacardi Belelikle XVI esrin sonunda Rusiya coxmilletli cox dinli ve qitelerarasi bir dovlet halina geldi Ancaq Car Baltik sahillerine ve deniz ticaretine catimi temin etmek ucun Polsa Litva ve Isvec koalisiyasina qarsi aparilan uzun ve ugursuz Livonya Muharibesinde zeifledi Eyni zamanda Qizil Orda Dovletinin qalan yegane varisi olan Krim Xanligi Cenubi Rusiyaya basqinlar teskil etdi 1571 ci ilde Volqa Xanliqlarini geri almaq seyleri icinde olan Krim ve Osmanli muttefiqleri Moskvani isgal etdi ve Moskvani talayib etrafindaki qesebeleri atese verdiler Ancaq sonraki illerde Osmanli ve Krim qosunlari Molodi Muharibesinde Ruslar terefinden meglubiyyete ugradildi ve Osmanli Krimi Rusiyanin daxiline qeder genislendirmek tehdidi sonsuza qeder ortadan qaldirildi Rusiya Imperiyasi Redakte Rusiya Imperiyasinin ilk imperatoru I Pyotr Rusiya Imperiyasi 1721 ci ilde Simal muharibesinin sona catmasindan 1917 ci il Fevral inqilabineticesinde hakimiyyete gelen muveqqeti hokumet terefinden Respublika qurulana qeder Avrasiya ve Simali Amerika boyunca movcud olmus imperiya 1 Dunya tarixinde ucuncu boyuk imperiya olmaqla uc qite boyunca uzanan Rus Imperiyasi erazi olcusune gore yalniz Britaniya ve Monqol Imperiyasindan geri qalirdi Rusiya imperiyasinin yukselisi reqib qonsularinin Isvec Rec Pospolita Iran ve Osmanli imperiyalarinin zeiflemesi sayesinde bas verdi Bu 1812 1814 cu illerde Napoleonun Avropani idare etmekle qerbe ve cenuba dogru genislenmek isteyinin def edilmesinde boyuk rol oynadi Rusiya Imperiyasini 1721 ci ilden 1762 ci ile qeder Romanovlar ailesi 1762 ci ilden sonra bu ailenin alman esilli qolu Holsteyn Qottorp ailesi idare edirdi 19 cu esrin evvellerinde Rusiya Imperiyasi simaldan Simal Buzlu okeandan cenubda Qara denize qerbden Baltik denizinden serqde Sakit okeana ve 1867 ci ile qeder Amerikada Alyaskaya qeder uzanirdi 1897 ci ilde ehalinin siyahiya alinmasi ile qeydiyyata alinan 125 6 milyon nefer ile hemin dovrde Boyuk Tzin ve Hindistandan sonra dunyada ehalisinin sayina gore ucuncu yerde idi Rusiya butun imperiyalar kimi iqtisadiyyat etnik ve dini mensubiyyet ferqliliklerini ozunde birlesdirirdi Imperiyada coxsayli usyan ve sui qesd cehdleri heyata keciren muxalif quvveler var idi Onlar gizli polis terefinden yaxindan izlenilir ve minlerle insan Sibire surgun edilirdiler Rusiya Imperiyasinin xeritesi 1867 ci illerde Iqtisadi cehetden imperiyanin esas bazasini kend teserrufati teskil edirdi Boyuk emlaklarda tehkimli kendlilerin calismasi 1861 ci ilde azad olunanadek ile mehsuldarliq gostericileri asagi idi Demir yolu ve fabriklerde xarici sermayelerin qoyulmasi hesabina iqtisadiyyat yavas yavas senayelesdirildi Torpaqlar 10 cu esrden 17 ci esre qeder zadeganlar boyarlar sonralar ise imperator terefinden terefinden idare olunurdu Car III Ivan 1462 1505 daha sonra ortaya cixacaq olan imperiyanin temelini qoymusdur O dovletin erazisini uc defe artirmis Qizil Ordanin agaligina son qoymus Moskva Kremlini berpa etdirmis ve Rusiya dovletinin bunovresini qoymusdur Car Boyuk Pyotr 1682 1725 coxsayli muharibeler aparmis ve onsuz da boyuk olan imperiyani daha da boyuderek Avropanin esas guclerinden birine cevirmisdir O paytaxti Moskvadan yeni seher modeli olan Sankt Peterburqakocurmus ve enenevi orta esrlerden qalma bezi ictimai ve siyasi baxislari muasir elmi Avropayonumlu ve rasionalist bir sistemle evez eden medeni inqilab heyata kecirmisdir Boyuk Yekaterina 1762 1796 ci illerde hakimiyyetde olmusdur imperiyaya qizil dovrde basciliq etmisdir O fethle mustemlekecilik ve diplomatiya ile dovleti genislendirmis Qerbi Avropa xetleri boyunca Boyuk Pyotrun modernlesme siyasetini davam etdirmisdir Car II Aleksandr 1855 1881 1861 ci ilde butun 23 milyon tehkimli kendlilerin azad olunmasi da daxil olmaqla bir cox islahatlar heyata kecirmisdir Onun Serqi Avropada siyaseti pravoslav xristianlari Osmanli hokmranligi altinda qoruyurdu 1914 cu ile qeder davam eden bu elaqe Rusiyanin Birinci Dunya muharibesine Fransa Birlesmis Kralliq ve Serbiya terefden qatilaraq Alman Avstriya ve Osmanli imperiyalarina qarsi mubarizeye baslamasina getirib cixardi Rusiya Imperiyasi 1905 ci il inqilabina qeder mutleq bir monarxiya kimi idare olundu ve daha sonra de yure konstitusiyali monarxiyaya cevirildi Imperiya 1917 ci ilin Fevral Inqilabi ve Birinci Dunya muharibesinde istirakinda kutlevi ugursuzluqlari sebebinden suqut etdi Rusiyanin genislenmesi esasen 17 ci esrde bas verdi Bele ki 17 ci esrin ortalarinda Sakit okeanin birinci defe Rus mustemlekeciliyi altina salinmasi Rusiya Polsa muharibesi 1654 1667 neticesinde Ukraynanin sol sahilinin birlesdirilmesi ve Rusiyanin Serbiyani isgali ile bu pik hedde catdi Polsa 1790 1815 iller araliginda bolundu torpaqlarinin ve ehalisinin coxu Rusiyaya birlesdirildi 19 cu esrde boyume esasen Asiyada ve Sibirin cenubunda erazilerin ilhaqi hesabina bas verirdi 3 XVII esrde ruslar oz dili ile ferqlenen xalqlarin qarisigi idi Bunlar esasen boyuk hind avropa dil qrupunun slavyan ailesine mexsus idiler Velikoruslar ve moskovitler Moskva etrafinda yasayirdilar Onlar simal meselerine nufuz edib coxlu fin ve diger aborigen tayfalari assimilyasiya etmisdiler Qara deniz sahili hemin vaxtadek Turkiyenin himayesinde olan tatar xanlarinin elinde idi Tatarlarla ruslar arasindaki serhed torpaqlarinda yarimmusteqil kazaklar yasayirdilar onlar esasen miqrasiya eden ruslardan emele gelmisdiler Sovet Sosialist Respublikalari Ittifaqi Redakte SSRI de Naxcivan movzulu poct markas 1961 ci iller XX esrin evvellerinde Rusiyada kapitalizmin inkisafi suretlenmisdi Lakin 1900 1903 cu iller dunya iqtisadi bohrani Rusiyadan da yan kecmedi Ictimai siyasi proseslerin derinlesmesi ile ilk siyasi partiyalar yaranmaga basladi Sonralar Rusiyanin tarixinde ehemiyyetli rol oynamis Sosialist Inqilabcilar Partiyasi 1902 ci ilde yarandi Hemcinin 1903 cu ilde Rusiya Sosial Demokrat Fehle Partiyasi RSDFP yaradildi Birinci dunya muharibesi bir cox dovletlerin hemcinin Rusiya Imperiyasinin da zeiflemesi ile neticelendi Neticede daxilde olan ziddiyyetler daha da qabardi Butun bu proseslerin neticesi kimi Rusiyada 1917 ci ilin fevralinda inqilab neticesinde 1613 cu ilden hakimiyyetde olan Romanovlar sulalesi taxtdan mehrum edildi 1917 ci il martin 2 si Hakimiyyet Muveqqeti hokumete Eser menseviklere kecdi Lakin bolsevikler bu cur hakimiyyet bolgusunden razi qalmadilar 25 oktyabrda 7 noyabr bas vermis novbeti inqilab neticesinde Muveqqeti Hokumet hakimiyyetden getdi Neticede hakimiyyet Vladimir Ilic Lenin basda olmaqla kommunistlerin eline kecdi Hakimiyyete gelmis bolsevikler ilk addim olaraq ozlerine herbi arxa yaratmaga basladilar Neticede tecili olaraq Qirmizi Ordununquruculugu baslandi proletar milisi herbi inqilabi tribunallar eksinqilabi mubarize ucun fovqelade komissiya yaradildi Bolsevikler oz ideoloji tebligatini daha da genislendirmek ucun yalniz oz metbuat qurumlarinin cixmasina icaze verdiler 1918 ci il yanvarin 5 de Rusiyada Muessisler Meclisine seckiler kecirildi Muessisler Meclisi ele fealiyyetinin ilk gunundece buraxildi III Sovetler Qurultayi Rusiya Federativ Sosialist Respublikasinin yaradildigini elan etdi Tezlikle 1918 ci iyununda ilk Sovet Konstitusiyasi qebul edildi Az sonra olkede vetendas muharibesi baslandi Qirmizilara qarsi Aglar formalasdilar Serqde Admiral Kolcak Aglara rehberlik etmeye basladi O hetta Rusiyanin Ali hokmdari elan edildi Simalda eksinqilabi quvvelere Miller cenubda ise general Denikin rehberlik edirdi Lakin bu muharibe tezlikle daxili muharibe kimi qalmayib xaricden herbi mudaxileye meruz qaldi ingilislerle fransizlar Cenubi Qafqaza Arxangelske ve Odessaya almanlar Ukraynaya ve Gurcustana ordu yeritdiler Lakin tezlikle qirmizi ordu ustunluyu eline aldi ve ardicil olaraq Kolcaki Denikini Vrangeli meglub etdi Sovetlerin bu qelebeleri xarici qosunlari tezlikle oz ilkin movqelerine qayitmaga mecbur etdi 29 dekabr 1922 ci ilde RSFSR USSR BSSR ve ZSFSR arasinda SSRI nin qurulmasi barede sazis imzalandi Bu sazis 30 dekabr 1922 ci ilde Sovetlerin Birinci Birlik Konqresi terefinden qebul edilmis ve numayende heyetlerinin rehberleri terefinden imzalanmisdir SSRI Xalq Komissarlari Surasi Hokumet ve Xalq Komissarlari nazirlikler 6 iyul 1923 cu ilde yaradilmis olsa da bu tarix SSRI nin formalasmasi tarixidir Dunyanin ilk suni peyki olan Sputnik 1 1924 ci ilin evvellerinden esasen Leninin olumunden sonra olke rehberliyinde hakimiyyet ugrunda ciddi siyasi mubarize basladi Iosif Stalin terefinden tekbasina idare ucun tetbiq olunmus avtoritar idare metodu mohkemlendi Stalin ve diger rehberler SSRI nin diger Avropa olkelerinden iqtisadi baximdan cox geri qaldigini cox gozel basa dusurduler 1924 cu ilden baslayaraq ABS istisna olmaqla bir sira qerb olkeleri SSRI ni tanimaga basladilar Lakin bu elaqelerde qeyri beraberlik movcud idi SSRI dunya birliyinin uzvu kimi taninsa da bu illerde Milletler Cemiyyetine qebul edilmemisdi XX esrin 20 ci illerinin ortalarindan baslayaraq Yeni Iqtisadi Siyaset YIS tetbiq olunmaga basladi Onun ardinca senayelesme ve kollektivlesme kimi tedbirler goruldu 1928 1932 ci illerde ilk besillik plan qebul olundu 1932 1933 cu illerde olkede kutlevi acliq bas verdi Kommunist partiyasi olkenin butun idareetme strukturlarini ozune tabe etmeye muveffeq oldu Olkede cox guclu merkezlesmis herbi totalitar rejim yaradildi 1934 cu ilden baslayaraq olkedeki kutlevi represiyalar cemiyyetin ekser tebeqelerinden yan kecmedi Olkede QULAQ sistemi butun gucu ile fealiyyet gosterirdi 1983 cu ilde Amerika Birlesmis Statlari prezidenti Ronald Reyqan Strateji Mudafie Tesebbusu adli kosmosda raketden mudafie planini heyata kecirmeye basladi SSRI hemcinin oz herbi ve kosmik xerclerini artirdi Iqtisadi inkisafi suretlendirmek ucun Qorbacov Suretlendirme Askarliq kimi suarlar ireli surdu Regionlarda etnik munaqiseler Sovetlerin veziyyetini gerginlesdirdi Azerbaycan SSR in terkibinde olan Dagliq Qarabag Muxtar Vilayetinde ermeniler terefinden baslanan separatciliq herekati Boyuk dagilmanin baslangici oldu 1990 ci ilin martinda Estoniya Litva may ayinda ise Latviya musteqilliklerini berpa etmek haqqinda qerar qebul etdiler Gurcustanda suverenlik haqqinda dekret qebul olundu Iyun ayinda RSFSR dovlet suverenliyi barede Beyennamme qebul etdi 1991 ci ilin iyununda Boris Yeltsin RSFSR in prezidenti secildi 1991 ci ilin avqustunda Sovet Ittifaqini qoruyub saxlamaq isteyen yuksek cinli memurlar olkede Fovqelade veziyyet elan etdiler Qorbacovun sehheti agir oldugu ucun onun selahiyyetleri Gennadi Yanayeve verildi Yanayev Moskvaya herbi quvve yeritdi lakin bu cehd ugursuz alindi Avqust qiyami puc oldu Bu hadiseden sonra Kommunist partiyasinin fealiyyeti dayandirildi 1991 ci il dekabrin 8 de SSRI ni teskil etmis Rusiya SFSR Ukrayna SSR ve Belorusiya SSR SSRI nin parcalanmasi haqqinda isteklerini bildirdiler 1991 ci il dekabrin 25 de Mixail Qorbacov istefa verdi Dekabrin 26 da Kreml uzerinden SSRI nin qirmizi bayragi endirildi ve belelikle 1922 ci il dekabr ayinin 30 da yaranmis ve 69 il movcud olmus SSRI dagildi Rusiya Federasiyasi Redakte 1991 ci ilde SSRI dagilmis ve onun yerinde 15 musteqil dovlet o cumleden muasir serhedleri ile Rusiya Federasiyasi yaranmisdir SSRI dagildiqdan sonra Rusiya yeni istiqamet olan bazar iqtisadiyyati cemiyyetini berqerar etmek yolunu goturdu 1991 ci ilin oktyabrinda iqtisadi islahat proqrami elan olundu ve 1992 ci ilin evvelinden heyata kecirilmeye baslandi Islahat proqraminda qiymetlerin liberallasdirilmasi daxili ve xarici ticaretin dovlet inhisarindan cixarilmasi ve ozellesdirilmenin heyata kecirilmesi nezerde tutulurdu Dekabrda Rusiya ozunu SSRI nin varisi ve qalan qizil ehtiyati da daxil olmaqla erazisindeki butun mulkiyyetin sahibi oldugunu elan etdi 1992 ci ilin yayinda dovlet mulkiyyetinin ozellesdirilmesi proqrami tesdiq edildi Hemin proqramin heyata kecirilmesi neticesinde 40 min muessise ozellesdirildi Boris Yeltsin Vladimir Putin ve Patrik II Alekseyin birlikde gorusden sonra cekdirdiyi foto Banklarin sayi 2 000 e birjalarin sayi 303 e catdi Oktyabrin 1 den butun rusiyalilara ozellesdirme qebzleri verilmeye baslandi Bu seraitde istehsalin azalmasi qiymetlerin yukselmesi bas verdi 1992 ci ilde istehsal senayede 16 2 kend teserrufatinda 4 azaldi 1993 cu ilde 1990 ci ile nisbeten milli gelir 57 senaye istehsali 63 kapital qoyulusu 43 asagi dusdu Cemiyyetin varlilara ve yoxsullara bolunmesi prosesi suretlendi Issizlerin sayi 8 milyona catdi Qiymetlerin liberallasdirilmasi neticesinde 1993 cu ilde qiymetler 100 defeden cox artdi inflyasiya 20 25 teskil edirdi Siyasi sistemde de deyisiklikler bas verdi Sovet Ittifaqi Kommunist Partiyasinin fealiyyeti dayandirildi Olkede coxpartiyaliliq tesekkul tapmaga basladi Milli quruculuqda deyisiklikler yarandi 1993 cu ilin yayinda qebul olunmus konstitusiyaya gore Rusiya Federasiyasi terkibine 21 respublika 6 diyar 49 vilayet 11 muxtar vilayet var idi Bir sira milli regionlar o cumleden Tataristan Basqirdistan Yakutiya Cecenistan asanliqla Federasiyadan cixmaq xettini goturduler 1992 ci il martin 31 de RF ile Federasiya subyektleri arasinda federativ muqavileler imzalandi Tataristan ve Cecenistan hemin muqavileni imzalamaqdan imtina etdiler Basqirdistan mueyyen sertlere muqavileni imzaladi Cecenistanin Rusiya Federasiyasindan cixmasi ve oz musteqilliyini elan etmesi qiyam ve terror kimi qiymetlendirildi ve sonsuz felaketlere cecen xalqinin mehv edilmesi ile musayiet olunan muharibeye sebeb oldu 1993 cu il sentyabrin sonu oktyabrin evvellerinde olkede keskin siyasi bohran yarandi Esas sebeb prezident ve Ali Sovet arasinda yaranan qarsidurma idi qarsidurma 3 4 oktyabr hadiselerine getirib cixardi Oktyabrin 4 de axsam Ag Ev hokumet qosunlari terefinden zebt edildi Ag evin mudafiecileri A Rutskoy Ruslan Xasbulatov V Barannikov V Acalov A Makasov ve basqalari hebs olundular Bu hadiseler zamani 140 nefer helak oldu 1995 ci ilin dekabrinda Dovlet Dumasina seckiler kecirildi 1996 ci ilin iyun iyul aylarinda kecirilen novbeti prezident seckilerinde Boris Yeltsin yeniden Rusiya Federasiyasinin prezidenti secildi O 1999 cu il dekabrin 31 de istefa vererek prezident vezifesini icra etmeyi Vladimir Putine hevale etdi 2000 ci il mayin evvellerinde Vladimir Putin Rusiya Federasiyasinin prezidenti secildi Siyaset Redakte1993 cu ilin dekabrinda qebul edilmis Konstitusiyaya esasen Rusiya Federasiyasi mehdud hakimiyyetli prezident idare usulunun bezi elementlerini ozunde eks etdiren dualist idareetme usuluna malik federativ respublikadir Konstitusiyaya esasen olkede prezidentin basciliq etdiyi icraedici hakimiyyet ikipalatali qanunverici orqan Federal Meclis ve musteqil mehkeme sistemi movcuddur Dovlet bascisi Redakte Rusiyanin dovlet bascisi Vladimir Putinin Sergey Lavrov ile gorusu Rusiya Federasiyasinin Prezidenti Konstitusiyaya 31 dekabr 2008 ci ilde edilmis duzelise esasen umumxalq sesvermesi yolu ile alti il muddetine secilir Yasi 35 den az olmayan ve on ilden artiq olkede yasayan her bir vetendas Rusiya Federasiyasinin Prezidenti secile biler Eyni sexs ardicil olaraq iki defeden artiq Prezident secile bilmez Dovlet bascisi ve silahli quvvelerin ali bas komandani sayilan Prezident Bas naziri ve 30 uzvu olan Nazirler Surasini Kabinet secmek ve teyin etmek qerar ve serencamlar vermek qanun layihelerine veto qoymaq huququna malikdir Prezident Federal meclise illik muracietinde olkenin siyasi ve iqtisadi inkisafi ile bagli hokumet proqramini beyan edir Prezident mudafie meseleleri ile mesgul olan habele Milli bankin sedri Bas prokuror ve Ali Mehkemenin uzvleri vezifesine namizedleri teqdim eden Tehlukesizlik Surasini teyin edir ve onun basinda durur Rusiya Federasiyasinin hazirki sayca 4 cu Prezidenti 4 mart 2012 ci ilde kecirilmis sonuncu Prezident seckilerinde 63 6 ses toplayaraq qalib gelmis Vladimir Vladimirovic Putindir 7 may 2012 ci ilden etibaren V Putin resmen vezifesinin icrasina baslamisdir Namizedler Namizedlerin partiyalari Sesler Vladimir Putin Vahid Rusiya Partiyasi 52 530 712 71 25Gennadi Zyuqanov Rusiya Kommunist Partiyasi 13 243 550 17 96Vladimir Jirinovski Rus Liberal Demokrat Partisi 6 988 510 9 48Andrey Boqdanov Rusya Demokratik Partisi 968 344 1 31Sayilmayan sesler 1 015 533 Umumi sesler 73 731 116 100 0Dovlet bascilarinin siyahisi Redakte Boris Yeltsin yuksek gozlentiler dalgasi ile hakimiyyete geldi 12 Iyun 1991 ci ilde seslerin 57 ni alaraq Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikasinin prezidenti secildi ve xalq terefinden secilen ilk prezidenti oldu Amma Yeltsin 1990 ci illerde Rusiyadaki bir sira iqtisadi ve siyasi bohrandan sonra cekisini esla geri almadi Yeltsinin dovru genis yayilmis korrupsiya iqtisadi tenezzul ve neheng siyasi ve sosial problemler ile goze carpirdi Vezifesinden ayrildigi zaman Yeltsin iki faizlik raziliq reytinqine malik idi Bas Nazirlik dovrunden Prezidentlik dovrune qeder Putin Rus xalqi arasinda yuksek reytinqler aldi Sekkiz illik vezife muddeti boyunca Rusiya iqtisadi bohrandan azad oldu UDM ni alti defe artirdi yoxsullugun 50 den cox azaltdi ve orta ayliq teqaudu 80 dollardan 640 dollara cixarildi Prezident Sekil Vezifeye gelib Vezifeden gedib Partiya Qeydler1 Boris Yeltsin 10 iyul 1991 9 avqust 1996 Rusiya Demokrat Partiyasi9 avqust 1996 5 noyabr 1996 Rusiya Demokrat Partiyasi Viktor Cernomirdin 3 4 5 5 noyabr 1996 6 noyabr 1996 Nas dom Rossiya1 Boris Yeltsin 6 noyabr 1996 31 dekabr 1999 Istefa verdi Rusiya Demokrat Partiyasi Vladimir Putin 5 31 dekabr 1999 7 may 2000 Vahid Rusiya Partiyasi2 Vladimir Putin 7 may 2000 7 may 20047 may 2004 7 may 20084 Vladimir Putin 7 may 2012 7 may 2018 Vahid Rusiya Partiyasi7 may 20183 Dmitri Medvedyev 7 may 2008 7 may 2012 Vahid Rusiya PartiyasiQanunvericilik hakimiyyeti Redakte Qanunlarin qebul edildiyi Rusiya Federasiya Surasi Ikipalatali Federasiya Surasi 166 yer uzvlerinin bir hissesi birmandatli dairelerden diger hissesi ise partiya siyahilarina esasen 4 illik muddete secilen Dovlet Dumasi 450 deputat terefinden heyata kecirilir Seciciler secki dairesinden kecen namizedle yanasi hem de partiyaya ses verirler En asagi yas senzi 21 yas mueyyen edilen Dumanin deputatlari secildikleri andan her hansi odenisli fealiyyetle mesgul ola ve ya diger mesul hokumet vezifelerini tuta bilmezler Federasiya Surasinin terkibine her regiondan ve ya respublikadan teyin edilmis iki numayende daxildir Federal Meclis ve Prezident bir birine guclu tesir ede bilmir Dovlet Dumasi lehine boyuk ekseriyyetin ses verdiyi etimadsizliq reyi ireli surmekle hokumeti buraxa biler Duma Prezidentin her hansi mecburi qerar qebul etmesine qeder olan uc ay muddetinde iki defe etimadsizliq reyi ireli surmek huququna malikdir Prezident yeni hokumet yarada ve ya Dumani buraxaraq yeni seckiler teyin ede biler Yeni Bas nazirin ve ya hokumetin teyin edilmesi ucun Dumanin mutleq raziligi olmalidir Bununla bele Prezidentin teklif etdiyi namizedi Duma uc defe redd etdiyi teqdirde dovlet bascisi Dumani buraxmaq ve yeni seckiler elan etmek huququna malikdir Federal Meclis her iki palatanin ses verdiyi Ali mehkemenin ve Konstitusiya Mehkemesinin bu qerarla razilasacagi teqdirde Prezidente impicment ireli sure biler Federal meclis hemcinin Dumanin qebul etdiyi qanun layihesine veto qoya biler Prezident Dovlet Dumasini formalasdigi andan etibaren ilk 12 ay erzinde buraxmaq huququna malik deyil 1993 cu il Konstitusiyasina gore Rusiya Federasiyasinin 21 Respublikasi ve 68 vilayet memleket ve mahali beraber ve genis muxtariyyete malikdir Vergi mudafie xarici isler enerji techizati ve sosial siyasete aid meseleler federal hokumetin ixtiyarinda olsa da diger saheler tehsil sehiyye ictimai tehlukesizlik medeniyyet ve torpaqdan istifade yerli hakimiyyet orqanlarinin nezareti altina dusur Respublikalarin her birinin konstitusiyasi seckili hokumeti ve budcesi vardir Bu respublikalar regionda sosial iqtisadi siyasetin istiqametlerini mueyyenlesdirir torpaqdan istifade meselelerine nezaret edir ve dovlet budcesinden istifade edilmesine mesuliyyet dasiyirlar Icraedici hakimiyyet Redakte Olkede icra hakimiyyeti movcud Konstitusiyanin 114 cu maddesine esasen Rusiya Federasiyasi Hokumeti terefinden heyata kecirilir Dovletin vahid maliyye ve pul siyasetinin heyata kecirilmesini temin etmek federal budceni hazirlayaraq Dovlet Dumasina teqdim ve onun icrasina nezaret etmek medeniyyet elm tehsil sehiyye sosial teminat ekologiya sahelerinde dovlet siyasetini heyata kecirmek olkenin mudafie ve xarici siyaset strategiyasinin habele Konstitusiya ile mueyyen edilmis diger funksiyalarin yerine yetirilmesini temin etmek Rusiya Federasiyasi Hokumetinin selahiyyetlerine daxildir Hokumetin qerarlari ile Rusiya Federasiyasinin Konstitusiyasi federal qanunlar ve Prezident fermanlari arasinda ziddiyyet yarandiqda bu qerarlar Rusiya Federasiyasi Prezidentiterefinden legv edile biler Xarici elaqeler Redakte Hindistan prezidenti Manmohan Sinq Rusiya prezidenti Dmitri Medvedyev Cin prezidenti Hu Cintao ve Braziliya prezidenti Luiz Inacionun gorusmesi Rusiya Federasiyasi beynelxalq huquqda kecmis Sovet Ittifaqinin davamcisi kimi qebul edilir Rusiya SSRI nin beynelxalq ohdelikleri heyata kecirmeye davam edir ve BMT Tehlukesizlik Surasi diger beynelxalq teskilatlara uzvluk beynelxalq muqavileler cercivesindeki huquq ve ohdelikler mulkiyyet ve borclarda SSRI nin daimi uzvluyunu oz uzerine goturmusdur Rusiyanin cox istiqametli bir xarici siyaseti var 2009 cu il etibari ile 191 olke ile diplomatik elaqesi ve 144 sefirliyi var Xarici isler naziri Prezident terefinden mueyyen edilir ve Xarici Isler Nazirliyi terefinden idare edilir Xarici iqtisadi elaqeler beynelxalq erazi emek bolgusunun tesiri altinda yaranir Ona gore xarici elaqeleri olkenin inkisaf seviyyesi cografi movqeyi tebii servetlerinin istifadesi tebii seraiti ve s kimi amiller tesir gosterirler RF cox genis xarici elaqeler cografiyasina malikdir Olkenin ixracatinda aparici yeri enerji dasiyicilari neft qaz elektrik enerjisi ve s tutur Hazirda 2006 ci ilde hemin sahelerin ixracatda xususi cekisi 69 teskil edir Rusiya Qazpromu Avropaya qaz ixrac edir Ixracatda ikinci yeri kimya mehsullarinin ixracati tutur Daha sonra mese materiallari avtomobiller diger masinlar tutur En cox ixracati Qerbi Avropa ve MDB okleleri ile aparir RF idxalinin aparici movqeyi yene de masinqayirma erzaq ve istehlak mallari tutur Cografiyasi Redakte Esas meqale Rusiya cografiyasi Moskva Sankt Peterburq Nijni Novqorod Kazan Perm Omsk Novosibirsk Rostov na Don Pyatiqorsk Voloqda Krasnoyarsk Bryansk Voronej Vorkuta Yakutsk Vladivostok Xabarovsk Yekaterinburq Celyabinsk Tumen Arxangel Samara Ufa Petropavlovsk Kamcatski Maqadan Soci Kalininqrad Surqut Cita Norilsk Irkutsk Murmansk Yujno Saxalinsk Pskov Tver Derbend Anadir Tiksi Novy Urenqoy Mirniy Rusiya 17 075 400 km lik erazisi ile dunyanin en boyuk olkesidir Rusiyada 23 UNESCO Dunya Irsi 40 UNESCO nun biosfer ehtiyati 41 Milli park 101 qorugu var Rusiya 41 S ve 82 C en daireleri ile 19 S ve 169 Q uzunluqlari arasinda yer alir Rusiyada taxta salban neft tebii qaz komur filiz ve diger mineral menbeleri daxil olmaqla genis tebii servet ehtiyatlarina malikdir Topoqrafiya Redakte Baykal golu Rusiyanin relyefi baslica olaraq cenubunda col ve simalinda six mese duzenliklerden ibaretdir Rusiya dunyadaki ekine yararli erazinin 10 ne malikdir Dag fasileleri cenub serhedleri boyunca yerlesmekde olub Qafqaz ve 5642 m ile Rusiya ve Avropanin yuksek noqtesi Altay daglarini ehat edir Serq tereflerinde Verxoyansk sira daglari ve Kamcatka yarimadasinda ise bir cox aktiv vulkanlar yer almaqdadir Ural Daglari mineral resurslari baximindan zengin olub Avropa ile Asiyanin simal cenub dekabrini yaradir Rusiya Simal Buzlu ve Sakit Okean Baltik Denizi Azov Denizi Qara Deniz ve Xezer Denizi boyunca 37 000 km uzunlugunda bir sahil zolagina malikdir Qis aylarinda Rusiyada tayqa meseleri Celyabinsk vilayeti Iqlim Redakte Olkenin boyukluyu ve denizden uzaq bir cox regionun olmasi neticesinde tundra ve ucqar cenub serq bolgeleri istisna olmaqla rutubetli kontinental iqlim olkenin her yerinde hakimdir Cenubdaki daglar Hind Okeanindan gelen isti hava kutlelerinin girisine mane olur olkenin qerb ve simal bolgeleri Simal buzlu ve Atlantik okeandan gelen hava kutlelerine aciqdir Simali Avropa Rusiyasi ve Sibirin ekseriyyeti yari arktik iqlime malikdir Simal serq Sibirin ic bolgelerde cox siddetli soyuqlar olur ekseriyyetle Saxa subyektinde daha cox soyuq olur ve 71 2 C kimi rekord asagi temperaturlar musahide edilir Diger bolgeler ise daha mulayimdir Arktik Okean sahillerinde ve Rus Arktik Adalarinda ise qutb iqlimi hakimdir Olke erazisi boyunca demek olar ki yalniz iki movsum olan qis ve yay var Yaz ve payiz aylari cox qisa surur Yaz ve qis aylari arasindaki temperatur ferqi olduqca yuksekdir En soyuq ay Yanvar olub en isti ay ise Iyul aydir Rusiyanin iqlimi xeritesi Atlantik ve Sakit Okeanin mulayim tesirine malik olmasi sebebinden Avropa Rusiyasindaki bir cox sahede Qerbi Sibirin cenubunda ve Uzaq Serqi Rusiyanin cenubunda Moskva ve Sankt Peterburq seherleri de daxil olmaqla rutubetli bir kontinental iqlim hokm surur Koppenin Dfb Dfa Dwb Dwa tipleri Skandinaviya yarimadasi ve Sakit Okean arasindaki Simali Avropa Rusiyasinin coxu ve Sibir yari arktik bir iqlime malikdir Simal serq Sibirin daxili regionlarinda son derece siddetli qis kecir Simal Buzlu okean sahilindeki erazi zolagi hem de Arktik adalar qutb iqlimine malikdir adalarin bezilerinde ifrat qutb iqlimi EF ve bezi yerlerde tundra iqlimi ET hokm surur Qara deniz sahilindeki kicik bir hisse olan Soci rutubetli subtropik iqlime malikdir Koppenin Cfa tipi Serqi Sibir ve Uzaq Serqin bir cox bolgesinde qis yaza nisbeten quru iken Dwa Dwb Dwc Dwd tipleri olkenin diger bolgelerinde ise movsumler erzinde beraber yagis bas verir Olkenin bir cox yerinde qis yagislari adeten qar kimi dusur Asagi Volqa boyu ve Xezer Denizi sahilindeki region hem de Sibirin cenubdaki bezi saheler yari quraq iqlime malikdir BSK Rus torpaqlarinin texminen 65 i permafrost donmus torpaq olaraq vurgulanir Gunes sualari Redakte Rusiyanin erazisinde gunes sualari qeyri beraber paylanir Gunes sualarinin Rusiyanin bolgeleri uzre paylanmasi asagidaki kimidir Meteostansiya Yan Fev Mar Apr May Iyun Iyul Avq Sen Okt Noy Dek IlboyuHesterxan 87 107 164 225 295 315 332 310 252 180 84 59 2410Borzya 152 203 264 267 304 303 276 270 231 226 162 140 2797Naxodka 203 212 210 202 205 178 167 187 208 213 191 192 2368Moskva 31 71 127 171 264 276 273 236 144 78 33 19 1723Murmansk 0 34 121 183 192 228 236 155 90 47 6 0 1292Petropavlovsk Kamcatski 105 116 177 192 192 192 171 177 177 158 123 93 1872Sankt Peterburq 22 54 124 180 260 276 267 214 129 71 24 12 1633Sevastopol 62 75 145 202 267 316 356 326 254 177 98 64 2342Simusir 31 45 87 117 124 111 102 102 132 130 60 34 1075Soci 96 107 146 162 220 258 279 282 225 195 120 87 2177Xabarovsk 146 184 233 213 242 261 248 217 213 189 159 146 2449Yakutsk 19 99 233 273 304 333 347 273 174 105 60 9 2229Iqtisadiyyati Redakte Dunya Ticaret Merkezi olan Rusiyanin paytaxti Moskva Rusiya iqtisadiyyati kecid merhelesinde keskin deyisikliklere meruz qalmisdir Inkisaf seviyyesi xeyli asagi dusubdur Teserrufatin sahe strukturunda esas yeri xammal hasilati tutur Teserrufatin strukturu senayelesme dovrunde hasilat saheleri hesabina xeyli agirlasmisdir Teserrufatin erazi strukturu sosial iqtisadi tebii serait ve erazi emek bolgusunun tesiri neticesinde emele gelibdir Olkenin umumdaxili mehsulunun 41 ni istehsal saheleri senaye kend teserrufati tikinti 50 xidmet saheleri neqliyyat rabite ticaret ve xidmet saheleri yerde qalan 9 ni ise vergiden yigilan vesaitler teskil edir Xammalla six bagli olan sahelerin ekseriyyeti hasilat yerlerinde inkisaf edir Onlarin sonraki emal saheleri xususile emal senayesi iri seherlerde yerlesir Evveller iqtisadi cehetden guclu olan olkeler sirasinda durdugu halda hazirda xeyli gerilemisdir Hazirda adambasina dusen UDM hecmine gore neinki inkisaf etmis hetta Meksika Braziliya Argentina ve b bir sira diger olkelerden geri qalir Rusiya ucun Avropaya inteqrasiyanin ehemiyyeti boyukdur Lakin 2008 ci ilde Gurcustana mudaxilesi Ukrayna ile qaz mubadilesi ve uzun muddet Avropaya verilen qazin kesilmesi onun Avropa ile inteqrasiyasina ziyan vurdu Moskvada neheng binalar Erazisinin boyukluyu tebii resurslarin zenginliyi Rusiyada coxsaheli teserrufatin yaradilmasina sebeb olmusdur Lakin son illerde iqtisadiyyatda kohnelmis metodlarin elmi texniki metodlarin leng tetbiqi Rusiyanin iqtisadi inkisafinda mueyyen maneeler yaratmisdir Xususile 1990 1997 ci iller erzinde dunyanin UDM de Rusiyanin payi 3 7 den 1 7 e senaye istehsalinda ise 4 6 den 1 8 e enmisdir Islahat dovrunde Rusiya UDM hecmine gore dunyada 8 9 cu yerden 14 15 ci yere adambasina dusen UDM e gore ise 43 cu yerden 58 ci yere dusmusdur Inkisafinda bele cetinliklere baxmayaraq Rusiya hele de dunyanin en guclu olkeleri sirasinda qalmaqdadir Senaye strukturunda ise masinqayirma yanacaq energetika mese kagiz kimya senayesi ustunluk teskil edir Olkede guclu qara metallurgiya senayesi yaranmisdir Onun baslica bazalari Ural Merkezi Rusiya ve Sibirdir Olkenin en iri metallurgiya kombinatlari Maqnitoqorsk Nijni Tagil ve s dir Qara metallurgiyanin inkisafinda Kursk Maqnit Anomaliyasi olduqca muhum rol oynayir Elvan metallurgiya senayesi Ural Sibir Uzaq Serq ve Simal rayonunda guclu inkisaf etmisdir Kimya senayesi Rusiyanin bir cox rayonlarinda yayilmisdir En iri rayonlari Merkez Simal Qerb Volqaboyu Ural ve Qerbi Sibirdir Masinqayirma senayesi teserrufat ucun muxtelif ve murekkeb masinlar istehsal edir Guclu herbi senaye kompleksi raket texnologiyasi yaradilmisdir SSRI dagildiqdan sonra Rusiyasinin Iqtisadiyyatindaki deyisiklikler Masinqayirma zavodlari Rusiyanin bir cox rayonlarinda temsil olunmusdur Mese senayesi Rusiyanin qedim ve guclu inkisaf etmis sahelerindendir Mese tedaruku emali ve kagiz selluloz senayesi Simal Ural Sibir Uzaq Serq rayonlarinda cemlenmisdir Qara ve elvan metallurgiya mese ve kimya senaye kompleksleri bir cox rayonlarda ekoloji veziyyeti xeyli keskinlesdirmisdir Yungul senayenin baslica rayonu Merkez ve Simal Qerbdir Iri toxuculuq kombinatlari Ivanovo Moskva ve Yaroslavl seherlerinde fealiyyet gosterir 2012 ci ilde dunyanin bir cox regionlarinda iqtisadi tenezzul oldugu halda Rusiya qlobal iqtisadi meyllerden xeyli arali dusmusdur Rusiya iqtisadiyyatinda veziyyet helelik cox elverislidir Proqnozlara gore 2012 ve 2013 cu illerde iqtisadi artim muvafiq suretde 4 faiz ve 3 9 faiz olacaqdir Rusiya iqtisadiyyatinda ciddi lengime olacagi gozlenilmir Real emekhaqqinin ve istehlakin artmasi Rusiya iqtisadiyyatinin inkisafini destekleyir Bununla beraber inflyasiya ve mesgulluq rekord derecede asagi seviyyededir Hazirda Rusiyanin senaye potensialindan istifade gostericisi 2007 2008 ci illerin seviyyesine catmisdir Rusiyadan xarice kapital axini vardir lakin bu axin tediyye balansinda profisitin yuksek olmasinin neticesidir Rusiya iqtisadiyyatinda bir nece il davam etmis durgunluqdan sonra 2011 ci ilde hem istehlak hem de korporativ kreditler verilmesi suretle artmaga baslanmisdir Hal hazirda Rusiya biznesinin maliyyelesdirilmesinde xarici menbelerden daxili menbelere kecid prosesi gedir 6 Tebii ehtiyatlari Redakte Dunyanin en boyuk neft rezervine malik olkeleri Dunyanin en boyuk dovleti olan Rusiya dunya uzre tesdiqlenmis resurslarin 21 faizine sahibdir Tebii qaz istehsalinda dunyada birinci neft istehsalinda ise ikinci yerdedir Rusiya 80 milyard barel nefte sahibdir ve bu dunya neftinin 4 6 faizini teskil edir Neft ehtiyatina gore dunyada 8 cidir Neft istehsalina gore ise Seudiyye Erebistanindan sonra 2 cidir Rusiyanin tesdiqlenmis qaz ehtiyati 47 trilyon m3 dir Dunya qaz ehtiyatinin 27 faizine sahib olmaqla hem de en yaxin reqibi Irani 2 defe usteleyir Bu ehtiyatlar olke erazisinde qeyri beraber paylanib Onun serq rayonlari Qerb rayonlarina nisbeten tebii servetlerle cox zengindir Komur neftqaz ehtiyatlari filiz servetlerinin iri yataqlari vardir Ural da daxil olmaqla Qerb rayonlarinin xususile Merkez ve Volqaboyunun Serqinde ise iri komur hasilati rayonlarinda ekoloji veziyyet agirdir Mese su baliq xezderili heyvanlar ile zengindir Hidroenerji ehtiyatlari onun serq rayonlarda daha genis yayilmisdir RF yanacaq filiz qiymetli metallar kimya duzlar zengindir RF nin tebii ehtiyatlari cox zeif menimsenilmisdir sadece olaraq onlari istifadeye celb etmek ucun mealiyye imkanlari catmir Gelecekde RF tebii servetleri butun dunya ucun boyuk ehmiyyet kesb ede biler Hal hazirda Avropani qazla temin etmekde vacib rol oynayir Kend teserrufati Redakte Rostov vilayetinde bugda yigimi Rusiya dunyanin en boyuk covdar arpa ekin qarabasagi gunebaxan ve yulaf ixracatcilarindandir Olkenin kend teserrufati ozunun boyuk torpaq ehiyatlari ve daxili telebati fonunda cox da yuksek inkisaf etmeyibdir Islahatlar zeif aparilir texniki teminati asagi seviyyededir Her il olkeye xaricden coxlu k t mehsullari ve hetta ozunde yetisdirilen taxil idxal edilir Tebii seraiti olkenin genis erazisinde k t ucun o qeder de elverisli deyildir Onun umumi torpaq fondunun cemi 13 i k t yararli torpaqlar 8 i ise ekirler Burada heyvandarliq sahesi bitkiciliye nisbeten daha yaxsi inkisaf etmisdir Taxilciliq esas yer tutur Mese zonasinda boz taxil novleri dari covdar arpa velemir qarabasaq ves mese col ve col zonalarinda bugda ve qargidali ekilir Taxilciliq yaz ve payizda sepilen zonalara bolunur Payizliq qalin qar ortuyu olan Avropa hissesinde yazliq serq rayonlarinda yerlesir Olkenin butun ekincilik zonalarinda yayilib Bu taxil novlerinin muxtelifliyi ile baglidir Taxilin mehsuldarligi asagidir Ilde 94 0 mln tona qeder taxil toplanir Taxil rayonlarinda mehsuldarliq 22sen ha dir 2011 ci il Oz telebatini odemir Texniki bitkilerden en genis yayilani seker cugunduru gunebaxan ketan lifi soya tenbeki ve b 2011 ci ilde kartof 12 7 mln t seker cugunduru 42 7 mln t gunebaxan 9 mln t Istehsal olunub Seker cugunduru ve seker istehsali Merkezi Qaratorpaq Simali Qafqaz ve Altay diyarindadir 2011 ci ilde 43 0 mln t seker cugunduru yigilmisdir Rusiyada donuzculuq fabrikasi Gunebaxan ekinleri esaen Simali Qafqazda ve Voqaboyundadir Daha cox rutubet seven ketan bitkisi parca ve kendir hazirlanir esasen Simal Qerb Simal ve Volqa Vyatka rayonlarinda yerlesir 9 mln ton mehsul yiglib Soya bitkisi Uzaq Serqin Cenub rayonlarinda becerilir Kartof ve terevez ekinlerinin cografiyasi daha genisdir Kartof ekinleri RF nin Avropa hissesinde terevez Simali Qafqaz Merkez ve Merkezi Qaratorpaqda ve iri seherlerin etraflarinda becerilir RF is adamlari Azerbaycanin Samux rayonunda istixanalarda terevez yetisdirmek ucun istehsallar yardiliblar Bagciliq RF Avropa hissesinin Merkez ve Cenub rayonlarinda Volqaboyunda ve b inkisaf etmisdir Heyvandarliq olkenin k t mehsullarinin 60 den coxunu verir 2012 ci ilin evvellerinde iri buynuzlu heyvanlarin sayi 20 mln qoyun keci 23 mln bas olub En genis yayilan iri buynuzlu mal qara ve donuzculuqdur Mese ve mese col zonalarinda sudluk etlik cenub col zonalarinda etlik sudluk istiqameti esas yer tutur Donuzculuq Merkez Qaratorpaq Simali Qafqazin Rostov Krasnodar ve Stavrapol erazilerinde ve iri seherlerin etraflarinda cemlesmisdir Qoyunculuq Simali Qafqaz Altay Serqi Sibirde maralciliq simal rayonlarinda inkisaf etmisdir Eyni zamanda Altayda buynuzundan derman hazirlanan xalli maralciliq inkisaf etdirilir Rusiyada xez deri heyvandarligi simal ve Sibir istiqameylerinde yerlesir Olkede Qara Xezer Baltik denizinin sahilleri Simali Qafqazda olan mineral bulaqlar muhum kurort rekreasiya rayonlaridir Daglarda alpinizmin inkisafi ucun elverisli serait vardir Moskva Sankt Peterburq Novqorod ve diger qedim seherlerde olan abideler esas turizm obyektleridir Neqliyyat Redakte Sankt Peterburqdan Moskvaya irelileyen Sapsan qatari Rusiyanin genis erazisi tebii resurslarinin ve ehalisinin qeyri beraber yerlesdiyi bir seraitde neqliyyatin ehemiyyeti xususile boyukdur Olkede butun neqliyyat novleri demiryol avtomobil su cay ve deniz hava ve boru kemer neqliyyati inkisaf etmisdir Rusiyanin demiryol neqliyyat sebekesi esasen XIX esrin ikinci yarisi ve XX esrin evvellerine qederki dovrde formalasmisdir Bu zaman onun Avropa hissesinde Moskvani Peterburqla birlesdiren ilk demir yolu cekilir Sonralar Moskvani olkenin daxili rayonlari ve deniz portlari ile birlesdiren yollar salinir Nehayet XX esrin evvellerinde olkenin Avropa hissesini Sakit Okean sahili ile birlesdiren Transsibir magistralinin Celyabinsk Irkutsk Vladivostok tikintisi basa catdirilir 1917 ci ilden sonraki Rusiyanin Avropa hissesinin Simalinda ve Serq rayonlarinda bir cox demir yollari o cumleden Sibiri Merkezi Asiya ile birlesdiren Turkustan Sibir demir yolu cekilir Volqa Don kanalindan gemilerin istifadesi Uzunlugu 3 min km den cox olan Baykal Amur Magistralinin BAM tikintisi son illerde basa catmisdir Son illerde avtomobil ve boru kemeri neqliyyat novlerinin ehemiyyeti xeyli artmisdir Volqa cayinin imkanlarini genislendirmek meqsedile Rusiya erazisinde Volqa Don Moskva kanali Volqa Baltik denizcilik kanali salinmisdir Bundan basqa gemicilik Simali Dvina Ob Yenisey Lena ve Amur caylarinda da inkisaf etmisdir Qara deniz ve Baltik denizi Simal Buzlu Okeani ve Sakit Okean sahillerinde iri port seherleri yaradilmisdir Hazirda Rusiya dunyada ikinci yerde duraraq 62 min km magistral neft ve 150 min km qaz boru kemerlerini ehate eden boru kemer neqliyyatkommunikasiya sebekesine malikdir Hemin kemerlerle ilde 300 mln tondan artiq neft 530 mlrd kub metrden artiq qaz neql edilir 7 Turizm Redakte Rusiyada esas turizm marsrutlari qedim seherlerdir Qedim tarix iqlim muxtelifliyi bir cox tarixi ve tebii abideler dunya miqyasli Idman ve medeni tedbirler sayesinde Rusiya dunyada en populyar turizm istiqametlerinden biridir 2013 cu ilde Rusiyaya 28 4 milyon turist gelmisdir ki bu da dunyada en cox ziyaret edilen olkeler siyahisinda 9 cu Avropada ise 7 ci gostericidir Rusiyada hem daxili hem de xarici turizm artir Rosturizmin resmi melumatlarina gore 2014 cu ilden 2015 ci ile qeder xarici turist axini 5 5 artib Kreml Redakte Rusiyanin paytaxti Moskvanin merkezinde yerlesen Kreml Moskva Kremli Moskvanin merkezinde yer alan 1495 ci ilde insasi tamamlanan xususi kompleks Kompleks Rusiya prezidentinin resmi iqametgah yeridir Adi seher icinde bir qala menasina gelir SSRI dovrunde bas katibler bas nazirler prezidentler nazirler ve komissarlar kimi yuksek seviyyeli yuksek rutbeli vezifelileri qebul etmekde istifade olunurdu 1990 ci ilde Qirmizi Meydan ile birlikde Dunya Irsi olaraq elan edilmisdir Peterhof sarayi Redakte Rusiyanin en boyuk ve en cox ziyaret 2 ci seheri Sankt Peterburqda dunya irsi olan Peterhof Sarayi Peterhof sarayi Fin korfezinin cenub sahilinde yerlesen saray park ansamblidir Ansambl Sankt Peterburq seherinin Petrodvorets rayonundaki federal ehemiyyetli Peterhof seherinin seherdaxili erazisinde yerlesir 1944 cu ilden 1997 ci ile kimi Petrodvorets Onun yaxinligindan kecen Peterhof yolu ansamblin serefine adlandirilmisdi Hemin yolun bir hissesi Peterhof Dovlet Muzey Qorugunun tabeliyindedir Peterhof ozunde iki esr boyu formalasmis bir nece saray park ansambllarini birlesdirir Asagi park Yuxari bag ve Ingilis parki XVIII esrde inkisaf etmis ansambllardi Aleksandriya Kolonist parki Cemen parki Aleksandrov parki Sergiyevka ve Daca XIX esrde yaradilmis park kompleksleridir Boyuk Veten muharibesi illerinde alman qosunlari terefinden isgal olunan Peterhofun butun parklari cox ciddi zedelenmisdi Xususile Yuxari bag ve Asagi Park hemcinin fevvarelerin su oturucu sistemleri dagintiya meruz qalmisdi 1944 cu ilde baslamis berpa isleri gunumuze kimi davam edir Vasili Blejanni kilsesi Redakte Rusiyanin paytaxi Moskvada yerlesen UNESCO umumdunya irsi abide Vasili Blajenni kilsesi Moskvanin merkezinde Qirmizi meydanda yerlesen pravoslav kilsesidir Boyuk Ivan Zeng Qullesi insa edilene kimi Moskvanin en hundur tikilisi olan kilse hem de dunyanin en meshur memarliq abidelerinden biridir Kilsenin ozu sema Yeruselimini simvollasdirir ancaq gunbezleri bezeyen naxislar ve xususile de buradaki renglerin menasi bu gune kimi hell edilmemis tapmaca olar qalir Hele kecmis yuzillikde yazici Cayev ferz edirdi ki kilse gunbezlerinin renglerini muqeddes qehreman xosbext Andrey Yurodivinin Konstantinopollunun yuxusuyla izah etmek olar kilse efsanelerine gore pravoslav dunyasinda qeyd olunan Tanri Anasi ortuyunun bayrami mehz bu sexsle bagli idi Onun gozune sema Yeruselimi gorundu ve orada coxlu baglar var idi onlari yuksek zirveleri titreyen agaclar bezeyirdi Agaclarin bezileri cicekleyirdi digerleri qizilvari yarpaqlara malik idiler yeride qalan basqa agaclar ise tesviregelmez gozelliyi olan muxtelif meyvelerle bezedilmisdi Kafedralin hundurluyu 65 metrdir Kafedral kicik kilselerden ibaretdir onlarin taxtlari Kazan ucun helledici doyus gunlerine dusmus bayramlarin serefine muqeddeslesdirilmisdir Muqeddes Ucluk Mocuzeyaradan Muqeddes Nikolayin serefine daha deqiq onun Vyatka Vilikoretskde yerlesen ikonasinin serefine Rebbin Yeruselime girisi Mezlum Adrian ve Natalyanin serefine baslangicda muqeddesler Kiprian ve Iustinanin serefine 2 oktyabr tarixinde qeyd olunurdu Merhemetli muqeddes Ioannin serefine XVIII esre qeder muqeddes Pavel Aleksandr ve Konstantinopollu Ioannin serefine 6 noyabr tarixinde qeyd olunurdu Aleksandr Svirskinin serefine 17 aprel ve 30 avqust tarixlerinde qeyd olunurdu Xutinli Varlaamin serefine 6 noyabrda ve Petrov postunun 1 ci cume gunu qeyd olunurdu Maarifci Qriqorinin serefine 30 sentyabr tarixinde qeyd olunurdu Bu sekkiz kilse dordu xacvari duzulmus dordu ise onlarin arasinda yerlesen soganvari gunbezle tamamlanmaqla merkezde yerlesen ve Tanri anasinin sefaetine hesr edilmis esas doqquzuncu kilsenin etrafinda formalasdirilmisdir Bu doqquz kilse vahid girise ilkin planda aciq idi qalereya ve daxili kecidlere malikdir Kazan Kremli Redakte Rusiyanin Tataristan vilayetinde UNESCO umumdunya irsi abide Kazan Kremli Kazan Kremli Kazan seherinin en qedim hissesi seherin tarixini eks etdiren memarliq tarixi ve arxeoloji abideler kompleksi Kremlin erazisinde uc muxtelif dovrlere aid yasayis yerleri movcud olub Birinci yasayis yeri XII XIII esrlere ikincisi XIV XV esrlere ucuncusu ise XV XVI esrler siddir Hemcinin Kreml ag dasdan salinmis qaladan tarixi memmrliq ve medeni ehemiyyetli bir sira mebed ve binadan ibaretdir Tataristan Respublikasinin Prezidentinin igametgahi de mehz Kazan Kremlinde yerlesir Kremlin erazisi onun yerlesdiyi tepenin formasini tekrarliyan duzbucaq seklindedir ve simal qerbden Kazanka cayindan cenub serq 1 May meydanina qeder uzanir Volqa ve Kazanka caylarini sol sahilinde yerlesir 2000 ci ilden etibaren YUNESKO nun Umumdunya irsine daxildir Kremlin erazisinde yerlesen en qedim tarixi memarliq abide Blaqovesenskiy kilsesidir Qirmizi meydan Redakte Moskvanin merkezinde yerlesen Qirmizi Meydan Qirmizi meydan Rusiyanin Moskva seherinde yerlesen meydan Kecmis kral qalasi ve hazirda Rusiya Prezidentinin resmi yasayis yeri olan Kreml elece de Vasili Blajenni kilsesi Spasskaya qullesi bu meydanda yerlesir Meydan XV esrde insa olunub Vladimir Leninin mavzoleyi de bu meydanda yerlesir Texminen 73 min m sahesi olan meydanda tarixen cox sayda numayisler paradlar mitinqler kecirilmisdir Burada elece de edamlar olmusdur Ikinci Dunya Muharibesinde qalib gelen SSRI qosunlari meydanda zefer paradi kecirmisler 1987 ci il mayin 28 de Matias Rast adli heveskar bir alman pilotu Cessna tipli teyyaresiyle meydana enmisdir Rast teyyaresiyle Almaniyadan evvelce Islandiyaya oradan Norvec ve Finlandiyaya ucmus Finlandiyadan ise hava serheddini kecerek teyyaresini Qirmizi meydanda yere endirmisdir Bu vaxt hec bir radar onu tutmamisdir O bu addimini dunyada sulh namine etdiyine soylese de 437 gun Moskvada hebsde saxlanilmisdir Qirmizi meydan Kreml ile birlikde 1990 ci ilde YUNESCO terefinden Dunya Mirasi siyahisina salinmisdir Hazirda meydanda konsertler teskil olunur dini ve tarixi bayramlar qeyd edilir Demoqrafiya Redakte 2012 ci ile esasen Rusiya ehalisinin artim xeritesi 2002 ci il sayimina gore Rusiya ehalisinin 79 8 ni federasiyanin esas xalqi olan Ruslar teskil edir Rus ehalisinin basqa coxsayli etnik qruplari da movcuddur Rusiya serhedleri daxilinde 160 dan cox ferqli etnik qrupu oldugu texmin edilir Rusiya ehalisi her ne qeder diger olkelerle muqayisede yuksek olsa da Km a dusen insan sayi olkenin sahesi ile elaqedar olaraq cox azdir Rusiya ehalisinin baslica olaraq yasadigi region cografi olaraq Avropa torpaqlari olaraq qebul edilen Ural Daglarinin qerbinde ve Simal qerb Sibirde yasayir Olke ehalisinin 73 i seherlerde yasayarken 27 i kend yerlerinde yasayir Rusiya ehali baximindan dunyanin en cox ehaliye malik sekkizinci olkesi movqeyindedir Olke ehalisi Sovet Ittifaqinin dagilmasindan sonra suquta kecmis olsa da 2010 cu il sayimina gore 141 927 297 neferdir 1991 ci ilde Rusiya ehalisi butun zamanlarin en yuksek seviyyesi olan 148 689 000 nefere catmisdi amma 1990 ci iller boyu davam eden miqrasiya olum nisbetin cox suretli artmasi kimi sebebler ile olke ehalisi 20 illik muddetde azalmisdir Rusiyanin 1950 2013 cu iller arasinda ehali artimi Olkede 2009 cu ilde son 15 il erzinde ilk defe 10 500 neferlik bir ehali artimi olmusdur Sozugeden artim 279 906 neferin Rusiyaya kocmesi ile yaranmisdir ki bu reqemin 93 i Kecmis Sovet olkelerinden olmusdur Rus xalqinin miqrasiyasi ise 2000 ci ilde 359 000 iken 2009 ilinde 32 000 e enmisdir Hazirda 116 milyon Rus olke serhedlerinde yasayarken olke xaricinde xususen kecmis sovet olkelerinde 20 milyona yaxin rus yasadigi texmin edilir Rusiyada dogum nisbeti Avropa olkelerinin ortalamasindan yuksekdir Rusiya dogum nisbeti 2008 ci ilde her min neferde 12 4 dogus olarken Avropa Birliyi hesablamasi ise her min neferde 9 90 neferdir Olum nisbeti ise Avropa Ittifaqi ile muqayisede cox yuksek qalir Avropa Birliyi orta hesabla olum nisbeti minde 10 28 iken Rusiyada 2009 reqemlerine gore olum nisbeti minde 14 2 e catmisdir Hokumet bu veziyyeti engellemek ucun 2007 ci ilde ayliq usaq yardimini ikiye cixararaq 55 Dollar etmis tek seferlik odemeni ise ikinci usaqdan sonra her usaga 9 200 ABS Dollarina yukseldib Etnik qruplar Redakte Regionlara gore ruslarin yerlesme faizi gt 80 70 79 50 69 20 49 lt 20 60 ferqli etnik qrupun yasadigi Rusiya Federasiyasinda esas etnik qruplar bunlardir 115 9 milyon Ruslar 6 1 milyon Tatarlar 2 9 milyon Ukraynalilar 1 milyon 637 min Cuvaslar 1 milyon 360 min Cecenler 1 milyon 130 min ermeniler 597 min Almanlar 444 min Yakutlar 300 min Qaracay ve Balkarlar 843 min Mordvalar 808 min Belaruslar 622 min Azerbaycanlilar 515 min Osetinler 172 min Moldovanlar 96 min Axisqa turkleri 637 min Udmurtlar 604 min Mariler 233 min Komi ziryanlar 174 min Kalmiklar 41 3 min Nenler 230 min Yehudiler 1 milyon 637 min Basqirdlar 422 min Qumuqlar Rossiyane Rossiyane milliyyetinden etnik asili olmayaraq Rusiya vetendaslari ucun istifade edilen bir sozdur Dil Redakte Rusiyada 160 etnik qrup terefinden 100 den cox dil danisilir 2002 ci il siyahiyaalmaya esasen Rus dili 142 6 milyon adam terefinden danisilir Ikinci en cox danisilan dil 5 3 milyonla Tatarca ve ucuncu en cox danisilan dil 1 8 milyonla Ukrayncadir Rus dili olkenin yegane resmi dilidir ancaq respublikalar ve ya diger muxtar bolgelerde Rus dili ile yanasi diger dil ve ya diller de vardir Meselen Rusiya erazisinde yerlesen Dagistan Respublikasinda resmi diller Azerbaycanca ve Ruscadir Cografi olaraq rus dili Avrasiyanin en genis yayilmis dilidir ve en cox danisilan Slavyan dilidir Rus dili Hind Avropa dil ailesinin Slavyan dilleri qoluna aiddir ve Belarusca ve Ukraynca ile birlikde en ehemiyyetli uc Serq Slavyan dilinden biridir Qedim Serq Slavyancasina dair yazili numuneler 10 ci esrden tesdiqlenmisdir Gunumuzde dunyadaki elmi nesrlerin dordde birinden coxu rus dilinde yayimlanir XX esrde siyasi baximdan ehemiyyetli bir dil olan Rus Dilinde Birlesmis Milletlerin alti resmi dilinden biridir Tehsil Redakte Moskva Dovlet Universitetinin havadan gorunusu Rusiyada ali tehsilin kifayet qeder uzun muddetli tarixi var Rusiyanin bir cox universitetlerinde coxlu nesil gorkemli alimler yetisdiren elmi mektebler qurasdirilib Rusiya ali mektebi sanballi tehsil proqram xarakteri ile ferqlenir bu gun universitetlerin bir cox fakulteleri mutexessisler hazirlayan sistemle yanasi cox yayilmis ikiseviyyeli magistr hazirligini teklif edir Ders ili sentyabrda baslayir ve iyunda sona catir Tehsil proqramlari Bakalavr Tehsil muddeti 4 ildir Bu merheleni bitirenden sonra mezunlar Bakalavr derecesine yiyelenmis ali tehsil alir Magistratura Tehsil muddeti 2 ildir Bu merheleni muveffeqiyyetle bitirenden sonra mezunlar Magistr derecesine yiyelenmis ali tehsil alir Mutexessis Tehsil muddeti 5 ildir Bu merheleni muveffeqiyyetle bitirenden sonra mezunlar Mutexessis ixtisasina yiyelenmis tam pesekar ali tehsil alir Aspirantura Tehsil muddeti 3 ildir Dissertasiya surasinda elmi teqdiqat isini mudafie edenden ve RF AAK de derecenin tesdiqinden sonra Elmler namizedi derecesi verilir Doktorantura Tehsil muddeti 3 ildir Dissertasiya surasinda elmi teqdiqat isini mudafie edenden ve RF AAK de derecenin tesdiqinden sonra Elmler doktoru derecesi verilir 8 Yerlesim Redakte 141 milyonluq Rusiya ehalisinin 73 i seherlerde 27 i ise kend yerlerinde yasayir Hazirda Rusiyanin Moskva ve Sankt Peterburq olmaq uzre iki boyuk seheri vardir Erazi Redakte Esas meqale Rusiyanin inzibati bolgusu Rusiya Federasiyasi erazisinin boyukluyune gore dunyada birinci yeri tutur Erazisinin 1 4 i Avropanin 3 4 u ise Asiyanin payina dusur Avropa hissesine Serqi Avropa duzenliyinin boyuk hissesi Boyuk Qafqaz daglarinin simal yamaclari ve Ural Asiya hissesine ise Sibir ve Uzaq Serq daxildir Erazisinin 3 4 u duzenlik 42 i meselerle ortulu ve 40 i kend teserrufatina yararlidir Olkenin simal sahilleri Simal Buzlu okeaninin serq sahilleri Sakit okeanin simal qerb ve cenub qerb sahilleri ise Atlantik okeaninin denizleri ile ehat Adigey Respublikasi Altay Respublikasi Basqirdistan Respublikasi Buryatiya Respublikasi Dagistan Respublikasi Inqusetiya Respublikasi Kabarda Balkariya Respublikasi Kalmikiya Respublikasi Qaracay Cerkesiya Respublikasi Kareliya Respublikasi Komi Respublikasi Mari El Respublikasi Mordoviya Respublikasi Saxa Yakutiya Respublikasi Simali Osetiya Alaniya Respublikasi Tataristan Respublikasi Tuva Respublikasi Udmurtiya Respublikasi Xakasiya Respublikasi Cecenistan Respublikasi Cuvasistan Respublikasi Krim Respublikasi Avropa hissesi Redakte Rusiyanin erazisinin 25 i ehalisinin senaye ve kend teserrufati mehsullarinin 80 i Avropa hissesinin payina dusur Merkezi Rusiyanin en iri seherleri Moskva Sankt Peterburq Nijni Novqoroddur Terkibinde 3 muxtar respublika yerlesir Mari El Respublikasinda kartof ketan covdar becerilir sudluk etlik heyvandarliq ve donuzculuq inkisaf edib Mordoviya Respublikasinda mese kimya senayesi inkisaf edib Dari covdar ve velemir ekilir Heyvandarliq inkisaf edib Cuvas Respublikasi turkdilli xalqlar qrupuna aiddir Iri traktor zavodu var SES lere sahibdir Elektrotexnika inkisaf edib Avropa hissesinin simali Redakte Simal Buzlu okeaninin qerb sahillerini ehate edir Iri ve rengareng tebii resurs potensialina malikdir Mese senayesi rayonun enenevi sahelerindendir Rayonun terkibinde 2 muxtar respublika var Kareliya Respublikasi esasen mese senayesi demir filizi hasilati muxtelif masinqayirma saheleri uzre ixtisaslasmisdir Komi Respublikasinda yanacaq energetika senayesi ve mese senayesi kompleksleri inkisaf edib Avropa hissesinin cenubu Redakte Simali Qafqaz nezerde tutulur Iri ASK rayonudur Taxilciliq seker cugunduru gunebaxan ekinleri uzum ve meyve baglari sudluk etlik heyvandarliq ve zerifyunlu qoyunculuq inkisaf etmisdir Rayon erazisinde 7 muxtar respublika var Dagistan Respublikasinda bagciliq uzumculuk ve qoyunculuq inkisaf edib Burada 100 minden cox ehali yasayir Simali Osetiya Alaniya Respublikasinda elvan metallurgiya dag meden senayesi aparici rol oynayir Kabarda Balkaristan Respublikasinda elvan metal filizleri hasil olunur Taxilciliq bagciliq ve donuzculuq inkisaf edib Adigey Respublikasinda neft ve qaz cixarilsa da kend teserrufati ustunluk teskil edir Qaracay Cerkez Respublikasinda kend teserrufati ve dag turizmi inkisaf edib Cecenistan Respublikasinin paytaxti Qrozni seheridir Ehalisi 1 milyona catir Inqusetiya Respublikasinin paytaxti Maqas seheridir Ehalisi 400 min nefere catir Avropa hissesinin serqi Redakte Volqaboyu ve Ural iqtisadi rayonlarini ehate edir Olkenin Avropa ve Asiya hissesini birlesdiren yollar buradan kecir Volqaboyu iqtisadi rayonunun formalasmasinda Volqa cayinin mustesna rolu olmusdur Burada iri seherlerin demek olarki hamisi Volqa cayi sahilinde yerlesir Rayonun ehalisi coxmilletlidir Rayon erazisinde iki muxtar respublika var Tataristan respublikasi Volqa Kama su qovsaginda elverisli movqe tutur Tatarlar turkdilli xalqdir Paytaxti Kazan seheridir Respublikanin guclu xammal ehtiyati ve iqtisadi potensiali var Kalmik respublikasi asagi Volqa boyunda yerlesir Esasen qoyunculuq inkisaf edib Medeniyyet RedakteMemarliq Redakte Moskva Botanik Bagi Kiyev Rus dovletinin xrtistianlasmasindan bu yana bir nece il Rus memarligi baslica olaraq Bizans memarliq numunesinden tesirlenmisdir XV esrin sonlarinda Aristotel Fioravanti ve diger Italiyali memarlar Intibah dovru uslublarini Rusiyaya getirdi O dovrde Vasili Blajenni kilsesinin zirvesi kimi XVI esrin benzersiz cadir damli kilseleri inkisaf etmisdir XVII esrde odlu terzi bezeme Moskva ve Yaroslavlda inkisaf etmisdir ve yavas yavas 1690 ci illerde Nariskin Barokko uslubunun onunu acmisdir Daha sonra I Pyotr islahatlari ile Rusiyada memarliq esasen Qerbi Avropaya oxsamaga basladi 1955 ci ilde yeni Sovet lideri Nikita Xrussov qedim akademik memarliginin heddlerini pisledi ve Sovet dovrundeki memarliqda funksionalistlik hakim oldu Menzil problemi hell etmek ucun cox qedim parlaq stillerin eksine boyuk miqdarda arxitekturasi asagi keyfiyyetde olan binalar insa edilib Son iki il erzinde Rusiyada bezi binalarin arxitekturasina el gezdirilmisdir Sovet zamaninda yixilan bir cox mebed yeniden insa edilib ve bu prosese II Dunya Muharibesinde dagidilmis olan muxtelif tarixi binalarin berpasi ile birlikde davam edildi Umumilikde 23 000 Pravoslav kilsesi 1991 2010 ci iller arasinda yeniden insa edilerek Rusiyadaki feal kilselerin sayi dord qatina cixarilib Edebiyyat ve felsefe Redakte Meshur rus yazicisi ve filosofu Lev Tolstoy XVIII esrde Rus Maarifcilik Dovrunde Rus edebiyyatinin inkisafi Mixail Lomonosov ve Denis Fonvizinin eserlerini artirmis ve erken XIX esrde muasir yerli enene butun zamanlarin en boyuk yazicilarindan bezilerini ortaya cixarmisdir Rus Sairliyi Qizil Cagi olaraq da bilinen bu dovr muasir Rus edebi dilinin banisi qebul edilir ve tez tez Rus Sekspiri olaraq terif edilen Aleksandr Puskin ile baslayir XIX esr Mixail Lermontov ve Nikolay Nekrasovun seirleri Aleksandr Ostrovski ve Anton Cexovun dramlari ve Nikolay Qoqol ve Ivan Turgenevin nesrleri ile davam etmisdir Xususen Lev Tolstoy ve Fyodor Dostoyevski kimi bir cox onemli edebiyyat tenqidcileri butun zamanlarin en boyuk roman yazarlari kimi seciyyelendiribler 1880 ci illerde boyuk roman yazarlari dovru sona catsa da qisa hekaye ve seirler dominant novlerden oldu Bir nece on ilde Rus Sairinin Gumus Dovru olaraq bilinen bu dovrde daha evvel basqin edebi realizm yerini simvolizme buraxmisdir Bu dovrun aparici muellifleri Valeri Bryusov Vyaceslav Ivanov Aleksandr Blok ve Anna Axmatova kimi sairler ve Leonid Andreyev Ivan Bunin ve Maksim Qorki kimi roman yazarlari olmusdur Film animasiya ve mediya Redakte Rus ve Sovet kinosu Sergey Eyzensteynin Potyomkin Zirehi kimi dunyaca meshur filmlere imza atmisdir Eyzensteyn dunyanin ilk kino mektebi olan Dovlet Kinematoqrafiya Universitetinde film tenzimleme montaj nezeriyyesini inkisaf etdiren rejissor ve nezeriyyeci Lev Kulesovun telebesi idi Dziga Vertovun insan gozu kimi olan en realist film cekilisi ucun istifade edilen kamera olan kino glaz film goz nezeriyyesi senedli film istehsali ve kino realizmi inkisafi uzerinde boyuk bir tesiri oldu Daha sonra sosialist realizm siyaseti yaradiciligi bir az mehdudiyyet de bu terz bir cox Sovet filminin bedii cehetden ugurlu oldugu Capayev Leylekler Ucarken ve Esger Negmesi kimi filmlerden gorunur Idman Redakte 2014 Qis Olimpiya Oyunlarinin Socide acilisi Rusiya coxsayli idman novlerinde ugurlu olmus bir olkedir Sovet Ittifaqi ve Rusiyanin umumi medal sayi baximindan hem Yay Olimpiya Oyunlari ve Qis Olimpiya Oyunlarinda qizil medal sayina gore butun olkeler arasinda ikinci sirada yer alir 1980 Yay Olimpiya Oyunlari Moskvada 2014 Qis Olimpiya Oyunlari ise Socide heyata kecirilmisdir Sovet gimnastlar meydanca ve sahe atletleri stanqcilar gulesciler bokscular qilincoynadanlar aticilar xizekli yurusculer dunyanin en yaxsilari sirasindadir Futbol basketbol ve voleybol Rusiyanin en populyar idman novlerindendir Eyni zamanda Rusiya 2018 FIFA Dunya Kubokuna ev sahibliyi edecekdir Buz xokkeyinde Sovet Ittifaqi ve Rusiya demek olar ki butun olimpiyadalarda dunya cempionatlarinda qizil medal qazanmagi bacarmisdir Rusiya Azerbaycan munasibetleri Redakte Vladimir Putin ve Heyder Eliyev Azerbaycan poct markasinda Iki olke arasinda diplomatik elaqeler 1992 ci ilin aprel ayinin 4 de qurulmusdur Rusiyanin Bakidaki Sefirliyi ise resmen 1992 ci ilin sentyabrin 25 de fealiyyete baslayib Ikiterefli munasibetlerin muqavile huquqi bazasini teskil eden esas sened Rusiya Federasiyasi ile Azerbaycan Respublikasi arasinda 1997 ci ilin iyulun 3 de imzalanmis Dostluq emekdasliq ve qarsiliqli tehlukesizlik haqqinda muqaviledir Hazirda iki olke arasinda muqavile huquqi bazaya 110 a qeder dovletlerarasi hokumetlerarasi ve regionlararasi sazisler daxildir Olkelerimiz arasinda siyasi emekdasliq son iller nezerecarpacaq derecede canlanib Azerbaycan Respublikasina Rusiya Prezidenti V V Putinin 9 10 yanvar 2001 ci il tarixli resmi ve 21 22 fevral 2006 ci il tarixli isguzar seferleri habele Rusiya Prezidenti D A Medvedevin 3 4 iyul 2008 ci il tarixli resmi ve 29 iyun 2009 cu il tarixli isguzar seferleri Rusiya Azerbaycan munasibetlerinin inkisafinin suretlenmesine guclu tekan verib Rusiya Federasiyasi ile Azerbaycan Respublikasi arasinda ikiterefli munasibetlere dair konkret meselelerin dovlet seviyyesinde hellini tenzimleyen isci mexanizm Iqtisadi Emekdasliq uzre Hokumetlerarasi Komissiyadir 2008 ci ilin iyunun 16 da energetika naziri S I Smatko Komissiyanin Rusiya terefden hemsedri teyin edilib Azerbaycan terefden ise Komissiyanin hemsedri bas nazirin birinci muavini Y E Eyyubovdur Parlamentlerarasi elaqeler Redakte Azerbaycan Respublikasinin Milli Meclisinde Azerbaycan Rusiya parlamentlerarasi elaqeler uzre isci qrupu fealiyyet gosterir Bu isci qrupu 7 mart 1997 ci il tarixinde yaradilmis ve ilk rehberi Eldar Qehremanov olmusdur 4 mart 2016 ci il tarixinden Eli Huseynli isci qrupunun rehberidir RF Dovlet Dumasinda ise AR Parlamenti ile elaqeler uzre deputatlar qrupunun elaqelendiricisi Milletler meseleleri uzre komitenin sedri Q Sefereliyevdir 16 aprel 2001 ci il tarixinde imzalanmis Azerbaycan Respublikasinin Milli Meclisi ve Rusiya Federasiyasinin Federal Meclisi arasinda emekdasliq haqqinda Sazise esasen AR MM ve RF FM nin emekdasligi uzre Parlamentlerarasi Komissiya tesis edilmisdir Onun is qaydalari 21 oktyabr 2004 cu il tarixinde tesdiq edilmis Reqlament ile mueyyen olunmusdur Komissiyaya Azerbaycan terefinde 15 MM deputati Rusiya terefinden ise 9 Federasiya Surasinin parlamentin yuxari palatasi uzvu ve 9 Dovlet Dumasinin parlamentin asagi palatasi deputati daxildir Komissiya iki ilde bir defe Bakida ve Moskvada novbelesme uzre iclaslari kecirir Komissiyanin sonuncu sayca onuncu iclasi 2 noyabr 2012 ci il tarixinde Bakida bas tutmusdur Komissiyanin Azerbaycan terefinden hemsedri Milli Meclis sedrinin muavini V Elesgerov Rusiya terefinden ise Federasiya Surasi sedrinin muavini S Orlovadir Medeni elaqeler Redakte Dmitri Medvedevin Azerbaycanda Ilham Eliyevle gorusu 3 iyul 2008 Rusiya ile Azerbaycan arasinda medeniyyet ve tehsil sahesinde elaqeler artan xett uzre inkisaf edir 2005 ci ilde Rusiyada Azerbaycan ili 2006 ci ilde ise Azerbaycanda Rusiya ili cercivesinde umumilikde 110 tedbir kecirilib 2006 ci ilin dekabrinda 2007 2009 cu iller ucun humanitar sahede emekdasliq uzre Dovletlerarasi proqram qebul olunub 2007 ci ilde Rusiya oz ali mekteblerinde muxtelif hazirliq novlerine Azerbaycana 178 dovlet teqaudu ayirib 2008 ci ilde 198 2009 cu ilde ise artiq 284 teqaud ayrilib Hazirda Rusiyanin ali mekteblerinde 5755 Azerbaycan vetendasi o cumleden 1420 nefer Rusiya Federasiyasinin federal budcesi hesabina tehsil alir 2008 ci il fevralin 27 de Bakida M V Lomonosov adina MDU nun filiali acilib ve fealiyyetinin ikinci ilinde burada tehsil alan telebelerin sayi 200 e yaxindir 1200 neferden cox sexs Rusiyanin Azerbaycan erazisindeki diger bir tehsil muessisesinde Moskva Dovlet Aciq Universitetinin filialinda tehsil alir Azerbaycanin ali mekteblerinde rus dilinde 15 minden artiq telebe tehsil alir Respublikada rus dilinde 50 den artiq mecmue nesr olunur ve 12 informasiya agentliyi xeber yayir Istinadlar Redakte Svedeniya o nalichii i raspredelenii zemel v Rossijskoj Federacii na 01 01 2017 v razreze subektov Rossijskoj Federacii olu kecid Federalnaya sluzhba gosudarstvennoj registracii kadastra i kartografii Rosreestr Istifade tarixi 30 Aprel 2019 Dunya Atlas xeritesi Detalli xerite Layihenin yaradicilari ve tekmillesdiricileri A N Busnev A P Pritvorov Moskva AST 2017 S 31 96 s ISBN 978 5 17 10261 4 Hoffman David 1996 11 06 Yeltsin Heart Operation Called a Success The Washington Post The Washington Post Company Istifade tarixi 2008 04 10 Decree of President of Russian Federation No 1378 of 19 September 1996 Temporary discharge of duty of President of Russian Federation 1 2 As Prime Minister Beynelxalq Valyuta Fondu Rusiya iqtisadiyyatinin veziyyeti haqqinda illik meruze derc etmisdir olu kecid Beynelxalq Neqliyyat Huququ E E Eliyev seh 531 Rusiyanin ali tehsil sistemi haqqinda umumi melumatlarXarici kecidler Redakte Vikianbarda Rusiya ile elaqeli mediafayllar var 5 NACIONALNAYa PRINADLEZhNOST I VLADENIE RUSSKIM YaZYKOM Sajt Komiteta gosudarstvennoj statistiki Respubliki Saha Yakutiya Nacionalnyj sostav tys chelovek Perepis podtverdila chto Rossijskaya Federaciya yavlyaetsya odnim iz samyh mnogonacionalnyh gosudarstv mira predstaviteli svyshe 160 nacionalnostej prozhivayut na territorii strany Arxivlesdirilib 2004 11 12 at the Wayback Machine V otchetah po perepisi naseleniya chislyatsya milliony mertvyh dush Na territorii Rossii ostalos 89 654 325 chelovek Na samom dele rossiyan ostalos 89 mln Oficialnye organy statistiki eto ne otricayut Izvestnyj politik o rezultatah raboty Edinoj Rossii Arxivlesdirilib 2012 01 20 at the Wayback MachineMenbe https az wikipedia org w index php title Rusiya amp oldid 6036104, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.