fbpx
Wikipedia

Qazaxıstan

Qazaxıstan (qazax. Қазақстан — Qazaqstan; rus. Казахстан) və ya rəsmi adı ilə Qazaxıstan Respublikası (qazax. Қазақстан Республикасы — Qazaqstan Respýblıkasy; rus. Республика Казахстан) — Mərkəzi Asiyada ərazisinə görə ən böyük dövlət. Qazaxıstan sahəsinin böyüklüyünə görə dünyada doqquzuncu yerdə, dənizə çıxışı olmayan ölkələr arasında isə ilk pillədədir. Ümumi sahəsi 2,724,900 km² olan Qazaxıstan şimalda Rusiya, şərqdə Çin, cənubda Türkmənistan, ÖzbəkistanQırğızıstanla həmsərhəddir. Ölkənin qərbində isə Xəzər dənizi yerləşir və bu dəniz vasitəsilə Rusiya, Azərbaycan, İran və Türkmənistanla su sərhədinə malikdir. Qazaxıstanın paytaxtı 1997-ci ildən bəri Nur-Sultan şəhəridir. Həmin vaxta qədər ölkənin paytaxtı ən böyük şəhər olan Almatı şəhəri olmuşdur. Qazaxıstan iqtisadi cəhətdən Mərkəzi Asiya regionunda dominant dövlət hesab olunur. Belə ki, regionun ÜDM-nin 60 faizi Qazaxıstana məxsusdur. Ölkənin əsas gəlir mənbəyini neft-qaz sənayesi təşkil edir. Ölkə həmçinin böyük mineral resurslara sahibdir.

Qazaxıstan Respublikası
Қазақстан Республикасы
Qazaqstan Respýblıkasy
Himni: Менің Қазақстаным
azərb.Mənim Qazaxıstanım
PaytaxtıNur-Sultan
Ən böyük şəhəriAlmatı-1 916 822, Nur-Sultan- 1 136 156 (2020).
Rəsmi dilləriqazax dili - dövlət dili, rus dili - rəsmi dil
İdarəetmə formasıPrezident respublikası
İdarəetmə forması
Qasım-Comərd Tokayev
Askar Mamin
21.2.2019
Qurulması
Tarixi
• Qazax SSR
5 dekabr 1936
• Müstəqilliyin elanı
16 dekabr 1991
• Yaranması
1991
Ərazisi
• Ümumi
2,724,900 km² (9-cu)
• Su (%)
1
Əhalisi
• 1.01.2020 təxmini
18 838 730 milyon (64-cü yer)
• 2016 siyahıya alma
18,711,000
• Sıxlıq
64/km2 (165.8/kv. mil)
ÜDM(AQP)2014-cü təxmini
• Ümumi
418,5 milyard (43-cü)
• Adam başına
24 000 (74-cü)
ValyutasıTəngə (KZT)
Yolun hərəkət istiqamətisağ
Telefon kodu7
ISO 3166 koduKZ
İnternet domeni.kz
.қаз
Qazaxıstan

Qazaxıstan rəsmi olaraq müxtəlif mədəniyyətlərə ev sahibliyi edən demokratik, dünyəvi, unitar, konstitusiyalı respublikadır. Ərazisi düzənlik, çöl, tayqa, kanyon, dağlarsəhralardan ibarətdir. 2020-ci il 1 avqusta olan məlumata əsasən əhalisinin sayı 18,8 milyon nəfərdən çoxdur. Quru ərazisinin çox böyük olmasına baxmayaraq, əhali sıxlığına görə dünyada ən aşağı göstəricilərdən birinə sahibdir. Hər kvadrat kilometrdə əhali sıxlığı 6 nəfərə bərabərdir.

Qazaxıstan ərazisi tarix boyunca köçəri türk xalqlarına ev sahibliyi etmişdir. 13-cü əsrdə bu ərazi Çingiz xanın rəhbərlik etdiyi Monqol İmperiyası tərəfindən işğal olunmuşdur. 16-cı əsrdən etibarən qazaxlar ayrıca qrup kimi ortaya çıxdıqdan sonra onların yaşadığı ərazilər üç cüzə bölündü. 18-ci əsrdə ruslar Qazaxıstan ərazisində məskunlaşmağa başladı və 19-cu əsrin ortalarından etibarən bu ərazi Rusiya İmperiyası tərəfindən idarə olunmağa başlandı. Rusiyada 1917-ci ildə baş tutmuş inqilab və onun ardınca baş vermiş Rusiya vətəndaş müharibəsi nəticəsində imperiyaya tabe olan digər bütün dövlətlər müstəqillik əldə etdi. Lakin bu müstəqillik uzun çəkmədi. 1920-ci ildə ölkə ərazisi yenə rusların işğalına məruz qaldı və Sovet hakimiyyəti bərqərar oldu. 1936-cı ildə Sovet İttifaqının tərkib hissəsi olan Qazaxıstan SSR-in əsası qoyuldu.

Qazaxıstan 1991-ci ildə Sovet İttifaqının dağılması zamanı ən son müstəqillik elan edən Sovet respublikalarından biri olmuşdur. Hazırkı prezident Qasım-Comərd Tokayev 2019-cu ildən bəri ölkəyə rəhbərlik edir. Qazaxıstan hal-hazırda öz iqtisadiyyatını, xüsusilə də karbohidrogen sənayesini inkişaf etdirməkdə davam edir.

Qazaxıstanda qazaxlar (əhalinin 63%-ni təşkil edir), ruslar, özbəklər, ukraynalılar, almanlar, tatarlaruyğurlar da daxil olmaqla 131 müxtəlif etnik qrup yaşayır. Əhalinin təqribən 70%-i müsəlmanlardan, 26%-i isə xristianlardan ibarətdir. Ölkənin rəsmi dili qazax dili olsa da, inzibati işlər də daxil olmaqla, bütün səviyyələrdə rus dili də bərabər statusa sahibdir. Qazaxıstan hal-hazırda BMT, Dünya Ticarət Təşkilatı, MDB, Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı, Avrasiya İqtisadi Birliyi, KTMT, ATƏT, İslam Əməkdaşlıq TəşkilatıTÜRKSOY kimi təşkilatların üzvüdür.

Mündəricat

Qazaxlar türklərin qıpçaq qolunun ən böyük xalqıdır. Qazax adına keçmişdən qazaxlarla əlaqə quran yazı mədəniyyətinə sahib məmləkətlərin yazılı qaynaqlarında rast gəlmək mümkündür. Bunlar; çin, rus, ərəb, fars, bizans, moğul və türk dillərində yazılan əsərlərdir. Bu əsərlərin dil xüsusiyyətlərinə görə "qazax" adı, Asa, Kasa, Hasa, Haysak, Kasok, Qasaq, Hasıq, Kazak, Kazsak və s. müxtəlif şəkillərlə yazılmışdır. Qazax adının nə zaman meydana çıxdığı tam olaraq bilinmir. Çünki "qazax" kəlməsinin etimologiyası tarixin dərinliklərinə gedir. Qazaxlar haqqında tarixçilər müxtəlif dəlillər gətirirlər. Məsələn; Akademik Marr: "Qafqazda qazaxlar yaşayırlar", çex tarixçisi Grozniy: "Qazaxlar eramızdan əvvəl Xəzər dənizinin şərq bölgəsində yaşayan hunların nəvələri və Qafqaz Kaspin sözlərinin qaz, qas kökündən törəmiş olduğu, qazax adının da bu kökdən qaynaqlandığını bildirir".

Müasir Qazaxıstanın kökləri 1400-cü illərə qədər getməkdədir. 1400-cü illərdə müxtəlif türk tayfalarının birləşməsi ilə Mərkəzi Asiyada yeni bir boy yaranmışdır. Qızıl Orda dövləti dağıldıqdan sonra türk tayfaları Noqay xan ətrafında birləşərək Noqay Xanlığını qurdular. Bu xanlıq sonradan Qazax xanlığına çevrildi. Qazax xanlığı üç hissədən ibarət idi: Ulu juz, Kiçik juzOrta juz. 1771-ci ildən etibarən onlar bir-birindən asılı olmayan siyasət yeritməyə başladılar. 1770-ci ilin sonlarında qazax juzları Rusiya və Çin arasında mübarizə meydanına çevrildi. Bu mübarizə rusların qələbəsi ilə başa çatdı. Bundan sonra ruslar işğal etdikləri qazaxların ölkəsində müstəmləkəçilik siyasəti yeritməyə başladılar. Bu torpaqların bütün imkanlarını mənimsədilər. Yerli qazaxları köçə məcbur etdilər. Qazaxların dilinə, dininə və yaşayışına müxtəlif qadağalar qoyulmuşdur.

Aclıq və siyasi səbəblərlə 1912–17 ci illər arasında rus hökumətinə qarşı etiraz başladı. 1917-ci ildə Rusiyada çarlığın devrilməsi ilə əlaqədar olaraq Mərkəzi Asiya bir müddət müstəqil oldu. 1917–20 ci illər arasında keçmiş qazax juzları birləşərək "Alaş Orda" dövlətini qurdular. Bu dövlət üç il yaşaya bildi. 1920-ci ildən sonra ruslar hakimiyyəti ələ keçirdilər və bu tarixdən sonra SSRİ dövrü başladı. Rus hökuməti qazaxların milli şüurunu itirməsi üçün müxtəlif yollara əl atdı. Stalinin vaxtında qazaxcadan ərəb və farsca sözlər çıxarılaraq bunların yerinə rusca kəlmələr qoyuldu. Günümüzdə də qazaxcada olan bəzi kəlmələr üçün rus sözləri işlədilir. Sovet hakimiyyəti altında olan dövrdə 1933-cü ildə süni aclıq, 1937–38-ci illərdə soyqırım, 1954-cü ildə 6 milyon 300 min hektar yerin zorla rus mühacirlərinə paylanması, 1960-cı illərə qədər rus köçləri yerləşdirmə planlarının həyata keçirilməsi, 1986-cı ildə məşhur "Celtoksan" hadisəsini söyləmək mümkündür.

İkinci Dünya müharibəsindən sonrakı illərdə Qazaxıstan SSR-nin xalq təsərrüfatının bərpasında fəal iştirak etmişdir. 50–60-cı illərdə Qazaxıstanda 900-dən çox iri sənaye müəssisəsi və sexi tikilib işə salındı. Ust-Kamenoqorsk titan-maqnezium kombinatının, Pavlodar alüminium və alüminium oksidi zavodunun, Şərqi Qazaxıstanda sink zavodunun, Turqay boksit mədənlərinin yaradılması, mövcud əlvan metallurgiya müəssisələrinin yenidən qurulması və genişləndirilməsi ölkədə əlvan metal istehsalında Qazaxıstanın rolunu daha da artırdı. Karaqanda metallurgiya kombinatı tikildikdən sonra Qazaxıstan qara metallurgiyanın da mühüm bazasına çevrildi. Turqay düzündəki nadir dəmir filizi yatağı əsasında ildə 26,5 milyon ton filiz verən Sokolovo-Sarbay filizsaflaşdırma kombinatı yaradıldı. Bu kombinat Cənubi Ural və Qazaxıstan qara metallurgiya sənayesinin əsas xammal bazasına çevrildi. Karaqanda və Ekibastuz kömür hövzələrində yeni şaxtalar tikildi. Respublikada sənaye məhsulu istehsalı 2,1 dəfə artdı.

50–60-cı illərdə Sovet İttifaqında xam və istifadəsiz torpaqların istifadə edilməsi proqramı həyata keçirildi. Qazaxıstanda bu müddətdə 4 milyon hektardan çox xam torpaq əkin üçün yararlı hala gətirilməli idi. Bu məqsədlə respublikaya minlərlə insan köçürüldü. 60–80-ci illərdə Qazaxıstan kommunist partiyasına Dinmuxamed Kunayev rəhbərlik etmişdir. Onun dövründə də respublikada sənayeləşmə davam etdirildi, Alma-Atada, Karaqandada, Ekibastuzda, Pavlodarda iri müəssisələr, energetika obyektləri, dəmir və avtomobil yolları tikildi. Qazaxıstana digər respublikalardan köçürmələr davam etdirilirdi, lakin, Kunayev qazax rəhbər kadrlarının irəli çəkilməsinə kömək edirdi. 50-ci illərin sonunda qazax etnosu Qazaxıstan əhalisinin cəmi 30 faizini təşkil edirdi. 70-ci illərdən başlayaraq Qazaxıstanda yerli əhalinin sayı tədricən artmağa başladı ki, bu da etnik balansın dəyişməsi ilə nəticələndi. Yalnız 1989-cu ildə qazaxlar öz tarixi vətənlərində üstünlük təşkil etməyə başladılar. 1989-cu il SSRİ əhalisinin siyahıya alınmasına görə "ikinci böyük etnik qrup olan ruslar Qazaxıstan əhalisinin 37,8 faizini təşkil etmişlər". Respublikanın yeddi vilayətində isə ümumiyyətlə, rusların sayı qazaxlardan çox olub. SSRİ-nin dağılması və Qazaxıstanın müstəqillik əldə etməsindən sonra, buraya müəyyən səbəblər ucbatından köçürülmüş xalqlar öz ata-baba yurdlarına qayıtmağa başladı ki, bu da etnik mənzərənin köklü formada dəyişilməsinə gətirib çıxardı. Lakin Qazaxıstan yenə də əvvəlki kimi çoxmillətli respublika olaraq qalır.

SSRİ-də yenidənqurma başladıqdan və Qorbaçovun hakimiyyətə gəlişindən sonra Kunayev iqtisadiyyata pis rəhbərlik etdiyinə və korrupsiyaya görə vəzifəsindən uzaqlaşdırıldı. 1986-cı ilin dekabrında onun yerinə Ulyanovsk vilayət partiya komitəsinin rəhbəri Gennadi Kolbin (milliyətcə rus) təyin edildi. Bu təyinata etiraz əlaməti olaraq, minlərlə qazax tələbəsi Alma-Atada mitinq keçirdi. Məsələyə ordunun qarışması ilə minlərlə qazaxın qanı axıdıldı. 200 nəfərdən artıq insan həlak oldu. Bu ruslaşma və sovetləşmə siyasətinə qarşı ilk etiraz aksiyası idi və 1986-cı il sovet tarixinə millətlərarası toqquşma ili kimi daxil oldu. Hələ Qazaxıstan hadisələrindən bir neçə ay əvvəl mart-aprel aylarında Yakutiyada yakut tələbələri ilə rus gəncləri arasında qarşıdurma olmuşdu. G.Kolbin islahatlar aparmağı, qazax dilinin istifadəsini genişləndirəcəyini, hətta onun respublikada rəsmi dil kimi elan olunacağını söz verməklə vəziyyəti sakitləşdirməyə çalışdı. Yaranmış vəziyyətdən ehtiyat edən sovet rəhbərliyi 10 yanvar 1987-ci ildə Qazaxıstan KP MK-nin ikinci katibi vəzifəsinə milliyyətcə qazax olan Səidullah Kubaşovu gətirmək məcburiyyətində qaldı. Hadisələrin bir daha təkrarlanmaması üçün DTK vasitəsilə iştirakçılar təqib olunmağa, həbs edilməyə başlandı. Alma-Ata hadisələri Orta Asiyada milli məsələnin ciddi olduğunu və imperiyaya nifrətin gücləndiyini göstərdi. Qazaxıstanda müstəqil ictimai təşkilatlar meydana gəlməyə başladı. 1989-cu il iyunun 22-də Nursultan Nazarbayev Qazaxıstan KP MK-ın birinci katibi seçildi.

1990-cı ildə iqtisadi böhran və SSRİ-nin süqutundana sonra 1991-ci ildə müstəqil olaraq dünya arenasında öz yerini tapdı. Nursultan Nazarbayev ölkənin ilk prezidenti oldu.

1992-ci ildə Qazaxıstan Rusiyanın təşəbbüsünə əsasən yanvarda Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi imzalamışdır.

1997-ci ildə paytaxt Almatıdan Astanaya keçirilmişdir.

Qazaxıstanın xarici siyasət prioritetləri Rusiya, Çin, ABŞ, Avropa Birliyi, Orta Asiya dövlətləri. Həmçinin dünya ölkələri ilə qarşılıqlı faydalı əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsinə yönəlmişdir.

Qeyd: M. V. Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetinin analitik-informasiya mərkəzinin ekspert qrupunun rəhbəri Aleksey Vlasov düşünür ki, Gürcüstan-Osetiya münaqişəsi Qazaxıstanın 2010-cu ildə ATƏT-ə sədrliyi zamanı prioritetlər arasında olmayacaq. Bu gün Gürcüstana aid olan bu məsələlər siyasidir və burda iqtisadi məsələlərdən söhbət gedə bilməz. Anlamaq lazımdır ki, əgər Azərbaycanla Ermənistanın vəziyyətində türk-erməni sərhədlərinin açılması üçün hələdə iqtisadi səbəblər tapmaq olsa da bu Rusiya və ya Türkiyə biznesinin eləcə də erməni diasporunun maraqlarıdır. Gürcüstan ilə əlaqələr isə siyasidir. Burada iqtisadi məntiq işləməyəcək.

İSESKO şurası son iclasında 2015-ci ildə İslam mədəniyyəti şəhəri elan olunması ilə bağlı Almatının namizədliyini təsdiqləyib.

Qazaxıstanın çölləri

Ölkənin şərqində ən yüksək zirvəsi olan Xan-Tenqri massivi (6995m), qərbində isə ən çökək yeri olan Qaragiye (-132m) yerləşir. Qazaxıstan ərazisinin relyefi çox da mürəkkəb deyildir. Düzənliklər daha geniş sahəni tutur. Qərbdə Xəzəryanı ovalıqÜstürt yaylası, şərqdə isə Qazaxıstan xırda təpəliyi diqqəti cəlb edir. Cənubda Turan ovalığının bir hissəsi Qazaxıstan ərazisinə daxil olur. Şimalda Torğay çökəkliyi Qazaxıstan ərazisi ilə Qərbi Sibir ovalığını birləşdirir. Ölkənin ən hündür yeri şərqdə Altay dağlarının Qazaxıstan ərazisinə daxil olduğu hissədir. Ən alçaq yer isə qərbdə Xəzər sahillərində yerləşən Karagiye çökəkliyidir (-32 metr). Qazaxıstan ərazisində bir sıra faydalı qazıntıların zəngin yataqları vardır. Bunlardan Qarağandı,Ekibastuz və Torğay daş kömür yataqlarını, Cezqazğan,Sayık,Bozşakul,Balxaş və Kounrad,Qazaxıstan xırda təpəliyi mis mədənlərini, Torğay,Kostanay vilayətindəki dəmir filizi yataqlarını xüsusi qeyd etmək olar. Qazaxıstan ərazisi çox zəngin alüminium yataqlarına, eləcə də qurğuşun, sink, gümüş, volfram, fosforit (Manğıstau,Karatau), nikel, qızıl və başqa nadir metal yataqlarına malikdir. Respublika ərazisinin qərb (Xəzərsahili) hissələrində zəngin neft(Tengiz,Torğay,Manğıstau) və qaz yataqları(Manğıstau,Qaracanbas,Özen) da vardır. Beləliklə, demək olar ki, Qazaxsıtan yanacağa və ən başlıca sənaye sahələri üçün lazım olan bütün xammal ehtiyatlarına malikdir.

Ölkə ərazisinin iqlimi kəskin kontinentaldır. Qışı çox soyuq keçir. Arktik hava kütlələrinin əraziyə maneəsiz daxil olması nəticəsində şimal və mərkəz hissələrdə şaxtalar daha güclü (şimalda −45 °C, mərkəzdə −35 °C) olur. Yay isə çox isti keçir. Orta iyul temperaturu şimalda +24 °C, cənubda +28 °C-dir. Bəzən istilər +44 °C-yə kimi çatır. Yağıntıların miqdarı azdır. Geniş düzənlik sahələrdə illik yağıntılar cəmi 200–400 mm-dir. Xəzər sahillərində və mərkəzin düzənlik hissələrində isə daha azdır (50–100 mm). Bu yerlərdə səhra və yarımsəhra landşaftları üstünlük təşkil edir. Yalnız dağların ətəklərində və yamaclarda (cənub-şərqdə) yağıntılar xeyli artır (400–1600 mm). Qazaxıstanın iqlimi kəskin kontinental olduğuna görə çay şəbəkəsi də zəifdir. Nisbətən iri çaylarından Sırdərya, Ural, Emba, İle, İrtış, Esil çayını göstərmək olar. Digər çaylarının əksəriyyəti yayda quruyur. Çaylar böyük suvarma əhəmiyyətinə malikdir. İri göllərindən BalxaşZaysan göllərini göstərmək olar. AralXəzər dənizinin də bir hissəsi Qazaxıstan ərazisindədir. Qazaxıstan ərazisinin şimal və şimal-şərq hissələrində münbit torpaqları olan çöl zonası geniş sahəni əhatə edir. Qazaxıstanın ən böyük taxılçılıq rayonları da elə buradadır. Cənuba getdikcə yarımsəhralarsəhralar bir-birini əvəz edir. Süni suvarma şəraitində bu torpaqlarda da müxtəlif kənd təsərrüfatı bitkiləri (pambıq, üzüm, çəltik, alma, ərik, nar) becərmək olur.

Çaylar Şimal Buzlu (İşım, İrtış, Tobol) və daxili axarsız (Ural, Emba, Sırdərya, İli) hövzəyə daxildir. Belə ki, Ural və Emba çayları Xəzərə, Sırdərya Aral gölünə, İli çayı Balxaş gölünə tökülür. İli çayı üzərində Kapçaqay, İrtış üzərində Buxtarma, Sırdərya çayı üzərində Çardərə su anbarları vardır. Qazaxıstanın iqlimi kəskin kontinental olduğuna görə çay şəbəkəsi də zəifdir. Nisbətən iri çaylarından Sırdərya, Ural, Emba, İle, İrtış, Esil çayını göstərmək olar. Digər çaylarının əksəriyyəti yayda quruyur. Çaylar böyük suvarma əhəmiyyətinə malikdir. İri göllərindən BalxaşZaysan göllərini göstərmək olar. AralXəzər dənizinin də bir hissəsi Qazaxıstan ərazisindədir. Qazaxıstan ərazisinin şimal və şimal-şərq hissələrində münbit torpaqları olan çöl zonası geniş sahəni əhatə edir. Qazaxıstanın ən böyük taxılçılıq rayonları da elə buradadır. Cənuba getdikcə yarımsəhralarsəhralar bir-birini əvəz edir. Süni suvarma şəraitində bu torpaqlarda da müxtəlif kənd təsərrüfatı bitkiləri (pambıq, üzüm, çəltik, alma, ərik, nar) becərmək olur.

Qazaxıstan Respublikası inzibati cəhətdən 14 vilayət, 4 vilayət statuslu şəhər, 170 rayon, 83 şəhər, 200 qəsəbə və 7743 kənddən ibarətdir.

Vilayətlər:

Aqmola, Aqtöbe, Almatı, Atırau, Cambul, Karağandı, Qərbi Qazaxıstan, Qızılorda, Qostanay, Mangistau, Pavlodar, Şərqi Qazaxıstan, Şimali Qazaxıstan, Türkistan.

Vilayət statuslu şəhərlər:

Almatı, Baykonur, Çimkənd, Nur-Sultan.

Qazaxıstanın şirkətlər birliyi

Təxminən ötən əsrin 60-cı illərinə kimi Qazaxıstan heyvandarlıq (xüsusilə qoyunçuluq) təsərrüfatı ilə fərqlənən bir ölkə idi. Lakin hazırda o, əlvan metallurgiya, kömürçıxarma, kimya, maşınqayırma, yüngül və yeyinti sənayesi olan bir ölkəyə çevrilmişdir. Astana, Kustanay, Çinkənd, Qaraqanda, Pavlodar kimi bir neçə şəhər sənayedə aparıcı rol oynayır. Yanacaq sənayesində Karağandı və Ekibastuz kömür hövzələrinin böyük əhəmiyyəti vardır. Kömürlə işləyən onlarla elektrik stansiyalarından ən böyüyü Ekibastuzda yerləşir. Ən böyük mis emalı zavodları BalxaşCezqazqan şəhərlərindədir. Ertis çayı üzərindəki Su Elektrik stansiyalarının enerjisi və zəngin polimetal yataqları əsasında Öskemende, Pavlodarda müxtəlif əlvan metallar və alüminium istehsal edən kombinatlar yaradılmışdır. Qara metallurgiya sənayesi də (çuqun, polad, prokat istehsalı) getdikcə inkişaf edir. Onun əsas müəssisələri TemirtauRudnı şəhərlərində yerləşir. Qazaxıstanın kimya sənayesində mineral gübrə istehsalı əsas yer tutur. Cambıl şəhərində nəhəng superfosfat zavodu tikilmişdir. Qazaxıstanda maşınqayırma sənayesi də inkişaf edir. PetropavlAqmolada kənd təsərrüfatı maşınları, Almatıda elektrotexniki maşın və avadanlıqlar istehsal olunur. Qazaxıstan həm də inkişaf etmiş yeyinti və yüngül sənayeyə malikdir. Semey, Petropavl, Almatı, Şımkənd (Çimkənd) yeyinti və yüngül sənayenin iri mərkəzləridir. Kənd təsərrüfatında buğda, qarğıdalı, pambıq və çəltik bitkiləri, həmçinin qoyunçuluq başlıca sahələrdir. Əkin sahələrinin 70%-dən çoxunda dənli bitkilər (əsasən yazlıq buğda, qarğıdalı, çəlyik, darı) əkilir. Buğda əkini sahələri əsasən Qazaxıstanın şimal hissəsində yerləşir. Qazaxıstan becərdiyi buğdanın böyük hissəsini xarici ölkələrə ixrac edir. Pambıq və çəltik isə cənubda (Cambıl və Şımkənd əyalətləri) suvarılan torpaqlardadır. Heyvandarlığın əsas təsərrüfat sahələri şimal, mərkəz və şərq rayonlarındadır. Ölkədə 35 milyon davar, 8 milyon qaramal saxlanılır. Heyvandarlıq məhsullarının da (ət-süd məhsulları, yun) böyük hissəsi xarici ölkələrə ixrac olunur.

Qazaxıstanda BP şirkətinin məlumatına görə 2009-cu ilin əvvəlində neftin sübut edilmiş ehtiyatlarının həcmi 39,6 milyard barrel və ya 6,5 milyard ton təşkil edir, bu da ümumi dünya ehtiyatlarının 3,2%-ni təşkil edir. Neftin proqnozlaşdırılan ehtiyatları yalnız Xəzər dənizinin Qazaxıstan sektoruna aid olan yerlərində 17 milyard tondan çox olduğu təxmin edilir. Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin statistikasına əsasən Qazaxıstan 2009-cu ildə 75 milyon ton neft hasil etmişdir. Qazaxıstan hökuməti 2011-ci ildə neft hasilatını 100 milyon tona, 2015-ci ildə isə 150 milyon tona qədər artırmağı planlaşdırır. Qazasıtan müstəqillik illərində Neftdən çox böyük gəlirlər əldə etmiş və bunun nəticəsində Qazaxıstan Asiyada ən yüksək həyat səviyyəsinə malik olan ölkələrdən birinə çevrilməkdədir. 2009-cu ilin əvvəlinə olan məlumata görə Qazaxıstanın aşkar edilmiş təbii qaz ehtiyatları 1,82 trilyon m³ (BP-nin hesablamalarına əsasən) təşkil edir ki, bu da dünya ehtiyatlarının 1,7%-nə bərabərdir. Qazaxıstanın Manğıstau (Manqışlaq) yarımadasında böyük neft və qaz sənayesi yaradılmışdır.

Kənd məskunlaşmasının dağınıq tipi səciyyəvidir. Qazaxıstanın aqrar strukturu özündə 4919 qeyri-dövlət müəssisəsini və 65 dövlət hüquqi şəxsi özündə birləşdirir. Qazaxıstan Respublikası 2006-cı ildə aqrar-sənaye kompleksinin 2006–2010-cu illərdə davamlı inkişaf kompaniyası qəbul edilmiş və 2006–2008-ci illərdə onun gerçəkləşdirilməsi üzrə proqram işlənib hazırlanmışdır. 2006-cı ildə kənd təsərrüfatında ümumi məhsulun həcmi milyard dollar təşkil etmişdir. Əkilən torpaqların ümumi həcmində dənli bitkilər üstünlük təşkil edir.

1989-cu ildə 16 milyon nəfər əhalisi olmasına baxmayaraq, 1999-cu ildə slavyanlarınalmanların ölkədən köç etməsindən sonra əhalinin sayı 14.9 milyon nəfərə düşmüşdür. Qazaxıstan Respublikasında orta hesabla 1 km²-ə 6 nəfər əhali düşür. Lakin əhali ərazi üzrə qeyri-bərabər məskunlaşıb. Ölkənin şimal, şimal-şərq və cənubunda dağətəyi hissələrdə (xüsusilə Almatı və onun ətrafında) əhali nisbətən sıxdır. Əhalinin əsas hissəsini qazaxlar təşkil edir. Ölkədə 131 fərqli etnos mövcuddur. Ən iri etnoslara ruslar, özbəklər, ukraynalılar, uyğurlar və s. aiddir.

Etnik tərkibi

Əsas məqalə: Qazaxıstan əhalisi
Qazaxsıtan Respublikası Statistika Agentliyi 2009-cu il
Milliyət Sayı Əhali içində payı (faizlə)
Toplam əhali 16,004,800 100%
Qazax 12,764,821 68,51%
Rus 3.512.925 18,85%
Özbək 605.137 3,25%
Ukraynalı 263.962 1,42%
Uyğur 274.509 1,47%
Tatar 200.544 1,08%
Alman 176.107 1%
Digər 714.200 4,5%
Etnik kökü 1897 % 1911 % 1926 % 1939 % 1959 % 1970 % 1979 % 1989 % 1999 % 2006 %
Qazax 74,9 60,8 59,5 38 30 32,6 36 39,7 53,4 62,2
Rus 10,8 27,0 18,0 40,2 42,7 42,4 40,8 37,4 29,9 15,6
Ukraynalı * * 12,4 10,8 8,2 7,2 6,1 5,4 3,7 0,9
Alman - - 0,7 1,5 7,1 6,6 6,1 5,8 2,4 0,4
Tatar 1,2 1,1 0,7 1,6 1,5 2,2 2,1 2 1,7 5,9
Özbək 1,3 1,1 3,2 1,7 1,1 1,7 1,8 2 2,5 8,9
Belarus * * - 0,5 1,2 1,5 1,2 1,1 0,8 -
Uyğur - - - - 0,6 0,9 1,0 1,1 1,4 6,5
Digər - - - - 0,1 0,2 0,1 0,1 0.3 -

Qazaxıstanda Azərbaycan diasporası

Rəsmi məlumatlara görə hal-hazırda Qazaxıstanda yüz min, qeyri-rəsmi məlumatlara görə üç yüz min azərbaycanlı yaşayır. Qazaxıstanda yaşayan azərbaycanlılar elm, incəsənət, kənd təsərrüfatı, kiçik, orta biznes və digər sahələrdə çalışırlar. Eyni zamanda onlar Qazaxıstan Respublikasının ictimai-siyasi həyatında yaxından iştirak edir, dövlət orqanlarında təmsil olunurlar. Bununla yanaşı, həmvətənlərimiz Qazaxıstan Respublikasının qanunlarına uyğun olaraq özlərinin bir neçə milli-mədəniyyət təşkilatlarını yaratmışlar. Qazaxıstan Respublikasında "Qazaxıstan Xalqı Assambleyası" yaradılmış və Prezident N.Nazarbayev bu assambleyanın sədridir. 1990-ci illərdən etibarən Almatıda "Turan", Aktöbe vilayətində "Dostluq", Jambul vilayətində "Azəri", Qərbi-Qazaxıstan vilayətində "Birlik", Qarağandı vilayətində "Namus", Kostanay vilayətində "Heydər", Pavlodar vilayətində "Vətən" və s. Azərbaycan mədəniyyət mərkəzləri fəaliyyət göstərir. Bu cəmiyyətlər eyni zamanda "Qazaxıstan Xalqı Assamleyası"nın üzvləridir. Paytaxt Astanada diasporanın çoxsaylı nümayəndələrini ətrafında birləşdirməyi bacarmış "Xəzər" milli-mədəniyyət Mərkəzi fəaliyyət göstərir. Bununla yanaşı, 2003-cü ildə Astanada "Dünya azərbaycanlılarının Mədəniyyət Mərkəzi" ictimai təşkilatının nümayəndəliyi açılmışdır ki, bu da Qazaxıstandakı bütün Azərbaycan milli-mədəniyyət mərkəzlərini özündə birləşdirir. Son dövrlər Xarici Ölkələrdə Yaşayan Azərbaycanlılarla İş üzrə Dövlət Komitəsinin dəstəyi ilə Qazaxıstanın Taldıkorğan şəhərində "Naxçıvan", Şu şəhərində "Azərbaycanlıların Mədəniyyət Mərkəzi" təsis edilmiş və Astana, Almatı, Taldıkorğan, Qarağandı şəhərlərində Azərbaycan dilində "Bazar günü" məktəbləri açılmışdır. 7 sentyabr 2004-cü il tarixində Astana şəhərinin "Turist" mehmanxanasının konfrans zalında Astana şəhəri Akiminin müavini, Astana şəhəri mətbuat mərkəzinin fəxri prezidenti T.Muxamedjanovun və Azərbaycan Respublikasının Qazaxıstan Respublikasındakı Səfiri L.Qəndilovun Astana ictimaiyyətinin və kütləvi informasiya vasitələrinin iştirakı ilə Azərbaycan "Xəzər" milli-mədəniyyət Mərkəzinin təsis etdiyi beynəlxalq ictimai-siyasi, rus və qazax dillərində nəşri nəzərdə tutulmuş aylıq "Turan-ekspress" qəzetinin təqdimat mərasimi keçirilmişdir. 25 sentyabr 2006-cı il tarixində Qazaxıstanın Jambul vilayətinin Şu rayonunda 5 mindən artıq soydaşımızın yaşadığı Yeni yol-"Novıy put" kəndində "Nəsimi" Azərbaycan Mədəniyyət Mərkəzi yaradılmışdır. Mərkəzin sədri Qazaxıstanda tanınmış həmvətənlimiz T.Mirzəyev seçilmişdir.

Azərbaycan Respublikası ilə Qazaxıstan Respublikası arasında diplomatik əlaqələr 30 avqust 1992-ci il tarixində yaradılmışdır. 9 yanvar 1993-cü ildə Qazaxıstan Respublikasının Azərbaycan Respublikasındakı, 1 mart 2004-cü ildə Azərbaycan Respublikasının Qazaxıstan Respublikasındakı Səfirlikləri fəaliyyətə başlamışdır.

İbrahim Amanqaliyev Qazaxıstan Respublikasının Azərbaycanda ilk Səfiri olmuşdur.

2008-ci ilin yanvar ayından etibarən Primbetov Serik Dostanoviç Qazaxıstan Respublikasının Azərbaycan Respublikasındakı yeni Fövqəladə və Səlahiyyətli Səfiri kimi fəaliyyət göstərir. 29 yanvar 2004-cü il tarixində Lətif Qəndilov Azərbaycan Respublikasının Qazaxıstan Respublikasında Səfiri təyin edilmişdir.

13 dekabr 2005-ci il tarixində Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin qərarı ilə Azərbaycan-Qazaxıstan parlamentlərarası əlaqələr üzrə işçi qrupu yaradılmışdır. İşçi qrupun rəhbəri Fərhad Qəribov, üzvləri N.Cəfərov, M.Quliyev, A.Quliyeva, V.Məmmədov, C.Həsənli və S.Seyidovdur. Milli Məclisin 126-IIIQR saylı, 2 oktyabr 2006-cı il tarixli qərarı ilə parlamentlərarası əlaqələr üzrə işçi qruplarının tərkibində müəyyən dəyişikliklər edilərək, F.İbrahimli, R.Məmmədhəsənov, B.Sadıqov və R.Xəlilov Azərbaycan-Qazaxıstan parlamentlərarası əlaqələr üzrə işçi qrupunun tərkibinə daxil edilmişlər.

6 sentyabr 2008-ci il tarixindən Azərbaycan Respublikasının Aktau şəhərindəki Baş konsul v.i.e. R.Məmmədov fəaliyyətinə başlamışdır.

İki ölkə arasında indiyədək siyasi münasibətlərdə demək olar ki, heç bir problem mövcud olmamışdır. Bu münasibətlər 1–2 mart 2004-cü il tarixlərində Qazaxıstan Respublikasının Prezidenti N.Nazarbayevin dəvətilə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İ.Əliyevin Qazaxıstana və 24–25 may 2005-ci il tarixlərində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İ.Əliyevin dəvəti ilə Qazaxıstan Respublikasının Prezidenti N.Nazarbayevin ölkəmizə rəsmi səfərlərindən sonra keyfiyyətcə yeni mərhələyə qədəm qoymuşdur.

Azərbaycan tərəfi Qazaxıstanın Asiyada təhlükəsizliyin möhkəmlənməsi sahəsində "Asiyada Qarşılıqlı Əməkdaşlıq və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirə"nin (AQEM) yaradılması təşəbbüsünü tam dəstəkləmişdir.

2006-cı ilin iyul ayında AR XİN tərəfindən qeyri-rəsmi mənbələr vasitəsilə Almatı şəhərində keçirilmiş "Avtomobil ehtiyat hissələri, qaraj təchizatları və yanacaqdoldurma stansiyaları" üzrə III beynəlxalq sərginin (The Third International Exhibition for Autoparts, Garage equipment & Petrol station) reklam broşürası əldə olunmuşdur. Bu broşürada əks olunmuş rəngli xəritədə Azərbaycan Respublikasının ərazisində Dağlıq Qarabağ bölgəsi xüsusi olaraq və Ermənistan ərazisinin əks olunduğu rəngdə verilmişdir. Bununla əlaqədar, qeyd olunan reklam broşürasında verilmiş səhvin düzəldilməsi ilə bağlı ciddi tədbirlərin görülməsi üçün Qazaxıstan Respublikasının Xarici İşlər Nazirliyinə, habelə sözügedən tədbirin təşkilatçılarına müraciət edilməsi haqqında AR XİN tərəfindən Qazaxıstandakı Səfirliyimizə müvafiq təlimat verilmiş, eyni zamanda QR-in Bakıdakı Səfirliyinə müraciət edilmişdir. Məsələ ilə bağlı Səfirliyimiz QR-in Xarici İşlər Nazirliyinə nota ilə müraciət edərək reklam broşürunda buraxılmış səhvin aradan qaldırılmasını tələb etmişdir. 2006-cı ilin 11 avqust tarixində Qazaxıstan XİN-dən Səfirliyimizin ünvanına daxil olmuş notada sərgi təşkilatçılarının baş vermiş hadisə ilə bağlı mövqeyi açıqlanmış, onların BMT-nin Baş Assambleyası və Təhlükəsizlik Şurasının Dağlıq Qarabağa dair qəbul etdikləri qərarları dəstəklədikləri, reklam broşürünün nəşri zamanı yol verilmiş səhvin texniki səbəbdən baş verdiyi və gələcəkdə bu kimi halların təkrarlanmaması üçün daha diqqətli olacaqları bildirilmişdir. Bununla yanaşı, Səfirliyimiz tərəfindən sərginin təşkilatçısı M.Arslanla əlaqə saxlanılmış, söhbət zamanı o, reklam broşürlarının nəşri zamanı yol verilmiş səhvin texniki səbəbdən baş verdiyini bildirərək, buna görə rəsmi üzr istəmiş və artıq yeni reklam broşürlarının sifariş verildiyini qeyd etmişdir. 14 mart 2008-ci il tarixində BMT Baş Assambleyasının 62-ci sessiyasında "Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərində vəziyyət" adlı qətnamə layihəsinə dair keçirilmiş səsvermədə Qazaxıstan Respublikası bitərəf səs vermişdir.

Qazax dili (қазақ тілі, قازاق ٴتىلى, qazaq tili). Qazaxıstan Respublikasının rəsmi dövlət dili qazax dilidir. Qazax dili türk dillərinin qipçaq altqrupuna (tatar, başqırd, qaraçay-çərkəz, qumuq, qaraim, krım tatar, qaraqalpaq, qaraqaş, noqay) daxildir. Noqay, qaraqalpaq və qaraqaş dilləri ilə birlikdə qıpçaq-noqay qoluna aiddir.

Ölkə əhalisinin 70 %-ni müsəlmanlar, 26%-ni isə pravoslav xristiyanları (əsasən ruslar) təşkil edir.

Qazaxıstanda sakinlərin köçəri pastoral iqtisadiyyatına əsaslanan yaxşı bir mədəniyyət var. 7–12-ci əsrlərdə İslam Qazaxıstanla tanış olmuşdur. Quzu ilə yanaşı, bir çox digər ənənəvi yeməklər, Qazaxıstan mədəniyyətində simvolik dəyər saxlayır. Qazaxıstan mədəniyyəti əsasən türk köçəri həyat tərzindən təsirlənir.

Heyvandarlıq, qazaxların ənənəvi həyat tərzinə mərkəzi olduğundan, köçəri davranışlarının və gömrüklərin əksəriyyəti heyvətə bir şəkildə aiddir. Ənənəvi lə'nət və xeyir-dualar heyvanlar arasında xəstəlik və ya fecundity çağırdı və yaxşı davranış bir adam ilk növbədə onun həyatında insan aspektləri haqqında soruşmaq və ona salamlayarkən bir insanın mal-qara haqqında soruşmaq tələb etdi.

Ənənəvi Qazaxıstan məskəni, dovun müxtəlif kalınlıkları ilə əhatə edilmiş, söğüt ağacının çevik çərçivəsindən ibarət olan bir çadırdır. Açıq top, mərkəzi ocaqdan tüstüdən qaçmağa icazə verir; temperatur və süzgə açılışın ölçüsünü artıran və ya azaldıran bir qanadla idarə oluna bilər. Düzgün tikilmiş bir dülgər yaz aylarında soyudulur və qışda istilənir və sökülüb yaxud bir saatdan az müddətdə qurula bilər. Yurt içərisində mərasim əhəmiyyəti var; sağ tərəfi kişilər üçün və sol qadınlar üçün qorunur. Yurts həmçinin restoranlar və digər ictimai binalarda dekorativ motiv kimi istifadə olunur.

Hər il Qazaxıstan sənətkarları "Sheber" müsabiqəsində iştirak edirlər. Müsabiqə 2006-cı ildə Qazaxıstan sənətkarlarının məhsullarını daxili və beynəlxalq səviyyədə rəqabətə artırmaq üçün başlanan "Qazaxıstanda sənətkarlıq və sənətkarlığın inkişafı" proqramının bir hissəsidir. Bu proqram Qazaxıstanın Artisans Birliyi, "Chevron", Orta Asiya Avrasiya Fondu, Qazaxıstan Mədəniyyət və İnformasiya Nazirliyi və Almatıda YUNESKO-nun Klaster Ofisidir.

1–2 yanvar — Yeni il

7 yanvar — Milad bayramı

8 mart — Beynəlxalq Qadınlar günü

21–23 mart — Novruz bayramı

1 may — Qazaxıstan xalqının birliyi günü

7 may — Vətən Müdafiəçisi günü

9 may — Faşizm üzərində Qələbə günü

6 iyul — Paytaxt Nur-Sultan günü

30 avqust — Qazaxıstan Respublikasının Konstitusiyası günü

1 dekabr — Birinci Prezident günü

16–17 dekabr — Qazaxıstan Respublikasının Müstəqilliyi günü

2 gün — RamazanQurban bayramı

Əsas məqalə: Qazaxıstan mətbəxi

Ənənəvi Qazaxıstan mətbəxi quzu və at ətini, həmçinin südlü süd məhsullarının müxtəlif növlərini əhatə edir. Yüzlərlə ildir ki, qazaxlar, bu heyvanları daşıma, geyim və ərzaq üçün güvənərək, yağlı quyuları, Baqtralı dəvə və atları qaldırdılar. Yemək üsulları və əsas maddələr ölkənin köçəri həyat tərzi ilə təsirlənmişdir. Məsələn, pişirmə texnikasının ən çoxu ərzaqın uzunmüddətli qorunmasına yönəldilir. Köklü bir həyat tərzində saxlanılması daha asandır, çünki davamlı olacağı üçün ətin qurulmasına və qurulmasına dair böyük bir təcrübə var və ekşi südün üstünlükləri var.

Son illərdə, Qazaxıstanın qəlbinə qərbli qərbli Qazaxı aşbazlarının axını, o cümlədən indi məşhur Raniya Əhməd, o cümlədən West London-in Michelin Star restoranlarında ilk təhsilini keçirmişdir. Bu, ənənəvi ləzzətli Qazaxıstan yeməklərini avropalı fast-food ilə betinjantablar kimi qarışdıraraq, gənc nəsillərlə çox populyarlığını sübut edən yeni bir cins növünə gətirib çıxardı.

Beşbarmak, qaynadılmış at və ya kuzu ətindən ibarət yemək, ən məşhur Kazak yeməyi. Beşbarma çörəyi, qaynadılmış bir makaron təbəqəsi ilə yeyilir və şorpa adlanan ət bişirilir və ənənəvi olaraq kese adına kazak qozalarında xidmət edilir. Digər məşhur ət yeməkləri kazy (yalnız zənginlik verə bilən at əti kolbasa), şuzhuk (at əti kolbasa), quyrdak (həmçinin yazılmış qudurdak, qovrulmuş at, qoyun və ya ürək qaraciyər, böyrəklər və digər orqanlar, doğranmış və soğan və bibər ilə) və zal kimi at ətləri (atın boynundan bişmiş qarğıdalı) və zhaya (atın hip və arka ayağından duzlanmış və büzülmüş ət) kimi müxtəlif zövqlərə malikdir. Pilav (palaver) ən çox yayılmış Qazaxıstan düyü yeməyi, tərəvəz (yerkökü, soğan və / və ya sarımsaq) və ət parçalarıdır. Milli içki içərisində kumys (fermented mare's milk) və çay vardır.

Əsas məqalə: Qazaxıstanda nəqliyyat

Qazaxıstanda nəqliyyat böyük əhəmiyyət daşıyır. Böyük ərazi, yaşayış məntəqələrinin bir-birindən uzaqda yerləşməsi, kənd təsərrüfatı və sənaye sahələrini arasında əlaqələrin təşkili Qazaxıstanda olduqca vacibdir.

Velosiped idmanı Qazaxıstanın ən uğurlu idman növüdür. Avropalı dövrdə rəqabət edən bir çox peşəkar bisikletçidən Qazaxıstan gəlir. Ən görkəmli Aleksandr Vinokourovdur. Onun nailiyyətlərinə iki Paris-Nice, 2003 Tour de France-da üçüncü, Amstel Gold Race daxildir. Vinokourov Qazaxıstan şirkətlərinin koalisiyası tərəfindən dəstəklənən Astanaya rəhbərlik edir. Bu komanda UCI ProTeam kimi qeydə alınır və Tour de France da daxil olmaqla yarışlarda yarışır.

Rugby birliyi Qazaxıstanın məşhur idmanıdır. 10.000-dən çox pərəstişkarı ardıcıl olaraq Qazaxıstan milli ragbi birliyi oyununu izləmək üçün dönür. Sri Lanka və Ərəb Körfəzi Rugby Komandası üzərində son illər böyük qazanma Qazaxıstan tərəfinə 2011 Rugby Dünya Kubokuna layiq olmağa namizəd ola biləcəyinə inanma səbəbini verdi. Qazaxıstan hələ Rugby Dünya Kuboku turnirinə qatılmağa haqq qazandı.

Qazaxıstanın "Astana FK" adlı futbol klubu var.

1991-ci ildə SSRİ-nin parçalanmasından sonra Qazaxıstan ən son müstəqilliyini elan edən dövlətlərdən biri olmuşdur. 1993, 1995 və 1998-ci illərdə olmaq üzrə konstitusiyasını üç dəfə dəyişdirmişdir. 1998-ci ildə qəbul olunan konstitusiyaya əsasən Qazaxıstan demokratik və unitar dövlətdir.

Ölkə prezidenti 5 il müddətinə seçilir. Prezident seçilmək üçün 40 yaş üzərində olmaq və qazax dilində bilmək vacib şərtdir.

1999-cu ildə baş tutan seçkilərdə Otan Partiyası 30,9%, Qazaxıstan Kommunist Partiyası 17,7% səs toplamışdır. Məclisə girə bilən digər partiyalar olan sosialist yönümlü Kənd təsərrüfatı Partiyası 12,6%, Qazaxıstan Xalq Partiyası isə 11,2% səs toplamışdır.

15 yanvar 2012-ci ildə baş tutan parlament seçkilərində isə Nur Otan Partiyası səslərin 80%-ni toplayaraq parlamentdə 83 millət vəkili ilə təmsil olunmaq şansı əldə etdi.

Qazaxıstanda sayca 9-cu prezident seçkiləri 2019-cu il iyunun 9-da keçirilib. Mərkəzi Seçki Komissiyasının məlumatına görə, ölkənin ilk prezidenti Nursultan Nazarbayevin rəhbərlik etdiyi "Nur Otan" Partiyasından namizədliyi irəli sürülmüş Kasım-Jomart Tokayev 70,96% səslə seçkilərdə qalib gəlib.

SSRİ dövründə Qazaxıstanda yerləşən hərbi hissələr Türküstan Hərbi Dairəsinə tabe olmuşdur. Ölkənin müstəqillik əldə etməsindən sonra yeni yaradılan birləşmələr də məhz bu hərbi hissələr əsasında formalaşmışdır. XX əsrin sonlarından etibarən Qazaxıstan Ordusu öz zirehli birləşmələrinin sayını artırmağa başlamışdır. 1990-cı ildə sayı 500 olan zirehli birləşmələr 2005-ci ildə 1613-ə çatdırılmışdır.

Hərbi Hava Qüvvələrinin əksər hissəsini Sovet istehsalı təyyarə və helikopterlər təşkil edir. Bu təyyarələrə MiQ-29, MiQ-31, Su-24Su-27 tipli döyüş təyyarələri daxildir. Ölkənin dəniz sularını isə Xəzər dənizində fəaliyyət göstərən kiçik donanma mühafizə edir.

Silahlı Qüvvələr həmçinin fərqli ölkələrdə bir sıra sülhməramlı əməliyyatlarda da iştirak etmişdir. ABŞ-ın İraqa hərbi müdaxiləsi zamanı Qazaxıstan İraqa 49 nəfər hərbi-mühəndis göndərmişdir. İkinci İraq müharibəsi zamanı qazax qoşunları bu ölkədə 4 milyon minanın zərərsizləşdirilməsində, 5 min nəfərdən çox koalisiya üzvü və mülki insanlara tibbi müayinənin göstərilməsində iştirak etmişdir.

2013-cü ilin dekabrında Qazaxıstan öz zabit heyətini BMT-nin sülhməramlı qüvvələrində iştirak etmək məqsədilə Haiti, Qərbi Saxara, Fil dişi SahiliLiberiyaya göndərəcəyini elan etmişdir.

Bu məqalədəki istinadlar müvafiq istinad şablonları ilə göstərilməlidir.
  1. 2010-09-19 at the Wayback Machine Конституция РК
  2. . report.az. 19 mart 2019 tarixində . İstifadə tarixi:19 mart 2019.
  3. Orijinal mətn(rus.)

    Численность населения страны на 1 февраля 2014г. составила 17 187,0 тыс. человек, в том числе городского – 9 464,3 тыс. (55%), сельского – 7 722,7 тыс. человек (45%). По сравнению с 1 февраля 2013 года численность населения увеличилась на 252,9 тыс. человек или на 1,5%. За январь 2014г. органами РАГС зарегистрировано 33,7 (36,2) тыс. рождений, что на 6,9% меньше, чем в январе 2013 года, что связано с меньшим количеством фактов поздней регистрации в январе 2014 года по сравнению с январем 2013 года. Общий коэффициент рождаемости на 1000 человек составил 22,96 (25,03) рождений. Число умерших составило 12,2 (14,1) тыс. человек, что на 13,5 % меньше, чем в январе 2013г. Общий коэффициент смертности на 1000 человек составил 8,33(9,72) умерших. Естественный прирост населения республики в январе 2014г. по сравнению с январем 2013г. уменьшился на 0,7 тыс. человек или на 3,2% и составил 21,5 (22,2) тыс. человек. Общий коэффициент естественного прироста на 1000 населения составил 14,63 (15,31). За январь 2014г. в республике зарегистрировано 401 (481) умерших детей в возрасте до 1 года, что по сравнению с аналогичным месяцем предыдущего года уменьшилось на 16,6%. Основной причиной младенческой смертности являются состояния, возникающие в перинатальном периоде, от которых в январе 2014г. умерло 201 (246) младенцев или 50,1% (51,1%) от общего числа смертных случаев среди младенцев. Число умерших младенцев от врожденных аномалий составило 85 (90) или 21,2% (18,7%), от болезней органов дыхания - 37 (43) или 9,2% (8,9%) и от несчастных случаев, отравлений и травм - 15 (30) или 3,7% (6,2%). Коэффициент младенческой смертности по сравнению с январем 2013 года уменьшился на 1,39 случаев, что составило 11,89 (13,28) случаев на 1000 родившихся. За январь 2014г. органами РАГС было зарегистрировано 9,8 (11,0) тыс. браков. По сравнению с январем 2013 года их число уменьшилось на 10,9%. Общий коэффициент брачности на 1000 населения составил 6,68 (7,57). Зарегистрировано разводов – 4,1 (4,2) тыс., их число снизилось на 2,4%. Общий коэффициент разводимости на 1000 населения составил 2,77 (2,93). В январе 2014г. по сравнению с январем 2013г. число зарегистрированных прибывших в Казахстан увеличилось на 9,2% и составило 1 687 человек, число зарегистрированных выбывших из Казахстана уменьшилось на 4% и составило 1 416 человек, сальдо миграции 271 человек. Основной миграционный обмен страны происходит с государствами СНГ. Доля прибывших из стран СНГ и выбывших в эти страны составили 86,8% и 83,4% соответственно. За рассматриваемый период по сравнению с аналогичным периодом 2013г. численность мигрантов, переезжающих в пределах страны уменьшилась на 5 005 человек (21,8%) и составила 27 992 человека. По межрегиональным перемещениям положительное сальдо миграции населения наблюдается в 6-и регионах страны: в городах Астана (2 110 человек), Алматы (770 человек), Актюбинской (105 человек), Алматинской (52 человека), Атырауской (9 человек) и Мангыстауской (3 человека) областях.

  4. . Stat.kz. 14 mart 2010 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:25 avqust 2018.
  5. . 2 dekabr 2016 tarixində . İstifadə tarixi:25 avqust 2018.
  6. . . 21 sentyabr 2020 tarixində . İstifadə tarixi:23 oktyabr 2020.
  7. Zarakhovich, Yuri (27 September 2006). . Time. 7 dekabr 2015 tarixində . İstifadə tarixi:25 avqust 2018.
  8. (PDF) (Russian). Republic of Kazakhstan Statistical Agency. 12 dekabr 2010 tarixində (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:25 avqust 2018.
  9. . Agency of Statistics of the Republic of Kazakhstan. 12 noyabr 2010. 22 iyul 2011 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:25 avqust 2018.
  10. [ölü keçid]
  11. Агентство Республики Казахстан по статистике : 2010-02-08 at the Wayback Machine…Численность населения Республики Казахстан по итогам переписи населения 2009 года на момент счета на 12 часов ночи с 24 на 25 февраля 2009г. составила 16004,8 тыс. человек . Доля уйгуров в общей численности населения страны составила – 1,4%.Численность казахов увеличилась по сравнению с предыдущей переписью на 26,1% и составила 10098,6 тыс. человек. Увеличилась численность узбеков на 23,3%, составив 457,2 тыс. человек, уйгур – на 6%, составив 223,1 тыс. человек. Снизилась численность русских на 15,3%, составив 3797,0 тыс. человек; немцев – на 49,6%, составив 178,2 тыс. человек; украинцев – на 39,1%, составив 333,2 тыс. человек; татар – на 18,4%, составив 203,3 тыс. человек; других этносов – на 5,8%, составив 714,2 тыс. человек.
  12. . KazInform.
Qazaxıstan ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.

Qazaxıstan
qazaxıstan, orta, asiyada, ölkə, qazax, Қазақстан, qazaqstan, Казахстан, rəsmi, adı, ilə, respublikası, qazax, Қазақстан, Республикасы, qazaqstan, respýblıkasy, Республика, Казахстан, mərkəzi, asiyada, ərazisinə, görə, böyük, dövlət, sahəsinin, böyüklüyünə, gö. Qazaxistan Orta Asiyada bir olke Dil Izle Redakte Qazaxistan qazax Қazakstan Qazaqstan rus Kazahstan ve ya resmi adi ile Qazaxistan Respublikasi qazax Қazakstan Respublikasy Qazaqstan Respyblikasy rus Respublika Kazahstan Merkezi Asiyada erazisine gore en boyuk dovlet Qazaxistan sahesinin boyukluyune gore dunyada doqquzuncu yerde denize cixisi olmayan olkeler arasinda ise ilk pillededir 5 Umumi sahesi 2 724 900 km olan Qazaxistan simalda Rusiya serqde Cin cenubda Turkmenistan Ozbekistan ve Qirgizistanla hemserheddir Olkenin qerbinde ise Xezer denizi yerlesir ve bu deniz vasitesile Rusiya Azerbaycan Iran ve Turkmenistanla su serhedine malikdir Qazaxistanin paytaxti 1997 ci ilden beri Nur Sultan seheridir Hemin vaxta qeder olkenin paytaxti en boyuk seher olan Almati seheri olmusdur Qazaxistan iqtisadi cehetden Merkezi Asiya regionunda dominant dovlet hesab olunur Bele ki regionun UDM nin 60 faizi Qazaxistana mexsusdur Olkenin esas gelir menbeyini neft qaz senayesi teskil edir Olke hemcinin boyuk mineral resurslara sahibdir Qazaxistan Respublikasi Қazakstan Respublikasy Qazaqstan RespyblikasyBayragi GerbiHimni Menin Қazakstanym azerb Menim Qazaxistanim source source track track track track track track track track PaytaxtiNur SultanEn boyuk seheriAlmati 1 916 822 Nur Sultan 1 136 156 2020 Resmi dilleriqazax dili dovlet dili rus dili resmi dil 1 Idareetme formasiPrezident respublikasi 2 Idareetme formasi PrezidentQasim Comerd Tokayev 3 Bas nazirAskar Mamin 21 2 2019QurulmasiTarixi Qazax SSR5 dekabr 1936 Musteqilliyin elani16 dekabr 1991 Yaranmasi1991Erazisi Umumi2 724 900 km 9 cu Su 1Ehalisi 1 01 2020 texmini18 838 730 milyon 4 64 cu yer 2016 siyahiya alma18 711 000 Sixliq64 km2 165 8 kv mil UDM AQP 2014 cu texmini Umumi418 5 milyard 43 cu Adam basina24 000 74 cu ValyutasiTenge KZT Yolun hereket istiqametisagTelefon kodu7ISO 3166 koduKZInternet domeni kz kazQazaxistan Qazaxistan resmi olaraq muxtelif medeniyyetlere ev sahibliyi eden demokratik dunyevi unitar konstitusiyali respublikadir 6 Erazisi duzenlik col tayqa kanyon daglar ve sehralardan ibaretdir 2020 ci il 1 avqusta olan melumata esasen ehalisinin sayi 18 8 milyon neferden coxdur 7 Quru erazisinin cox boyuk olmasina baxmayaraq ehali sixligina gore dunyada en asagi gostericilerden birine sahibdir Her kvadrat kilometrde ehali sixligi 6 nefere beraberdir Qazaxistan erazisi tarix boyunca koceri turk xalqlarina ev sahibliyi etmisdir 13 cu esrde bu erazi Cingiz xanin rehberlik etdiyi Monqol Imperiyasi terefinden isgal olunmusdur 16 ci esrden etibaren qazaxlar ayrica qrup kimi ortaya cixdiqdan sonra onlarin yasadigi eraziler uc cuze bolundu 18 ci esrde ruslar Qazaxistan erazisinde meskunlasmaga basladi ve 19 cu esrin ortalarindan etibaren bu erazi Rusiya Imperiyasi terefinden idare olunmaga baslandi Rusiyada 1917 ci ilde bas tutmus inqilab ve onun ardinca bas vermis Rusiya vetendas muharibesi neticesinde imperiyaya tabe olan diger butun dovletler musteqillik elde etdi Lakin bu musteqillik uzun cekmedi 1920 ci ilde olke erazisi yene ruslarin isgalina meruz qaldi ve Sovet hakimiyyeti berqerar oldu 1936 ci ilde Sovet Ittifaqinin terkib hissesi olan Qazaxistan SSR in esasi qoyuldu Qazaxistan 1991 ci ilde Sovet Ittifaqinin dagilmasi zamani en son musteqillik elan eden Sovet respublikalarindan biri olmusdur Hazirki prezident Qasim Comerd Tokayev 2019 cu ilden beri olkeye rehberlik edir Qazaxistan hal hazirda oz iqtisadiyyatini xususile de karbohidrogen senayesini inkisaf etdirmekde davam edir 8 Qazaxistanda qazaxlar ehalinin 63 ni teskil edir ruslar ozbekler ukraynalilar almanlar tatarlar ve uygurlar da daxil olmaqla 131 muxtelif etnik qrup yasayir 9 Ehalinin teqriben 70 i muselmanlardan 26 i ise xristianlardan ibaretdir 10 Olkenin resmi dili qazax dili olsa da inzibati isler de daxil olmaqla butun seviyyelerde rus dili de beraber statusa sahibdir Qazaxistan hal hazirda BMT Dunya Ticaret Teskilati MDB Sanxay Emekdasliq Teskilati Avrasiya Iqtisadi Birliyi KTMT ATET Islam Emekdasliq Teskilati ve TURKSOY kimi teskilatlarin uzvudur Mundericat 1 Tarix 2 Fiziki cografi xarakteristika 3 Iqlimi 4 Daxili sular 5 Inzibati erazi bolgusu 6 Iqtisadiyyat 7 Kend teserrufati 8 Ehalisi 8 1 Etnik terkibi 8 2 Qazaxistanda Azerbaycan diasporasi 9 Azerbaycan Qazaxistan elaqeleri 10 Dil 11 Din 12 Medeniyyet 13 Qazaxistanda elm ve tehsil 14 Qazaxistanda milli bayramlar 15 Sehiyye 16 Metbex 17 Neqliyyat 18 Idman 19 Siyaset 20 Silahli quvveler 21 Istinadlar 22 Xarici kecidler 23 Hemcinin baxTarix RedakteQazaxlar turklerin qipcaq qolunun en boyuk xalqidir Qazax adina kecmisden qazaxlarla elaqe quran yazi medeniyyetine sahib memleketlerin yazili qaynaqlarinda rast gelmek mumkundur Bunlar cin rus ereb fars bizans mogul ve turk dillerinde yazilan eserlerdir Bu eserlerin dil xususiyyetlerine gore qazax adi Asa Kasa Hasa Haysak Kasok Qasaq Hasiq Kazak Kazsak ve s muxtelif sekillerle yazilmisdir Qazax adinin ne zaman meydana cixdigi tam olaraq bilinmir Cunki qazax kelmesinin etimologiyasi tarixin derinliklerine gedir Qazaxlar haqqinda tarixciler muxtelif deliller getirirler Meselen Akademik Marr Qafqazda qazaxlar yasayirlar cex tarixcisi Grozniy Qazaxlar eramizdan evvel Xezer denizinin serq bolgesinde yasayan hunlarin neveleri ve Qafqaz Kaspin sozlerinin qaz qas kokunden toremis oldugu qazax adinin da bu kokden qaynaqlandigini bildirir Muasir Qazaxistanin kokleri 1400 cu illere qeder getmekdedir 1400 cu illerde muxtelif turk tayfalarinin birlesmesi ile Merkezi Asiyada yeni bir boy yaranmisdir Qizil Orda dovleti dagildiqdan sonra turk tayfalari Noqay xan etrafinda birleserek Noqay Xanligini qurdular Bu xanliq sonradan Qazax xanligina cevrildi Qazax xanligi uc hisseden ibaret idi Ulu juz Kicik juz ve Orta juz 1771 ci ilden etibaren onlar bir birinden asili olmayan siyaset yeritmeye basladilar 1770 ci ilin sonlarinda qazax juzlari Rusiya ve Cin arasinda mubarize meydanina cevrildi Bu mubarize ruslarin qelebesi ile basa catdi Bundan sonra ruslar isgal etdikleri qazaxlarin olkesinde mustemlekecilik siyaseti yeritmeye basladilar Bu torpaqlarin butun imkanlarini menimsediler Yerli qazaxlari koce mecbur etdiler Qazaxlarin diline dinine ve yasayisina muxtelif qadagalar qoyulmusdur Acliq ve siyasi sebeblerle 1912 17 ci iller arasinda rus hokumetine qarsi etiraz basladi 1917 ci ilde Rusiyada carligin devrilmesi ile elaqedar olaraq Merkezi Asiya bir muddet musteqil oldu 1917 20 ci iller arasinda kecmis qazax juzlari birleserek Alas Orda dovletini qurdular Bu dovlet uc il yasaya bildi 1920 ci ilden sonra ruslar hakimiyyeti ele kecirdiler ve bu tarixden sonra SSRI dovru basladi Rus hokumeti qazaxlarin milli suurunu itirmesi ucun muxtelif yollara el atdi Stalinin vaxtinda qazaxcadan ereb ve farsca sozler cixarilaraq bunlarin yerine rusca kelmeler qoyuldu Gunumuzde de qazaxcada olan bezi kelmeler ucun rus sozleri isledilir Sovet hakimiyyeti altinda olan dovrde 1933 cu ilde suni acliq 1937 38 ci illerde soyqirim 1954 cu ilde 6 milyon 300 min hektar yerin zorla rus muhacirlerine paylanmasi 1960 ci illere qeder rus kocleri yerlesdirme planlarinin heyata kecirilmesi 1986 ci ilde meshur Celtoksan hadisesini soylemek mumkundur Ikinci Dunya muharibesinden sonraki illerde Qazaxistan SSR nin xalq teserrufatinin berpasinda feal istirak etmisdir 50 60 ci illerde Qazaxistanda 900 den cox iri senaye muessisesi ve sexi tikilib ise salindi Ust Kamenoqorsk titan maqnezium kombinatinin Pavlodar aluminium ve aluminium oksidi zavodunun Serqi Qazaxistanda sink zavodunun Turqay boksit medenlerinin yaradilmasi movcud elvan metallurgiya muessiselerinin yeniden qurulmasi ve genislendirilmesi olkede elvan metal istehsalinda Qazaxistanin rolunu daha da artirdi Karaqanda metallurgiya kombinati tikildikden sonra Qazaxistan qara metallurgiyanin da muhum bazasina cevrildi Turqay duzundeki nadir demir filizi yatagi esasinda ilde 26 5 milyon ton filiz veren Sokolovo Sarbay filizsaflasdirma kombinati yaradildi Bu kombinat Cenubi Ural ve Qazaxistan qara metallurgiya senayesinin esas xammal bazasina cevrildi Karaqanda ve Ekibastuz komur hovzelerinde yeni saxtalar tikildi Respublikada senaye mehsulu istehsali 2 1 defe artdi 11 50 60 ci illerde Sovet Ittifaqinda xam ve istifadesiz torpaqlarin istifade edilmesi proqrami heyata kecirildi Qazaxistanda bu muddetde 4 milyon hektardan cox xam torpaq ekin ucun yararli hala getirilmeli idi Bu meqsedle respublikaya minlerle insan kocuruldu 60 80 ci illerde Qazaxistan kommunist partiyasina Dinmuxamed Kunayev rehberlik etmisdir Onun dovrunde de respublikada senayelesme davam etdirildi Alma Atada Karaqandada Ekibastuzda Pavlodarda iri muessiseler energetika obyektleri demir ve avtomobil yollari tikildi Qazaxistana diger respublikalardan kocurmeler davam etdirilirdi lakin Kunayev qazax rehber kadrlarinin ireli cekilmesine komek edirdi 50 ci illerin sonunda qazax etnosu Qazaxistan ehalisinin cemi 30 faizini teskil edirdi 70 ci illerden baslayaraq Qazaxistanda yerli ehalinin sayi tedricen artmaga basladi ki bu da etnik balansin deyismesi ile neticelendi Yalniz 1989 cu ilde qazaxlar oz tarixi vetenlerinde ustunluk teskil etmeye basladilar 1989 cu il SSRI ehalisinin siyahiya alinmasina gore ikinci boyuk etnik qrup olan ruslar Qazaxistan ehalisinin 37 8 faizini teskil etmisler Respublikanin yeddi vilayetinde ise umumiyyetle ruslarin sayi qazaxlardan cox olub SSRI nin dagilmasi ve Qazaxistanin musteqillik elde etmesinden sonra buraya mueyyen sebebler ucbatindan kocurulmus xalqlar oz ata baba yurdlarina qayitmaga basladi ki bu da etnik menzerenin koklu formada deyisilmesine getirib cixardi Lakin Qazaxistan yene de evvelki kimi coxmilletli respublika olaraq qalir 11 SSRI de yenidenqurma basladiqdan ve Qorbacovun hakimiyyete gelisinden sonra Kunayev iqtisadiyyata pis rehberlik etdiyine ve korrupsiyaya gore vezifesinden uzaqlasdirildi 1986 ci ilin dekabrinda onun yerine Ulyanovsk vilayet partiya komitesinin rehberi Gennadi Kolbin milliyetce rus teyin edildi Bu teyinata etiraz elameti olaraq minlerle qazax telebesi Alma Atada mitinq kecirdi Meseleye ordunun qarismasi ile minlerle qazaxin qani axidildi 200 neferden artiq insan helak oldu Bu ruslasma ve sovetlesme siyasetine qarsi ilk etiraz aksiyasi idi ve 1986 ci il sovet tarixine milletlerarasi toqqusma ili kimi daxil oldu Hele Qazaxistan hadiselerinden bir nece ay evvel mart aprel aylarinda Yakutiyada yakut telebeleri ile rus gencleri arasinda qarsidurma olmusdu G Kolbin islahatlar aparmagi qazax dilinin istifadesini genislendireceyini hetta onun respublikada resmi dil kimi elan olunacagini soz vermekle veziyyeti sakitlesdirmeye calisdi Yaranmis veziyyetden ehtiyat eden sovet rehberliyi 10 yanvar 1987 ci ilde Qazaxistan KP MK nin ikinci katibi vezifesine milliyyetce qazax olan Seidullah Kubasovu getirmek mecburiyyetinde qaldi Hadiselerin bir daha tekrarlanmamasi ucun DTK vasitesile istirakcilar teqib olunmaga hebs edilmeye baslandi Alma Ata hadiseleri Orta Asiyada milli meselenin ciddi oldugunu ve imperiyaya nifretin guclendiyini gosterdi Qazaxistanda musteqil ictimai teskilatlar meydana gelmeye basladi 1989 cu il iyunun 22 de Nursultan Nazarbayev Qazaxistan KP MK in birinci katibi secildi 11 1990 ci ilde iqtisadi bohran ve SSRI nin suqutundana sonra 1991 ci ilde musteqil olaraq dunya arenasinda oz yerini tapdi Nursultan Nazarbayev olkenin ilk prezidenti oldu 1992 ci ilde Qazaxistan Rusiyanin tesebbusune esasen yanvarda Kollektiv Tehlukesizlik Muqavilesi imzalamisdir 1997 ci ilde paytaxt Almatidan Astanaya kecirilmisdir Qazaxistanin xarici siyaset prioritetleri Rusiya Cin ABS Avropa Birliyi Orta Asiya dovletleri Hemcinin dunya olkeleri ile qarsiliqli faydali emekdasligin inkisaf etdirilmesine yonelmisdir Qeyd M V Lomonosov adina Moskva Dovlet Universitetinin analitik informasiya merkezinin ekspert qrupunun rehberi Aleksey Vlasov dusunur ki Gurcustan Osetiya munaqisesi Qazaxistanin 2010 cu ilde ATET e sedrliyi zamani prioritetler arasinda olmayacaq Bu gun Gurcustana aid olan bu meseleler siyasidir ve burda iqtisadi meselelerden sohbet gede bilmez Anlamaq lazimdir ki eger Azerbaycanla Ermenistanin veziyyetinde turk ermeni serhedlerinin acilmasi ucun helede iqtisadi sebebler tapmaq olsa da bu Rusiya ve ya Turkiye biznesinin elece de ermeni diasporunun maraqlaridir Gurcustan ile elaqeler ise siyasidir Burada iqtisadi mentiq islemeyecek ISESKO surasi son iclasinda 2015 ci ilde Islam medeniyyeti seheri elan olunmasi ile bagli Almatinin namizedliyini tesdiqleyib Fiziki cografi xarakteristika Redakte Qazaxistanin colleri Olkenin serqinde en yuksek zirvesi olan Xan Tenqri massivi 6995m qerbinde ise en cokek yeri olan Qaragiye 132m yerlesir Qazaxistan erazisinin relyefi cox da murekkeb deyildir Duzenlikler daha genis saheni tutur Qerbde Xezeryani ovaliq ve Usturt yaylasi serqde ise Qazaxistan xirda tepeliyi diqqeti celb edir Cenubda Turan ovaliginin bir hissesi Qazaxistan erazisine daxil olur Simalda Torgay cokekliyi Qazaxistan erazisi ile Qerbi Sibir ovaligini birlesdirir Olkenin en hundur yeri serqde Altay daglarinin Qazaxistan erazisine daxil oldugu hissedir En alcaq yer ise qerbde Xezer sahillerinde yerlesen Karagiye cokekliyidir 32 metr Qazaxistan erazisinde bir sira faydali qazintilarin zengin yataqlari vardir Bunlardan Qaragandi Ekibastuz ve Torgay das komur yataqlarini Cezqazgan Sayik Bozsakul Balxas ve Kounrad Qazaxistan xirda tepeliyi mis medenlerini Torgay Kostanay vilayetindeki demir filizi yataqlarini xususi qeyd etmek olar Qazaxistan erazisi cox zengin aluminium yataqlarina elece de qurgusun sink gumus volfram fosforit Mangistau Karatau nikel qizil ve basqa nadir metal yataqlarina malikdir Respublika erazisinin qerb Xezersahili hisselerinde zengin neft Tengiz Torgay Mangistau ve qaz yataqlari Mangistau Qaracanbas Ozen da vardir Belelikle demek olar ki Qazaxsitan yanacaga ve en baslica senaye saheleri ucun lazim olan butun xammal ehtiyatlarina malikdir Iqlimi RedakteOlke erazisinin iqlimi keskin kontinentaldir Qisi cox soyuq kecir Arktik hava kutlelerinin eraziye maneesiz daxil olmasi neticesinde simal ve merkez hisselerde saxtalar daha guclu simalda 45 C merkezde 35 C olur Yay ise cox isti kecir Orta iyul temperaturu simalda 24 C cenubda 28 C dir Bezen istiler 44 C ye kimi catir Yagintilarin miqdari azdir Genis duzenlik sahelerde illik yagintilar cemi 200 400 mm dir Xezer sahillerinde ve merkezin duzenlik hisselerinde ise daha azdir 50 100 mm Bu yerlerde sehra ve yarimsehra landsaftlari ustunluk teskil edir Yalniz daglarin eteklerinde ve yamaclarda cenub serqde yagintilar xeyli artir 400 1600 mm Qazaxistanin iqlimi keskin kontinental olduguna gore cay sebekesi de zeifdir Nisbeten iri caylarindan Sirderya Ural Emba Ile Irtis Esil cayini gostermek olar Diger caylarinin ekseriyyeti yayda quruyur Caylar boyuk suvarma ehemiyyetine malikdir Iri gollerinden Balxas ve Zaysan gollerini gostermek olar Aral ve Xezer denizinin de bir hissesi Qazaxistan erazisindedir Qazaxistan erazisinin simal ve simal serq hisselerinde munbit torpaqlari olan col zonasi genis saheni ehate edir Qazaxistanin en boyuk taxilciliq rayonlari da ele buradadir Cenuba getdikce yarimsehralar ve sehralar bir birini evez edir Suni suvarma seraitinde bu torpaqlarda da muxtelif kend teserrufati bitkileri pambiq uzum celtik alma erik nar becermek olur Daxili sular RedakteCaylar Simal Buzlu Isim Irtis Tobol ve daxili axarsiz Ural Emba Sirderya Ili hovzeye daxildir Bele ki Ural ve Emba caylari Xezere Sirderya Aral golune Ili cayi Balxas golune tokulur Ili cayi uzerinde Kapcaqay Irtis uzerinde Buxtarma Sirderya cayi uzerinde Cardere su anbarlari vardir Qazaxistanin iqlimi keskin kontinental olduguna gore cay sebekesi de zeifdir Nisbeten iri caylarindan Sirderya Ural Emba Ile Irtis Esil cayini gostermek olar Diger caylarinin ekseriyyeti yayda quruyur Caylar boyuk suvarma ehemiyyetine malikdir Iri gollerinden Balxas ve Zaysan gollerini gostermek olar Aral ve Xezer denizinin de bir hissesi Qazaxistan erazisindedir Qazaxistan erazisinin simal ve simal serq hisselerinde munbit torpaqlari olan col zonasi genis saheni ehate edir Qazaxistanin en boyuk taxilciliq rayonlari da ele buradadir Cenuba getdikce yarimsehralar ve sehralar bir birini evez edir Suni suvarma seraitinde bu torpaqlarda da muxtelif kend teserrufati bitkileri pambiq uzum celtik alma erik nar becermek olur Inzibati erazi bolgusu Redakte Esas meqale Qazaxistanin dovlet qurulusu Qazaxistan Respublikasi inzibati cehetden 14 vilayet 4 vilayet statuslu seher 170 rayon 83 seher 200 qesebe ve 7743 kendden ibaretdir Vilayetler Aqmola Aqtobe Almati Atirau Cambul Karagandi Qerbi Qazaxistan Qizilorda Qostanay Mangistau Pavlodar Serqi Qazaxistan Simali Qazaxistan Turkistan Vilayet statuslu seherler Almati Baykonur Cimkend Nur Sultan Iqtisadiyyat RedakteHemcinin bax Qazaxistanda neft senayesi Qazaxistanin sirketler birliyi Texminen oten esrin 60 ci illerine kimi Qazaxistan heyvandarliq xususile qoyunculuq teserrufati ile ferqlenen bir olke idi Lakin hazirda o elvan metallurgiya komurcixarma kimya masinqayirma yungul ve yeyinti senayesi olan bir olkeye cevrilmisdir Astana Kustanay Cinkend Qaraqanda Pavlodar kimi bir nece seher senayede aparici rol oynayir Yanacaq senayesinde Karagandi ve Ekibastuz komur hovzelerinin boyuk ehemiyyeti vardir Komurle isleyen onlarla elektrik stansiyalarindan en boyuyu Ekibastuzda yerlesir En boyuk mis emali zavodlari Balxas ve Cezqazqan seherlerindedir Ertis cayi uzerindeki Su Elektrik stansiyalarinin enerjisi ve zengin polimetal yataqlari esasinda Oskemende Pavlodarda muxtelif elvan metallar ve aluminium istehsal eden kombinatlar yaradilmisdir Qara metallurgiya senayesi de cuqun polad prokat istehsali getdikce inkisaf edir Onun esas muessiseleri Temirtau ve Rudni seherlerinde yerlesir Qazaxistanin kimya senayesinde mineral gubre istehsali esas yer tutur Cambil seherinde neheng superfosfat zavodu tikilmisdir Qazaxistanda masinqayirma senayesi de inkisaf edir Petropavl ve Aqmolada kend teserrufati masinlari Almatida elektrotexniki masin ve avadanliqlar istehsal olunur Qazaxistan hem de inkisaf etmis yeyinti ve yungul senayeye malikdir Semey Petropavl Almati Simkend Cimkend yeyinti ve yungul senayenin iri merkezleridir Kend teserrufatinda bugda qargidali pambiq ve celtik bitkileri hemcinin qoyunculuq baslica sahelerdir Ekin sahelerinin 70 den coxunda denli bitkiler esasen yazliq bugda qargidali celyik dari ekilir Bugda ekini saheleri esasen Qazaxistanin simal hissesinde yerlesir Qazaxistan becerdiyi bugdanin boyuk hissesini xarici olkelere ixrac edir Pambiq ve celtik ise cenubda Cambil ve Simkend eyaletleri suvarilan torpaqlardadir Heyvandarligin esas teserrufat saheleri simal merkez ve serq rayonlarindadir Olkede 35 milyon davar 8 milyon qaramal saxlanilir Heyvandarliq mehsullarinin da et sud mehsullari yun boyuk hissesi xarici olkelere ixrac olunur Qazaxistanda BP sirketinin melumatina gore 2009 cu ilin evvelinde neftin subut edilmis ehtiyatlarinin hecmi 39 6 milyard barrel ve ya 6 5 milyard ton teskil edir bu da umumi dunya ehtiyatlarinin 3 2 ni teskil edir Neftin proqnozlasdirilan ehtiyatlari yalniz Xezer denizinin Qazaxistan sektoruna aid olan yerlerinde 17 milyard tondan cox oldugu texmin edilir Merkezi Kesfiyyat Idaresinin statistikasina esasen Qazaxistan 2009 cu ilde 75 milyon ton neft hasil etmisdir Qazaxistan hokumeti 2011 ci ilde neft hasilatini 100 milyon tona 2015 ci ilde ise 150 milyon tona qeder artirmagi planlasdirir Qazasitan musteqillik illerinde Neftden cox boyuk gelirler elde etmis ve bunun neticesinde Qazaxistan Asiyada en yuksek heyat seviyyesine malik olan olkelerden birine cevrilmekdedir 2009 cu ilin evveline olan melumata gore Qazaxistanin askar edilmis tebii qaz ehtiyatlari 1 82 trilyon m BP nin hesablamalarina esasen teskil edir ki bu da dunya ehtiyatlarinin 1 7 ne beraberdir Qazaxistanin Mangistau Manqislaq yarimadasinda boyuk neft ve qaz senayesi yaradilmisdir Kend teserrufati RedakteKend meskunlasmasinin daginiq tipi seciyyevidir Qazaxistanin aqrar strukturu ozunde 4919 qeyri dovlet muessisesini ve 65 dovlet huquqi sexsi ozunde birlesdirir Qazaxistan Respublikasi 2006 ci ilde aqrar senaye kompleksinin 2006 2010 cu illerde davamli inkisaf kompaniyasi qebul edilmis ve 2006 2008 ci illerde onun gerceklesdirilmesi uzre proqram islenib hazirlanmisdir 2006 ci ilde kend teserrufatinda umumi mehsulun hecmi milyard dollar teskil etmisdir Ekilen torpaqlarin umumi hecminde denli bitkiler ustunluk teskil edir Ehalisi Redakte1989 cu ilde 16 milyon nefer ehalisi olmasina baxmayaraq 1999 cu ilde slavyanlarin ve almanlarin olkeden koc etmesinden sonra ehalinin sayi 14 9 milyon nefere dusmusdur Qazaxistan Respublikasinda orta hesabla 1 km e 6 nefer ehali dusur Lakin ehali erazi uzre qeyri beraber meskunlasib Olkenin simal simal serq ve cenubunda dageteyi hisselerde xususile Almati ve onun etrafinda ehali nisbeten sixdir Ehalinin esas hissesini qazaxlar teskil edir Olkede 131 ferqli etnos movcuddur En iri etnoslara ruslar ozbekler ukraynalilar uygurlar ve s aiddir Etnik terkibi Redakte Esas meqale Qazaxistan ehalisiQazaxsitan Respublikasi Statistika Agentliyi 2009 cu il Milliyet Sayi 12 Ehali icinde payi faizle Toplam ehali 16 004 800 100 Qazax 12 764 821 68 51 Rus 3 512 925 18 85 Ozbek 605 137 3 25 Ukraynali 263 962 1 42 Uygur 274 509 1 47 Tatar 200 544 1 08 Alman 176 107 1 Diger 714 200 4 5 Etnik koku 1897 1911 1926 1939 1959 1970 1979 1989 1999 2006 Qazax 74 9 60 8 59 5 38 30 32 6 36 39 7 53 4 62 2Rus 10 8 27 0 18 0 40 2 42 7 42 4 40 8 37 4 29 9 15 6Ukraynali 12 4 10 8 8 2 7 2 6 1 5 4 3 7 0 9Alman 0 7 1 5 7 1 6 6 6 1 5 8 2 4 0 4Tatar 1 2 1 1 0 7 1 6 1 5 2 2 2 1 2 1 7 5 9Ozbek 1 3 1 1 3 2 1 7 1 1 1 7 1 8 2 2 5 8 9Belarus 0 5 1 2 1 5 1 2 1 1 0 8 Uygur 0 6 0 9 1 0 1 1 1 4 6 5Diger 0 1 0 2 0 1 0 1 0 3 Qazaxistanda Azerbaycan diasporasi Redakte Resmi melumatlara gore hal hazirda Qazaxistanda yuz min qeyri resmi melumatlara gore uc yuz min azerbaycanli yasayir Qazaxistanda yasayan azerbaycanlilar elm incesenet kend teserrufati kicik orta biznes ve diger sahelerde calisirlar Eyni zamanda onlar Qazaxistan Respublikasinin ictimai siyasi heyatinda yaxindan istirak edir dovlet orqanlarinda temsil olunurlar Bununla yanasi hemvetenlerimiz Qazaxistan Respublikasinin qanunlarina uygun olaraq ozlerinin bir nece milli medeniyyet teskilatlarini yaratmislar Qazaxistan Respublikasinda Qazaxistan Xalqi Assambleyasi yaradilmis ve Prezident N Nazarbayev bu assambleyanin sedridir 1990 ci illerden etibaren Almatida Turan Aktobe vilayetinde Dostluq Jambul vilayetinde Azeri Qerbi Qazaxistan vilayetinde Birlik Qaragandi vilayetinde Namus Kostanay vilayetinde Heyder Pavlodar vilayetinde Veten ve s Azerbaycan medeniyyet merkezleri fealiyyet gosterir Bu cemiyyetler eyni zamanda Qazaxistan Xalqi Assamleyasi nin uzvleridir Paytaxt Astanada diasporanin coxsayli numayendelerini etrafinda birlesdirmeyi bacarmis Xezer milli medeniyyet Merkezi fealiyyet gosterir Bununla yanasi 2003 cu ilde Astanada Dunya azerbaycanlilarinin Medeniyyet Merkezi ictimai teskilatinin numayendeliyi acilmisdir ki bu da Qazaxistandaki butun Azerbaycan milli medeniyyet merkezlerini ozunde birlesdirir Son dovrler Xarici Olkelerde Yasayan Azerbaycanlilarla Is uzre Dovlet Komitesinin desteyi ile Qazaxistanin Taldikorgan seherinde Naxcivan Su seherinde Azerbaycanlilarin Medeniyyet Merkezi tesis edilmis ve Astana Almati Taldikorgan Qaragandi seherlerinde Azerbaycan dilinde Bazar gunu mektebleri acilmisdir 7 sentyabr 2004 cu il tarixinde Astana seherinin Turist mehmanxanasinin konfrans zalinda Astana seheri Akiminin muavini Astana seheri metbuat merkezinin fexri prezidenti T Muxamedjanovun ve Azerbaycan Respublikasinin Qazaxistan Respublikasindaki Sefiri L Qendilovun Astana ictimaiyyetinin ve kutlevi informasiya vasitelerinin istiraki ile Azerbaycan Xezer milli medeniyyet Merkezinin tesis etdiyi beynelxalq ictimai siyasi rus ve qazax dillerinde nesri nezerde tutulmus ayliq Turan ekspress qezetinin teqdimat merasimi kecirilmisdir 25 sentyabr 2006 ci il tarixinde Qazaxistanin Jambul vilayetinin Su rayonunda 5 minden artiq soydasimizin yasadigi Yeni yol Noviy put kendinde Nesimi Azerbaycan Medeniyyet Merkezi yaradilmisdir Merkezin sedri Qazaxistanda taninmis hemvetenlimiz T Mirzeyev secilmisdir Azerbaycan Qazaxistan elaqeleri RedakteAzerbaycan Respublikasi ile Qazaxistan Respublikasi arasinda diplomatik elaqeler 30 avqust 1992 ci il tarixinde yaradilmisdir 9 yanvar 1993 cu ilde Qazaxistan Respublikasinin Azerbaycan Respublikasindaki 1 mart 2004 cu ilde Azerbaycan Respublikasinin Qazaxistan Respublikasindaki Sefirlikleri fealiyyete baslamisdir Ibrahim Amanqaliyev Qazaxistan Respublikasinin Azerbaycanda ilk Sefiri olmusdur 2008 ci ilin yanvar ayindan etibaren Primbetov Serik Dostanovic Qazaxistan Respublikasinin Azerbaycan Respublikasindaki yeni Fovqelade ve Selahiyyetli Sefiri kimi fealiyyet gosterir 29 yanvar 2004 cu il tarixinde Letif Qendilov Azerbaycan Respublikasinin Qazaxistan Respublikasinda Sefiri teyin edilmisdir 13 dekabr 2005 ci il tarixinde Azerbaycan Respublikasi Milli Meclisinin qerari ile Azerbaycan Qazaxistan parlamentlerarasi elaqeler uzre isci qrupu yaradilmisdir Isci qrupun rehberi Ferhad Qeribov uzvleri N Ceferov M Quliyev A Quliyeva V Memmedov C Hesenli ve S Seyidovdur Milli Meclisin 126 IIIQR sayli 2 oktyabr 2006 ci il tarixli qerari ile parlamentlerarasi elaqeler uzre isci qruplarinin terkibinde mueyyen deyisiklikler edilerek F Ibrahimli R Memmedhesenov B Sadiqov ve R Xelilov Azerbaycan Qazaxistan parlamentlerarasi elaqeler uzre isci qrupunun terkibine daxil edilmisler 6 sentyabr 2008 ci il tarixinden Azerbaycan Respublikasinin Aktau seherindeki Bas konsul v i e R Memmedov fealiyyetine baslamisdir Iki olke arasinda indiyedek siyasi munasibetlerde demek olar ki hec bir problem movcud olmamisdir Bu munasibetler 1 2 mart 2004 cu il tarixlerinde Qazaxistan Respublikasinin Prezidenti N Nazarbayevin devetile Azerbaycan Respublikasinin Prezidenti I Eliyevin Qazaxistana ve 24 25 may 2005 ci il tarixlerinde Azerbaycan Respublikasinin Prezidenti I Eliyevin deveti ile Qazaxistan Respublikasinin Prezidenti N Nazarbayevin olkemize resmi seferlerinden sonra keyfiyyetce yeni merheleye qedem qoymusdur Azerbaycan terefi Qazaxistanin Asiyada tehlukesizliyin mohkemlenmesi sahesinde Asiyada Qarsiliqli Emekdasliq ve Etimad Tedbirleri uzre Musavire nin AQEM yaradilmasi tesebbusunu tam desteklemisdir 2006 ci ilin iyul ayinda AR XIN terefinden qeyri resmi menbeler vasitesile Almati seherinde kecirilmis Avtomobil ehtiyat hisseleri qaraj techizatlari ve yanacaqdoldurma stansiyalari uzre III beynelxalq serginin The Third International Exhibition for Autoparts Garage equipment amp Petrol station reklam brosurasi elde olunmusdur Bu brosurada eks olunmus rengli xeritede Azerbaycan Respublikasinin erazisinde Dagliq Qarabag bolgesi xususi olaraq ve Ermenistan erazisinin eks olundugu rengde verilmisdir Bununla elaqedar qeyd olunan reklam brosurasinda verilmis sehvin duzeldilmesi ile bagli ciddi tedbirlerin gorulmesi ucun Qazaxistan Respublikasinin Xarici Isler Nazirliyine habele sozugeden tedbirin teskilatcilarina muraciet edilmesi haqqinda AR XIN terefinden Qazaxistandaki Sefirliyimize muvafiq telimat verilmis eyni zamanda QR in Bakidaki Sefirliyine muraciet edilmisdir Mesele ile bagli Sefirliyimiz QR in Xarici Isler Nazirliyine nota ile muraciet ederek reklam brosurunda buraxilmis sehvin aradan qaldirilmasini teleb etmisdir 2006 ci ilin 11 avqust tarixinde Qazaxistan XIN den Sefirliyimizin unvanina daxil olmus notada sergi teskilatcilarinin bas vermis hadise ile bagli movqeyi aciqlanmis onlarin BMT nin Bas Assambleyasi ve Tehlukesizlik Surasinin Dagliq Qarabaga dair qebul etdikleri qerarlari destekledikleri reklam brosurunun nesri zamani yol verilmis sehvin texniki sebebden bas verdiyi ve gelecekde bu kimi hallarin tekrarlanmamasi ucun daha diqqetli olacaqlari bildirilmisdir Bununla yanasi Sefirliyimiz terefinden serginin teskilatcisi M Arslanla elaqe saxlanilmis sohbet zamani o reklam brosurlarinin nesri zamani yol verilmis sehvin texniki sebebden bas verdiyini bildirerek buna gore resmi uzr istemis ve artiq yeni reklam brosurlarinin sifaris verildiyini qeyd etmisdir 14 mart 2008 ci il tarixinde BMT Bas Assambleyasinin 62 ci sessiyasinda Azerbaycanin isgal olunmus erazilerinde veziyyet adli qetname layihesine dair kecirilmis sesvermede Qazaxistan Respublikasi biteref ses vermisdir Dil RedakteQazax dili kazak tili قازاق ٴتىلى qazaq tili Qazaxistan Respublikasinin resmi dovlet dili qazax dilidir Qazax dili turk dillerinin qipcaq altqrupuna tatar basqird qaracay cerkez qumuq qaraim krim tatar qaraqalpaq qaraqas noqay daxildir Noqay qaraqalpaq ve qaraqas dilleri ile birlikde qipcaq noqay qoluna aiddir Din RedakteOlke ehalisinin 70 ni muselmanlar 26 ni ise pravoslav xristiyanlari esasen ruslar teskil edir Medeniyyet Redakte Esas meqale Qazaxistan medeniyyeti Qazaxistanda sakinlerin koceri pastoral iqtisadiyyatina esaslanan yaxsi bir medeniyyet var 7 12 ci esrlerde Islam Qazaxistanla tanis olmusdur Quzu ile yanasi bir cox diger enenevi yemekler Qazaxistan medeniyyetinde simvolik deyer saxlayir Qazaxistan medeniyyeti esasen turk koceri heyat terzinden tesirlenir Heyvandarliq qazaxlarin enenevi heyat terzine merkezi oldugundan koceri davranislarinin ve gomruklerin ekseriyyeti heyvete bir sekilde aiddir Enenevi le net ve xeyir dualar heyvanlar arasinda xestelik ve ya fecundity cagirdi ve yaxsi davranis bir adam ilk novbede onun heyatinda insan aspektleri haqqinda sorusmaq ve ona salamlayarken bir insanin mal qara haqqinda sorusmaq teleb etdi Enenevi Qazaxistan meskeni dovun muxtelif kalinliklari ile ehate edilmis sogut agacinin cevik cercivesinden ibaret olan bir cadirdir Aciq top merkezi ocaqdan tustuden qacmaga icaze verir temperatur ve suzge acilisin olcusunu artiran ve ya azaldiran bir qanadla idare oluna biler Duzgun tikilmis bir dulger yaz aylarinda soyudulur ve qisda istilenir ve sokulub yaxud bir saatdan az muddetde qurula biler Yurt icerisinde merasim ehemiyyeti var sag terefi kisiler ucun ve sol qadinlar ucun qorunur Yurts hemcinin restoranlar ve diger ictimai binalarda dekorativ motiv kimi istifade olunur Her il Qazaxistan senetkarlari Sheber musabiqesinde istirak edirler Musabiqe 2006 ci ilde Qazaxistan senetkarlarinin mehsullarini daxili ve beynelxalq seviyyede reqabete artirmaq ucun baslanan Qazaxistanda senetkarliq ve senetkarligin inkisafi proqraminin bir hissesidir Bu proqram Qazaxistanin Artisans Birliyi Chevron Orta Asiya Avrasiya Fondu Qazaxistan Medeniyyet ve Informasiya Nazirliyi ve Almatida YUNESKO nun Klaster Ofisidir 13 Qazaxistanda elm ve tehsil RedakteQazaxistanda milli bayramlar Redakte1 2 yanvar Yeni il 7 yanvar Milad bayrami 8 mart Beynelxalq Qadinlar gunu 21 23 mart Novruz bayrami 1 may Qazaxistan xalqinin birliyi gunu 7 may Veten Mudafiecisi gunu 9 may Fasizm uzerinde Qelebe gunu 6 iyul Paytaxt Nur Sultan gunu 30 avqust Qazaxistan Respublikasinin Konstitusiyasi gunu 1 dekabr Birinci Prezident gunu 16 17 dekabr Qazaxistan Respublikasinin Musteqilliyi gunu 2 gun Ramazan ve Qurban bayramiSehiyye RedakteMetbex Redakte Esas meqale Qazaxistan metbexi Enenevi Qazaxistan metbexi quzu ve at etini hemcinin sudlu sud mehsullarinin muxtelif novlerini ehate edir Yuzlerle ildir ki qazaxlar bu heyvanlari dasima geyim ve erzaq ucun guvenerek yagli quyulari Baqtrali deve ve atlari qaldirdilar Yemek usullari ve esas maddeler olkenin koceri heyat terzi ile tesirlenmisdir Meselen pisirme texnikasinin en coxu erzaqin uzunmuddetli qorunmasina yoneldilir Koklu bir heyat terzinde saxlanilmasi daha asandir cunki davamli olacagi ucun etin qurulmasina ve qurulmasina dair boyuk bir tecrube var ve eksi sudun ustunlukleri var Son illerde Qazaxistanin qelbine qerbli qerbli Qazaxi asbazlarinin axini o cumleden indi meshur Raniya Ehmed o cumleden West London in Michelin Star restoranlarinda ilk tehsilini kecirmisdir Bu enenevi lezzetli Qazaxistan yemeklerini avropali fast food ile betinjantablar kimi qarisdiraraq genc nesillerle cox populyarligini subut eden yeni bir cins novune getirib cixardi Besbarmak qaynadilmis at ve ya kuzu etinden ibaret yemek en meshur Kazak yemeyi Besbarma coreyi qaynadilmis bir makaron tebeqesi ile yeyilir ve sorpa adlanan et bisirilir ve enenevi olaraq kese adina kazak qozalarinda xidmet edilir Diger meshur et yemekleri kazy yalniz zenginlik vere bilen at eti kolbasa suzhuk at eti kolbasa quyrdak hemcinin yazilmis qudurdak qovrulmus at qoyun ve ya urek qaraciyer boyrekler ve diger orqanlar dogranmis ve sogan ve biber ile ve zal kimi at etleri atin boynundan bismis qargidali ve zhaya atin hip ve arka ayagindan duzlanmis ve buzulmus et kimi muxtelif zovqlere malikdir Pilav palaver en cox yayilmis Qazaxistan duyu yemeyi terevez yerkoku sogan ve ve ya sarimsaq ve et parcalaridir Milli icki icerisinde kumys fermented mare s milk ve cay vardir Neqliyyat Redakte Esas meqale Qazaxistanda neqliyyat Qazaxistanda neqliyyat boyuk ehemiyyet dasiyir Boyuk erazi yasayis menteqelerinin bir birinden uzaqda yerlesmesi kend teserrufati ve senaye sahelerini arasinda elaqelerin teskili Qazaxistanda olduqca vacibdir Idman RedakteVelosiped idmani Qazaxistanin en ugurlu idman novudur Avropali dovrde reqabet eden bir cox pesekar bisikletciden Qazaxistan gelir En gorkemli Aleksandr Vinokourovdur Onun nailiyyetlerine iki Paris Nice 2003 Tour de France da ucuncu Amstel Gold Race daxildir Vinokourov Qazaxistan sirketlerinin koalisiyasi terefinden desteklenen Astanaya rehberlik edir Bu komanda UCI ProTeam kimi qeyde alinir ve Tour de France da daxil olmaqla yarislarda yarisir Rugby birliyi Qazaxistanin meshur idmanidir 10 000 den cox perestiskari ardicil olaraq Qazaxistan milli ragbi birliyi oyununu izlemek ucun donur Sri Lanka ve Ereb Korfezi Rugby Komandasi uzerinde son iller boyuk qazanma Qazaxistan terefine 2011 Rugby Dunya Kubokuna layiq olmaga namized ola bileceyine inanma sebebini verdi Qazaxistan hele Rugby Dunya Kuboku turnirine qatilmaga haqq qazandi Qazaxistanin Astana FK adli futbol klubu var Siyaset Redakte1991 ci ilde SSRI nin parcalanmasindan sonra Qazaxistan en son musteqilliyini elan eden dovletlerden biri olmusdur 1993 1995 ve 1998 ci illerde olmaq uzre konstitusiyasini uc defe deyisdirmisdir 1998 ci ilde qebul olunan konstitusiyaya esasen Qazaxistan demokratik ve unitar dovletdir Olke prezidenti 5 il muddetine secilir Prezident secilmek ucun 40 yas uzerinde olmaq ve qazax dilinde bilmek vacib sertdir 1999 cu ilde bas tutan seckilerde Otan Partiyasi 30 9 Qazaxistan Kommunist Partiyasi 17 7 ses toplamisdir Meclise gire bilen diger partiyalar olan sosialist yonumlu Kend teserrufati Partiyasi 12 6 Qazaxistan Xalq Partiyasi ise 11 2 ses toplamisdir 15 yanvar 2012 ci ilde bas tutan parlament seckilerinde ise Nur Otan Partiyasi seslerin 80 ni toplayaraq parlamentde 83 millet vekili ile temsil olunmaq sansi elde etdi Qazaxistanda sayca 9 cu prezident seckileri 2019 cu il iyunun 9 da kecirilib Merkezi Secki Komissiyasinin melumatina gore olkenin ilk prezidenti Nursultan Nazarbayevin rehberlik etdiyi Nur Otan Partiyasindan namizedliyi ireli surulmus Kasim Jomart Tokayev 70 96 sesle seckilerde qalib gelib 14 Silahli quvveler Redakte Esas meqale Qazaxistan Silahli Quvveleri SSRI dovrunde Qazaxistanda yerlesen herbi hisseler Turkustan Herbi Dairesine tabe olmusdur Olkenin musteqillik elde etmesinden sonra yeni yaradilan birlesmeler de mehz bu herbi hisseler esasinda formalasmisdir XX esrin sonlarindan etibaren Qazaxistan Ordusu oz zirehli birlesmelerinin sayini artirmaga baslamisdir 1990 ci ilde sayi 500 olan zirehli birlesmeler 2005 ci ilde 1613 e catdirilmisdir Herbi Hava Quvvelerinin ekser hissesini Sovet istehsali teyyare ve helikopterler teskil edir Bu teyyarelere MiQ 29 MiQ 31 Su 24 ve Su 27 tipli doyus teyyareleri daxildir Olkenin deniz sularini ise Xezer denizinde fealiyyet gosteren kicik donanma muhafize edir Silahli Quvveler hemcinin ferqli olkelerde bir sira sulhmeramli emeliyyatlarda da istirak etmisdir ABS in Iraqa herbi mudaxilesi zamani Qazaxistan Iraqa 49 nefer herbi muhendis gondermisdir Ikinci Iraq muharibesi zamani qazax qosunlari bu olkede 4 milyon minanin zerersizlesdirilmesinde 5 min neferden cox koalisiya uzvu ve mulki insanlara tibbi muayinenin gosterilmesinde istirak etmisdir 2013 cu ilin dekabrinda Qazaxistan oz zabit heyetini BMT nin sulhmeramli quvvelerinde istirak etmek meqsedile Haiti Qerbi Saxara Fil disi Sahili ve Liberiyaya gondereceyini elan etmisdir Istinadlar RedakteBu meqaledeki istinadlar muvafiq istinad sablonlari ile gosterilmelidir http www constcouncil kz rus norpb constrk Arxivlesdirilib 2010 09 19 at the Wayback Machine Konstituciya RK 1 2 http www constcouncil kz rus norpb constrk Nursultan Nazarbayev istefa verib report az 19 mart 2019 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 19 mart 2019 O demograficheskoj situacii v Respublike Kazahstan za yanvar 2014 godaOrijinal metn rus Chislennost naseleniya strany na 1 fevralya 2014g sostavila 17 187 0 tys chelovek v tom chisle gorodskogo 9 464 3 tys 55 selskogo 7 722 7 tys chelovek 45 Po sravneniyu s 1 fevralya 2013 goda chislennost naseleniya uvelichilas na 252 9 tys chelovek ili na 1 5 Za yanvar 2014g organami RAGS zaregistrirovano 33 7 36 2 tys rozhdenij chto na 6 9 menshe chem v yanvare 2013 goda chto svyazano s menshim kolichestvom faktov pozdnej registracii v yanvare 2014 goda po sravneniyu s yanvarem 2013 goda Obshij koefficient rozhdaemosti na 1000 chelovek sostavil 22 96 25 03 rozhdenij Chislo umershih sostavilo 12 2 14 1 tys chelovek chto na 13 5 menshe chem v yanvare 2013g Obshij koefficient smertnosti na 1000 chelovek sostavil 8 33 9 72 umershih Estestvennyj prirost naseleniya respubliki v yanvare 2014g po sravneniyu s yanvarem 2013g umenshilsya na 0 7 tys chelovek ili na 3 2 i sostavil 21 5 22 2 tys chelovek Obshij koefficient estestvennogo prirosta na 1000 naseleniya sostavil 14 63 15 31 Za yanvar 2014g v respublike zaregistrirovano 401 481 umershih detej v vozraste do 1 goda chto po sravneniyu s analogichnym mesyacem predydushego goda umenshilos na 16 6 Osnovnoj prichinoj mladencheskoj smertnosti yavlyayutsya sostoyaniya voznikayushie v perinatalnom periode ot kotoryh v yanvare 2014g umerlo 201 246 mladencev ili 50 1 51 1 ot obshego chisla smertnyh sluchaev sredi mladencev Chislo umershih mladencev ot vrozhdennyh anomalij sostavilo 85 90 ili 21 2 18 7 ot boleznej organov dyhaniya 37 43 ili 9 2 8 9 i ot neschastnyh sluchaev otravlenij i travm 15 30 ili 3 7 6 2 Koefficient mladencheskoj smertnosti po sravneniyu s yanvarem 2013 goda umenshilsya na 1 39 sluchaev chto sostavilo 11 89 13 28 sluchaev na 1000 rodivshihsya Za yanvar 2014g organami RAGS bylo zaregistrirovano 9 8 11 0 tys brakov Po sravneniyu s yanvarem 2013 goda ih chislo umenshilos na 10 9 Obshij koefficient brachnosti na 1000 naseleniya sostavil 6 68 7 57 Zaregistrirovano razvodov 4 1 4 2 tys ih chislo snizilos na 2 4 Obshij koefficient razvodimosti na 1000 naseleniya sostavil 2 77 2 93 V yanvare 2014g po sravneniyu s yanvarem 2013g chislo zaregistrirovannyh pribyvshih v Kazahstan uvelichilos na 9 2 i sostavilo 1 687 chelovek chislo zaregistrirovannyh vybyvshih iz Kazahstana umenshilos na 4 i sostavilo 1 416 chelovek saldo migracii 271 chelovek Osnovnoj migracionnyj obmen strany proishodit s gosudarstvami SNG Dolya pribyvshih iz stran SNG i vybyvshih v eti strany sostavili 86 8 i 83 4 sootvetstvenno Za rassmatrivaemyj period po sravneniyu s analogichnym periodom 2013g chislennost migrantov pereezzhayushih v predelah strany umenshilas na 5 005 chelovek 21 8 i sostavila 27 992 cheloveka Po mezhregionalnym peremesheniyam polozhitelnoe saldo migracii naseleniya nablyudaetsya v 6 i regionah strany v gorodah Astana 2 110 chelovek Almaty 770 chelovek Aktyubinskoj 105 chelovek Almatinskoj 52 cheloveka Atyrauskoj 9 chelovek i Mangystauskoj 3 cheloveka oblastyah Agency of Statistics of the Republic of Kazakhstan ASRK 2005 Main Demographic Indicators Stat kz 14 mart 2010 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 25 avqust 2018 Kazakhstan Qazaqstan Constitution 2 dekabr 2016 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 25 avqust 2018 https qazaqstan tv news 131256 Қazakstanda halyk sany 18 8 mln adamdy kurady https qazaqstan tv 21 sentyabr 2020 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 23 oktyabr 2020 Zarakhovich Yuri 27 September 2006 Kazakhstan Comes on Strong Time 7 dekabr 2015 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 25 avqust 2018 Perepis naseleniya Respubliki Kazahstan 2009 goda Kratkie itogi Census for the Republic of Kazakhstan 2009 Short Summary PDF Russian Republic of Kazakhstan Statistical Agency 12 dekabr 2010 tarixinde orijinalindan PDF arxivlesdirilib Istifade tarixi 25 avqust 2018 The results of the national population census in 2009 Agency of Statistics of the Republic of Kazakhstan 12 noyabr 2010 22 iyul 2011 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 25 avqust 2018 1 2 3 Ramin Qurbanov Turk xalqlarinin tarixi Ali mekteblerin Azerbaycan bolmeleri ucun ders vesaiti Baki Iqtisad Universiteti Nesriyyati 2011 216 seh olu kecid Agentstvo Respubliki Kazahstan po statistike Chislennost naseleniya Respubliki Kazahstan po itogam perepisi naseleniya 2009 goda Arxivlesdirilib 2010 02 08 at the Wayback Machine Chislennost naseleniya Respubliki Kazahstan po itogam perepisi naseleniya 2009 goda na moment scheta na 12 chasov nochi s 24 na 25 fevralya 2009g sostavila 16004 8 tys chelovek Dolya ujgurov v obshej chislennosti naseleniya strany sostavila 1 4 Chislennost kazahov uvelichilas po sravneniyu s predydushej perepisyu na 26 1 i sostavila 10098 6 tys chelovek Uvelichilas chislennost uzbekov na 23 3 sostaviv 457 2 tys chelovek ujgur na 6 sostaviv 223 1 tys chelovek Snizilas chislennost russkih na 15 3 sostaviv 3797 0 tys chelovek nemcev na 49 6 sostaviv 178 2 tys chelovek ukraincev na 39 1 sostaviv 333 2 tys chelovek tatar na 18 4 sostaviv 203 3 tys chelovek drugih etnosov na 5 8 sostaviv 714 2 tys chelovek New craft works of Kazakh artisans submitted for Sheber crafts contest KazInform Tokayevin andicme merasimi kecirildiXarici kecidler RedakteHemcinin bax RedaktePortal Qazaxistan Qazaxistan Futbol Ittifaqi Qazaxistan bas nazirlerinin siyahisi 1991 ci ilden Qazaxistan metbexi Qazaxistanda neft senayesi Qazaxistan ile elaqedar bu meqale qaralama halindadir Meqaleni redakte ederek Vikipediyani zenginlesdirin Menbe https az wikipedia org w index php title Qazaxistan amp oldid 6075268, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.