fbpx
Wikipedia

Quran

Quran (Qurani-Kərim, Qurani-Şərif) (ərəb.القُرآن‎‎ Əl-Quran) — Müsəlmanların əsas dini mətnlərini ehtiva edən kitab. İslam inancında Quran, Məhəmmədin doğru peyğəmbər olduğunu sübut edən ən vacib və ən böyük möcüzədir.

İslam dininin təlimlərinin əsas istiqamətlərini, davranış qaydalarını, o cümlədən qadağalarını özündə ifadə edən anlayış şəriət adlanır. İslam qanunlarının yaradılmasında hədis ilə əsas götürülür.

"Quran" kəliməsinin mənası "oxumaq", "qiraət etmək" deməkdir. Quran ləfzi və mənaları vəhyə istinad edən, qiraətiylə ibadət edilən, özünəxas xüsusiyyətləri olan Fatihə surəsi ilə başlayıb Nas surəsi ilə bitən səmavi kitabdır. Quranın özünəməxsus adı olan 114 surəsi və 6236 ayəsi var. Quranın ən uzun surəsi Bəqərə surəsi (286 ayə), ən qısa surəsi isə Kövsər surəsidir (3 ayə). Quranın ən uzun ayəsi Bəqərə surəsinin 282-ci ayəsidir.

İslamdan əvvəlki ərəblər ağaclar, quyular və dağlar haqqında hekayələr və mifologiyalar uydurur, Səfa, Mərva, Əbu Kubeys, Ərafat, Mina və Müzdəlifədə qayalar və dağlarla əlaqəli kultlar yaradırdılar. Quran bəzi ibadətləri ləğv etsə də, köklü ərəb müqəddəsliyi ilə ziddiyyət təşkil etmədi, əksinə bu mərasimləri böyük ölçüdə davam etdirdi.

Bəzən keçmişin təcrübələrini bilmədən Quranı anlamaq qeyri-mümkün olur; Tarixən insanlar aydan daha böyük bir zaman vahidi istifadə etməmişlər. "Mənim 200 yaşım var." deyən biri əslində illər yox, aylar sayırdı. Əslində 16 yaşında idi. "Biz Nuhu qövmünə göndərdik və əlli il xaricində min il dayandı." (əl-Ənkəbut 14) Bənzər bir problem, "O gün buzov açılır və səcdəyə dəvət ediləcəklər, ancaq buna imkanları yoxdur" ayəsini anlamaqda qarşılaşırıq (Qələm 42.) Tərcüməçilər tərəfindən "şalvar alovlanır" kimi tərcümə olunan "buzov açılır" ifadəsi, köhnə tanrı heykəlləri bir hədislə birlikdə nəzərdən keçirildikdə daha mənalı olur. Çünki bu tikililərdə sağ ayağı irəli və bir buzağı açıq olan heykəl, bu heykəlin tanrı heykəli olduğuna dəlil olaraq şərh olunur.

Nuh'un gəmisi, Zubdetü't-Tevarihdir. Gilqameş dastanı Tövratda və Quranda yenidən şərh edilmişdir.

Quranın yenə Quranda gələn bir çox adları vardır. Onun ən çox işlənilən və çox yayılan adı Qurandır. Digər adları isə aşağıdakılardır:

  • Əl-Kitab — Quranda 230-dəfə işlənir. Bəzi digər səmavi kitablar üçün də işlənilir.
  • Ümmül-Kitab — Ana kitab mənasına gələn. Bu ad Lövhü-Məhfuz və Fatihə surəsi üçün də işlənmişdir.
  • Əl-Furqan — Haqq ilə batili ayıran deməkdir. Furqan adı altı ayədə işlənir.
  • Əl-Huda — Hidayət edici deməkdir.
  • Əz-Zikr — Zikr həm zikr etmək, həm də şərəf və şərəfli olmaq mənalarına gəlir.

Quranın bunlardan başqa Tənzil, Haqq, Ruh, Burhan, Əziz, Şifa, Hikmət, Müheymin, Hablullah, Fasl, Bəyan və bir çox adları da vardır.

Patricia Crone və Michael Cook mətn və arxeoloji araşdırmalara əsaslanaraq "Məscidül-Həram" ın Məkkədə deyil, şimal-qərb Ərəbistan yarımadasında tapıldığını güman etdilər. Dan Gibson, ilk İslam məscidi və qəbiristanlıq istiqamətlərinin (qiblə) Petranı göstərdiyini, Məhəmmədin(s.a.v) ilk vəhylərini burada aldığını və İslamın burada qurulduğunu bildirdi. Quranda istifadə olunan dil əvvəlcə saf ərəb deyildi. "Quranın yazıldığı dövrdə", "yalnız Petra bölgəsində istifadə olunan bir ərəb dili quruluşundan" Quranda istifadə edildiyi görülür.

Aşağı petra; Arxeologiya və İslam tarixi tədqiqatçısı Dan Gibsonun tapıntılarına görə Petra Məhəmmədin ilk vəhyleri aldığı və ilk Qiblənin olduğu yer idi.

İnama görə, Quran 610-cu ilin Ramazan ayının Məkkə 'dəki Nur Dağı ndakı Hira Mağarası nda Muhəmmədə nazil olmağa başladı. Vəhy 13 Məkkə və 10 Mədinə il daxil olmaqla 23 il davam etdi.

Məkkə: Məkkə ayələri həcm baxımından Quranın 2/3 hissəsini təşkil edir. Bu dövrdə ayə və surələri dərhal yazmaq kimi bir tətbiq olmadığı üçün şifahi olaraq əzbərləndi. Ayələr növbəti köçə yaxın bir neçə il olan Mədinə dövrü olaraq təyin olunan yazı dövründə qeyd edildi. Bütün Quranın Məhəmməd sağlığında yazıldığı mübahisəlidir.

Şiə mənbələrində qeyd olunur ki, Məhəmmədin vəfatından sonra İmam Əli 6 ay ərzində Quranın surələrini ayəbəayə şəni-nüzul və səbəbi-nüzulla birlikdə yazıb. Bu kitab tamamlanan vaxt Quran hafizlərinin çox olması səbəb göstərilərək ona ehtiyacın olmaması vurğulanıb. Həmin kitab imamlardan bir-birinə ötürülüb.

Lakin müharibələr zamanı Quran hafizlərinin kütləvi şəkildə şəhid olması Quranın kitab kimi gələcək nəsillərə ötürmək zərurətini gündəmə gətirib. Bu səbəbdən Ömərin təklifi ilə Zeyd b. Sabitin başçılığı ilə İmam Əli, Osman, Übeyy b. Kab, İbn Məsud, Əbu Dərda kimi səhabələrdən meydana gələn bir komissiya qurulub. Çalışmalar nəticəsində Quran bir kitab halına gətirilib. İbn Məsudun təklifi ilə Qurana mushaf adı verilib. Bu mushaf Xəlifə Əbu Bəkirin yanında mühafizə olunmağa başlanıb.

Tarixi nüsxələr

Dünyadakı ən qədim Quran nüsxəsi (Daşkənd, Özbəkistan)
Quran, ultrabənövşəyi işıq altında "Sanaa 'əlyazmaları", U.V və X şüalarından istifadə edərək mətndə gözlə görülə bilməyən alt mətnlər və dəyişikliklər aşkar edilə bilər.

İlk dövrlərdə vəhy katibləri tərəfindən papirus, dəri və sümük üzərində yazılmış "Quran" ayələrinin ilk nüsxələri yoxdur.

Ma VI 165

Almaniyanın Tübinqen Universitetinin kitabxanasında "Quran layihəsi"nin (Coranica Project) tədqiqatçıları İslam Peyğəmbəri Məhəmmədin vəfatından təqribən 20–40 il sonra yazıldığı güman edilən, dünyanda ən qədim hesab edilə biləcək Quran nüsxəsi tapıblar.

Alimlər tərəfindən "Ma VI 165" kod adı ilə qeydə alınmış bu Quran nüsxəsi 656-cı ildə xəlifə seçildikdən sonra İslam dövlətinin mərkəzini Kufəyə köçürən İmam Əli ibn Əbi Talib vasitəsilə geniş yayılmış "Kufi xətti" ilə yazılıb. "Medieval Histories Magazine"-in ("Orta əsrlər tarixi" jurnalı) hesablamalarına görə, bu əlyazma 95,4% statistik ehtimalla 649–675-ci illərə aid edilə bilər.

Əlyazmanın yaradıldığı zaman kəsiyi İmam Əlinin az saylı yazıb-oxuya bilən ilk müsəlmanlardan olması faktı ilə birləşdirildikdə onun İmama aid olması barədə çox böyük ehtimal yaranır. Bu ehtimal Peyğəmbərin vəfatından sonra sayılıb-seçilən müsəlman liderləri arasında İmam Əlinin Quranı bütünlükdə əzbərləyən və "Hafiz" olan yeganə şəxs olması ilə də dəstəklənir.

Paralel hekayələr; Quranda 136 dəfə istifadə olunan Musa nın Nildən xilas olması Alma-Tadema, Akkad kralı Sargon üçün oxşar bir hekayədir. (Kasas 7–9 / Çıxış 1; 15–22).

Bu əlyazmanın 1339-cu ildən qorunaraq dövrümüzə gəlib çata bilən yüksək keyfiyyətli perqament (heyvan dərisi) üzərində yazılması göstərir ki, bu sənəd rəsmi məqsədlər üçün — çox güman ki, İmam Əlinin İslam dövlətinin işi ilə əlaqədar yaradılmışdır.

Əlyazma Almaniyada nümayişə çıxarılacaq. Belə ki, Universitet kitabxanasının elanında deyilir: "Üzümüzə gələn payız aylarında perqament nümunələrimizdən biri Antverpdə yerləşən Hendrik Konsayns İrsi Kitabxanasında "Müqəddəs yazılar — Müqəddəs Məkanlar. Yəhudilik, Xristianlıq, İslam" sərgisində ictimaiyyət üçün nümayiş etdiriləcək. Bu, yeni tapıntıların geniş auditoriyanın diqqətinə çatdırılması üçün əla bir imkan olacaq."

Universitet nümayəndəsi Dr. Yeva Mira Yusif-Qrobun bildirdiyinə görə, Quran layihəsində "computatio radiocarbonica" adlı modul da var ki, burada Quranın ən qədim nüsxələrinin palaeoqrafik analizi və yaşının müəyyən edilməsi radiokarbon analizi kimi elmi üsullarla həyata keçiriləcək.

"Ma VI 165" kod adlı bu əlyazma İsra surəsinin 37-ci ayəsindən Yasin surəsinin 57-ci ayəsinə qədər olan bir hissəni özündə ehtiva edir.

Bu günə qədər ən qədim Quran əlyazması 671-ci ilə aid Səna əlyazması hesab edilirdi. Bu tapıntı ilə 649–675-ci illər arasında yazıldığı məlum olan "Ma VI 165" əlyazması "ən qədim əlyazma" adına şərik çıxmış oldu. Hətta "Ma VI 165" əlyazmasının ən qədim hesab edilməsinə bir çox sübutlar var ki, onlardan biri də yazının Hicazi üslubda (hərfləri sağa meyl etmiş üslubda) yazılmasıdır. Bu üslub da yazılmış nüsxələr hər zaman çox diqqət cəlb etmişdir, çünki sadəcə ən qədim nüsxələrdə rast gəlinir.

Şəriət

İslamda ibadət, davranış və cəzalarla əlaqəli dini qanun anlayışlarına və qaydalarına verilən ad. Qurana əsaslanan şəriət qanunları əsas mənbə kimi əsrlər boyu islam cəmiyyətlərini və bir çox məsələlərdə kişi və qadınlar arasında münasibətlər, müharibə, nikah, boşanma, irs mübadiləsi, şəhadətnamə kimi müəyyən edilmiş qaydalarla sosial həyatı tənzimləmişdir.

Klassik şəriət tətbiqlərindən bəzilərinə ciddi insan haqları pozuntuları daxildir.

İslam fiqhinin məzhəbləri Quranı dinin əsas mənbəyi hesab edirlər.

Şəriətın cinayət və cəza formaları aşağıdakılardır;

Zina: Quran görə, 100 çubuqla vurmaq. Əgər zinakar qadın cariyə isə Onun yarısıdır. Lakin, bir hədisə görə, evli olanlar üçün recm (daşlarla öldürmək) tətbiq edilir. Şəriət qanunlarında təcavüz (təcavüz) kimi bir cinayət yoxdur.

Oğurluq: Oğurluq aktında sağ tərəfdən başlayaraq, əllərindən biri kəsilir.

Kazf: Zinanın ismətli qadına aid edilməsi 80 çubuqlarla cəzalandırılır və onun ifadələri qəbul edilmir. (Həmçinin bkn: hadisə İfk)

Yol kəsilməsi: Hərəkətlərinin növünə və ağırlığına görə sağ əl və sol ayaqların çarpaz kəsilməsi, həbs vəya sürgün cəzaları verilir.

Özgünlüyünün qorunub saxlanmasına inam

Sənə əlyazmaları, Stanford '07 ikili əlyazmasının sağ səhifəsi. İkiqat qat Quranın ilk mətninə edilmiş əlavələri və bugünkü Quranla fərqləri ortaya qoyur.

Quran özü buna görə deyir:

{{{1}}}

إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ


Həqiqətən Quranı Biz nazil etdik və onun qorunub-hifz olunması da Bizim öhdəmizdədir.

Başqa bir ayədə isə deyir:

{{{1}}}

وَإِنَّهُ لَکِتَابٌ عَزِیزٌ لَا یَأْتِیهِ الْبَاطِلُ مِن بَیْنِ یَدَیْهِ وَلَا مِنْ خَلْفِهِ تَنزِیلٌ مِّنْ حَکِیمٍ حَمِیدٍ


Bu, şübhəsiz izzətli və məğlubedilməz bir kitabdır, heç növ batil — nə arxadan, nə də öndən ona yol tapa bilməz. Çünki o, hikmətli və tərifə layiq olan Allah tərəfindən nazil edilmişdir.

Quran müsəlmanlar arasında yazılıb və onun ən qədim nüsxələri də idikilərlə birdir bunun nədənlərindən aşağıda deyilir:

Sayı 14 nəfərdən 400 nəfərə qədər qeyd olunan Quran katibləri (kuttabi vəhy) hər bir ayə nazil olan kimi dərhal onu qeyd edib əzbərləyirdilər.O dövrdə Quran qiraəti ən böyük ibadətlərdən hesab olunurdu, müsəlmanlar gecə-gündüz onu qiraət və tilavət edirdilər. bundan əlavə, Quran İslamın Əsas Qanunu və müsəlmanların həyat ayini olmaqla, onların həyatının bütün dövrlərinə nəzarət edirdi. Müsəlmanlara görə Əql qəti şəkildə hökm edərək deyir ki, belə bir kitabın təhrif edilməsi, ona bir şeyin artırılıb-azaldılması qeyri-mümkündür. İslam rəvayətlərində və imamlar-dan nəql olunan hədislərdə Quranın əsalət, tamamlıq və təhrif olunmamasına dair təkidlər edilmişdir

Əli deyir:

{{{1}}}

اَنْزَلَ عَلَیْکُمُ الْکِتَابَ تِبْیانً لِکُلِّ شَیْءٍ وَ عَمَّرَ فَیکُمْ نَبِیَّهُ اَزْمانًا حَتَّی اَکْمَلَ لَهُ وَ لَکُمْ فِیمَا اَنْزَلَ مِنْ کِتَابٍ دِینَهُ الَّذِی رَضِیَ لِنَفْسِهِ


Allah-Taala hər bir şeyi bəyan edən Quranı nazil etdi və Peyğəmbərə siz ümmət arasında o qədər ömür verdi ki, Quranın vasitəsi ilə Öz dinini sizin üçün kamil etmiş olsun. Nəhcül-bəlağənin xütbələrinin çoxunda Qurandan söhbət açılmışdır, amma heç bir yerdə onun təhrif olunmasına azacıq belə, işarə yoxdur; üstəlik Quranın kamil və tamam olması aşkar şəkildə bəyan olunmuşdur.

Məryəm Xurma ağacını təzə xurma üçün silkələyir, Yalançı-Matta İncildə deyilən əfsanə Quranda təkrarlanır.
Doqquzuncu imam həzrəti Məhəmməd Təqi bir hədisdə öz dostlarından birinə, camaatın haqq yolundan çıxması ilə əlaqədar xitab edərək dedi:

{{{1}}}

وَ کَانَ مِنْ نَبْذِهِمُ الْکِتَابَ اَنْ اَقَامُوا حُرُوفَهُ وَ حَرَّفُوا حُدُودَهُ


Camaatın bir qrupu Qurani-məcidi boşlamış, sözlərini düzgün oxuduqları halda onların məfhumlarını təhrif etmişlər.

Bu və bu kimi digər hədislərə baxaraq belə başa düşülə bilər ki, Quranın sözləri toxunulmaz qalmış və yalnız məna baxımından onda təhrifə yol verilmişdir.

Buradan mühüm bir məsələ aydınlaşır: əgər bəzi rəvayətlərdə təhrifdən söz açılmışsa da, məqsəd onun məna baxımından təhrif olunması, şəxsi rəy əsasında təfsir edilməsidir, amma ibarə və kəlmələrində olan təhrif deyildir.

Başqa baxımdan Şiə imamlarından rəvayətlər var ki, quranın təhrif olunmaması və onun həmişə təhrifsiz qalacağına görə dəlalət edir:

{{{1}}}

اَعْرِضُوهُمَا عَلَی کِتَابِ اللهِ فَمَا وَافَقَ کِتَابَ اللهِ فَخُذُوهُ وَ مَا خَالَفَ کِتَابَ اللهِ فَرُدُّوهُ


Bizim sözlərimizin, rəvayətlərimizin düz olub-olmamasını bilmək üçün, xüsusilə onların arasında təzad göründüyü zaman onları Quranla tutuşdurun: Qur’anla uyğun gələnlər düzgündür, ona əməl edin. Quranla müxalif olanları isə boşlayın!

Sünni və şiə mənbələrinin çoxlu yerlərində nəql olunan "Səqəleyn" hədisinə əsasən, Məhəmməd peyğəmbər demişdir:

{{{1}}}

اِنِّی تَارِکٌ فِیکُمُ الثَّقَلَیْنِ کِتَابَ اللهِ وَ عِتْرَتِی اَهْلَ بَیْتِی مَا اِنْ تَمَسَّکْتُمْ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا


Mən sizin aranızda iki ağır, qiyimətli əmanət qoyub gedirəm: Allahın Kitabı və mənim İtrətim (Əhli-Beyt). Əgər Onlara sarılsanız, məndən sonra heç vaxt yolunuzu azmayacaqsınız.

Bu hədisə baxaraq şiələr belə düşünürlər ki:

Bu dolğun mənalı hədis gözəl şəkildə çatdırır ki, Quran və Əhli-beyt insanların Qiyamət gününə qədər hidayət olunması üçün çox mötəbər bir sığınacaq yeridir. Əgər Quranda təhrifə yol verilmiş olsaydı, onda camaat üçün necə sığınacaq yeri ola bilərdi?! Camaat zəlalətdən necə xilas ola bilərdi.?!

Quran, XII əsr
Makedoniyalı İskəndəri Amon buynuzları ilə Misir fatehi kimi təsvir edən sikkə. İskəndər Misirdə Qoçlu Amon tanrısının oğlu yəni, tanrı sayılır. Quran təfsirçilərinin əksəriyyəti Zülqərneynin İskəndər olduğu qənaətindədirlər.

Qurani Kərimin ifadə etdiyi üslub, ifadə və təsvir imkanlarını dərk etmək üçün Quran Elmlərində də müəyyən dərəcədə ixtisaslaşmaq lazımdır. Çox vaxt təfsir və tərcümələrdə mətnə bağlılığın, orijinallığın qorunub, saxlanılmamasında əsl səbəb Quran Elmlərində müəyyən dərəcəyə çatmadan Ondan məna, hökm çıxarılmasındadır. Qurani Kərimin bu geniş imkanlarını əldə etmək üçün Onun dillə olan əlaqəsini, ərəb dili üzərində təsiri və eyni zamanda ondan təsirlənməsi yaddan çıxarılmamalıdır. Dinimizin, düşüncələrimizin özündə kəlam var, hətta bir izaha görə varlığın təməlində də kəlam var. Mövcudat sözdən sonra ortaya çıxdı və İzutsunun ifadəsi ilə "İslam Allah danışdığı vaxt ortaya çıxdı." Bir müsəlman tam da olmasa, məhz bu səbəblərlə dillə maraqlanmağa başlayır.

"Bilqeysın Kral Süleyman a səfəri". Edward Poynter, 1890. Tövrata görə, yeddi yüz arvadı və üç yüz cariyəsinin ahıl yaşında yanıltdığı və bütlərə ibadət etdiyi Süleyman, Quran kitabına insanlara, cinlərə və təbiətə hakim olan peyğəmbər bir padşah kimi daxil olur.

Əslində Qurani Kərimlə birbaşa əlaqəli olan bu elmlərin siyahısına alimlərimiz bəzən bütün elmləri əlavə edərək, Qurani Kərimdə bütün elmlər var deyə, ölçüsünü daha da geniş götürmüşlər. Bu mənada tez-tez istifadə olunan "Quran Elmləri" şəklindəki ifadənin ulumul-Quran məfhumunu ifadə etmədiyi üçün səhv tərif ola bilər. Məsələn astronomiya, riyaziyyat, biyologiya kimi elmlər Quran qaynaqlı olduğu halda, ümumi təsnifata görə Quran Elmlərindən deyil. İlkin Quran Elmləri kimi qeyd olunan, Təfsirin yaranmasını Rəsulullah ) həyatda olduğu müddətcə səhabələrin ayələrdən bilmədiklərini ona soruşması və davamlı olaraq ayələrdə, fikirləşməyə, dərk etməyə olan dəvətlərlə olduğu ifadə olunur. Termin kimi işlədilməsində Ulumul-Quran ifadəsinin nə vaxt başlaması haqqında fərqli görüşlər olsa da, ilk dəfə sistemli istifadə İbnul Cövziyyə aid "Fununul-əfnan fi uyuni ulumil-Quran" olaraq qəbul olunmuş və Quran Elmlərinin əksəriyyəti xüsusi şəkildə ifadə olunmuşdur. Sonralar mövzu üzərində mütəxəssisləşən Zərkaşi " Əl-Burhan fi ulumil Quran" və Süyuti "Əl-İtqan fi Ulumil Quran" adlı əsərlərini yazmışdır.

Yer mərkəzli və ya yerüstü kainat. C. Flammarion, Paris 1888 (Ksiloqrafiya), Kainatın Quranda Yer mərkəzli (yerüstü) kainat modeli olaraq təyin olunduğu düşünülür.
Cinlərin qara kralı Malik, Kitab'el Bulhan , 14. əsr. Malik Quranda cəhənnəm in gözətçisidir.

Quran Elmlərini təsnif edərkən ən mühümləri olan Zərkaşinin "Əl-Burhan" adlı əsəri bu mövzuda yazılan ən seçkin və geniş kitabdır. Kitab əhatəli amma müxtəsər,xülasəli şəkildə yazılmışdır. Müəllif Quranla əlaqədar elmlərlə ilə əlaqədar mövzuları 47 bölməyə ayırmış və hər bölmə haqqında zəruri məsələləri toplamışdır. İ.Süyuti də "Əl-İtqan Fi Ulumil-Quran" adlı əsərini əslində müəllimi kimi qəbul etdiyi Zərqaşinin əsərini bəyənərək bu cür adlandırmışdır. O islami elmlərlə əlaqədar səksənə yaxın mövzunu toplamışdır. Elmləri təsnif edərkən "Təfsir, İlmul Məani, Bəlağat, İlmul Bədi, Bədayiul-Quran, İcazul-Quran, Əmsalul-Quran, Əqsamul-Quran, Cədəlul-Quran, Fədailul-Quran, Xavassul-Quran, Qaraibut-Tefsir" v.s. bu kimi mövzulardan bəhs etmişdir. Bəhs etdiklərimiz Quran Elmləri ilə əlaqədar klassik üslubda işlənən və demək olar islam alimlərinin yönəldikləri, əhatə dairələrində olan bütün elmləri özündə bilrəşdirən əsərlərdir. 20. Əsrdə Qurani Kərim üzərində tədqiqatlara gəlincə, mütəxəssislər çox vaxt oryantalist və bu buna bənzər tənqidlərin hədəfinə çevrilən mövzulara daha çox yer ayıraraq, cüzi yanaşma ilə, tənqidlərə yönələn, Quranın bəzi yönlərini modern baxış tərzi ilə baxışdan keçirməyi əsas götürən, müasir bir dil istifadə edən ölçüdə daha çox əhatəli Təfsir tədqiqatları, mövzulara görə Təfsir tədqiqatları, Quranın məsəl və qıssalarını sosyoloji, pedaqoji, psixoloji…v.s. sosial elmlər çərçivəsindən tədqiq edən tərzdə, Təfsir tarixi və teoloji tədqiqat, Quranın aksion yönünə əsaslanan, filoloji, semantika ilə əlaqədar mövzular üzərində çalışmışlar.

Klassik Quran Elmlərindən müasir elmlərə qədər bəhs olunarkən bunlar məlum olduğu kimi sələf alimlərimizin elmə sərhəd qoymadan (yəni dini və dünyəvi elmlər təsnifatını aparmadan) toxunduqları mövzular dil elmləri, Quran ayələrinin dərk olunması yönündə tədqiqatlardan dövrümüzün sosioloji, pedaqoji, psixoloji, semantika, fəlsəfə və buna bənzər bir çox sahələrdə yazılan əsərlər qeyd oluna bilər. Əslində bütün elmlərin və sahələrin də ilahi qaynaqlı olmasına işarə edən ayəti kərimələr, peyğəmbərlərin miras olaraq qoyduqları təcrübə və ixtisaslar Qurani Kərimin birbaşa ya da, dolayı olaraq digər elmlərə də əks olunmasını ifadə edir. Çünki hər şeyi Quranda axtarmaqla deyil, hər bir elmə istiqamət, tərif və yaxud bir işarə tapmaqla dediyimizin şahidi ola bilərik.

Həqiqət və məcaz

Yunus və Balıq, İslam miniatürü. Aralıq dənizində gəmidən atılan, balıq tərəfindən udulan və Dəclənin kənarındakı Nineviyada sahilə atılan Midraşik İona əfsanəsi Quranda təkrarlanır

Kəlimələrin öz mənalarında işlənmələrinə həqiqət, başqa bir mənada işlənmələrinə də məcaz deyilir. Qurani Kərimdəki kəlimələr, öz mənalarında işləndikləri kimi, bəzən də məcazi mənalarında işlədilmişdir.

İslam alimlərinin çoxu Quranda məcazın varlığını qəbul, bəziləri isə inkar edirlər. İnkar edənlər fikirlərini belə əsaslandırırlar ki, məcaz bir şeyin ifadəsində çətinliyə düşüldüyündə başvurulan bir yoldur, Quran isə bundan uzaqdır.

Qurandakı məcaz iki qismə ayrılır: 1. Əqli məcaz və ya məcaz fi-tərkib; 2. Lüğəvi məcaz və ya məcaz-fil-müfrəd.

Əqli məcaza misal olaraq "Onların ticarəti kar vermədi" cümləsini göstərmək olar. Belə ki, buradakı "kar vermədi" və "ticarət" kəlimələri, məcazi mənada işlədilmişdir. Mənası budur: Onların hidayəti buraxıb, zəlaləti seçmələri özlərinə heç bir fayda gətirməz. Eləcə də, "Korla görən, iman gətirib yaxşı əməllər edənlərlə pislik edən eyni olmaz. Nə az düşünürsünüz!", yaxud "Heç korla görən və ya zülmətlə nur eyni ola bilərmi?!"

Lüğəvi məcaz misal olaraq yenə "Onlar barmaqlarını qulaqlarına soxurlar" cümləsini göstərmək olar. Belə ki, əslində, barmaqları qulağa soxmaq mümkün deyildir. Burada barmağın ucu nəzərdə tutulmuşdur. Dolayısıyla bu bir məcazi ifadədir.

Balıklıgöl, İbrahim atəşə atılan kimi İbrahimin tanrısı atəşi suya, yanan odunu balığa çevirdi.

Bir Urfa əfsanəsinə görə İbrahim bütləri qırır və Nəmrudla mübahisə edir. Nəmrud böyük bir katapult edir və köməkçilərinə atəş yandırmasını söyləyir. İbrahimi bu katapultla atəşə atırlar, amma o anda verilən bir əmrlə İbrahimin tanrısı atəşi suya, yanan odun parçalarını balığa çevirir. Quranda bu mövzuda ifadə: "Ey atəş! 'İbrahim üçün sərinlik və əmin-amanlıq ol!" dedik. " (əl-Ənbiya 66-70)

Yəmən, illik qısa musson yağışlarından qidalanan bir bölgə idi və bu yağışlardan faydalanmaq üçün o günlərin texnologiyası ilə çox sayda bənd tikildi. Bu bəndlər ibtidai mühəndisliyin məhsuludur və ehtimal ki, köhnəlmə, baxımsızlıq və ya müharibələrin səbəb olduğu ziyan səbəbiylə zədələnmiş və bunlardan biri olan Marib (Arim) bəndi çökmüş və bu çöküş bəzi əfsanələrin meydana gəlməsinə səbəb olmuşdur.

Quranda mövzuya yanaşma və ifadə yolu belədir:"Şəba torpağında bir ayə var idi: Sağda və solda iki bağ. Gözəl bir yer və bağışlayan Rəbb, Ona şükür edin! Lakin onlar üz çevirdilər, buna görə Arim daşqınını onların üstünə göndərdik". (Səba: 15-16)

Möhkəm və mütəşabih ayələr

Orta Şərq xalqları arasında zənginliyi ilə əfsanəvi Lidiya kralı Karûn, Luvr muzeyi. Quranda, Musa qövmündən var-dövləti ilə korlanmış bir adamdır.(Qəsəs surəsi, 76-82)
Əshab əl-Kahfın yaşadığına inanan onlarla mağaradan biri (Səlcuq / İzmir), Ən erkən nümunəsi Mahabharata'da olan əfsanəyə görə, yeddi nəfər, arxasında bir köpək olmaqla, Dünyanın nemətlərindən qaçmaq üçün krallıqdan və Dünyadan üz çevirir. Əfsanə Suruç rahibi Yakup tərəfindən Xristianlığa çevrildi.

Qurandakı ayələrin bir qismi məna baxımından açıq, digər bir qismi də birdən çox mənalı olub, anlaşılması başqa bir səbəbə bağlıdır.

Halal, haram, namaz, oruc kimi əhkamla əlaqəli olan ayələr, məna baxımından açıq olan ayələrdir. Bunlara "Möhkəm ayələr" deyilir. Gizliliyi olan ayələr isə mütəşabih ayələr adlanır.

"(Ya Rəsulum!) Sənə Kitabı (Quranı) nazil edən Odur. Onun (Kitabın) bir hissəsi (Quranın əslini, əsasını təşkil edən) möhkəm (mənası aydın, hökmü bəlli), digər qismi isə mütəşabih (çətin anlaşılan, dəqiq mənası bilinməyən, məğzi bəlli olmayan) ayələrdir. Ürəklərində əyrilik (şəkk-şübhə) olanlar fitnə-fəsad salmaq və istədikləri kimi məna vermək məqsədilə mütəşabih ayələrə uyarlar (tabe olarlar). Halbuki onların yozumunu (həqiqi mənasını) Allahdan (yaxud Allahdan və elmdə qüvvətli olanlardan) başqa heç kəs bilməz. Elmdə qüvvətli olanlar isə: " Biz onlara iman gətirdik, onların hamısı Rəbbimizin dərgahındandır", — deyərlər. Bunları ancaq ağıllı adamlar dərk edərlər."

"Bu ayələri möhkəm qılınmış bir kitabdır".

Nazil olma səbəbi (Əsbabul-Nüzul)

Bir neçə ayənin və ya bir surənin enməsinə səbəb olan bir sual və ya hadisəyə əsbabı nüzul deyilir.

Ayənin mənasının hökmünün doğru olaraq başa düşülməsində nüzül səbəbinin əhəmiyyəti böyükdür. Belə ki, Səhabələr ayələrin nüzül səbəblərini bildiklərinə görə mənalarını daha yaxşı başa düşürdülər. Baxmayaraq ki, hər ayənin nazil olma səbəbinin olduğunu iddia etmək olmaz, ayənin nüzül səbəbini bilmədikcə, onun tam olaraq başa düşülməsi mümkün deyil. Məsələn, Bəqərə surəsinin 158-ci ayəsi: "(Ey möminlər!) Həqiqətən, Səfa (dağı) və Mərvə (dağı) Allahın əlamətlərindəndir (ibadət nişanələrindəndir). Evi (Kəbəni) həcc və ya ümrə yolu ilə (qaydası ilə) ziyarət edən şəxsin bunları təvaf etməsində (ətrafına dolanmasında) heç bir günah yoxdur. Hər kəs (vacibdən əlavə) könüllü olaraq yaxşı bir iş görərsə, Allah (onun etdiyi yaxşı işdən) razı qalandır (əvəzini verəndir), (onu) biləndir".

əl Fatihə — Quranın birinci surəsi

Əgər bu ayənin nüzül səbəbini bilməsək, belə aydin olar ki, Həcc ziyarəti zamanı Səfa və Mərvənin arasında səy etmək vacib deyil. Amma həqiqətdə bu əməl həcc ziyarətinin rüknüdür və yerinə yetirilməsə, bu ziyarət batil olar.

Ayənin nazil olma səbəbi isə belədir:

Müsəlmanlar ilk dəfə İslami qaydada həcc ziyarətini yerinə yetirən zaman Səfa və Mərvənin hər birində bir büt qoyulmuşdu və müsəlmanlar səy edərkən bu bütlərin qarşısından keçməli idilər. Onlar bunun dogru olub-olmadığını bilmirdilər və ziyarətlərini batil edəcəklərini düşünürdülər. Ayənin nazil olması ona dəlalət etdi ki, o zaman bu işi görmələrində müsəlmanlar üçün heç bir günah yoxdur.

Nəsih-mənsuh

Nəsihin lüğət mənası izalə etmək, yox etmək, dəyişdirmək, nəql etməkdir. Bir termin olaraq isə bir ayənin və ya hədisin hökmünün, daha sonrakı bir ayə və hədislə ortadan qaldırmaq mənasına gəlir. Bir başqa tərif də: Dini bir hökmün, başqa bir dini dəlil ilə qaldırılmasıdır.

Nəshedən dəlilə nəsih, hökmü qaldırılan ayə və ya hədisə də mənsuh deyilir.

Bir ayədə nəsihlə əlaqəli olaraq belə buyrulur: "Biz (zaman, məkan və şəraitin tələbinə görə) hər hansı bir ayəni (ayənin hökmünü) ləğv edir və ya onu unutdururuqsa, ondan daha yaxşısını, yaxud ona bənzərini gətiririk. Allahın hər şeyə qadir olmasını bilmirsənmi?!".

Məsələn, "Şərq də, Qərb də Allahındır: hansı tərəfə yönəlsəniz (üz tutsanız) Allah oradadır. Şübhəsiz ki, Allah (öz mərhəməti ilə) genişdir, (O, hər şeyi) biləndir!" ayəsini "(Ya Rəsulum!) Biz sənin üzünün göyə tərəf çevrildiyini görürük, ona görə də səni razı olduğun qibləyə tərəf döndərəcəyik. İndi üzünü Məscidülhərama tərəf çevir! (Ey müsəlmanlar!) Harada olsanız (namaz vaxtı) üzünüzü oraya döndərin! Kitab verilmişlər bunun öz Rəbbi tərəfindən bir həqiqət olduğunu yaxşı bilirlər. Allah onların əməllərindən xəbərsiz deyildir" ayəsinin nəsh etdiyini görürük.

Yaxud, "Ey iman gətirənlər! Peyğəmbərlə (hər hansı bir iş barəsində) məxfi danışacağınız zaman bu danışıqdan əvvəl (ona hörmət əlaməti olaraq yoxsullara) sədəqə verin. Bu (əməl) sizin üçün (Allah yanında) daha xeyirli, daka pakdır. Əgər (sədəqə verməyə) bir şey tapmasanız (ürəyinizi qısmayın)." ayəsinin hökmü "Məgər siz (Peyğəmbərlə) məxfi danışmazdan əvvəl sədəqə verməkdən qorxdunuzmu? Madam ki, siz (bunu) etmədiniz (sədəqə vermədiniz) və Allah da tövbənizi qəbul buyurdu, onda namaz qılıb zəkat verin, Allaha və Onun Peyğəmbərinə itaət edin. Allah nə etdiklərinizdən xəbərdardır!" ayəsi vasitəsilə nəsx olunub.

Məhəmməd'in ilk vəhyi, Ələq surəsi, Osman dövründə hazırlanan Quran tənzimləmələrində 96-cı yerə qoyulmuşdur.

Ayə lüğətdə əlamət, ibrət, dəlil, nişan və yüksək bina kimi mənalara gəlir. Quranın hər cümləsi: bir həqiqət nişanəsi, ibrətverici bir öyüd olduğu üçün ayə adını almışdır.

Ayələrin sayı haqqında fərqli rəqəmlər verilməkdədir. Ayələrin sayı Nafiyə görə 6217, Şeybəyə görə 6214, kufəlilərə görə 6236, misirlilərə görə 6219, Müfəssir Zəməxşəriyə görə isə 6666-dır.

Surə

Surə kəlməsi dərəcə, yüksək rütbə, şərəf, gözəl bina kimi mənalara gəlir. Bir termin olaraq surə Quranın ən az üç ayədən meydana gələn bölümlərindən hər birinə verilən addır.

Quranda 114 surə vardır. Hicrətdən öncə Məkkədə 86 və Hicrətdən sonra Mədinədə 28 surə nazil olmuşdur. "Ey insanlar" deyə başlayan surələr Məkkədə, "Ey iman gətirənlər" deyə başlayan surələr və ayələr Mədinədə nazil olanlardır.

Quranın 114 surəsindən yalnız Tövbə surəsi "Bismillahir-rəhmanir-rəhim!"-lə başlamır. Buna baxmayaraq, Quranda "Bismillahir-rəhmanir-rəhim" kəlməsi 114 dəfə işlədilib. Belə ki, Nəml surəsinin 30-cu ayəsində Süleyman peyğəmbərin yazdığı məktub "Bismillahir-rəhmanir-rəhim"-lə başlayır.

Ayələrin tərtibi

Quranın bir endirilmə sırası var. Ayələr, surələr tam endirildikdən sonra Məhəmməd Cəbrayıl ilə Allahın nəzarəti altında bunu yığıb (Məkarim Şirazi ağanın fikrinə əsasən). Bəzi alimlərin fikrincə, nömrələmədə dəyişiklik var. Bununla belə, bütün məzhəblər Quranın təhrif olunmamasını yekdilliklə qəbul edir.

İlk və son nazil olan ayələr

İlk nazil olan ayələrin Ələq surəsinin 1–5-ci ayələri olduğu hesab edilir. Lakin MuddəssirFatihə surələrinin də bu ilk nazil olanlar arasında yer aldığına dair rəvayətlər vardır. Mədinədə ilk nazil olan surə Bəqərə surəsidir.

Ən son nazil olan ayələrin hansı ayə olduğu barəsində bir neçə görüş vardır. Aşağıda zikr edilən ayələrdən hər birinin ən son nazil olan ayə olduğu ehtimal edilir: Bəqərə surəsi 278 və ya 281-ci ayə, Nisa surəsi 176-cı ayə; Tövbə surəsi 128–129-cu ayələr; Nur surəsi 1–3-cü ayələr, Maidə surəsi 3-cü ayə. Bunların arasında ən çox ehtimal ediləni Maidə surəsinin 3-cü ayəsidir: "Mən bu gün sizin üçün dininizi kamilləşdirdim, sizə olan nemətimi tamamladım və İslamı sizin üçün din olaraq bəyəndim".


"Eyob", Leon Bonna (1880); Əyyubun hekayəsi, Sümeroloq Muazzez İlmiye Çığ a görə Şumer əfsanəsinin Tövrat uyğunlaşması idi.

Məkarim Şirazi deyir:

Hal-hazırda bütün dünya müsəlmanlarının əlində olan Quran eynilə Peyğəmbəri-Əkrəm-ə nazil olan Qurandır və onun hətta bir kəlməsi belə, artırılıb və ya azaldılmamışdır. Təfsir, üsuli-fiqh və s. elmlər sahəsində yazılan çoxlu kitablarda bu müddəaya dair aşkar mətləblər mövcuddur, əqli və nəqli dəlillər vasitəsi ilə də sübut olunmuşdur.bütün müsəlman alimlərinin — istər şiə, istərsə də sünnü — fikir birliyinə əsasən, inanırıq ki, Qurana heç bir şey əlavə edilməmişdir; eləcə də hər iki tərəfin (sünnü-şiə) mühəqqiqlərinin təqribən yekdil fikrinə əsasən, Qurandan heç bir şey azaldılmamışdır. Hər iki qrupdan olan çox az adamlar Qur’andan müəyyən bir şeyin azaldılmasına inanırlar ki, onların da sözləri məşhur İslam alimləri tərəfindən qəbul olunmur.

Quranın təhrif olunma iddiasını iki kitab və iki şəxs irəli sürüblər onların adı İbni Xətib Misrinin yazdığı "Əl-furqan fi təhrifil-Quran" kitabıdır ki, 1948-ci ilində nəşr olunmuş və Əl-Əzhər Universiteti vaxtında bu məsələni izləmiş, onun bütün nüsxələrini yığıb məhv etmişlər, lakin onun bir neçə nüsxəsi qanunsuz olaraq müəyyən şəxslərin əlinə düşmüşdür. Həmçinin, şiə mühəddislərindən olan Hacı Nurinin yazdığı "Fəslül-xitab fi təhrifi kitabi Rəbbil-ərbab" kitabı 1870-ə çap olunmaqla eyni zamanda dərhal Nəcəfi-Əşrəfin elmiyyə hövzəsinin şəxsiyyətləri tərəfindən inkar edilmiş, onun bütün nüsxələrinin toplanıb məhv edilməsi barəsində fətva verilmiş və onun cavabında çoxlu kitablar yazılmışdır. Bu kitaba cavab yazaraq onun nəzərlərini rədd edən böyük alimlərdən aşağıdakıların adını qeyd etmək olar:

Qəmər surəsindəki (Qiyamət günü yaxınlaşdı və ay bölündü …..) " şeir ifadələri Ayın göydə Məhəmmədin bir əl işarəsi ilə ikiyə bölünməsi şayiələri ilə birlikdə möminlər tərəfindən Məhəmmədin ən böyük möcüzələrindən sayıldı. (Quranın əlçatmaz ədəbi möcüzələri olaraq qəbul edilən ifadələr İmrul Kaysın şeirlərindədə istifadə olunan ifadələr idi.)
  • Müərrib Tehrani adı ilə məşhur olan Şeyx Məhmud ibni Əbil-Qasim (vəfat tarixi: 1313-cü h.q) "Kəşfül-irtiyab fi ədəmi təhrifil-Kitab" adlı bir kitab yazmışdır.
  • Əllamə Məhəmməd Hüseyn Şəhristani (vəfat tarixi: 1315-ci h.q) "Hifzül-kitabiş-şərif ən şübhətil-qovli bit-təhrif" adlı digər bir kitab yazaraq Hacı Nurinin "Fəslül-xitab" kitabını rədd etmişdir.
  • Nəcəfi-Əşrəfin elmiyyə hövzəsinin mühəqqiqlərindən biri olan Əllamə Bəlaği (vəfat tarixi: 1352-ci h.q) öz əsəri olan "Təfsiru alair-Rəhman" kitabında "Fəslül-xitab" kitabının rəddində nəzərə çarpacaq dərəcədə böyük bir fəsil ayırmışdır.
  • Məkarim Şirazi "Ənvarul-üsul" kitabında Qurani-məcidin təhrif olunmamağı ilə əlaqədar geniş bir bəhs aparmış, "Fəslül-xitab" kitabında qeyd olunan şübhələrə cavablar vermiş.
  • Hacı Nuri, Əllamə Bəlağinin dediyinə əsasən, zəif rəvayətlərə istinad etmişdir. Onun özü də kitabın çap olunmasından sonra peşman olmuş və Nəcəfi-Əşrəf elmiyyə hövzəsinin böyük şəxsiyyətləri bu işi onun aşkar səhvlərindən hesab etmişlər.
İran miniatür sənəti, 16-cı əsr: Zülqərneyn, cinlərin köməyi ilə Yəcuc və Məcuca qarşı bir sədd qurur. Hizqiyal kitabındakı "Məcucdan Yəcuc" ifadəsinə görə, Yəcuc bir şəxs, Məcuc isə onun torpağı idi. Əsrlər boyu "Yəcuc və Məcuc" şəxsiyyətlərə çevrildi, Vəhy kitabında isə "Yəcuc və Məcuc əhli".
Fəslül-xitab" kitabının nəşr olunmasından sonra onun müəllifinə o qədər hücumlar edildi ki, axırda məcbur qalıb özünü müdafiə etmək üçün bir risalə yazdı. Həmin risalədə Allahın Kitabının təhrif olunmamasını isbat etmiş və demişdir ki, mənim sözlərimdən yanlış nəticələr alınmışdır.

Əllamə Seyyid Hibətuddin Şəhristani deyir: Samirrada olduğum vaxtlar Mirza Şirazi oranı şiələrin elm və mərifət (maarif) mərkəzinə çevirmişdi. O, hər bir məclisə daxil olsaydı, Hacı Nuri və onun kitabının əleyhinə fəryad edərdi. Onun sözlərindən olan bəzi ifadələr hələ də yadımdadır…"

Hacı Nurinin "Fəslül-xitab" kitabında qeyd etdiyi rəvayətlər adları aşağıda qeyd olunan üç ravidən toplanmışdır ki, onlar ya yanlış əqidəli, yaxud yalançı, yaxud da vəziyyəti məlum olmayan insanlardır: Əhməd ibni Məhəmməd Səyyari əqidəsi xarab və azğın olan adam, Əli ibni Əhməd Kufi yalançı, Əbül-Carud da vəziyyəti məlum olmayan, yaxud rədd olunan şəxsdir.

Bütün bunlarla yanaşı Əhli-Sünnənin sihahlarında səhih hesab edilən hədislərə əsasən aydın olur ki, II xəlifə Ömər bin Xəttab Quranda "rəcm ayəsi" nin olduğu iddia edib. Lakin həmin iddia o zaman digər heç bir səhabə tərəfindən təsdiq edilmir və Qurana daxil edilmir. Bəziləri tərəfindən iddia olunur ki, guya belə bir ayə olub, lakin onun tilavəti nəsx olunub:

Abdullah ibn-Abbas deyir: Ömər minbərin üstündə əyləşdi. Müəzzinlər susduqdan sonra durdu və Allaha şükr və sənadan sonra dedi: Mənə nəsib olan məqaləni sizə deyirəm. Bilmirəm, bəlkə də əcəlim yaxındadır. Kim onu dərk edib, başa düşərsə və kim onu anlamamaqda qorxarsa məni yalanda günahlandıranların heç birini halal etmirəm.

Həqiqətən Allah Məhəmmədi haqq olaraq göndərmişdir. Ona kitab nazil etmişdir. Allah-təalanın nazil etdiklərindən biri də rəcm ayəsi idi. Biz onu oxuyub, dərk edib, başa düşmüşük. Allahın Rəsulu rəcm edib və biz də ondan sonra rəcm etmişik. Qorxuram ki, bir zaman gələ və insanlar deyə: "Vallahi biz rəcm haqqında ayəni Allahın kitabında görmürük və beləliklə də, Allahın nazil etdiyi fərz əməli tərk etməklə doğru yoldan azalar. Rəcm isə Allahın kitabında haqq olduğu kimi evli olan kişi və ya qadın zina etdikdə əgər buna dəlil, sübut olarsa və ya hamiləlik olarsa və ya hər hansı biri tərəfdən etiraf olarsa həyata keçirilir".

Quranı Azərbaycan dilinin orta əsr variantına tərcümə edənlər:

  • Uzun Həsən Quranı türk dilinə (Azərbaycan dilinə) tərcümə etdirmişdir.

Quranı Azərbaycan dilinə tərcümə edənlər:

  • Quran və Dilə aid, Dücanə Cündioğlu, İstanbul, 2005
  • Bəqərə 2/118, 219,221, 266, Nisa 4/82, Nahl 16/44, Muminun 23/68
  • Abdülhamid Birişık, Quran Elmləri, DİA, XXVI/401–4
  • Məhəmməd Hadi Mərifət, Quran Elmləri, İstanbul, s. 18–9, İstanbul
  • Cəlaləddin Abdurrahman Əs-Süyuti, Əl-İtqan Fi Ulumil Quran, İstanbul, 1987
  • Xəlil Çiçək, 20.Əsrdə Quran Elmləri Tədqiqatlırı, İstanbul, 1996
  1. Handbook of Islamic Marketing, Page 38, G. Rice — 2011
  2. Yuya's titles included "Overseer of the Cattle of Amun and Min (Lord of Akhmin)", "Bearer of the Ring of the King of Lower Egypt", "Mouth of the King of Upper Egypt", and "The Holy Father of the Lord of the Two Lands", among others. For more see: Osman, A. (1987). Stranger in the Valley of the Kings: solving the mystery of an ancient Egyptian mummy. San Francisco: Harper & Row. pp.29–30
  3. Dan Gibson: Qur'ānic Geography (2011
  4. (PDF). 11 dekabr 2013 tarixində (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:15 may 2013. (#invalid_param_val)
  5. [ölü keçid] [ölü keçid]
  6. Britannica.com. Yoxlanılıb: 12 yanvar 2015
  7. . 3 yanvar 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:27 dekabr 2007. (#invalid_param_val)
  8. (azərb.). az.313news.net. 2014-11-20. 2015-01-01 tarixində . İstifadə tarixi:2015-01-01.
  9. Nisa Suresi, 25. ayet
  10. . 3 may 2012 tarixində . İstifadə tarixi:2 oktyabr 2020.
  11. . 9 oktyabr 2013 tarixində . İstifadə tarixi:2 oktyabr 2020.
  12. Hicr,
  13. Fussilət,
  14. Farsca
  15. Nəhcül-bəlağə, 86-cı xütbə
  16. Leirvik 2010, pp. 33–34.
  17. "Kafi", 8-ci cild, səh.53.
  18. "Kafi", 8-ci cild, səh.53.- istinada əsasən.
  19. "Vəsailuş-şiə", 18-ci cild, səh.80
  20. "Biharul-ənvar", 36-cı cild, səh.331
  21. Əlavə məlumat almaq üçün "Ənvarul-üsul" kitabına (2-ci cild) müraciət edə bilərsiniz.
  22. . 11 iyun 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:17 aprel 2012. (#invalid_param_val)
  23. http:/ /wikiislam.net/wiki/The_Geocentric_Qur'an
  24. Bəqərə,
  25. Mumin,
  26. Rəd,
  27. Alimlər burada korla görənin kafirlə mömin, zülmətlə nurun isə küfrlə imanın məcazi mənası olduğu qənaətindədirlər.
  28. Hud surəsinin 24-cü ayəsində də buna işarə olunur: "Bu iki tayfanın (kafirlərin və möminlərin) vəziyyəti korla karın, görənlə eşidənin vəziyyəti kimidir. Onlar eyni ola bilərlərmi?! Məgər ibrət almırsınız?"
  29. ; Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Merkezi; Erişim Tarihi: 25 Aralık 2015
  30. Pieter W. van der Horst; "Pious Long-Sleepers in Greek, Jewish, and Christian Antiquity
  31. Ali-İmran,
  32. Hud,
  33. Təfsir üsulu s.122
  34. Bəqərə,
  35. Bəqərə,
  36. Bəqərə,
  37. Mucadələ,
  38. Mucadələ,
  39. M.İlmiye Çığ. İbrahim Peygamber s. 19.
  40. Nasir məkarimi şirazi-On mühüm məsələ barəsində islam alimlərinin nəzəri-Quran təhrİf olunmayıb! Bölməsi
  41. Nasir məkarimi şirazi-On mühüm məsələ barəsində islam alimlərinin nəzəri-Tərcüməçi: Məsum Əlizadə-Naşir: Fəcre Quran-Çap tarixi: 2007-İkİ qrupdan olan İkİ kİtab Bölməsi
  42. "Alaur-Rəhman", 1-ci cild, səh.25.
  43. "Alaur-Rəhman", 2-ci cild, səh.311
  44. "Əz-zəriə", 16-cı cild, səh.231
  45. "Burhani rovşən", səh.143
  46. Bu üç nəfərin vəziyyəti ilə tanış olmaq üçün "Ricali Nəcaşi", "Fehresti Şeyx" və digər rical kitablarına müraciət edə bilərsiniz.
  47. Söylənilən ayənin mətni isə belə qeyd olunur: "Qoca kişi və qoca qadın zina edərlərsə onların ikisini də daş-qalaq edin hökmən". Sunən Əbi-Davud
  48. Səhih-Buxari. Cild 8, səh 539. "Kitabul-muharibinə min əhli-kufr"; "Rəcm hubla minəz-zina" babı.
  49. İlhan Erdem, Kazım Paydaş. "Ağqoyunlu dövləti tarixi. Siyasət‐təşkilat‐kültür". Ankara, 2007. Ss. 208‐209
  50. Nazim Nəsrəddinov (2015-12-02). (azərb.). zim.az. 2015-12-14 tarixində . İstifadə tarixi:2015-12-14.
  51. (azərb.). azadliq.info. 2012-07-20. 2015-12-14 tarixində . İstifadə tarixi:2015-12-14.
  52. İlkin Məmmədov. (azərb.). az.shabestan.ir. 2015-12-14 tarixində . İstifadə tarixi:2015-12-14.
  53. (azərb.). az.trend.az. 2014-04-01. 2015-03-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:2015-03-07.
  54. К.Орхан (2014-04-01). (rus). salamnews.org/ru. 2015-03-07 tarixində . İstifadə tarixi:2015-03-07.
  55. (azərb.). science.az/az. 2014-04-07. 2015-03-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:2015-03-07.
  56. Kitab Əl-Bəyan fi Təfsir Əl-Quran: 3-cü nəşr: 2-ci cild: ərəb., fars / Mütərcim Şeyxul-İslam Məhəmməd Həsən Mövlaza Deyi-Şəkəvi.-B.: Azərnəşr, 1990.-492 s.; 24 sm.-Q.y., n. y.-(90–751)
  57. Nəriman Qasımoğlu, Qur'ani-Kərim, Bakı, Azərbaycan nəşriyyatı, 1993, 368 səh.
  58. * 2006-cı il: Ağabala MehdiyevDürdanə Cəfərli<ref>Qurani Kərimin Azərbaycan dilinə tərcümə və şərhi, Bakı, Nurlar, 2006, ISBN 9952-426-46-1
  59. Qurani Kərim və Azərbaycan dilində mənaca tərcüməsi, Beşinci nəşr, Bakı, Şərq-Qərb, 2009
Vikimənbədə ar:القرآن_الكريم ilə əlaqəli məlumatlar var.
Vikimənbədə Quran ilə əlaqəli məlumatlar var.
  • (azərb.). anspress.com. 2014-11-21. 2016-10-24 tarixində . İstifadə tarixi:2016-10-07.
  • Aytəkin Alxaslı (2017-06-30). (azərb.). istipress.com. 2017-07-01 tarixində . İstifadə tarixi:2017-06-24.

Quran
quran, müsəlmanların, müqəddəs, kitabı, kərim, şərif, ərəb, الق, رآن, müsəlmanların, əsas, dini, mətnlərini, ehtiva, edən, kitab, islam, inancında, məhəmmədin, doğru, peyğəmbər, olduğunu, sübut, edən, vacib, böyük, möcüzədir, islam, dininin, təlimlərinin, əsas. Quran Muselmanlarin muqeddes kitabi Dil Izle Redakte Quran Qurani Kerim Qurani Serif ereb الق رآن El Quran Muselmanlarin esas dini metnlerini ehtiva eden kitab Islam inancinda Quran Mehemmedin dogru peygember oldugunu subut eden en vacib ve en boyuk mocuzedir Islam dininin telimlerinin esas istiqametlerini davranis qaydalarini o cumleden qadagalarini ozunde ifade eden anlayis seriet adlanir Islam qanunlarinin yaradilmasinda hedis ile esas goturulur 1 Quran kelimesinin menasi oxumaq qiraet etmek demekdir Quran lefzi ve menalari vehye istinad eden qiraetiyle ibadet edilen ozunexas xususiyyetleri olan Fatihe suresi ile baslayib Nas suresi ile biten semavi kitabdir Quranin ozunemexsus adi olan 114 suresi ve 6236 ayesi var Quranin en uzun suresi Beqere suresi 286 aye en qisa suresi ise Kovser suresidir 3 aye Quranin en uzun ayesi Beqere suresinin 282 ci ayesidir Islamdan evvelki erebler agaclar quyular ve daglar haqqinda hekayeler ve mifologiyalar uydurur Sefa Merva Ebu Kubeys Erafat Mina ve Muzdelifede qayalar ve daglarla elaqeli kultlar yaradirdilar Quran bezi ibadetleri legv etse de koklu ereb muqeddesliyi ile ziddiyyet teskil etmedi eksine bu merasimleri boyuk olcude davam etdirdi 2 Bezen kecmisin tecrubelerini bilmeden Qurani anlamaq qeyri mumkun olur Tarixen insanlar aydan daha boyuk bir zaman vahidi istifade etmemisler Menim 200 yasim var deyen biri eslinde iller yox aylar sayirdi Eslinde 16 yasinda idi 3 Biz Nuhu qovmune gonderdik ve elli il xaricinde min il dayandi el Enkebut 14 Benzer bir problem O gun buzov acilir ve secdeye devet edilecekler ancaq buna imkanlari yoxdur ayesini anlamaqda qarsilasiriq Qelem 42 Tercumeciler terefinden salvar alovlanir kimi tercume olunan buzov acilir ifadesi kohne tanri heykelleri bir hedisle birlikde nezerden kecirildikde daha menali olur Cunki bu tikililerde sag ayagi ireli ve bir buzagi aciq olan heykel bu heykelin tanri heykeli olduguna delil olaraq serh olunur 4 5 Quranda adini bir sureye veren Yusuf ve Qardaslari Fironun huzurunda Ceyms Tisso Misir tarixcisi Ehmed Osman a gore firon Yuyanin hekayesi Tovratda ve Quranda Yusuf kimi xatirlanir 6 Mundericat 1 Quranin adlari 2 Quranin tarixi 2 1 Tarixi nusxeler 2 1 1 Ma VI 165 3 Islam cemiyyetindeki yeri 3 1 Seriet 3 2 Ozgunluyunun qorunub saxlanmasina inam 4 Mezmunu ve serhleri 4 1 Heqiqet ve mecaz 4 2 Mohkem ve mutesabih ayeler 4 3 Nazil olma sebebi Esbabul Nuzul 4 4 Nesih mensuh 5 Tenzimleme 5 1 Sure 5 2 Ayelerin tertibi 5 2 1 Ilk ve son nazil olan ayeler 6 Muselmanlarin Qurana baxislari 7 Tercumesi 8 Edebiyyat 9 Istinadlar 10 Xarici kecidlerQuranin adlari Redakte Nuh un gemisi Zubdetu t Tevarihdir Gilqames dastani Tovratda ve Quranda yeniden serh edilmisdir 7 Quranin yene Quranda gelen bir cox adlari vardir Onun en cox islenilen ve cox yayilan adi Qurandir Diger adlari ise asagidakilardir El Kitab Quranda 230 defe islenir Bezi diger semavi kitablar ucun de islenilir Ummul Kitab Ana kitab menasina gelen Bu ad Lovhu Mehfuz ve Fatihe suresi ucun de islenmisdir El Furqan Haqq ile batili ayiran demekdir Furqan adi alti ayede islenir El Huda Hidayet edici demekdir Ez Zikr Zikr hem zikr etmek hem de seref ve serefli olmaq menalarina gelir Quranin bunlardan basqa Tenzil Haqq Ruh Burhan Eziz Sifa Hikmet Muheymin Hablullah Fasl Beyan ve bir cox adlari da vardir Quranin tarixi RedaktePatricia Crone ve Michael Cook metn ve arxeoloji arasdirmalara esaslanaraq Mescidul Heram in Mekkede deyil simal qerb Erebistan yarimadasinda tapildigini guman etdiler 8 Dan Gibson ilk Islam mescidi ve qebiristanliq istiqametlerinin qible Petrani gosterdiyini Mehemmedin s a v ilk vehylerini burada aldigini ve Islamin burada quruldugunu bildirdi 9 Quranda istifade olunan dil evvelce saf ereb deyildi Quranin yazildigi dovrde yalniz Petra bolgesinde istifade olunan bir ereb dili qurulusundan Quranda istifade edildiyi gorulur 10 Asagi petra Arxeologiya ve Islam tarixi tedqiqatcisi Dan Gibsonun tapintilarina gore Petra Mehemmedin ilk vehyleri aldigi ve ilk Qiblenin oldugu yer idi Inama gore Quran 610 cu ilin Ramazan ayinin Mekke deki Nur Dagi ndaki Hira Magarasi nda Muhemmede nazil olmaga basladi Vehy 13 Mekke ve 10 Medine il daxil olmaqla 23 il davam etdi Mekke Mekke ayeleri hecm baximindan Quranin 2 3 hissesini teskil edir Bu dovrde aye ve sureleri derhal yazmaq kimi bir tetbiq olmadigi ucun sifahi olaraq ezberlendi Ayeler novbeti koce yaxin bir nece il olan Medine dovru olaraq teyin olunan yazi dovrunde qeyd edildi 11 12 Butun Quranin Mehemmed sagliginda yazildigi mubahiselidir 13 Sie menbelerinde qeyd olunur ki Mehemmedin vefatindan sonra Imam Eli 6 ay erzinde Quranin surelerini ayebeaye seni nuzul ve sebebi nuzulla birlikde yazib Bu kitab tamamlanan vaxt Quran hafizlerinin cox olmasi sebeb gosterilerek ona ehtiyacin olmamasi vurgulanib Hemin kitab imamlardan bir birine oturulub Lakin muharibeler zamani Quran hafizlerinin kutlevi sekilde sehid olmasi Quranin kitab kimi gelecek nesillere oturmek zeruretini gundeme getirib Bu sebebden Omerin teklifi ile Zeyd b Sabitin basciligi ile Imam Eli Osman Ubeyy b Kab Ibn Mesud Ebu Derda kimi sehabelerden meydana gelen bir komissiya qurulub Calismalar neticesinde Quran bir kitab halina getirilib Ibn Mesudun teklifi ile Qurana mushaf adi verilib Bu mushaf Xelife Ebu Bekirin yaninda muhafize olunmaga baslanib Tarixi nusxeler Redakte Dunyadaki en qedim Quran nusxesi Daskend Ozbekistan Quran ultrabenovseyi isiq altinda Sanaa elyazmalari U V ve X sualarindan istifade ederek metnde gozle gorule bilmeyen alt metnler ve deyisiklikler askar edile biler Ilk dovrlerde vehy katibleri terefinden papirus deri ve sumuk uzerinde yazilmis Quran ayelerinin ilk nusxeleri yoxdur 14 Ma VI 165 Redakte Almaniyanin Tubinqen Universitetinin kitabxanasinda Quran layihesi nin Coranica Project tedqiqatcilari Islam Peygemberi Mehemmedin vefatindan teqriben 20 40 il sonra yazildigi guman edilen dunyanda en qedim hesab edile bilecek Quran nusxesi tapiblar Alimler terefinden Ma VI 165 kod adi ile qeyde alinmis bu Quran nusxesi 656 ci ilde xelife secildikden sonra Islam dovletinin merkezini Kufeye kocuren Imam Eli ibn Ebi Talib vasitesile genis yayilmis Kufi xetti ile yazilib Medieval Histories Magazine in Orta esrler tarixi jurnali hesablamalarina gore bu elyazma 95 4 statistik ehtimalla 649 675 ci illere aid edile biler Elyazmanin yaradildigi zaman kesiyi Imam Elinin az sayli yazib oxuya bilen ilk muselmanlardan olmasi fakti ile birlesdirildikde onun Imama aid olmasi barede cox boyuk ehtimal yaranir Bu ehtimal Peygemberin vefatindan sonra sayilib secilen muselman liderleri arasinda Imam Elinin Qurani butunlukde ezberleyen ve Hafiz olan yegane sexs olmasi ile de desteklenir Paralel hekayeler Quranda 136 defe istifade olunan Musa nin Nilden xilas olmasi Alma Tadema Akkad krali Sargon ucun oxsar bir hekayedir Kasas 7 9 Cixis 1 15 22 Bu elyazmanin 1339 cu ilden qorunaraq dovrumuze gelib cata bilen yuksek keyfiyyetli perqament heyvan derisi uzerinde yazilmasi gosterir ki bu sened resmi meqsedler ucun cox guman ki Imam Elinin Islam dovletinin isi ile elaqedar yaradilmisdir Elyazma Almaniyada numayise cixarilacaq Bele ki Universitet kitabxanasinin elaninda deyilir Uzumuze gelen payiz aylarinda perqament numunelerimizden biri Antverpde yerlesen Hendrik Konsayns Irsi Kitabxanasinda Muqeddes yazilar Muqeddes Mekanlar Yehudilik Xristianliq Islam sergisinde ictimaiyyet ucun numayis etdirilecek Bu yeni tapintilarin genis auditoriyanin diqqetine catdirilmasi ucun ela bir imkan olacaq Universitet numayendesi Dr Yeva Mira Yusif Qrobun bildirdiyine gore Quran layihesinde computatio radiocarbonica adli modul da var ki burada Quranin en qedim nusxelerinin palaeoqrafik analizi ve yasinin mueyyen edilmesi radiokarbon analizi kimi elmi usullarla heyata kecirilecek Ma VI 165 kod adli bu elyazma Isra suresinin 37 ci ayesinden Yasin suresinin 57 ci ayesine qeder olan bir hisseni ozunde ehtiva edir Bu gune qeder en qedim Quran elyazmasi 671 ci ile aid Sena elyazmasi hesab edilirdi Bu tapinti ile 649 675 ci iller arasinda yazildigi melum olan Ma VI 165 elyazmasi en qedim elyazma adina serik cixmis oldu Hetta Ma VI 165 elyazmasinin en qedim hesab edilmesine bir cox subutlar var ki onlardan biri de yazinin Hicazi uslubda herfleri saga meyl etmis uslubda yazilmasidir Bu uslub da yazilmis nusxeler her zaman cox diqqet celb etmisdir cunki sadece en qedim nusxelerde rast gelinir 15 Islam cemiyyetindeki yeri RedakteSeriet Redakte Islamda ibadet davranis ve cezalarla elaqeli dini qanun anlayislarina ve qaydalarina verilen ad Qurana esaslanan seriet qanunlari esas menbe kimi esrler boyu islam cemiyyetlerini ve bir cox meselelerde kisi ve qadinlar arasinda munasibetler muharibe nikah bosanma irs mubadilesi sehadetname kimi mueyyen edilmis qaydalarla sosial heyati tenzimlemisdir Klassik seriet tetbiqlerinden bezilerine ciddi insan haqlari pozuntulari daxildir 16 Islam fiqhinin mezhebleri Qurani dinin esas menbeyi hesab edirler Serietin cinayet ve ceza formalari asagidakilardir Zina Quran gore 100 cubuqla vurmaq Eger zinakar qadin cariye ise Onun yarisidir 17 Lakin bir hedise gore evli olanlar ucun recm daslarla oldurmek tetbiq edilir 18 19 Seriet qanunlarinda tecavuz tecavuz kimi bir cinayet yoxdur Ogurluq Ogurluq aktinda sag terefden baslayaraq ellerinden biri kesilir 18 19 Kazf Zinanin ismetli qadina aid edilmesi 80 cubuqlarla cezalandirilir ve onun ifadeleri qebul edilmir Hemcinin bkn hadise Ifk Yol kesilmesi Hereketlerinin novune ve agirligina gore sag el ve sol ayaqlarin carpaz kesilmesi hebs veya surgun cezalari verilir Ozgunluyunun qorunub saxlanmasina inam Redakte Sene elyazmalari Stanford 07 ikili elyazmasinin sag sehifesi Ikiqat qat Quranin ilk metnine edilmis elaveleri ve bugunku Quranla ferqleri ortaya qoyur Quran ozu buna gore deyir 1 إ ن ا ن ح ن ن ز ل ن ا الذ ک ر و إ ن ا ل ه ل ح اف ظ ون Heqiqeten Qurani Biz nazil etdik ve onun qorunub hifz olunmasi da Bizim ohdemizdedir 20 Basqa bir ayede ise deyir 1 و إ ن ه ل ک ت اب ع ز یز ل ا ی أ ت یه ال ب اط ل م ن ب ی ن ی د ی ه و ل ا م ن خ ل ف ه ت نز یل م ن ح ک یم ح م ید Bu subhesiz izzetli ve meglubedilmez bir kitabdir hec nov batil ne arxadan ne de onden ona yol tapa bilmez Cunki o hikmetli ve terife layiq olan Allah terefinden nazil edilmisdir 21 Quran muselmanlar arasinda yazilib ve onun en qedim nusxeleri de idikilerle birdir bunun nedenlerinden asagida deyilir Sayi 14 neferden 400 nefere qeder qeyd olunan Quran katibleri kuttabi vehy her bir aye nazil olan kimi derhal onu qeyd edib ezberleyirdiler O dovrde Quran qiraeti en boyuk ibadetlerden hesab olunurdu 22 muselmanlar gece gunduz onu qiraet ve tilavet edirdiler bundan elave Quran Islamin Esas Qanunu ve muselmanlarin heyat ayini olmaqla onlarin heyatinin butun dovrlerine nezaret edirdi 23 Muselmanlara gore Eql qeti sekilde hokm ederek deyir ki bele bir kitabin tehrif edilmesi ona bir seyin artirilib azaldilmasi qeyri mumkundur Islam revayetlerinde ve imamlar dan neql olunan hedislerde Quranin esalet tamamliq ve tehrif olunmamasina dair tekidler edilmisdir Eli deyir 1 ا ن ز ل ع ل ی ک م ال ک ت اب ت ب یان ل ک ل ش ی ء و ع م ر ف یک م ن ب ی ه ا ز مان ا ح ت ی ا ک م ل ل ه و ل ک م ف یم ا ا ن ز ل م ن ک ت اب د ین ه ال ذ ی ر ض ی ل ن ف س ه Allah Taala her bir seyi beyan eden Qurani nazil etdi ve Peygembere siz ummet arasinda o qeder omur verdi ki Quranin vasitesi ile Oz dinini sizin ucun kamil etmis olsun 24 Nehcul belagenin xutbelerinin coxunda Qurandan sohbet acilmisdir amma hec bir yerde onun tehrif olunmasina azaciq bele isare yoxdur ustelik Quranin kamil ve tamam olmasi askar sekilde beyan olunmusdur 25 Meryem Xurma agacini teze xurma ucun silkeleyir Yalanci Matta Incilde deyilen efsane 26 Quranda tekrarlanir Doqquzuncu imam hezreti Mehemmed Teqi bir hedisde oz dostlarindan birine camaatin haqq yolundan cixmasi ile elaqedar xitab ederek dedi 1 و ک ان م ن ن ب ذ ه م ال ک ت اب ا ن ا ق ام وا ح ر وف ه و ح ر ف وا ح د ود ه Camaatin bir qrupu Qurani mecidi boslamis sozlerini duzgun oxuduqlari halda onlarin mefhumlarini tehrif etmisler 27 Bu ve bu kimi diger hedislere baxaraq bele basa dusule biler ki Quranin sozleri toxunulmaz qalmis ve yalniz mena baximindan onda tehrife yol verilmisdir Buradan muhum bir mesele aydinlasir eger bezi revayetlerde tehrifden soz acilmissa da meqsed onun mena baximindan tehrif olunmasi sexsi rey esasinda tefsir edilmesidir amma ibare ve kelmelerinde olan tehrif deyildir 28 Basqa baximdan Sie imamlarindan revayetler var ki quranin tehrif olunmamasi ve onun hemise tehrifsiz qalacagina gore delalet edir 1 ا ع ر ض وه م ا ع ل ی ک ت اب الله ف م ا و اف ق ک ت اب الله ف خ ذ وه و م ا خ ال ف ک ت اب الله ف ر د وه Bizim sozlerimizin revayetlerimizin duz olub olmamasini bilmek ucun xususile onlarin arasinda tezad gorunduyu zaman onlari Quranla tutusdurun Qur anla uygun gelenler duzgundur ona emel edin Quranla muxalif olanlari ise boslayin 29 Sunni ve sie menbelerinin coxlu yerlerinde neql olunan Seqeleyn hedisine esasen Mehemmed peygember demisdir 1 ا ن ی ت ار ک ف یک م الث ق ل ی ن ک ت اب الله و ع ت ر ت ی ا ه ل ب ی ت ی م ا ا ن ت م س ک ت م ب ه م ا ل ن ت ض ل وا Men sizin aranizda iki agir qiyimetli emanet qoyub gedirem Allahin Kitabi ve menim Itretim Ehli Beyt Eger Onlara sarilsaniz menden sonra hec vaxt yolunuzu azmayacaqsiniz 30 Bu hedise baxaraq sieler bele dusunurler ki Bu dolgun menali hedis gozel sekilde catdirir ki Quran ve Ehli beyt insanlarin Qiyamet gunune qeder hidayet olunmasi ucun cox moteber bir siginacaq yeridir Eger Quranda tehrife yol verilmis olsaydi onda camaat ucun nece siginacaq yeri ola bilerdi Camaat zelaletden nece xilas ola bilerdi 31 Mezmunu ve serhleri Redakte Quran XII esr Makedoniyali Iskenderi Amon buynuzlari ile Misir fatehi kimi tesvir eden sikke Iskender Misirde Qoclu Amon tanrisinin oglu yeni tanri sayilir Quran tefsircilerinin ekseriyyeti Zulqerneynin Iskender oldugu qenaetindedirler 32 33 Qurani Kerimin ifade etdiyi uslub ifade ve tesvir imkanlarini derk etmek ucun Quran Elmlerinde de mueyyen derecede ixtisaslasmaq lazimdir Cox vaxt tefsir ve tercumelerde metne bagliligin orijinalligin qorunub saxlanilmamasinda esl sebeb Quran Elmlerinde mueyyen dereceye catmadan Ondan mena hokm cixarilmasindadir Qurani Kerimin bu genis imkanlarini elde etmek ucun Onun dille olan elaqesini ereb dili uzerinde tesiri ve eyni zamanda ondan tesirlenmesi yaddan cixarilmamalidir Dinimizin dusuncelerimizin ozunde kelam var hetta bir izaha gore varligin temelinde de kelam var Movcudat sozden sonra ortaya cixdi ve Izutsunun ifadesi ile Islam Allah danisdigi vaxt ortaya cixdi Bir muselman tam da olmasa mehz bu sebeblerle dille maraqlanmaga baslayir Bilqeysin Kral Suleyman a seferi Edward Poynter 1890 Tovrata gore yeddi yuz arvadi ve uc yuz cariyesinin ahil yasinda yaniltdigi ve butlere ibadet etdiyi Suleyman 34 Quran kitabina insanlara cinlere ve tebiete hakim olan peygember bir padsah kimi daxil olur Eslinde Qurani Kerimle birbasa elaqeli olan bu elmlerin siyahisina alimlerimiz bezen butun elmleri elave ederek Qurani Kerimde butun elmler var deye olcusunu daha da genis goturmusler Bu menada tez tez istifade olunan Quran Elmleri seklindeki ifadenin ulumul Quran mefhumunu ifade etmediyi ucun sehv terif ola biler Meselen astronomiya riyaziyyat biyologiya kimi elmler Quran qaynaqli oldugu halda umumi tesnifata gore Quran Elmlerinden deyil Ilkin Quran Elmleri kimi qeyd olunan Tefsirin yaranmasini Resulullah heyatda oldugu muddetce sehabelerin ayelerden bilmediklerini ona sorusmasi ve davamli olaraq ayelerde fikirlesmeye derk etmeye olan devetlerle oldugu ifade olunur Termin kimi isledilmesinde Ulumul Quran ifadesinin ne vaxt baslamasi haqqinda ferqli gorusler olsa da ilk defe sistemli istifade Ibnul Covziyye aid Fununul efnan fi uyuni ulumil Quran olaraq qebul olunmus ve Quran Elmlerinin ekseriyyeti xususi sekilde ifade olunmusdur Sonralar movzu uzerinde mutexessislesen Zerkasi El Burhan fi ulumil Quran ve Suyuti El Itqan fi Ulumil Quran adli eserlerini yazmisdir Yer merkezli ve ya yerustu kainat C Flammarion Paris 1888 Ksiloqrafiya Kainatin Quranda Yer merkezli yerustu kainat modeli olaraq teyin olundugu dusunulur 35 Cinlerin qara krali Malik Kitab el Bulhan 14 esr Malik Quranda cehennem in gozetcisidir Quran Elmlerini tesnif ederken en muhumleri olan Zerkasinin El Burhan adli eseri bu movzuda yazilan en seckin ve genis kitabdir Kitab ehateli amma muxteser xulaseli sekilde yazilmisdir Muellif Quranla elaqedar elmlerle ile elaqedar movzulari 47 bolmeye ayirmis ve her bolme haqqinda zeruri meseleleri toplamisdir I Suyuti de El Itqan Fi Ulumil Quran adli eserini eslinde muellimi kimi qebul etdiyi Zerqasinin eserini beyenerek bu cur adlandirmisdir O islami elmlerle elaqedar seksene yaxin movzunu toplamisdir Elmleri tesnif ederken Tefsir Ilmul Meani Belagat Ilmul Bedi Bedayiul Quran Icazul Quran Emsalul Quran Eqsamul Quran Cedelul Quran Fedailul Quran Xavassul Quran Qaraibut Tefsir v s bu kimi movzulardan behs etmisdir Behs etdiklerimiz Quran Elmleri ile elaqedar klassik uslubda islenen ve demek olar islam alimlerinin yoneldikleri ehate dairelerinde olan butun elmleri ozunde bilresdiren eserlerdir 20 Esrde Qurani Kerim uzerinde tedqiqatlara gelince mutexessisler cox vaxt oryantalist ve bu buna benzer tenqidlerin hedefine cevrilen movzulara daha cox yer ayiraraq cuzi yanasma ile tenqidlere yonelen Quranin bezi yonlerini modern baxis terzi ile baxisdan kecirmeyi esas goturen muasir bir dil istifade eden olcude daha cox ehateli Tefsir tedqiqatlari movzulara gore Tefsir tedqiqatlari Quranin mesel ve qissalarini sosyoloji pedaqoji psixoloji v s sosial elmler cercivesinden tedqiq eden terzde Tefsir tarixi ve teoloji tedqiqat Quranin aksion yonune esaslanan filoloji semantika ile elaqedar movzular uzerinde calismislar Klassik Quran Elmlerinden muasir elmlere qeder behs olunarken bunlar melum oldugu kimi selef alimlerimizin elme serhed qoymadan yeni dini ve dunyevi elmler tesnifatini aparmadan toxunduqlari movzular dil elmleri Quran ayelerinin derk olunmasi yonunde tedqiqatlardan dovrumuzun sosioloji pedaqoji psixoloji semantika felsefe ve buna benzer bir cox sahelerde yazilan eserler qeyd oluna biler Eslinde butun elmlerin ve sahelerin de ilahi qaynaqli olmasina isare eden ayeti kerimeler peygemberlerin miras olaraq qoyduqlari tecrube ve ixtisaslar Qurani Kerimin birbasa ya da dolayi olaraq diger elmlere de eks olunmasini ifade edir Cunki her seyi Quranda axtarmaqla deyil her bir elme istiqamet terif ve yaxud bir isare tapmaqla dediyimizin sahidi ola bilerik Heqiqet ve mecaz Redakte Yunus ve Baliq Islam miniaturu Araliq denizinde gemiden atilan baliq terefinden udulan ve Declenin kenarindaki Nineviyada sahile atilan Midrasik Iona efsanesi Quranda tekrarlanir Kelimelerin oz menalarinda islenmelerine heqiqet basqa bir menada islenmelerine de mecaz deyilir Qurani Kerimdeki kelimeler oz menalarinda islendikleri kimi bezen de mecazi menalarinda isledilmisdir Islam alimlerinin coxu Quranda mecazin varligini qebul bezileri ise inkar edirler Inkar edenler fikirlerini bele esaslandirirlar ki mecaz bir seyin ifadesinde cetinliye dusulduyunde basvurulan bir yoldur Quran ise bundan uzaqdir Qurandaki mecaz iki qisme ayrilir 1 Eqli mecaz ve ya mecaz fi terkib 2 Lugevi mecaz ve ya mecaz fil mufred Eqli mecaza misal olaraq Onlarin ticareti kar vermedi 36 cumlesini gostermek olar Bele ki buradaki kar vermedi ve ticaret kelimeleri mecazi menada isledilmisdir Menasi budur Onlarin hidayeti buraxib zelaleti secmeleri ozlerine hec bir fayda getirmez Elece de Korla goren iman getirib yaxsi emeller edenlerle pislik eden eyni olmaz Ne az dusunursunuz 37 yaxud Hec korla goren ve ya zulmetle nur eyni ola bilermi 38 39 40 Lugevi mecaz misal olaraq yene Onlar barmaqlarini qulaqlarina soxurlar 36 cumlesini gostermek olar Bele ki eslinde barmaqlari qulaga soxmaq mumkun deyildir Burada barmagin ucu nezerde tutulmusdur Dolayisiyla bu bir mecazi ifadedir Balikligol Ibrahim atese atilan kimi Ibrahimin tanrisi atesi suya yanan odunu baliga cevirdi Bir Urfa efsanesine gore Ibrahim butleri qirir ve Nemrudla mubahise edir Nemrud boyuk bir katapult edir ve komekcilerine ates yandirmasini soyleyir Ibrahimi bu katapultla atese atirlar amma o anda verilen bir emrle Ibrahimin tanrisi atesi suya yanan odun parcalarini baliga cevirir 41 42 Quranda bu movzuda ifade Ey ates Ibrahim ucun serinlik ve emin amanliq ol dedik el Enbiya 66 70 Yemen illik qisa musson yagislarindan qidalanan bir bolge idi ve bu yagislardan faydalanmaq ucun o gunlerin texnologiyasi ile cox sayda bend tikildi Bu bendler ibtidai muhendisliyin mehsuludur ve ehtimal ki kohnelme baximsizliq ve ya muharibelerin sebeb oldugu ziyan sebebiyle zedelenmis ve bunlardan biri olan Marib Arim bendi cokmus ve bu cokus bezi efsanelerin meydana gelmesine sebeb olmusdur Quranda movzuya yanasma ve ifade yolu beledir Seba torpaginda bir aye var idi Sagda ve solda iki bag Gozel bir yer ve bagislayan Rebb Ona sukur edin Lakin onlar uz cevirdiler buna gore Arim dasqinini onlarin ustune gonderdik Seba 15 16 Mohkem ve mutesabih ayeler Redakte Orta Serq xalqlari arasinda zenginliyi ile efsanevi Lidiya krali Karun Luvr muzeyi Quranda Musa qovmunden var dovleti ile korlanmis bir adamdir Qeses suresi 76 82 Eshab el Kahfin yasadigina inanan onlarla magaradan biri Selcuq Izmir En erken numunesi Mahabharata da olan efsaneye gore yeddi nefer arxasinda bir kopek olmaqla Dunyanin nemetlerinden qacmaq ucun kralliqdan ve Dunyadan uz cevirir 43 Efsane Suruc rahibi Yakup terefinden Xristianliga cevrildi 44 Qurandaki ayelerin bir qismi mena baximindan aciq diger bir qismi de birden cox menali olub anlasilmasi basqa bir sebebe baglidir Halal haram namaz oruc kimi ehkamla elaqeli olan ayeler mena baximindan aciq olan ayelerdir Bunlara Mohkem ayeler deyilir Gizliliyi olan ayeler ise mutesabih ayeler adlanir Ya Resulum Sene Kitabi Qurani nazil eden Odur Onun Kitabin bir hissesi Quranin eslini esasini teskil eden mohkem menasi aydin hokmu belli diger qismi ise mutesabih cetin anlasilan deqiq menasi bilinmeyen megzi belli olmayan ayelerdir Ureklerinde eyrilik sekk subhe olanlar fitne fesad salmaq ve istedikleri kimi mena vermek meqsedile mutesabih ayelere uyarlar tabe olarlar Halbuki onlarin yozumunu heqiqi menasini Allahdan yaxud Allahdan ve elmde quvvetli olanlardan basqa hec kes bilmez Elmde quvvetli olanlar ise Biz onlara iman getirdik onlarin hamisi Rebbimizin dergahindandir deyerler Bunlari ancaq agilli adamlar derk ederler 45 Bu ayeleri mohkem qilinmis bir kitabdir 46 Nazil olma sebebi Esbabul Nuzul Redakte Bir nece ayenin ve ya bir surenin enmesine sebeb olan bir sual ve ya hadiseye esbabi nuzul deyilir Ayenin menasinin hokmunun dogru olaraq basa dusulmesinde nuzul sebebinin ehemiyyeti boyukdur Bele ki Sehabeler ayelerin nuzul sebeblerini bildiklerine gore menalarini daha yaxsi basa dusurduler Baxmayaraq ki her ayenin nazil olma sebebinin oldugunu iddia etmek olmaz ayenin nuzul sebebini bilmedikce onun tam olaraq basa dusulmesi mumkun deyil Meselen Beqere suresinin 158 ci ayesi Ey mominler Heqiqeten Sefa dagi ve Merve dagi Allahin elametlerindendir ibadet nisanelerindendir Evi Kebeni hecc ve ya umre yolu ile qaydasi ile ziyaret eden sexsin bunlari tevaf etmesinde etrafina dolanmasinda hec bir gunah yoxdur Her kes vacibden elave konullu olaraq yaxsi bir is gorerse Allah onun etdiyi yaxsi isden razi qalandir evezini verendir onu bilendir el Fatihe Quranin birinci suresi Eger bu ayenin nuzul sebebini bilmesek bele aydin olar ki Hecc ziyareti zamani Sefa ve Mervenin arasinda sey etmek vacib deyil Amma heqiqetde bu emel hecc ziyaretinin ruknudur ve yerine yetirilmese bu ziyaret batil olar Ayenin nazil olma sebebi ise beledir Muselmanlar ilk defe Islami qaydada hecc ziyaretini yerine yetiren zaman Sefa ve Mervenin her birinde bir but qoyulmusdu ve muselmanlar sey ederken bu butlerin qarsisindan kecmeli idiler Onlar bunun dogru olub olmadigini bilmirdiler ve ziyaretlerini batil edeceklerini dusunurduler Ayenin nazil olmasi ona delalet etdi ki o zaman bu isi gormelerinde muselmanlar ucun hec bir gunah yoxdur Nesih mensuh Redakte Nesihin luget menasi izale etmek yox etmek deyisdirmek neql etmekdir Bir termin olaraq ise bir ayenin ve ya hedisin hokmunun daha sonraki bir aye ve hedisle ortadan qaldirmaq menasina gelir Bir basqa terif de Dini bir hokmun basqa bir dini delil ile qaldirilmasidir Nesheden delile nesih hokmu qaldirilan aye ve ya hedise de mensuh deyilir 47 Bir ayede nesihle elaqeli olaraq bele buyrulur Biz zaman mekan ve seraitin telebine gore her hansi bir ayeni ayenin hokmunu legv edir ve ya onu unutdururuqsa ondan daha yaxsisini yaxud ona benzerini getiririk Allahin her seye qadir olmasini bilmirsenmi 48 Meselen Serq de Qerb de Allahindir hansi terefe yonelseniz uz tutsaniz Allah oradadir Subhesiz ki Allah oz merhemeti ile genisdir O her seyi bilendir 49 ayesini Ya Resulum Biz senin uzunun goye teref cevrildiyini goruruk ona gore de seni razi oldugun qibleye teref dondereceyik Indi uzunu Mescidulherama teref cevir Ey muselmanlar Harada olsaniz namaz vaxti uzunuzu oraya donderin Kitab verilmisler bunun oz Rebbi terefinden bir heqiqet oldugunu yaxsi bilirler Allah onlarin emellerinden xebersiz deyildir 50 ayesinin nesh etdiyini goruruk Yaxud Ey iman getirenler Peygemberle her hansi bir is baresinde mexfi danisacaginiz zaman bu danisiqdan evvel ona hormet elameti olaraq yoxsullara sedeqe verin Bu emel sizin ucun Allah yaninda daha xeyirli daka pakdir Eger sedeqe vermeye bir sey tapmasaniz ureyinizi qismayin 51 ayesinin hokmu Meger siz Peygemberle mexfi danismazdan evvel sedeqe vermekden qorxdunuzmu Madam ki siz bunu etmediniz sedeqe vermediniz ve Allah da tovbenizi qebul buyurdu onda namaz qilib zekat verin Allaha ve Onun Peygemberine itaet edin Allah ne etdiklerinizden xeberdardir 52 ayesi vasitesile nesx olunub Tenzimleme Redakte Mehemmed in ilk vehyi Eleq suresi Osman dovrunde hazirlanan Quran tenzimlemelerinde 96 ci yere qoyulmusdur Aye lugetde elamet ibret delil nisan ve yuksek bina kimi menalara gelir Quranin her cumlesi bir heqiqet nisanesi ibretverici bir oyud oldugu ucun aye adini almisdir Ayelerin sayi haqqinda ferqli reqemler verilmekdedir Ayelerin sayi Nafiye gore 6217 Seybeye gore 6214 kufelilere gore 6236 misirlilere gore 6219 Mufessir Zemexseriye gore ise 6666 dir Sure Redakte Sure kelmesi derece yuksek rutbe seref gozel bina kimi menalara gelir Bir termin olaraq sure Quranin en az uc ayeden meydana gelen bolumlerinden her birine verilen addir Quranda 114 sure vardir Hicretden once Mekkede 86 ve Hicretden sonra Medinede 28 sure nazil olmusdur Ey insanlar deye baslayan sureler Mekkede Ey iman getirenler deye baslayan sureler ve ayeler Medinede nazil olanlardir Quranin 114 suresinden yalniz Tovbe suresi Bismillahir rehmanir rehim le baslamir Buna baxmayaraq Quranda Bismillahir rehmanir rehim kelmesi 114 defe isledilib Bele ki Neml suresinin 30 cu ayesinde Suleyman peygemberin yazdigi mektub Bismillahir rehmanir rehim le baslayir Ayelerin tertibi Redakte Quranin bir endirilme sirasi var Ayeler sureler tam endirildikden sonra Mehemmed Cebrayil ile Allahin nezareti altinda bunu yigib Mekarim Sirazi aganin fikrine esasen Bezi alimlerin fikrince nomrelemede deyisiklik var Bununla bele butun mezhebler Quranin tehrif olunmamasini yekdillikle qebul edir Ilk ve son nazil olan ayeler Redakte Ilk nazil olan ayelerin Eleq suresinin 1 5 ci ayeleri oldugu hesab edilir Lakin Muddessir ve Fatihe surelerinin de bu ilk nazil olanlar arasinda yer aldigina dair revayetler vardir Medinede ilk nazil olan sure Beqere suresidir En son nazil olan ayelerin hansi aye oldugu baresinde bir nece gorus vardir Asagida zikr edilen ayelerden her birinin en son nazil olan aye oldugu ehtimal edilir Beqere suresi 278 ve ya 281 ci aye Nisa suresi 176 ci aye Tovbe suresi 128 129 cu ayeler Nur suresi 1 3 cu ayeler Maide suresi 3 cu aye Bunlarin arasinda en cox ehtimal edileni Maide suresinin 3 cu ayesidir Men bu gun sizin ucun dininizi kamillesdirdim size olan nemetimi tamamladim ve Islami sizin ucun din olaraq beyendim Muselmanlarin Qurana baxislari Redakte Eyob Leon Bonna 1880 Eyyubun hekayesi Sumeroloq Muazzez Ilmiye Cig a gore Sumer efsanesinin Tovrat uygunlasmasi idi 53 Mekarim Sirazi deyir Hal hazirda butun dunya muselmanlarinin elinde olan Quran eynile Peygemberi Ekrem e nazil olan Qurandir ve onun hetta bir kelmesi bele artirilib ve ya azaldilmamisdir Tefsir usuli fiqh ve s elmler sahesinde yazilan coxlu kitablarda bu muddeaya dair askar metlebler movcuddur eqli ve neqli deliller vasitesi ile de subut olunmusdur butun muselman alimlerinin ister sie isterse de sunnu fikir birliyine esasen inaniriq ki Qurana hec bir sey elave edilmemisdir elece de her iki terefin sunnu sie muheqqiqlerinin teqriben yekdil fikrine esasen Qurandan hec bir sey azaldilmamisdir Her iki qrupdan olan cox az adamlar Qur andan mueyyen bir seyin azaldilmasina inanirlar ki onlarin da sozleri meshur Islam alimleri terefinden qebul olunmur 54 Quranin tehrif olunma iddiasini iki kitab ve iki sexs ireli surubler onlarin adi Ibni Xetib Misrinin yazdigi El furqan fi tehrifil Quran kitabidir ki 1948 ci ilinde nesr olunmus ve El Ezher Universiteti vaxtinda bu meseleni izlemis onun butun nusxelerini yigib mehv etmisler lakin onun bir nece nusxesi qanunsuz olaraq mueyyen sexslerin eline dusmusdur Hemcinin sie muheddislerinden olan Haci Nurinin yazdigi Feslul xitab fi tehrifi kitabi Rebbil erbab kitabi 1870 e cap olunmaqla eyni zamanda derhal Necefi Esrefin elmiyye hovzesinin sexsiyyetleri terefinden inkar edilmis onun butun nusxelerinin toplanib mehv edilmesi baresinde fetva verilmis ve onun cavabinda coxlu kitablar yazilmisdir Bu kitaba cavab yazaraq onun nezerlerini redd eden boyuk alimlerden asagidakilarin adini qeyd etmek olar 55 Qemer suresindeki Qiyamet gunu yaxinlasdi ve ay bolundu seir ifadeleri Ayin goyde Mehemmedin bir el isaresi ile ikiye bolunmesi sayieleri ile birlikde mominler terefinden Mehemmedin en boyuk mocuzelerinden sayildi Quranin elcatmaz edebi mocuzeleri olaraq qebul edilen ifadeler Imrul Kaysin seirlerindede istifade olunan ifadeler idi 56 Muerrib Tehrani adi ile meshur olan Seyx Mehmud ibni Ebil Qasim vefat tarixi 1313 cu h q Kesful irtiyab fi edemi tehrifil Kitab adli bir kitab yazmisdir Ellame Mehemmed Huseyn Sehristani vefat tarixi 1315 ci h q Hifzul kitabis serif en subhetil qovli bit tehrif adli diger bir kitab yazaraq Haci Nurinin Feslul xitab kitabini redd etmisdir Necefi Esrefin elmiyye hovzesinin muheqqiqlerinden biri olan Ellame Belagi vefat tarixi 1352 ci h q oz eseri olan Tefsiru alair Rehman kitabinda Feslul xitab kitabinin reddinde nezere carpacaq derecede boyuk bir fesil ayirmisdir 57 Mekarim Sirazi Envarul usul kitabinda Qurani mecidin tehrif olunmamagi ile elaqedar genis bir behs aparmis Feslul xitab kitabinda qeyd olunan subhelere cavablar vermis Haci Nuri Ellame Belaginin dediyine esasen zeif revayetlere istinad etmisdir Onun ozu de kitabin cap olunmasindan sonra pesman olmus ve Necefi Esref elmiyye hovzesinin boyuk sexsiyyetleri bu isi onun askar sehvlerinden hesab etmisler 58 Iran miniatur seneti 16 ci esr Zulqerneyn cinlerin komeyi ile Yecuc ve Mecuca qarsi bir sedd qurur Hizqiyal kitabindaki Mecucdan Yecuc ifadesine gore Yecuc bir sexs Mecuc ise onun torpagi idi Esrler boyu Yecuc ve Mecuc sexsiyyetlere cevrildi Vehy kitabinda ise Yecuc ve Mecuc ehli Feslul xitab kitabinin nesr olunmasindan sonra onun muellifine o qeder hucumlar edildi ki axirda mecbur qalib ozunu mudafie etmek ucun bir risale yazdi Hemin risalede Allahin Kitabinin tehrif olunmamasini isbat etmis ve demisdir ki menim sozlerimden yanlis neticeler alinmisdir 59 dd Ellame Seyyid Hibetuddin Sehristani deyir Samirrada oldugum vaxtlar Mirza Sirazi orani sielerin elm ve merifet maarif merkezine cevirmisdi O her bir meclise daxil olsaydi Haci Nuri ve onun kitabinin eleyhine feryad ederdi Onun sozlerinden olan bezi ifadeler hele de yadimdadir 60 Haci Nurinin Feslul xitab kitabinda qeyd etdiyi revayetler adlari asagida qeyd olunan uc raviden toplanmisdir ki onlar ya yanlis eqideli yaxud yalanci yaxud da veziyyeti melum olmayan insanlardir Ehmed ibni Mehemmed Seyyari eqidesi xarab ve azgin olan adam Eli ibni Ehmed Kufi yalanci Ebul Carud da veziyyeti melum olmayan yaxud redd olunan sexsdir 61 dd Butun bunlarla yanasi Ehli Sunnenin sihahlarinda sehih hesab edilen hedislere esasen aydin olur ki II xelife Omer bin Xettab Quranda recm ayesi 62 nin oldugu iddia edib Lakin hemin iddia o zaman diger hec bir sehabe terefinden tesdiq edilmir ve Qurana daxil edilmir Bezileri terefinden iddia olunur ki guya bele bir aye olub lakin onun tilaveti nesx olunub Abdullah ibn Abbas deyir Omer minberin ustunde eylesdi Muezzinler susduqdan sonra durdu ve Allaha sukr ve senadan sonra dedi Mene nesib olan meqaleni size deyirem Bilmirem belke de ecelim yaxindadir Kim onu derk edib basa duserse ve kim onu anlamamaqda qorxarsa meni yalanda gunahlandiranlarin hec birini halal etmirem Heqiqeten Allah Mehemmedi haqq olaraq gondermisdir Ona kitab nazil etmisdir Allah tealanin nazil etdiklerinden biri de recm ayesi idi Biz onu oxuyub derk edib basa dusmusuk Allahin Resulu recm edib ve biz de ondan sonra recm etmisik Qorxuram ki bir zaman gele ve insanlar deye Vallahi biz recm haqqinda ayeni Allahin kitabinda gormuruk ve belelikle de Allahin nazil etdiyi ferz emeli terk etmekle dogru yoldan azalar Recm ise Allahin kitabinda haqq oldugu kimi evli olan kisi ve ya qadin zina etdikde eger buna delil subut olarsa ve ya hamilelik olarsa ve ya her hansi biri terefden etiraf olarsa heyata kecirilir 63 Tercumesi RedakteQurani Azerbaycan dilinin orta esr variantina tercume edenler Uzun Hesen Qurani turk diline Azerbaycan diline tercume etdirmisdir 64 Qurani Azerbaycan diline tercume edenler 1890 1905 ci iller Seid Efendi Unsizade 65 1904 cu il Mir Mehemmed Kerim aga Mirceferzade 66 67 68 69 70 1908 ci il Mehemmed Movlazade 71 1993 cu il Neriman Qasimoglu 72 1997 ci il Vasim Memmedeliyev ve Ziya Bunyadov 73 2008 ci il Elixan Musayev 74 Edebiyyat RedakteQuran ve Dile aid Ducane Cundioglu Istanbul 2005 Beqere 2 118 219 221 266 Nisa 4 82 Nahl 16 44 Muminun 23 68 Abdulhamid Birisik Quran Elmleri DIA XXVI 401 4 Mehemmed Hadi Merifet Quran Elmleri Istanbul s 18 9 Istanbul Celaleddin Abdurrahman Es Suyuti El Itqan Fi Ulumil Quran Istanbul 1987 Xelil Cicek 20 Esrde Quran Elmleri Tedqiqatliri Istanbul 1996Istinadlar Redakte Handbook of Islamic Marketing Page 38 G Rice 2011 https www researchgate net publication 317604040 Cahiliye Arap Hac Rituellerinin Kur an daki Menasikle Diyalektik Iliskisi link 5e20c19d458515ba208de0a1 download https evrimagaci org zamani olcmek gun hafta ay yil kavramlari nasil olustu 7715 https www youtube com watch v 3u2J3FZaVKM https www halveti tc hadisler php pid 243 Yuya s titles included Overseer of the Cattle of Amun and Min Lord of Akhmin Bearer of the Ring of the King of Lower Egypt Mouth of the King of Upper Egypt and The Holy Father of the Lord of the Two Lands among others For more see Osman A 1987 Stranger in the Valley of the Kings solving the mystery of an ancient Egyptian mummy San Francisco Harper amp Row pp 29 30 https dergipark org tr tr download article file 557354 https dergipark org tr tr download article file 592002 Dan Gibson Qur anic Geography 2011 https www youtube com watch v gZGJIpB7A00 Arxivlenmis kopya PDF 11 dekabr 2013 tarixinde orijinalindan PDF arxivlesdirilib Istifade tarixi 15 may 2013 invalid param val http www ilafdergi hitit edu tr files 14 11 pdf olu kecid olu kecid Quran Compilation Britannica com Yoxlanilib 12 yanvar 2015 The Qur anic Manuscripts 3 yanvar 2016 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 27 dekabr 2007 invalid param val En qedim Quran nusxesinin Imam Eliye aid olmasi fakti askar edilib azerb az 313news net 2014 11 20 2015 01 01 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2015 01 01 https www iusinitinere it clash between sharia law and human rights in light of pace resolution 2253 23827 Nisa Suresi 25 ayet 1 2 Arsivlenmis kopya 3 may 2012 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2 oktyabr 2020 1 2 Arsivlenmis kopya 9 oktyabr 2013 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2 oktyabr 2020 Hicr 15 9 Fussilet 41 41 42 Hawza sayti 15 ci sehife ilk 3 paraqraf Gencine nomre 32 فضیلت خواندن قرآن و توسل به آن bolmesi Farsca Hawza sayti Quran ehemiyyeti meqalesi Xedice rustemi behramizade s 12 Nehcul belage 86 ci xutbe hawzah Sayti Nehcul belegede quranin abedilik ve butunluyunun sorgulanmasi meqale menbeyi Nidayi sadiq jurnali nomre 19 yazan Ftime neqibi Leirvik 2010 pp 33 34 Kafi 8 ci cild seh 53 Kafi 8 ci cild seh 53 istinada esasen Vesailus sie 18 ci cild seh 80 Biharul envar 36 ci cild seh 331 Elave melumat almaq ucun Envarul usul kitabina 2 ci cild muraciet ede bilersiniz http turkoloji cu edu tr mine mengi sempozyum ismail avci iskenderi zulkarneyn ve hizir pdf Arxivlenmis kopya 11 iyun 2012 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 17 aprel 2012 invalid param val http kutsalkitap info tr 1ki11 html http wikiislam net wiki The Geocentric Qur an 1 2 Beqere 2 16 Mumin 40 58 Red 13 16 Alimler burada korla gorenin kafirle momin zulmetle nurun ise kufrle imanin mecazi menasi oldugu qenaetindedirler Hud suresinin 24 cu ayesinde de buna isare olunur Bu iki tayfanin kafirlerin ve mominlerin veziyyeti korla karin gorenle esidenin veziyyeti kimidir Onlar eyni ola bilerlermi Meger ibret almirsiniz https www kulturportali gov tr turkiye sanliurfa gezilecekyer balikligol https www hurriyet com tr seyahat galeri asirlardir dilden dile aktarilan balikligol efsanesi sanliurfa 40423052 19 Pagandan Hristiyanlik ve Muslumanliga Bir Inanc Merkezi Ashab i Kehf ve Gunumuzde Tarsus Ashab i Kehf te Hidirellez Senlikleri Cukurova Universitesi Turkoloji Arastirmalari Merkezi Erisim Tarihi 25 Aralik 2015 Pieter W van der Horst Pious Long Sleepers in Greek Jewish and Christian Antiquity Ali Imran 3 7 Hud 11 111 Tefsir usulu s 122 Beqere 2 106 Beqere 2 115 Beqere 2 144 Mucadele 58 12 Mucadele 58 13 M Ilmiye Cig Ibrahim Peygamber s 19 Nasir mekarimi sirazi On muhum mesele baresinde islam alimlerinin nezeri Quran tehrIf olunmayib Bolmesi Nasir mekarimi sirazi On muhum mesele baresinde islam alimlerinin nezeri Tercumeci Mesum Elizade Nasir Fecre Quran Cap tarixi 2007 IkI qrupdan olan IkI kItab Bolmesi https www islamic awareness org quran sources bbqais Alaur Rehman 1 ci cild seh 25 Alaur Rehman 2 ci cild seh 311 Ez zerie 16 ci cild seh 231 Burhani rovsen seh 143 Bu uc neferin veziyyeti ile tanis olmaq ucun Ricali Necasi Fehresti Seyx ve diger rical kitablarina muraciet ede bilersiniz Soylenilen ayenin metni ise bele qeyd olunur Qoca kisi ve qoca qadin zina ederlerse onlarin ikisini de das qalaq edin hokmen Sunen Ebi Davud Sehih Buxari Cild 8 seh 539 Kitabul muharibine min ehli kufr Recm hubla minez zina babi Ilhan Erdem Kazim Paydas Agqoyunlu dovleti tarixi Siyaset teskilat kultur Ankara 2007 Ss 208 209 Nazim Nesreddinov 2015 12 02 QURAN IN AZERBAYCAN DILINDE YAZILMIS ILK TEFSIRLERIINDEN BIRININ MUELLIFI HACI SEID EFENDI UNSIZADEDIR azerb zim az 2015 12 14 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2015 12 14 Qurani Kerimi ilk defe Azerbaycan diline tercume eden sexs azerb azadliq info 2012 07 20 2015 12 14 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2015 12 14 Ilkin Memmedov Qurani Kerimi ilk defe Azerbaycan diline tercume eden tarixi sexsiyyet azerb az shabestan ir 2015 12 14 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2015 12 14 QMI 110 il evvel isiq uzu gormus Kesful Heqayiq kitabini yeniden nesr etdirib FOTO azerb az trend az 2014 04 01 2015 03 07 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2015 03 07 K Orhan 2014 04 01 UMK pereizdalo pervyj kommentarij Korana Kesful Heqayiq na azerbajdzhanskom yazyke rus salamnews org ru 2015 03 07 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2015 03 07 Kesful heqayiq eseri nesr edilib azerb science az az 2014 04 07 2015 03 07 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2015 03 07 Kitab El Beyan fi Tefsir El Quran 3 cu nesr 2 ci cild ereb fars Mutercim Seyxul Islam Mehemmed Hesen Movlaza Deyi Sekevi B Azernesr 1990 492 s 24 sm Q y n y 90 751 Neriman Qasimoglu Qur ani Kerim Baki Azerbaycan nesriyyati 1993 368 seh 2006 ci il Agabala Mehdiyev ve Durdane Ceferli lt ref gt Qurani Kerimin Azerbaycan diline tercume ve serhi Baki Nurlar 2006 ISBN 9952 426 46 1 Qurani Kerim ve Azerbaycan dilinde menaca tercumesi Besinci nesr Baki Serq Qerb 2009Xarici kecidler Redakte Vikimenbede ar القرآن الكريم ile elaqeli melumatlar var Vikimenbede Quran ile elaqeli melumatlar var Muqeddes Quran Qurani Kerim haqqinda az QuranAcademy org The Noble Quran Azerbaycandaki en qedim Quran VIDEO azerb anspress com 2014 11 21 2016 10 24 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2016 10 07 Aytekin Alxasli 2017 06 30 Azerbaycanda iki esre yaxin yasi olan Quran FOTO azerb istipress com 2017 07 01 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2017 06 24 Menbe https az wikipedia org w index php title Quran amp oldid 6070559, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.