fbpx
Wikipedia

Rixard Zorge

Rixard Zorge (alm.Richard Sorge‎; rus.Ри́хард Зо́рге;4 oktyabr 1895(1895-10-04),Bakı7 noyabr 1944(1944-11-07)[…],Suqamo[d]) — Sovet Baş Kəşfiyyat İdarəsinin əməkdaşı, İkinci dünya müharibəsindən əvvəl və dönəmində AlmaniyaYaponiyada jurnalist adı altında fəaliyyət göstərmiş xəfiyyə. Zorge Ramzay ləqəbindən istifadə etmişdir. Rixard Zorgenin ən mühüm fəaliyyətlərindən biri 1940-1941-ci illərdə Yaponiyada əməliyyat xidmətində olarkən SSRİ mənbələrini Adolf Hitler tərəfindən başladıla biləcək hücum barədə məlumat verməsidir.

Rixard Zorge
alm.Richard Sorge
rus.Ри́хард Зо́рге
Şəxsi məlumatlar
Ləqəbi Ramzay
Doğum tarixi 4 oktyabr 1895(1895-10-04)
Doğum yeri
Vəfat tarixi 7 noyabr 1944(1944-11-07)[…](49 yaşında)
Vəfat yeri
Vəfat səbəbi asılma[d]
Dəfn yeri
  • Tama Cemetery[d]
Vətəndaşlığı
Hərbi fəaliyyəti
Mənsubiyyəti Alman
Qoşun növü Alman İmperiya Ordusu
Sovet Ordusu
Xidmət illəri 1914–1916
1920–1941
Döyüşlər
Təltifləri
Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Hücumun konkret tarixi barədə məlumat verə bilməyən Zorge Barbarossa əməliyyatından əvvəl SSRİ-ni xəbərdar etmişdir. 1941-ci ilin əvvəllərində Sovet mənbələri xəfiyyə tərəfindən Yapon birliklərinin yaxın zamanlarda hücuma keçməyəcəkləri ilə bağlı məlumatlandırılır. Göndərilən məlumat şərqdən hücum təhlükəsinin olmaması və bütün diqqətin qərb cəbhələrinə yönləndirilməsi ilə nəticələnir. 18 diviziya, 1.700 tank, 1.500 dən çox döyüş təyyarəsi SibirUzaq Şərqdən Üçüncü Reyxə qarşı həlledici döyüşlərin aparıldığı Moskva ətrafına cəmləşir.

Həmin texnikanın xidmətindən Moskva uğrunda döyüşdə geniş formada istifadə olunur. Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı qarşısında olan xidmətlərinə görə Rixard Zorge ölümündən sonra 1964-cü ildə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı mükafatı ilə təltif edilmişdir. Təhlükəsizlik və kəşfiyyat sahəsində fəaliyyət göstərən mütəxəssislərin böyük əksəriyyəti Rixard Zorgeni dünya tarixinin ən böyük xəfiyyələrindən biri olaraq xarakterizə edirlər.

Mündəricat

Gənc Zorge Zorge və kimyaçı Erix Korrens. (Birinci dünya müharibəsi, 1915)

Rixard Zorge 1895-ci ilin 4 oktyabr tarixində Bakı şəhərinin Sabunçu qəsəbəsində alman Vilhelm Zorgenin ailəsində anadan olmuşdur. Doqquz övladın sonuncusu olan Rixard Zorgenin atası Bakıya neft mədənlərində mühəndis işləməyə gəlmiş əcnəbilərdən idi. Qafqaz Neft Şirkətində çalışan Vilhelm Zorge rus əsilli Nina Semyonovna ilə evli idi. Ailə bir necə il Azərbaycanın mərkəzi şəhəri olan Bakıda qaldıqdan sonra yenidən Berlin şəhərinə köçür. Zorgenin özü həmin dövrü aşağıdakı şəkildə təsvir edir:

Gündəlik həyatım normaldan bir az fərqli şəkildə keçməkdə idi. Mən Cənubi Qafqazda doğulandan sonra ailəmiz yenidən Berlinə qayıtmışdı.

Bakıda doğulmaq və daha sonra Berlinə yerləşmək kiçik Zorgenin həyatında təsirsiz ötüşmür. Kosmopolit ailə mühitinə sahib olan Zorgelərin Berlindəki həyatı standart alman ailələrindən fərqlənirdi. Rixardın böyük əmisi Fridrix Zorge dönəminin tanınmış ictimai-siyasi xadimləri olan Karl MarksFridrix Engels ilə dostluq münasibəti saxlayırdı. Rixardın babası Albert Zorge də fəal siyasi fəaliyyətlə məşğul olurdu. Kommunizm hərəkatında öz fəallığı ilə fərqlənən ailənin davranışları Rixard Zorgeyə də təsir edir.

Müharibədə aldığı şrapnel yarasından sonra Köniqsberq xəstəxanasında müalicə olunması. Zorge Köniqsberq xəstəxanasında müalicə olunduğu zaman Karl Marksın əsərlərini oxumuş və kommunizm ideyaları ilə daha yaxından tanış olmuşdur. (1917)

1914-cü ildə Birinci dünya müharibəsinin başlaması ilə Zorge həmin ilin oktyabr ayında könüllü cəbhə bölgəsinə yollanır. Almaniya imperiyasının İmperiya Ordusunda tələbələr üçün təşkil olunmuş III topçu birliklərində xidmət etməyə başlayır. Qərb cəbhəsində aparılan şiddətli döyüşlərdə iştirak edərkən 1916-cı ilin mart ayında ağır yaralanır. Şrapnel yarası səbəbindən üç barmağı kəsilir və hər iki ayağı sınır. Döyüşdə aldığı bu zədə səbəbindən həyatının sonuna qədər axsamaq məcburiyyətində qalır. Müharibədə göstərdiyi şücaətə görə kapral rütbəsi alan Rixard Zorge Almaniya İmperiyasının II dərəcəli Dəmir xaç ordeninə layiq görülür.

Zorge reabilitasiya dövrü keçdiyi zaman qaldığı hərbi xəstəxanada Karl Marksın əsərlərini oxumağa başlayır. Həyatının bu dövründə kommunist fəlsəfəsi ilə daha yaxından tanış olur və müalicə aldığı xəstəxanada çalışan bir tibb bacısının atası vasitəsi ilə kommunist hərəkatına qoşulur. Zorgenin müharibə həyatının qalan hissəsi Almaniyanın Kiel, BerlinHamburq kimi şəhərlərdə iqtisadiyyat üzrə təhsil almaqla keçir. 1919-cu ilin avqust ayında Zorge Siyasi elm sahəsi üzrə Fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsini alır.

Almaniya Kommunist Partiyasına qoşulan Zorge siyasi görüşləri və fikirləri səbəbindən işlədiyi kömür mədənindən qovulur. Açıq şəkildə kommunizm ideyalarını müdafiə etməsi və Avropada ona qarşı təzyiqlərin artması nəticəsində Rixard Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqına qaçmaq məcburiyyətində qalır. Yollandığı ölkədə Xüsusi Kəşfiyyat Orqanları ilə əməkdaşlığa cəlb olunması Rixard Zorgenin həyatında yeni və daha mühüm bir mərhələnin başlanğıcı olur.

Moskva şəhərinə gəldikdən qısa müddət sonra Zorge Sovet Kəşfiyyat idarəsində işə götürülür. Jurnalist adı altında fəaliyyət göstərməklə Avropanın müxtəlif ölkələrinə göndərilir və burada ona tapşırılan əsas işlərdən biri Avropada baş verə biləcək mümkün sosialist inqilabları öyrənmək idi. Zorge Avropada olan kommunist qruplarla əlaqələr yaratmalı və bu barədə mərkəzə müntəzəm şəkildə raport verməli idi. 1920-1922-ci illər aralığında Zorge Şimali Reyn-Vestfaliya əyalətinin Solingen şəhərində yaşayır. Almaniyada olduğu dövrdə Kristina Qerlax ilə tanış olur.

Rixard Zorgenin xatirəsinə SSRİ-də çıxarılmış poçt markası. (1965)

Krstinanın atası Albert Qerlaxın Kil Universitetində çalışması Zorgenin burada siyasi elmlər sahəsi üzrə təhsil almasına köməklik edir. 1921-ci ilin may ayında Kristina ilə Zorgenin toyu baş tutur. 1922-ci ildə cütlük Zorgenin tələbi ilə Frankfurt şəhərinə yerləşir. Ailənin bura gəlməsinin səbəbi Frankfurtda yerləşən varlı sahibkarlar barədə Sovet Kəşfiyyatı üçün məlumatların toplanması idi. 1923-cü ilin yay aylarında Zorge İlmenau şəhərində yayımlanan "Birinci Marksist İş Həftəliyi" (alm.Erste Marxistische Arbeitswoche‎) dərgisində yazmağa başlayır. Jurnalist kimi fəaliyyətini davam etdirməsi ilə yanaşı, Frankfurt şəhərində yerləşən Sosial Araşdırmalar İnstitutunun kitabxanasında yeni marksist fikir nəzəriyyəsinin inkişafı üçün çalışır.

1924-cü ildə cütlük ayrılır. Zorgenin işinə bağlı olması və tez-tez kəşfiyyat əməliyyatlarında iştirakı ailənin dağılmasının əsas səbəbi kimi göstərilmişdir. Boşanmanın ardından Zorge Moskva şəhərinə gedərək burada Beynəlxalq Kominternin Kəşfiyyat Bölməsinə cəlb edilir. 1929-cu ildə Zorgeyə Qızıl Ordunun dördüncü bölməsində kəşfiyyat işi verilir. Onun buradakı əsas vəzifəsi SSRİ-ni maraqlandıran xarici kəşfiyyat məlumatlarının toplanması və zamanında ötürülməsi idi.

1929-cu ildə Zorge Böyük Britaniyaya göndərilir. O, burada işçi hərəkatları ilə bağlı vəziyyəti öyrənməli və Böyük Britaniya Kommunist Partiyasının fəaliyyətini araşdırmalı idi. Eyni zamanda Zorgeyə tapşırılan əsas vəzifələrdən biri krallığın sosial-siyasi vəziyyəti barədə raport hazırlayıb sovetlərə göndərmək olur. Moskvadan gələn növbəti bir təlimata əsasən, Britaniyada gizli fəaliyyət göstərməli və siyasi dairələrlə məsafəli davranmalı idi.

1929-cu ilin noyabr ayında xəfiyyə Almaniyaya göndərilir. Burada Nasional Sosialist Alman Fəhlə Partiyasının sıralarına qoşulmalı və yerli solçu qanadı təkmilləşdirməli idi. Zorge Almaniyada (alm.Deutsche Getreide-Zeitung‎) qəzetinin xüsusi müxbiri kimi işləməyə başlayır. Onun sovet kəşfiyyat sisteminə cəlb edilməsində Yan Berzinin böyük rolu olmuşdur.

Çin – 1930

1930-cu ildə Zorge Şanxay şəhərinə göndərilir. O, burada (alm.Frankfurter Zeitung‎) qəzetinin xüsusi müxbiri və araşdırmaçı əməkdaşı kimi fəaliyyət göstərməkdə idi. Çində olduğu müddət ərzində xəfiyyə ilə digər bir sovet agenti Maks Klausen arasında təmas yaranır. Zorge Klausen ilə yanaşı alman xəfiyyə Ursula Kaçinski və amerikalı jurnalist Aqnas Smedli ilə də görüşlər keçirdir. Smedli öz solçu fikirləri ilə tanınan bir jurnalist kimi (alm.Frankfurter Zeitung‎) qəzeti üçün çalışırdı. Tərəflər arasında inkişaf edən yaxınlaşma qısa zamanda sevgi münasibətinin yaranması ilə nəticələnir.

Smedli vasitəsi ilə Zorge yapon jurnalist və dövlət xəfiyyəsi olan Hotsumi Ozaki ilə tanış olur. Bununla da xəfiyyənin gələcəkdə Yaponiyada fəaliyyət göstərməsi üçün əlverişli zəmin yaranır. Asahi Shimbun adlı qəzet üçün çalışan Ozaki Yaponiya İmperiyasının dövlət katibi kimi imperiyanın xarici maraqlarından məsul şəxs idi. Ancaq buna baxmayaraq Ozaki Yaponiya əlehinə casusluq fəaliyyəti ilə məşğul olmuş və əsasən sovet xəfiyyə şəbəkəsi ilə yaxın münasibətlər yaratmışdır. Ozaki və Zorge arasında olan münasibət ikincinin Asahi Shimbun qəzetində işləməsi ilə nəticələnir. Ümumiyyətlə, Zorge bütün xarici əməliyyatlara jurnalist adı ilə getmişdir. Avropada fəaliyyət göstərən tanınmış qəzetlərin xarici ölkələr üzrə olan müxbirləri XX əsrin 30-cu illərində diqqətdən kənarda qalırdı. Zorge də bu nüansdan maksimal şəkildə istifadə etməyə çalışmışdır.

Jurnalist kimi Çində fəaliyyət göstərdiyi müddət ərzində ölkənin kənd təsərrüfatı və mədəniyyəti ilə maraqlanmağa başlayır. Zorgenin əsas xüsusiyyətlərindən biri getdiyi Asiya ölkələrində yerli əhalinin dilini öyrənməyə cəhd etməsi idi. ÇinYaponiyada kəşfiyyat əməliyyatlarında olduğu zaman buna cəhd etsə də həmin dilləri öyrənə bilməmişdir. Çin Kommunist Partiyasının öndə gələn üzvləri ilə təmaslar yaratması Zorgenin Çinin müxtəlif bölgələrinə səfərlər etməsində yardımcı olur. Həmin səfərlər xəfiyyənin ölkənin mədəniyyəti və çoğrafiyası barədə daha ətraflı məlumat toplaması üçün əhəmiyyəti olur.

1932-ci ilin yanvar ayında Şanxay küçələrində yapon və çin qüvvələri arasında baş verən silahlı toqquşmalar barədə SSRİ mənbələrinə məxfi məlumatı Zorge çatdırır. Dekabr ayında xəfiyyə Moskvaya geri çağırılır. 1933-cü ilin əvvəlində Moskvaya gələn Zorge burada Çinin kənd təsərrüfatı ilə bağlı kitab yazmağa başlayır. Çin səfəri xəfiyyənin şəxsi həyatı üçün də uğurlu olur. Çində olarkən tanış olduğu Katya ləqəbli rus qadın Yekaterina Maksimovna ilə evlənir və çütlük birlikdə Rusiyaya qayıdırlar.

Yaponiya – 1933

Yaponiyada jurnalist kimi fəaliyyət göstərməsi üçün Rixard Zorgeyə verilən vəsiqə.

Yaponiya səfəri Zorgenin həyatında əsas həlledici məqamlardan biri olmuşdur. 1933-cü ildə Yaponiyaya göndərilməsi xəfiyyənin bir növ gələcək müqəddəratını müəyyənləşdirir. 1933-cü ilin may ayında Zorge Yaponiyaya yola salınır. Məqsəd hər zaman olduğu kimi getdiyi ölkədə SSRİ üçün əhəmiyyətli olan kəşfiyyat məlumatlarının toplanması və onların zamanında mərkəzə ötürülməsi idi.

Zorge Yaponiyada Ramzay kodadı altında fəaliyyət göstərmişdir. O, Yaponiyaya getməmişdən əvvəl Berlinə səfər edir. Almaniyaya edilən səfərin məqsədi Yaponiyaya bir alman qəzetinin xüsusi müxbiri kimi gedə bilməsi üçün sənədləşdirmə işlərinin həll edilməsi idi. Berlində olduğu müddət ərzində Üçüncü Reyx tərəfindən təşkil edilən pivə şənliklərində iştirak edən Ramzay Fürerin Mein Kampf əsəri ilə tanış olur.

Nasistlər tərəfindən keçirilən içki məclislərində ağızdan bir neçə dəfə məxfi məlumatları qaçırmasının ardından həmin məclislərdən uzaq durmağa çalışır. Nasistlərin diqqətini çəkməməyə maksimal dərəcədə çalışan Zorge bir neçə dəfə özünü şübhəli vəziyyətə salsa da vəziyyətdən çıxa bilir. Xüsusən onun pivə qonaqlıqları zamanı gərgin görünməsi və ya az içməsi (bəzən ümumiyyətlə içməməsi) müəyyən şübhələrin yaranmasına səbəb olur.

Zorgenin özü başqa bir SSRİ xəfiyyəsi Heda Massinqə yazdığı məktubda mövcud durumunu belə izah edir:

Bu bu günə qədər etdiyim ən cəsur şeylərdən biridir. Sonra yetərincə içmək üçün kifayət qədər vaxtım olacaq.

Almaniyada olan əlaqələrindən istifadə edərək xəfiyyə xüsusi müxbir kartı əldə etmək üçün iki qəzet və bir jurnala müraciət edir (alm.Berliner Börsen Zeitung‎) və (alm.Berliner Börsen Zeitung‎) qəzetləri ilə yanaşı, Geopolitik adlı jurnal da Zorgenin müraciət etdiyi mətbuat orqanları arasında idi. Sonda (alm.Frankfurter Zeitung‎) qəzetindən müsbət rəy alan Zorge həmin qəzetin müxbiri kimi Yaponiyaya yollanır. Xəfiyyə Yaponiyaya getmək üçün ilk öncə Amerika Birləşmiş Ştatlarının Nyu-York şəhərinə gedir və orada kiçik bir müddət qaldıqdan sonra Yaponiyaya yola düşür. Zorge 1933-cü ilin 6 sentyabr tarixində Yokohama şəhərinə çatır. Zorgeyə Moskvadan çıxarkan tapşırılan əsas vəzifələrdən biri Yaponiyada olduğu müddət ərzində gizli şəkildə fəaliyyət göstərən Yaponiya Kommunist PartiyasıSSRİ-nin Yaponiyadakı Səfirliyindən uzaq durması yönümündə idi. Bunun səbəbi Yaponiyada olan sovet yönümlü qüvvəllər SSRİ tərəfindən belə bir xəfiyyənin göndərilməsindən xəbərsiz olmaları olmuşdur.

Zorge Yaponiyada əsas kəşfiyyat məlumatlarını bir digər sovet xəfiyyəsi və eyni zamanda radio operator olan Maks Klausen ilə bölüşməli idi. Hotsumi Ozaki və digər iki komintern xəfiyyəsi Branko Vukelic və Miyaqi Yotoku da Yaponiyada fəaliyyət idilər. Branko Vukelic fransız dilli bir jurnal üçün yazırdı, Miyaqi Yotoku isə ingilis dilli qəzet üçün çalışan yapon reklamçı kimi işləməkdə idi. Maks Klausenin həyat yoldaşı Anna müxtəlif vaxtlarda kuryer kimi işləyirdi. Bütün kuryerlik və jurnalistlik fəaliyyəti SSRİ tərəfindən Yaponiyada yaradılmış böyük bir xəfiyyə torunu pərdələmək məqsədi daşıyırdı.

1937-ci ilin yayında Klausen Yaponiyada sakibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olmaq üçün imkan belə tapır. Yüngül sənaye sahəsində yaradılan şirkət sovet sərmayəsini əraziyə cəlb etmək niyyəti daşıyırdı. 1933-1934-cü illər ərzində Yaponiyada Zorge tərəfindən xəfiyyə şəbəkəsi yaradılır. Zorgenin nəzarəti altında işləyən xəfiyyələrin dövlətə yaxın olan bürokratlarla sağlam münasibətləri vardı və bu münasibətlər zaman-zaman bəzi dəyərli məlumatların əldə edilməsində həlledici rol oynamışdır. Zorgenin əsas xəfiyyələrindən olan Hotsumi Ozaki dönəmin Yaponiya Baş Naziri Fumimaro Konoe ilə yaxın münasibət yaratmışdı. Hətta Zorgenin tapşırığı ilə Ozakinin Baş Nazirin iş otağından gizli sənədin sürətini əldə etdiyi də məlumdur.

Zorge bütün xəfiyyə şəbəkəsini gizli şəkildə idarə etməkdə idi. Üzdən Alman bir qəzetin xüsusi müxbiri olaraq çalışdığı üçün bir çox nasist təbliğatına qoşulmuşdur. Tərəfindən aparılan təbliğat Yaponiyada olan Almaniya səfirliyin belə diqqətini çəkmiş və səfirlik tərəfindən məmnunluqla qarşılanmışdır. Yaponiyada yaratdığı xəfiyyə şəbəkəsi ilə SSRİ-ni lazımi məlumatlarla təmin etməsinə baxmayaraq Zorge İosif Stalin tərəfindən sevilməyən bir şəxs idi. Stalin xəfiyyənin alman mənşəli olması səbəbindən ona çox güvənmədiyini açıq şəkildə ifadə etmişdi. Bu səbəbdən Zorge tərəfindən göndərilən məlumatlar Stalin üçün ciddi əhəmiyyət daşımırdı. 1937-ci ildə SSRİ daxilində repressiya dalğasının başlanması Zorgeni seçim qarşısında qoyur. Xəfiyyə anlayır ki, SSRİ-yə qayıdandan sonra satqın damğası ilə güllələnəcək. Bu səbəbdən edilən bütün təkliflərə və tələbələrə baxmayaraq Zorge Yaponiyada qalıb sovetlər üçün işləməyə qərar verir.

Almaniya Demokratik Respublikası tərəfindən Rixard Zorge üçün hazırlanmış poçt markası. (1976).

Zorge Anti-komintern paktı və alman-yapon paktı barədə olan məlumatları sovet mənbələrinə ötürməkdə davam edirdi. 1941-ci ildə səfirlik işçilərinin vasitəsi ilə Zorge Barbarossa əməliyyatı barədə məlumat öyrənir. Əməliyyatın təxmini başlama tarixini belə öyrənən Zorge bu barədə Moskvaya təcili raport göndərir. İosif Stalinə Yaponiyadan göndərilən gizli raport çatdırılsa da Stalin buna əhəmiyyət vermir və Zorgenin məlumatlarına inanmır. Stalin Nasistlərin belə bir səhv etməyəcəyini düşünürdü. Molotov-Ribbentrop paktının imzalanması Üçüncü Reyx ilə SSRİ arasında olan münasibətlərin anidən şiddətli bir müharibəyə çevirlməsi ehtimalını zəiflədirdi.

Bəzi mənbələr Zorgenin Üçüncü Reyxin SSRİ-yə konkret hücum tarixi (22 iyun) barədə məlumat verdiyi iddia etməkdədir. Mövzu ilə bağlı araşdırma aparmış İkinci dünya müharibəsi sahəsi üzrə tarixçi Qolden Pranç Zorgenin konkret tarix vermədiyini sadəcə təxmini tarix kimi 20 iyunu göstərdiyini qeyd etmişdir. 20 iyun tarixini Zorge Yaponiyada yerləşən Alman səfirliyində hərbi attaşe kimi çalışan polkovnik-leytenant Ervin Şoldan öyrənmişdi. Xəfiyyə Üçüncü Reyxin SSRİ-yə hücum edəcəyindən əmin idi və bu barədə sovet orqanlarını zamanında məlumatlandırmışdı. Ancaq konkret hücum tarixi barədə Zorgenin qərarsız qaldığı görünməkdədir. Üçüncü Reyx əməliyyata Hərbi attaşe polkovnik-leytenant Ervin Şolun verdiyi tarixdən 2 gün sonra başladı.

1964-cü ildə sovet mətbuatında Zorgenin 1941-ci ilin 15 iyun tarixində radio vasitəsi ilə göndərdiyi müharibə 22 iyunda başlayacaq xəbəri yayımlandı. 1990-cı ilə qədər sovet mənbələrində yayımlanan xəbərlərin kənardan əldə edilməsinin mümkünsüzlüyü səbəbindən Pranç tərəfindən bu versiya inkar edilmişdir. Stalinə Zorgenin sözügedən xəbəri çatdırılan zaman Stalin belə bir fikir səsləndirmişdir:

Yaponiyada fabriklərin və fahişəxanaların yaradılması ilə məşğul olan bir əclaf var və həmin əclaf 22 iyunda almanların bizə hücum edəcəyi barədə "məxfi" məlumat göndərir. Məndən buna inanmağımı gözləyirsiniz?

Almanların 22 iyun tarixində Barbarossa əməliyyatına başlaması Zorgenin bu məsələdə haqqlı olduğunu göstərdi. Xəfiyyə sadəcə 2 günlük bir fərqlə hücumun tarixini söyləmişdi. 1941-ci ilin 14 sentyabr tarixində Zorge tərəfindən növbəti bir məxfi məlumat göndərilir. Göndərilən məlumatda Yaponiyanın bəzi məsələlər həll olunmadan SSRİ-nin şərq sərhədlərinə hücum etməyəcəyi bildirilirdi. Aşağıda olan üç bənd baş tutmadığı müddətcə yaponların SSRİ ərazisinə daxil olması ehtimal edilmirdi.

  1. Moskvanın Üçüncü Reyx qüvvələri tərəfindən tutulmasından sonra
  2. Sibirdə vətəndaş müharibəsinin başladılmalı və SSRİ-ni daxildən zəiflədilməsi planına start verilməsindən sonra.
  3. Kvantunq ordusu olaraq adlandırılan Yaponiya ordusunun sayı SSRİ-nin Uzaq Şərqdə saxladığı hərbi birləşmələrdən üç dəfə çox olması xüsusi qeyd olunmuşdu. Mümkün manevr halında həmin ordunun hücuma keçəcəyi gözlənilirdi.

Göndərilən məlumatların dəyəri SSRİ üçün çox önəmli idi. Üçüncü Reyx qüvvələrinin sürətlə irəlilədiyi bir dövrdə imperiyanın uzaq şərqdə yerləşən hərbi birləşmələrinin qərb ərazilərində yerləşən cəbhə bölgələrinə transfer edilməsi ilə sovetlər əlavə güc qazanmış oldu. Konkret olaraq 8 diviziya, 1.700 tank, 1.500 dən çox döyüş təyyarəsi SibirUzaq Şərqdən qərb cəbhələrinə köçürüldü. Həmin texnikanın və canlı qüvvənin xidmətindən 1941-ci ilin 2 oktyabr tarixində baş tutan Moskva uğrunda döyüşdə geniş istifadə olunmuşdur.

Zorge tərəfindən göndərilən bir digər mühüm məlumatın Stalinqrad döyüşünə təsir göstərdiyi ehtimal edilməkdədir. Zorge göndərdiyi məxfi raportda Yaponiya ordusunun Uzaq Şərqdən hücuma keçməsi üçün Üçüncü Reyxin Volqa sahillərində yerləşən hər hansısa iri bir şəhəri tutmasını gözlədiyini bildirmişdi. Xəfiyyə sovet mənbələrini bu məlumatlarla təmin edərkən Üçüncü Reyx tərəfindən xəfiyyəlik edən İvar Lissner də Yaponiyada alman kəşfiyyat təşkilatı olan Abver üçün çalışmaqda idi.

1941-ci ildə Üçüncü Reyxin Barbarossa əməliyyatına start verməsi Zorgenin Yaponiyada fəaliyyət sahəsinin daralması ilə nəticələnmişdi. Yapon və onlarla birgə işləyən alman mütəxəssislər ölkə ərazisində SSRİ maraqları üçün xidmət göstərən böyük bir cəsus şəbəkəsinin mövcudluğu barədə məlumatlı idilər. Cəsus şəbəkəsinin faş edilməsi və xəfiyyələrin saxlanılması üçün gizli fəaliyyətlər icra olunurdu. Xəfiyyələr tərəfindən Moskvaya göndərilən radio siqnalların və gizli kriptoların bir necə dəfə tutulması Zorgenin işini çıxılmaz vəziyyətə salmışdı. Tək istifadəlik xətdən göndərilən gizli mesajların sayında kəskin artım yapon mütəxəssislərini ölkədən xaricə məlumat göndərənin təkcə onlar olmadığına inandırdı.

Rixard Zorgenin şərəfinə Berlində xatirə lövhəsinin açılışı (1969)

Kempeytay olaraq adlandırılan yapon gizli polis təşkilatı bütün Yaponiyadan xaricə göndərilən tək istifadəlik xətti mesajların izinə düşdü. Başladılan əməliyyat qısa zamanda öz nəticəsini göstərir və Hotsumi Ozaki 1941-ci ilin 14 oktyabr tarixində həbs olunur. Həbsdən dərhal sonra Ozakinin dindirilməsi başlanılır və bununla da Yaponiyada fəaliyyət göstərən böyük bir sovet casusluq şəbəkəsi ortaya çıxarılmış olur. Ozakinin saxlanılmasından 4 gün sonra Rixard Zorge 1941-ci ilin 18 oktyabrında Tokioda həbs olundu. Növbəti gün Üçüncü Reyxin Yaponiyadakı səfiri Eugen Ottaya ölkə ərazisində gizli fəaliyyət göstərən Rixard Zorge və Maks Klausen adlı sovet casuslarının ələ keçirilməsi ilə bağlı məlumat verilir.

Zorgenin sovet cəsusu olduğu müəyyənləşəndən sonra Yaponiyada yerləşən Alman səfirliyinin əməkdaşları və səfir başda olmaqla bir çox adam çaşqınlıq içərisində idi. Xəfiyyə hər zaman özünü alovlu nasist kimi göstərmiş və Yaponiyada reyx üçün mühüm olan şəxslərin etimadını qazanmışdı. Bu səbəbdən səfir Eugen Ott Zorgenin daha məxfi sənədlər barədə məlumatlı olduğunu və bu barədə SSRİ birliklərini məlumatlandırdığına inanırdı. Almanların şübhələrinə və etirazlarına baxmayaraq məsələ barədə araşdırmaların aparılması, qərarın verilməsi yapon büroktarların nəzarətində idi.

Barəsində həbs qərarı çıxarılan Zorge Suqamo həbsxanasına göndərilir. Yaponlar Zorgenin alman mənşəli və Nasional Sosialist Alman Fəhlə Partiyasının üzvü olması səbəbindən onun Abver agenti olduğuna inanırdılar. Abver tərəfindən yayımlanan məlumatda Rixard Zorge adlı bir xəfiyyələrinin olmadığını elan etdilər. Ağır işgəncələr altında Zorge xəfiyyə olduğunu etiraf etsə də SSRİ üçün işlədiyini inkar etdi. Yaponiya SSRİ-yə etdiyi müraciətdə sovetlərin əllərində olan yapon cəsuslarını Zorge ilə dəyişməyə hazır olduqlarını bildirdilər. SSRİ tərəfindən verilən cavabda isə Rixard Zorge adlı birinin onlara məlum olmadığı bildirilir.

Edam cəzasının icrası

Rixard Zorgenin Tokio şəhərində yerləşən məzarı.

Rixard Zorge saxlanıldığı həbsxanada 1944-cü ilin 7 noyabr tarixində Tokio vaxtı ilə 10:20 də asılaraq edam edilir. Həbsxana protokolunda edamın icrası barədə belə yazılmışdır: dar ağacından çıxarılandan sonra məhbus Rixard Zorgenin ürəyi səkkiz dəqiqə döyünüb. Hotsumi Ozaki isə həmin gün sadəcə Zorgeden bir qədər əvvəl asılaraq edam edilmişdi. SSRİ 1964-cü ilə qədər Zorge adında bir xəfiyyələrinin olduğunu inkar etdi. Xəfiyyənin ölümündən sonra belə uzun müddət sovetlər tərəfindən inkar edilməsinin əsas səbəblərindən biri kimi Stalin göstərilməkdədir. İosif Stalinin alman əsilli xəfiyyəyə olan mənfi münasibəti səbəbindən Zorgenin ölümündən sonrakı 20 ildə belə onun barəsində danışılmamışdır. Xəfiyyənin ölümündən sonrakı illərdə beynəlxalq mətbuatda nadir hallarda olsa da müxtəlif reportajlar və xəbərlər yayımlanır.

Edamın ardından Zorgenin cəsədi saxlanıldığı Suqamo həbsxanasında məhkumlar üçün nəzərdə tutulmuş ümumi məzarlığa dəfn edilir. Sonralar xəfiyyənin Almaniyada yaşayan anası Anna Klausenin səyləri ilə cəsəd həbsxanadan çıxarıla bilir. Nəşin yeni yeri kimi Tokionun Füçi səmtində yerləşən tama məzarlığı seçilir. Rixard Zorgenin küllərinin saxlanıldığı məzar bu gün belə burada yerləşməkdədir.

Berlində Rixard Zorgenin şərəfinə adlandırılmış küçə.

Rixard Zorge mövzusu ölümündən sonrakı on il ərzində demək olar ki, tanıdılmamışdır. 1964-cü ilə qədər Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqında xəfiyyənin inkar edilməsi, Avropada barəsində çox məlumatın olmaması səbəbindən Zorge qərb üçün ciddi maraq kəsb etmirdi. 1954-cü ildə alman rejissoru Veit Harlan tərəfindən Zorgenin həyatını və fəaliyyətini canlandıran Verrat an Deutschland (azərb.Almaniyaya xəyanət‎) adlı bədii film çəkilir. Harlan Jozef Göbbelsin sevimli rejissorlarından hesab olunurdu və 1940-cı ildə onun tərəfindən çəkilmiş nasist təbliğatını göstərən Jud Süss filmi ilə tanınırdı. Filmdə Zorgenin sevgilisi rolunu canlandıran Kristina Söderbaum real həyatda rejissorun həyat yoldaşı idi. 1955-ci ildə kinoteatrlarda göstərilməyə başlanan film iki gündən sonra qadağan olunur. Filmin yenidən nümayiş etdirilməsi bəzi səhnələrin çıxarılmasından sonra mümkün olmuşdur.

1961-ci ildə xəfiyyə barədə növbəti bir film Fransada çəkilir. Qui êtes-vous, Monsieur Sorge? (azərb.Siz kimsiniz, cənab Zorge?‎) olaraq adlandırılan filmdə baş rolu Tomas Holtzman canlandırmışdır. Qərbi Almaniya, İtaliyaYaponiyanın birgə istehsalı olan film SSRİ-də böyük məşhurluq qazanır. 1964-cü ilin 5 noyabr tarixində Rixard Zorgenin ölümünün 20 illiyi münasibəti ilə Moskvada tədbir təşkil olunur və ona SSRİ qarşısında olan müstəsna xidmətlərinə görə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adı verilir. Zorgenin dul qalmış yapon xanımı Hanako İşhi üçün sovetlər tərəfindən aylıq maaş bağlanılır. Hanako 2000-ci ilin iyul ayında Tokiodakı evində vəfat edənə qədər sözügedən maaşı SSRİRusiyadan almışdır. 60-cı illər xəfiyyənin Moskavada heykəlinin yerləşdirilməsi ilə də əlamətdar olur.

1965-ci ildə Şərqi Almaniyadan olan üç jurnalist tərəfindən Dr. Sorge funkt aus Tokyo adlı kitab yazılır. Kitabda Zorge faşizmə qarşı mübarizə aparan ümumi sovet-alman qəhrəmanı kimi təsvir edilir. 70-ci illərdə xəfiyyə müxtəlif dedektiv romanların və komikslərin personajları kimi təsvir olunur. 1971-ci ildə gənc oxucular üçün Polşada Wywiadowca XX wieku (azərb.XX əsrin xəfiyyəsi‎) adlı kitab nəşr olunur. Uşaq və yeniyetmələr üçün nəzərdə tutulmuş növbəti bir iş manqaka Osamu Tezuka tərəfindən gəlir. Tezukanın hazırladığı Message to Adolf adlı manqada Zorge ayrıca personaj kimi göstərilir. 2003-cü ildə şotland aktyorların iştirakı ilə Yaponiyada çəkilən Xəfiyyə Zorge filmi şərqdə böyük izləyici kütləsi tərəfindən izlənir.

Zorge parkında yerləşən Rixard Zorgenin xatirə memarlıq kompleksinə daxil olan heykəl
Sabunçu qəsəbəsində Rixard Zorgenin yaşadığı evin divarına vurulmuş xatirə lövhəsi

Rixard Zorgenin xatirəsinin əziz tutulduğu ölkələrdən biri də Azərbaycandır. Xəfiyyənin 1895-ci ilin 4 oktyabr tarixində Azərbaycanın paytaxtı Bakı şəhərində anadan olması və sonrakı illərdə özü tərəfindən yazılan xatirələrində Azərbaycanı xatırlaması faktı da sözügedən münasibətlərin köklərindən xəbər verir. Uşaq yaşlarından atasının işi səbəbindən Bakıdan Berlinə köçən Zorge bir daha buranı ziyarət edə bilməmişdir. Zorge xatirələrində Azərbaycan barədə deyir:

Özümü tamamilə azərbaycanlı hiss edə bilərdim, bəla burasındadır ki, azərbaycanca bir söz belə danışa bilmirəm.

XX əsrin ən güclü xəfiyyələrindən biri olan Zorgenin xatirəsinin əbədiləşdirilməsi istiqamətində istər Azərbaycan SSR dönəmində istərsə də Azərbaycan Respublikası dönəmində bir sıra addımlar atılmışdır. 1981-ci ildə Bakıda heykəltəraş V. Siqal və arxitektor Mikayıl Useynov tərəfindən Rixard Zorgenin xatirə memarlıq kompleksi inşa edilir. Kompleksə daxil olan heykəl mərkəzdə yerləşməkdədir. Bundan əlavə Bakının Nəsimi rayonu ərazisində xəfiyyənin adını daşıyan küçə də mövcuddur.

  1. Grup Enciclopèdia Catalana, 1968.
  2. Зорге Рихард // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохорова — 3-е изд. —М.: Советская энциклопедия, 1969.
  3. Bibliothèque nationale de France : açıq məlumat platforması — 2011.
  4. Колесникова М.В. Рихард Зорҝе/М. В. Колесникова, М. С. Колесников ; тәрҹ. Ҹ. Мәммәдов. - 1981
  5. Deakin, Storry, 1966. səh. 23
  6. Partial Memoirs of Richard Sorge, Part 2, p. 30; quoted in part by Prange according to whom Sorge was 11 when the family moved (Prange, 1984) and in full by Whymant according to whom Sorge was two years old at the time of the move (Whymant, 2006. səh. 11); Whymant refers to a "glimmering memory of this ambiance [in the southern Caucasus]" as staying with Sorge for the rest of his life which rather suggests that two years old is a somewhat low estimate of Sorge's age at the time of the move.
  7. Deakin, Storry, 1966. səh. 23–24; quoted by Prange, 1984
  8. Prange, 1984
  9. Deakin, Storry, 1966. səh. 63
  10. ISBN 0-313-31955-3
  11. Hede Massing, This Deception (New York, 1951), p. 71; quoted by Prange, 1984
  12. Whymant, 2006. səh. 40–43
  13. His name is often spelt with an initial 'K' but "Clausen" appears on his driving licence and as his signature. Charles A. Willoughby, Shanghai Conspiracy (New York, 1952), photograph at p.75; referred to by Prange, 1984
  14. Bagley, 2013. səh. 159-160
  15. Prange, 1984. səh. 347
  16. Obi Toshito, ed., Gendai-shi Shiryo, Zoruge Jiken (Materials on Modern History, The Sorge Incident) (Tokyo, 1962), Vol. I, p.274; quoted by Prange, 1984
  17. I. Dementieva and N. Agayantz, "Richard Sorge, Soviet Intelligence Agent," Sovietskaya Rossiya, 6 September 1964; quoted by Prange, 1984
  18. Stalin: The Court of the Red Tsar (London, 2003), p. 360; referred to in the Notes below as "Sebag Montefiore"
  19. Prange, 1984. səh. 407
  20. Whymant, 2006. səh. 206
  21. Juergen Corleis. . Juergen Corleis. səh. 59. ISBN 0-646-48994-1. İstifadə tarixi:23 April 2012.
  22. Toland, John (1970), The Rising Sun: The Decline and Fall of the Japanese Empire, 1936–1945, Random House, səh. 122, ISBN 0-394-44311-X
  23. Corkill, Edan, "", Japan Times, 31 January 2010, p. 7.
  24. Interview with Sorge's defence lawyer Sumitsugu Asanuma conducted on Prange's behalf by Ms. Chi Harada; quoted by Prange, 1984
  25. . 2011-08-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:2015-05-18.
  26. Heroes of the Soviet Union;
  27. Sakaida, Henry; Christa Hook (2004).. Osprey Publishing. səh. . ISBN 1-84176-769-7.
  28. Səbuhi Məmmədli (2011-06-22). ((azərb.)). lent.az. 2015-05-19 tarixində . İstifadə tarixi:2015-05-19.
  29. ((azərb.)). gomap.az. 2015-05-19 tarixində . İstifadə tarixi:2015-05-19.
  • Johnson, Chalmers An Instance of Treason: Ozaki Hotsumi and the Sorge Spy Ring. Stanford University Press, 1964. (paperback, ISBN 0-8047-1766-4)
  • Kirst, Hans Helmut "Death Plays The Last Card" :The tense,brilliant novel of Richard Sorge-World War II's most daring spy.Translated From The German By J.Maxwell Brownjohn.Collins Fontana Paperback 1968.
  • Hans-Otto Meissner. The Man with Three Faces: Sorge, Russia's Master Spy. London: Pan # GP88, 1957, 1st Printing Mass Market Paperback.
  • Rimer, J. Thomas. (ed.) Patriots and Traitors, Sorge and Ozaki: A Japanese Cultural Casebook. MerwinAsia, 2009. (paperback, ISBN 978-1-878282-90-3). Contains several essays on the spy ring, a translation of selected letters Hotsumi Ozaki wrote in prison, and the translation of Junji Kinoshita's 1962 play A Japanese Called Otto.
  • Bagley, Tennent (2013), Spymaster: Startling Cold War Revelations of a Soviet KGB Chief, New York: Skyhorse Publishing, ISBN 978-1-62636-065-5
  • Deakin, F. W.; Storry, G. R. (1966), The case of Richard Sorge, London: Chatto & Windus. An early account by two leading British historians of the time. It is informed by their differing perspectives, Deakin being an authority on 20th century European history and Storry an authority on 20th century Japan.
  • Prange, Gordon W.; Goldstein, Donald M.; Dillon, Katherine V. (1984), Target Tokyo: The Story of the Sorge Spy Ring, New York: McGraw-Hill, ISBN 0-07-050677-9
  • Whymant, Robert (1996), Stalin's Spy: Richard Sorge and the Tokyo Espionage Ring, London: I.B. Tauris Publishers, ISBN 1-86064-044-3
  • Whymant, Robert (2006) [1996], Stalin's Spy: Richard Sorge and the Tokyo Espionage Ring, New York: Palgrave MacMillan, ISBN 1-84511-310-1
Vikianbarda Rixard Zorge ilə əlaqəli mediafayllar var.
Vikisitatda Rixard Zorge ilə əlaqədar sitatlar var.
Sənədli və bədii filmlər
Zorge barəsində olan saytlar
Digər

Rixard Zorge
rixard, zorge, richard, sorge, Ри, хард, Зо, рге, oktyabr, 1895, 1895, bakı, noyabr, 1944, 1944, suqamo, sovet, baş, kəşfiyyat, idarəsinin, əməkdaşı, ikinci, dünya, müharibəsindən, əvvəl, dönəmində, almaniya, yaponiyada, jurnalist, adı, altında, fəaliyyət, gös. Rixard Zorge Dil Izle Redakte Rixard Zorge 6 alm Richard Sorge rus Ri hard Zo rge 4 oktyabr 1895 1895 10 04 1 2 3 Baki 4 7 noyabr 1944 1944 11 07 4 5 1 Suqamo d Sovet Bas Kesfiyyat Idaresinin emekdasi Ikinci dunya muharibesinden evvel ve doneminde Almaniya ve Yaponiyada jurnalist adi altinda fealiyyet gostermis xefiyye Zorge Ramzay leqebinden istifade etmisdir Rixard Zorgenin en muhum fealiyyetlerinden biri 1940 1941 ci illerde Yaponiyada emeliyyat xidmetinde olarken SSRI menbelerini Adolf Hitler terefinden basladila bilecek hucum barede melumat vermesidir Rixard Zorgealm Richard Sorge rus Ri hard Zo rgeSexsi melumatlarLeqebi RamzayDogum tarixi 4 oktyabr 1895 1895 10 04 1 2 3 Dogum yeri Baki Baki qezasi Baki quberniyasi Rusiya Imperiyasi 4 Vefat tarixi 7 noyabr 1944 1944 11 07 4 5 1 49 yasinda Vefat yeri Suqamo d Tosima Tokio YaponiyaVefat sebebi asilma d Defn yeri Tama Cemetery d Vetendasligi Rusiya Imperiyasi Ucuncu Reyx SSRIHerbi fealiyyetiMensubiyyeti AlmanQosun novu Alman Imperiya Ordusu Sovet OrdusuXidmet illeri 1914 1916 1920 1941Doyusler Birinci Dunya muharibesiIkinci Dunya muharibesiTeltifleri Vikianbarda elaqeli mediafayllar Hucumun konkret tarixi barede melumat vere bilmeyen Zorge Barbarossa emeliyyatindan evvel SSRI ni xeberdar etmisdir 1941 ci ilin evvellerinde Sovet menbeleri xefiyye terefinden Yapon birliklerinin yaxin zamanlarda hucuma kecmeyecekleri ile bagli melumatlandirilir Gonderilen melumat serqden hucum tehlukesinin olmamasi ve butun diqqetin qerb cebhelerine yonlendirilmesi ile neticelenir 18 diviziya 1 700 tank 1 500 den cox doyus teyyaresi Sibir ve Uzaq Serqden Ucuncu Reyxe qarsi helledici doyuslerin aparildigi Moskva etrafina cemlesir Hemin texnikanin xidmetinden Moskva ugrunda doyusde genis formada istifade olunur Sovet Sosialist Respublikalari Ittifaqi qarsisinda olan xidmetlerine gore Rixard Zorge olumunden sonra 1964 cu ilde Sovet Ittifaqi Qehremani mukafati ile teltif edilmisdir Tehlukesizlik ve kesfiyyat sahesinde fealiyyet gosteren mutexessislerin boyuk ekseriyyeti Rixard Zorgeni dunya tarixinin en boyuk xefiyyelerinden biri olaraq xarakterize edirler Mundericat 1 Erken iller 2 Sovet kesfiyyat sistemine daxil olmasi 2 1 Cin 1930 2 2 Yaponiya 1933 3 Muharibenin baslanmasi barede gonderilen mexfi melumat 4 Saxlanilma ve muhakime prosesi 4 1 Edam cezasinin icrasi 5 Olumunden sonra taninmasi 6 Zorge ve Azerbaycan 7 Istinadlar 8 Edebiyyat 9 Xarici kecidlerErken iller Redakte Genc Zorge Zorge ve kimyaci Erix Korrens Birinci dunya muharibesi 1915 Rixard Zorge 1895 ci ilin 4 oktyabr tarixinde Baki seherinin Sabuncu qesebesinde alman Vilhelm Zorgenin ailesinde anadan olmusdur 7 8 Doqquz ovladin sonuncusu olan Rixard Zorgenin atasi Bakiya neft medenlerinde muhendis islemeye gelmis ecnebilerden idi Qafqaz Neft Sirketinde calisan Vilhelm Zorge rus esilli Nina Semyonovna ile evli idi 9 Aile bir nece il Azerbaycanin merkezi seheri olan Bakida qaldiqdan sonra yeniden Berlin seherine kocur Zorgenin ozu hemin dovru asagidaki sekilde tesvir edir Gundelik heyatim normaldan bir az ferqli sekilde kecmekde idi Men Cenubi Qafqazda dogulandan sonra ailemiz yeniden Berline qayitmisdi 10 Bakida dogulmaq ve daha sonra Berline yerlesmek kicik Zorgenin heyatinda tesirsiz otusmur Kosmopolit aile muhitine sahib olan Zorgelerin Berlindeki heyati standart alman ailelerinden ferqlenirdi Rixardin boyuk emisi Fridrix Zorge doneminin taninmis ictimai siyasi xadimleri olan Karl Marks ve Fridrix Engels ile dostluq munasibeti saxlayirdi 11 Rixardin babasi Albert Zorge de feal siyasi fealiyyetle mesgul olurdu Kommunizm herekatinda oz fealligi ile ferqlenen ailenin davranislari Rixard Zorgeye de tesir edir Muharibede aldigi srapnel yarasindan sonra Koniqsberq xestexanasinda mualice olunmasi Zorge Koniqsberq xestexanasinda mualice olundugu zaman Karl Marksin eserlerini oxumus ve kommunizm ideyalari ile daha yaxindan tanis olmusdur 1917 1914 cu ilde Birinci dunya muharibesinin baslamasi ile Zorge hemin ilin oktyabr ayinda konullu cebhe bolgesine yollanir Almaniya imperiyasinin Imperiya Ordusunda telebeler ucun teskil olunmus III topcu birliklerinde xidmet etmeye baslayir Qerb cebhesinde aparilan siddetli doyuslerde istirak ederken 1916 ci ilin mart ayinda agir yaralanir Srapnel yarasi sebebinden uc barmagi kesilir ve her iki ayagi sinir Doyusde aldigi bu zede sebebinden heyatinin sonuna qeder axsamaq mecburiyyetinde qalir Muharibede gosterdiyi sucaete gore kapral rutbesi alan Rixard Zorge Almaniya Imperiyasinin II dereceli Demir xac ordenine layiq gorulur Zorge reabilitasiya dovru kecdiyi zaman qaldigi herbi xestexanada Karl Marksin eserlerini oxumaga baslayir Heyatinin bu dovrunde kommunist felsefesi ile daha yaxindan tanis olur ve mualice aldigi xestexanada calisan bir tibb bacisinin atasi vasitesi ile kommunist herekatina qosulur Zorgenin muharibe heyatinin qalan hissesi Almaniyanin Kiel Berlin ve Hamburq kimi seherlerde iqtisadiyyat uzre tehsil almaqla kecir 1919 cu ilin avqust ayinda Zorge Siyasi elm sahesi uzre Felsefe doktoru elmi derecesini alir 12 Almaniya Kommunist Partiyasina qosulan Zorge siyasi gorusleri ve fikirleri sebebinden islediyi komur medeninden qovulur Aciq sekilde kommunizm ideyalarini mudafie etmesi ve Avropada ona qarsi tezyiqlerin artmasi neticesinde Rixard Sovet Sosialist Respublikalari Ittifaqina qacmaq mecburiyyetinde qalir Yollandigi olkede Xususi Kesfiyyat Orqanlari ile emekdasliga celb olunmasi Rixard Zorgenin heyatinda yeni ve daha muhum bir merhelenin baslangici olur Sovet kesfiyyat sistemine daxil olmasi RedakteMoskva seherine geldikden qisa muddet sonra Zorge Sovet Kesfiyyat idaresinde ise goturulur Jurnalist adi altinda fealiyyet gostermekle Avropanin muxtelif olkelerine gonderilir ve burada ona tapsirilan esas islerden biri Avropada bas vere bilecek mumkun sosialist inqilablari oyrenmek idi Zorge Avropada olan kommunist qruplarla elaqeler yaratmali ve bu barede merkeze muntezem sekilde raport vermeli idi 1920 1922 ci iller araliginda Zorge Simali Reyn Vestfaliya eyaletinin Solingen seherinde yasayir Almaniyada oldugu dovrde Kristina Qerlax ile tanis olur Rixard Zorgenin xatiresine SSRI de cixarilmis poct markasi 1965 Krstinanin atasi Albert Qerlaxin Kil Universitetinde calismasi Zorgenin burada siyasi elmler sahesi uzre tehsil almasina komeklik edir 1921 ci ilin may ayinda Kristina ile Zorgenin toyu bas tutur 1922 ci ilde cutluk Zorgenin telebi ile Frankfurt seherine yerlesir Ailenin bura gelmesinin sebebi Frankfurtda yerlesen varli sahibkarlar barede Sovet Kesfiyyati ucun melumatlarin toplanmasi idi 1923 cu ilin yay aylarinda Zorge Ilmenau seherinde yayimlanan Birinci Marksist Is Hefteliyi alm Erste Marxistische Arbeitswoche dergisinde yazmaga baslayir Jurnalist kimi fealiyyetini davam etdirmesi ile yanasi Frankfurt seherinde yerlesen Sosial Arasdirmalar Institutunun kitabxanasinda yeni marksist fikir nezeriyyesinin inkisafi ucun calisir 1924 cu ilde cutluk ayrilir Zorgenin isine bagli olmasi ve tez tez kesfiyyat emeliyyatlarinda istiraki ailenin dagilmasinin esas sebebi kimi gosterilmisdir Bosanmanin ardindan Zorge Moskva seherine gederek burada Beynelxalq Kominternin Kesfiyyat Bolmesine celb edilir 1929 cu ilde Zorgeye Qizil Ordunun dorduncu bolmesinde kesfiyyat isi verilir Onun buradaki esas vezifesi SSRI ni maraqlandiran xarici kesfiyyat melumatlarinin toplanmasi ve zamaninda oturulmesi idi 1929 cu ilde Zorge Boyuk Britaniyaya gonderilir O burada isci herekatlari ile bagli veziyyeti oyrenmeli ve Boyuk Britaniya Kommunist Partiyasinin fealiyyetini arasdirmali idi Eyni zamanda Zorgeye tapsirilan esas vezifelerden biri kralligin sosial siyasi veziyyeti barede raport hazirlayib sovetlere gondermek olur Moskvadan gelen novbeti bir telimata esasen Britaniyada gizli fealiyyet gostermeli ve siyasi dairelerle mesafeli davranmali idi 1929 cu ilin noyabr ayinda xefiyye Almaniyaya gonderilir Burada Nasional Sosialist Alman Fehle Partiyasinin siralarina qosulmali ve yerli solcu qanadi tekmillesdirmeli idi Zorge Almaniyada alm Deutsche Getreide Zeitung qezetinin xususi muxbiri kimi islemeye baslayir 13 Onun sovet kesfiyyat sistemine celb edilmesinde Yan Berzinin boyuk rolu olmusdur Cin 1930 Redakte 1930 cu ilde Zorge Sanxay seherine gonderilir O burada alm Frankfurter Zeitung qezetinin xususi muxbiri ve arasdirmaci emekdasi kimi fealiyyet gostermekde idi Cinde oldugu muddet erzinde xefiyye ile diger bir sovet agenti Maks Klausen arasinda temas yaranir Zorge Klausen ile yanasi alman xefiyye Ursula Kacinski ve amerikali jurnalist Aqnas Smedli ile de gorusler kecirdir 14 Smedli oz solcu fikirleri ile taninan bir jurnalist kimi alm Frankfurter Zeitung qezeti ucun calisirdi Terefler arasinda inkisaf eden yaxinlasma qisa zamanda sevgi munasibetinin yaranmasi ile neticelenir Smedli vasitesi ile Zorge yapon jurnalist ve dovlet xefiyyesi olan Hotsumi Ozaki ile tanis olur Bununla da xefiyyenin gelecekde Yaponiyada fealiyyet gostermesi ucun elverisli zemin yaranir Asahi Shimbun adli qezet ucun calisan Ozaki Yaponiya Imperiyasinin dovlet katibi kimi imperiyanin xarici maraqlarindan mesul sexs idi Ancaq buna baxmayaraq Ozaki Yaponiya elehine casusluq fealiyyeti ile mesgul olmus ve esasen sovet xefiyye sebekesi ile yaxin munasibetler yaratmisdir Ozaki ve Zorge arasinda olan munasibet ikincinin Asahi Shimbun qezetinde islemesi ile neticelenir 15 Umumiyyetle Zorge butun xarici emeliyyatlara jurnalist adi ile getmisdir Avropada fealiyyet gosteren taninmis qezetlerin xarici olkeler uzre olan muxbirleri XX esrin 30 cu illerinde diqqetden kenarda qalirdi Zorge de bu nuansdan maksimal sekilde istifade etmeye calismisdir Jurnalist kimi Cinde fealiyyet gosterdiyi muddet erzinde olkenin kend teserrufati ve medeniyyeti ile maraqlanmaga baslayir Zorgenin esas xususiyyetlerinden biri getdiyi Asiya olkelerinde yerli ehalinin dilini oyrenmeye cehd etmesi idi Cin ve Yaponiyada kesfiyyat emeliyyatlarinda oldugu zaman buna cehd etse de hemin dilleri oyrene bilmemisdir Cin Kommunist Partiyasinin onde gelen uzvleri ile temaslar yaratmasi Zorgenin Cinin muxtelif bolgelerine seferler etmesinde yardimci olur Hemin seferler xefiyyenin olkenin medeniyyeti ve cografiyasi barede daha etrafli melumat toplamasi ucun ehemiyyeti olur 1932 ci ilin yanvar ayinda Sanxay kucelerinde yapon ve cin quvveleri arasinda bas veren silahli toqqusmalar barede SSRI menbelerine mexfi melumati Zorge catdirir Dekabr ayinda xefiyye Moskvaya geri cagirilir 1933 cu ilin evvelinde Moskvaya gelen Zorge burada Cinin kend teserrufati ile bagli kitab yazmaga baslayir Cin seferi xefiyyenin sexsi heyati ucun de ugurlu olur Cinde olarken tanis oldugu Katya leqebli rus qadin Yekaterina Maksimovna ile evlenir ve cutluk birlikde Rusiyaya qayidirlar Yaponiya 1933 Redakte Yaponiyada jurnalist kimi fealiyyet gostermesi ucun Rixard Zorgeye verilen vesiqe Yaponiya seferi Zorgenin heyatinda esas helledici meqamlardan biri olmusdur 1933 cu ilde Yaponiyaya gonderilmesi xefiyyenin bir nov gelecek muqedderatini mueyyenlesdirir 1933 cu ilin may ayinda Zorge Yaponiyaya yola salinir Meqsed her zaman oldugu kimi getdiyi olkede SSRI ucun ehemiyyetli olan kesfiyyat melumatlarinin toplanmasi ve onlarin zamaninda merkeze oturulmesi idi Zorge Yaponiyada Ramzay kodadi altinda fealiyyet gostermisdir O Yaponiyaya getmemisden evvel Berline sefer edir Almaniyaya edilen seferin meqsedi Yaponiyaya bir alman qezetinin xususi muxbiri kimi gede bilmesi ucun senedlesdirme islerinin hell edilmesi idi Berlinde oldugu muddet erzinde Ucuncu Reyx terefinden teskil edilen pive senliklerinde istirak eden Ramzay Furerin Mein Kampf eseri ile tanis olur Nasistler terefinden kecirilen icki meclislerinde agizdan bir nece defe mexfi melumatlari qacirmasinin ardindan hemin meclislerden uzaq durmaga calisir Nasistlerin diqqetini cekmemeye maksimal derecede calisan Zorge bir nece defe ozunu subheli veziyyete salsa da veziyyetden cixa bilir Xususen onun pive qonaqliqlari zamani gergin gorunmesi ve ya az icmesi bezen umumiyyetle icmemesi mueyyen subhelerin yaranmasina sebeb olur Zorgenin ozu basqa bir SSRI xefiyyesi Heda Massinqe yazdigi mektubda movcud durumunu bele izah edir Bu bu gune qeder etdiyim en cesur seylerden biridir Sonra yeterince icmek ucun kifayet qeder vaxtim olacaq 16 Almaniyada olan elaqelerinden istifade ederek xefiyye xususi muxbir karti elde etmek ucun iki qezet ve bir jurnala muraciet edir alm Berliner Borsen Zeitung ve alm Berliner Borsen Zeitung qezetleri ile yanasi Geopolitik adli jurnal da Zorgenin muraciet etdiyi metbuat orqanlari arasinda idi Sonda alm Frankfurter Zeitung qezetinden musbet rey alan Zorge hemin qezetin muxbiri kimi Yaponiyaya yollanir Xefiyye Yaponiyaya getmek ucun ilk once Amerika Birlesmis Statlarinin Nyu York seherine gedir ve orada kicik bir muddet qaldiqdan sonra Yaponiyaya yola dusur 17 Zorge 1933 cu ilin 6 sentyabr tarixinde Yokohama seherine catir Zorgeye Moskvadan cixarkan tapsirilan esas vezifelerden biri Yaponiyada oldugu muddet erzinde gizli sekilde fealiyyet gosteren Yaponiya Kommunist Partiyasi ve SSRI nin Yaponiyadaki Sefirliyinden uzaq durmasi yonumunde idi Bunun sebebi Yaponiyada olan sovet yonumlu quvveller SSRI terefinden bele bir xefiyyenin gonderilmesinden xebersiz olmalari olmusdur Zorge Yaponiyada esas kesfiyyat melumatlarini bir diger sovet xefiyyesi ve eyni zamanda radio operator olan Maks Klausen ile bolusmeli idi 18 Hotsumi Ozaki ve diger iki komintern xefiyyesi Branko Vukelic ve Miyaqi Yotoku da Yaponiyada fealiyyet idiler Branko Vukelic fransiz dilli bir jurnal ucun yazirdi Miyaqi Yotoku ise ingilis dilli qezet ucun calisan yapon reklamci kimi islemekde idi Maks Klausenin heyat yoldasi Anna muxtelif vaxtlarda kuryer kimi isleyirdi Butun kuryerlik ve jurnalistlik fealiyyeti SSRI terefinden Yaponiyada yaradilmis boyuk bir xefiyye torunu perdelemek meqsedi dasiyirdi 1937 ci ilin yayinda Klausen Yaponiyada sakibkarliq fealiyyeti ile mesgul olmaq ucun imkan bele tapir Yungul senaye sahesinde yaradilan sirket sovet sermayesini eraziye celb etmek niyyeti dasiyirdi 1933 1934 cu iller erzinde Yaponiyada Zorge terefinden xefiyye sebekesi yaradilir Zorgenin nezareti altinda isleyen xefiyyelerin dovlete yaxin olan burokratlarla saglam munasibetleri vardi ve bu munasibetler zaman zaman bezi deyerli melumatlarin elde edilmesinde helledici rol oynamisdir Zorgenin esas xefiyyelerinden olan Hotsumi Ozaki donemin Yaponiya Bas Naziri Fumimaro Konoe ile yaxin munasibet yaratmisdi Hetta Zorgenin tapsirigi ile Ozakinin Bas Nazirin is otagindan gizli senedin suretini elde etdiyi de melumdur Zorge butun xefiyye sebekesini gizli sekilde idare etmekde idi Uzden Alman bir qezetin xususi muxbiri olaraq calisdigi ucun bir cox nasist tebligatina qosulmusdur Terefinden aparilan tebligat Yaponiyada olan Almaniya sefirliyin bele diqqetini cekmis ve sefirlik terefinden memnunluqla qarsilanmisdir Yaponiyada yaratdigi xefiyye sebekesi ile SSRI ni lazimi melumatlarla temin etmesine baxmayaraq Zorge Iosif Stalin terefinden sevilmeyen bir sexs idi Stalin xefiyyenin alman menseli olmasi sebebinden ona cox guvenmediyini aciq sekilde ifade etmisdi Bu sebebden Zorge terefinden gonderilen melumatlar Stalin ucun ciddi ehemiyyet dasimirdi 1937 ci ilde SSRI daxilinde repressiya dalgasinin baslanmasi Zorgeni secim qarsisinda qoyur Xefiyye anlayir ki SSRI ye qayidandan sonra satqin damgasi ile gullelenecek Bu sebebden edilen butun tekliflere ve telebelere baxmayaraq Zorge Yaponiyada qalib sovetler ucun islemeye qerar verir 19 Muharibenin baslanmasi barede gonderilen mexfi melumat Redakte Almaniya Demokratik Respublikasi terefinden Rixard Zorge ucun hazirlanmis poct markasi 1976 Zorge Anti komintern pakti ve alman yapon pakti barede olan melumatlari sovet menbelerine oturmekde davam edirdi 1941 ci ilde sefirlik iscilerinin vasitesi ile Zorge Barbarossa emeliyyati barede melumat oyrenir Emeliyyatin texmini baslama tarixini bele oyrenen Zorge bu barede Moskvaya tecili raport gonderir Iosif Staline Yaponiyadan gonderilen gizli raport catdirilsa da Stalin buna ehemiyyet vermir ve Zorgenin melumatlarina inanmir Stalin Nasistlerin bele bir sehv etmeyeceyini dusunurdu 20 Molotov Ribbentrop paktinin imzalanmasi Ucuncu Reyx ile SSRI arasinda olan munasibetlerin aniden siddetli bir muharibeye cevirlmesi ehtimalini zeifledirdi Bezi menbeler Zorgenin Ucuncu Reyxin SSRI ye konkret hucum tarixi 22 iyun barede melumat verdiyi iddia etmekdedir Movzu ile bagli arasdirma aparmis Ikinci dunya muharibesi sahesi uzre tarixci Qolden Pranc Zorgenin konkret tarix vermediyini sadece texmini tarix kimi 20 iyunu gosterdiyini qeyd etmisdir 21 20 iyun tarixini Zorge Yaponiyada yerlesen Alman sefirliyinde herbi attase kimi calisan polkovnik leytenant Ervin Soldan oyrenmisdi 22 Xefiyye Ucuncu Reyxin SSRI ye hucum edeceyinden emin idi ve bu barede sovet orqanlarini zamaninda melumatlandirmisdi Ancaq konkret hucum tarixi barede Zorgenin qerarsiz qaldigi gorunmekdedir Ucuncu Reyx emeliyyata Herbi attase polkovnik leytenant Ervin Solun verdiyi tarixden 2 gun sonra basladi 1964 cu ilde sovet metbuatinda Zorgenin 1941 ci ilin 15 iyun tarixinde radio vasitesi ile gonderdiyi muharibe 22 iyunda baslayacaq xeberi yayimlandi 23 1990 ci ile qeder sovet menbelerinde yayimlanan xeberlerin kenardan elde edilmesinin mumkunsuzluyu sebebinden Pranc terefinden bu versiya inkar edilmisdir Staline Zorgenin sozugeden xeberi catdirilan zaman Stalin bele bir fikir seslendirmisdir Yaponiyada fabriklerin ve fahisexanalarin yaradilmasi ile mesgul olan bir eclaf var ve hemin eclaf 22 iyunda almanlarin bize hucum edeceyi barede mexfi melumat gonderir Menden buna inanmagimi gozleyirsiniz 24 Almanlarin 22 iyun tarixinde Barbarossa emeliyyatina baslamasi Zorgenin bu meselede haqqli oldugunu gosterdi Xefiyye sadece 2 gunluk bir ferqle hucumun tarixini soylemisdi 1941 ci ilin 14 sentyabr tarixinde Zorge terefinden novbeti bir mexfi melumat gonderilir Gonderilen melumatda Yaponiyanin bezi meseleler hell olunmadan SSRI nin serq serhedlerine hucum etmeyeceyi bildirilirdi Asagida olan uc bend bas tutmadigi muddetce yaponlarin SSRI erazisine daxil olmasi ehtimal edilmirdi Moskvanin Ucuncu Reyx quvveleri terefinden tutulmasindan sonra Sibirde vetendas muharibesinin basladilmali ve SSRI ni daxilden zeifledilmesi planina start verilmesinden sonra 25 Kvantunq ordusu olaraq adlandirilan Yaponiya ordusunun sayi SSRI nin Uzaq Serqde saxladigi herbi birlesmelerden uc defe cox olmasi xususi qeyd olunmusdu Mumkun manevr halinda hemin ordunun hucuma kececeyi gozlenilirdi Gonderilen melumatlarin deyeri SSRI ucun cox onemli idi Ucuncu Reyx quvvelerinin suretle irelilediyi bir dovrde imperiyanin uzaq serqde yerlesen herbi birlesmelerinin qerb erazilerinde yerlesen cebhe bolgelerine transfer edilmesi ile sovetler elave guc qazanmis oldu Konkret olaraq 8 diviziya 1 700 tank 1 500 den cox doyus teyyaresi Sibir ve Uzaq Serqden qerb cebhelerine kocuruldu Hemin texnikanin ve canli quvvenin xidmetinden 1941 ci ilin 2 oktyabr tarixinde bas tutan Moskva ugrunda doyusde genis istifade olunmusdur Zorge terefinden gonderilen bir diger muhum melumatin Stalinqrad doyusune tesir gosterdiyi ehtimal edilmekdedir Zorge gonderdiyi mexfi raportda Yaponiya ordusunun Uzaq Serqden hucuma kecmesi ucun Ucuncu Reyxin Volqa sahillerinde yerlesen her hansisa iri bir seheri tutmasini gozlediyini bildirmisdi 26 Xefiyye sovet menbelerini bu melumatlarla temin ederken Ucuncu Reyx terefinden xefiyyelik eden Ivar Lissner de Yaponiyada alman kesfiyyat teskilati olan Abver ucun calismaqda idi 27 Saxlanilma ve muhakime prosesi Redakte1941 ci ilde Ucuncu Reyxin Barbarossa emeliyyatina start vermesi Zorgenin Yaponiyada fealiyyet sahesinin daralmasi ile neticelenmisdi Yapon ve onlarla birge isleyen alman mutexessisler olke erazisinde SSRI maraqlari ucun xidmet gosteren boyuk bir cesus sebekesinin movcudlugu barede melumatli idiler Cesus sebekesinin fas edilmesi ve xefiyyelerin saxlanilmasi ucun gizli fealiyyetler icra olunurdu Xefiyyeler terefinden Moskvaya gonderilen radio siqnallarin ve gizli kriptolarin bir nece defe tutulmasi Zorgenin isini cixilmaz veziyyete salmisdi Tek istifadelik xetden gonderilen gizli mesajlarin sayinda keskin artim yapon mutexessislerini olkeden xarice melumat gonderenin tekce onlar olmadigina inandirdi Rixard Zorgenin serefine Berlinde xatire lovhesinin acilisi 1969 Kempeytay olaraq adlandirilan yapon gizli polis teskilati butun Yaponiyadan xarice gonderilen tek istifadelik xetti mesajlarin izine dusdu Basladilan emeliyyat qisa zamanda oz neticesini gosterir ve Hotsumi Ozaki 1941 ci ilin 14 oktyabr tarixinde hebs olunur Hebsden derhal sonra Ozakinin dindirilmesi baslanilir ve bununla da Yaponiyada fealiyyet gosteren boyuk bir sovet casusluq sebekesi ortaya cixarilmis olur Ozakinin saxlanilmasindan 4 gun sonra Rixard Zorge 1941 ci ilin 18 oktyabrinda Tokioda hebs olundu Novbeti gun Ucuncu Reyxin Yaponiyadaki sefiri Eugen Ottaya olke erazisinde gizli fealiyyet gosteren Rixard Zorge ve Maks Klausen adli sovet casuslarinin ele kecirilmesi ile bagli melumat verilir Zorgenin sovet cesusu oldugu mueyyenlesenden sonra Yaponiyada yerlesen Alman sefirliyinin emekdaslari ve sefir basda olmaqla bir cox adam casqinliq icerisinde idi Xefiyye her zaman ozunu alovlu nasist kimi gostermis ve Yaponiyada reyx ucun muhum olan sexslerin etimadini qazanmisdi Bu sebebden sefir Eugen Ott Zorgenin daha mexfi senedler barede melumatli oldugunu ve bu barede SSRI birliklerini melumatlandirdigina inanirdi Almanlarin subhelerine ve etirazlarina baxmayaraq mesele barede arasdirmalarin aparilmasi qerarin verilmesi yapon buroktarlarin nezaretinde idi 28 Baresinde hebs qerari cixarilan Zorge Suqamo hebsxanasina gonderilir Yaponlar Zorgenin alman menseli ve Nasional Sosialist Alman Fehle Partiyasinin uzvu olmasi sebebinden onun Abver agenti olduguna inanirdilar Abver terefinden yayimlanan melumatda Rixard Zorge adli bir xefiyyelerinin olmadigini elan etdiler Agir isgenceler altinda Zorge xefiyye oldugunu etiraf etse de SSRI ucun islediyini inkar etdi Yaponiya SSRI ye etdiyi muracietde sovetlerin ellerinde olan yapon cesuslarini Zorge ile deyismeye hazir olduqlarini bildirdiler SSRI terefinden verilen cavabda ise Rixard Zorge adli birinin onlara melum olmadigi bildirilir Edam cezasinin icrasi Redakte Rixard Zorgenin Tokio seherinde yerlesen mezari Rixard Zorge saxlanildigi hebsxanada 1944 cu ilin 7 noyabr tarixinde Tokio vaxti ile 10 20 de asilaraq edam edilir Hebsxana protokolunda edamin icrasi barede bele yazilmisdir dar agacindan cixarilandan sonra mehbus Rixard Zorgenin ureyi sekkiz deqiqe doyunub Hotsumi Ozaki ise hemin gun sadece Zorgeden bir qeder evvel asilaraq edam edilmisdi SSRI 1964 cu ile qeder Zorge adinda bir xefiyyelerinin oldugunu inkar etdi Xefiyyenin olumunden sonra bele uzun muddet sovetler terefinden inkar edilmesinin esas sebeblerinden biri kimi Stalin gosterilmekdedir Iosif Stalinin alman esilli xefiyyeye olan menfi munasibeti sebebinden Zorgenin olumunden sonraki 20 ilde bele onun baresinde danisilmamisdir Xefiyyenin olumunden sonraki illerde beynelxalq metbuatda nadir hallarda olsa da muxtelif reportajlar ve xeberler yayimlanir 29 Edamin ardindan Zorgenin cesedi saxlanildigi Suqamo hebsxanasinda mehkumlar ucun nezerde tutulmus umumi mezarliga defn edilir Sonralar xefiyyenin Almaniyada yasayan anasi Anna Klausenin seyleri ile cesed hebsxanadan cixarila bilir 30 Nesin yeni yeri kimi Tokionun Fuci semtinde yerlesen tama mezarligi secilir Rixard Zorgenin kullerinin saxlanildigi mezar bu gun bele burada yerlesmekdedir Olumunden sonra taninmasi Redakte Berlinde Rixard Zorgenin serefine adlandirilmis kuce Rixard Zorge movzusu olumunden sonraki on il erzinde demek olar ki tanidilmamisdir 1964 cu ile qeder Sovet Sosialist Respublikalari Ittifaqinda xefiyyenin inkar edilmesi Avropada baresinde cox melumatin olmamasi sebebinden Zorge qerb ucun ciddi maraq kesb etmirdi 1954 cu ilde alman rejissoru Veit Harlan terefinden Zorgenin heyatini ve fealiyyetini canlandiran Verrat an Deutschland azerb Almaniyaya xeyanet adli bedii film cekilir Harlan Jozef Gobbelsin sevimli rejissorlarindan hesab olunurdu ve 1940 ci ilde onun terefinden cekilmis nasist tebligatini gosteren Jud Suss filmi ile taninirdi Filmde Zorgenin sevgilisi rolunu canlandiran Kristina Soderbaum real heyatda rejissorun heyat yoldasi idi 1955 ci ilde kinoteatrlarda gosterilmeye baslanan film iki gunden sonra qadagan olunur Filmin yeniden numayis etdirilmesi bezi sehnelerin cixarilmasindan sonra mumkun olmusdur 31 1961 ci ilde xefiyye barede novbeti bir film Fransada cekilir Qui etes vous Monsieur Sorge azerb Siz kimsiniz cenab Zorge olaraq adlandirilan filmde bas rolu Tomas Holtzman canlandirmisdir Qerbi Almaniya Italiya ve Yaponiyanin birge istehsali olan film SSRI de boyuk meshurluq qazanir 1964 cu ilin 5 noyabr tarixinde Rixard Zorgenin olumunun 20 illiyi munasibeti ile Moskvada tedbir teskil olunur ve ona SSRI qarsisinda olan mustesna xidmetlerine gore Sovet Ittifaqi Qehremani adi verilir 32 Zorgenin dul qalmis yapon xanimi Hanako Ishi ucun sovetler terefinden ayliq maas baglanilir Hanako 2000 ci ilin iyul ayinda Tokiodaki evinde vefat edene qeder sozugeden maasi SSRI ve Rusiyadan almisdir 33 60 ci iller xefiyyenin Moskavada heykelinin yerlesdirilmesi ile de elametdar olur 1965 ci ilde Serqi Almaniyadan olan uc jurnalist terefinden Dr Sorge funkt aus Tokyo adli kitab yazilir Kitabda Zorge fasizme qarsi mubarize aparan umumi sovet alman qehremani kimi tesvir edilir 70 ci illerde xefiyye muxtelif dedektiv romanlarin ve komikslerin personajlari kimi tesvir olunur 1971 ci ilde genc oxucular ucun Polsada Wywiadowca XX wieku azerb XX esrin xefiyyesi adli kitab nesr olunur Usaq ve yeniyetmeler ucun nezerde tutulmus novbeti bir is manqaka Osamu Tezuka terefinden gelir Tezukanin hazirladigi Message to Adolf adli manqada Zorge ayrica personaj kimi gosterilir 2003 cu ilde sotland aktyorlarin istiraki ile Yaponiyada cekilen Xefiyye Zorge filmi serqde boyuk izleyici kutlesi terefinden izlenir 34 Zorge ve Azerbaycan Redakte Zorge parkinda yerlesen Rixard Zorgenin xatire memarliq kompleksine daxil olan heykel Sabuncu qesebesinde Rixard Zorgenin yasadigi evin divarina vurulmus xatire lovhesi Rixard Zorgenin xatiresinin eziz tutuldugu olkelerden biri de Azerbaycandir Xefiyyenin 1895 ci ilin 4 oktyabr tarixinde Azerbaycanin paytaxti Baki seherinde anadan olmasi ve sonraki illerde ozu terefinden yazilan xatirelerinde Azerbaycani xatirlamasi fakti da sozugeden munasibetlerin koklerinden xeber verir Usaq yaslarindan atasinin isi sebebinden Bakidan Berline kocen Zorge bir daha burani ziyaret ede bilmemisdir Zorge xatirelerinde Azerbaycan barede deyir Ozumu tamamile azerbaycanli hiss ede bilerdim bela burasindadir ki azerbaycanca bir soz bele danisa bilmirem 35 XX esrin en guclu xefiyyelerinden biri olan Zorgenin xatiresinin ebedilesdirilmesi istiqametinde ister Azerbaycan SSR doneminde isterse de Azerbaycan Respublikasi doneminde bir sira addimlar atilmisdir 1981 ci ilde Bakida heykelteras V Siqal ve arxitektor Mikayil Useynov terefinden Rixard Zorgenin xatire memarliq kompleksi insa edilir 36 Komplekse daxil olan heykel merkezde yerlesmekdedir Bundan elave Bakinin Nesimi rayonu erazisinde xefiyyenin adini dasiyan kuce de movcuddur Istinadlar Redakte 1 2 3 4 5 6 Brockhaus Enzyklopadie lt a href https wikidata org wiki Track Q237227 gt lt a gt lt a href https wikidata org wiki Track P5019 gt lt a gt 1 2 3 Gran Enciclopedia Catalana Grup Enciclopedia Catalana 1968 lt a href https wikidata org wiki Track P1296 gt lt a gt lt a href https wikidata org wiki Track Q2664168 gt lt a gt lt a href https wikidata org wiki Track Q18696256 gt lt a gt 1 2 3 Munzinger Personen lt a href https wikidata org wiki Track Q107343683 gt lt a gt lt a href https wikidata org wiki Track P1284 gt lt a gt 1 2 3 4 5 Zorge Rihard Bolshaya sovetskaya enciklopediya v 30 t pod red A M Prohorova 3 e izd M Sovetskaya enciklopediya 1969 lt a href https wikidata org wiki Track Q17378135 gt lt a gt 1 2 3 Bibliotheque nationale de France BnF identifikatoru aciq melumat platformasi 2011 lt a href https wikidata org wiki Track Q193563 gt lt a gt lt a href https wikidata org wiki Track Q19938912 gt lt a gt lt a href https wikidata org wiki Track P268 gt lt a gt lt a href https wikidata org wiki Track Q54837 gt lt a gt Kolesnikova M V Rihard Zorҝe M V Kolesnikova M S Kolesnikov tәrҹ Ҹ Mәmmәdov 1981 Hero of the Soviet Union Richard Sorge Khrono ru Richard Sorge Deakin Storry 1966 seh 23 Partial Memoirs of Richard Sorge Part 2 p 30 quoted in part by Prange according to whom Sorge was 11 when the family moved Prange 1984 and in full by Whymant according to whom Sorge was two years old at the time of the move Whymant 2006 seh 11 Whymant refers to a glimmering memory of this ambiance in the southern Caucasus as staying with Sorge for the rest of his life which rather suggests that two years old is a somewhat low estimate of Sorge s age at the time of the move Deakin Storry 1966 seh 23 24 quoted by Prange 1984 Prange 1984 Deakin Storry 1966 seh 63 Richard C S Trahair Encyclopedia of Cold War Espionage Spies and Secret Operations Greenwood Publishing Group 2004 ISBN 0 313 31955 3 Former Soviet spy Sorge s girlfriend Ishii dies Hede Massing This Deception New York 1951 p 71 quoted by Prange 1984 Whymant 2006 seh 40 43 His name is often spelt with an initial K but Clausen appears on his driving licence and as his signature Charles A Willoughby Shanghai Conspiracy New York 1952 photograph at p 75 referred to by Prange 1984 Bagley 2013 seh 159 160 http hnn us roundup comments 11994 html Prange 1984 seh 347 Obi Toshito ed Gendai shi Shiryo Zoruge Jiken Materials on Modern History The Sorge Incident Tokyo 1962 Vol I p 274 quoted by Prange 1984 I Dementieva and N Agayantz Richard Sorge Soviet Intelligence Agent Sovietskaya Rossiya 6 September 1964 quoted by Prange 1984 Stalin The Court of the Red Tsar London 2003 p 360 referred to in the Notes below as Sebag Montefiore Prange 1984 seh 407 Whymant 2006 seh 206 Juergen Corleis Always on the Other Side A Journalist s Journey from Hitler to Howard s End Juergen Corleis seh 59 ISBN 0 646 48994 1 Istifade tarixi 23 April 2012 Toland John 1970 The Rising Sun The Decline and Fall of the Japanese Empire 1936 1945 Random House seh 122 ISBN 0 394 44311 X Corkill Edan Sorge s spy is brought in from the cold Japan Times 31 January 2010 p 7 Interview with Sorge s defence lawyer Sumitsugu Asanuma conducted on Prange s behalf by Ms Chi Harada quoted by Prange 1984 Verrat an Deutschland at IKDB 2011 08 31 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2015 05 18 Heroes of the Soviet Union Sorge Richard Sakaida Henry Christa Hook 2004 Heroes of the Soviet Union 1941 45 Osprey Publishing seh 32 ISBN 1 84176 769 7 http www imdb com title tt0316665 Sebuhi Memmedli 2011 06 22 Muharibenin baslayacagini Staline xeber veren suraxanili balasi FOTO azerb lent az 2015 05 19 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2015 05 19 Rixard Zorgenin xatire memarliq kompleksi azerb gomap az 2015 05 19 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2015 05 19 Edebiyyat RedakteJohnson Chalmers An Instance of Treason Ozaki Hotsumi and the Sorge Spy Ring Stanford University Press 1964 paperback ISBN 0 8047 1766 4 Kirst Hans Helmut Death Plays The Last Card The tense brilliant novel of Richard Sorge World War II s most daring spy Translated From The German By J Maxwell Brownjohn Collins Fontana Paperback 1968 Hans Otto Meissner The Man with Three Faces Sorge Russia s Master Spy London Pan GP88 1957 1st Printing Mass Market Paperback Rimer J Thomas ed Patriots and Traitors Sorge and Ozaki A Japanese Cultural Casebook MerwinAsia 2009 paperback ISBN 978 1 878282 90 3 Contains several essays on the spy ring a translation of selected letters Hotsumi Ozaki wrote in prison and the translation of Junji Kinoshita s 1962 play A Japanese Called Otto Bagley Tennent 2013 Spymaster Startling Cold War Revelations of a Soviet KGB Chief New York Skyhorse Publishing ISBN 978 1 62636 065 5 Deakin F W Storry G R 1966 The case of Richard Sorge London Chatto amp Windus An early account by two leading British historians of the time It is informed by their differing perspectives Deakin being an authority on 20th century European history and Storry an authority on 20th century Japan Prange Gordon W Goldstein Donald M Dillon Katherine V 1984 Target Tokyo The Story of the Sorge Spy Ring New York McGraw Hill ISBN 0 07 050677 9 Whymant Robert 1996 Stalin s Spy Richard Sorge and the Tokyo Espionage Ring London I B Tauris Publishers ISBN 1 86064 044 3 Whymant Robert 2006 1996 Stalin s Spy Richard Sorge and the Tokyo Espionage Ring New York Palgrave MacMillan ISBN 1 84511 310 1Xarici kecidler Redakte Vikianbarda Rixard Zorge ile elaqeli mediafayllar var Vikisitatda Rixard Zorge ile elaqedar sitatlar var Senedli ve bedii filmlerRixard Zorge Menim vicdanim temizdir PORTRETLER azerbaycan dilinde Kto vy doktor Zorge filmi 1961 rus dilinde Sovershenno sekretno 114 Rihard Zorge rus dilinde Tajny Razvedki Rihard Zorge rus dilinde Zhivaya istoriya Rihard Zorge rus dilinde Xefiyye Zorge filmi alman dilinde Zorge baresinde olan saytlar Zorge barede yaradilmis sayt richardsorge com Rixard Zorge incesenet movzularinda kunstraumrichardsorge org Arxivlesdirilib 2016 03 14 at the Wayback MachineDigerBakili kesfiyyatci Rixard Zorgenin isi haqqinda senedlerden gizli qrifi goturuldu Yaponiyada Rixard Zorgenin isi haqqinda yeni senedler ictimaiyyete teqdim edilibMenbe https az wikipedia org w index php title Rixard Zorge amp oldid 6045287, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.