fbpx
Wikipedia

Paris Sülh Konfransı

Paris Sülh Konfransı (18 yanvar 1919–21 yanvar 1920)— Birinci dünya müharibəsindən sonrakı dünyanın taleyini həll etmək məqsədi ilə "Antanta" ölkələri və ABŞ-ın Parisdə çağırdıqları sülh konfransı.

Konfrans 18 yanvar 1919-cu ildə öz işinə başlayır. Bu tarix simvolik bir tarix idi. Alman imperatoru l Vilhelm 1871-ci ilin 18 yanvarında Versalda "Güzgülü zalda" Fransa-Prussiya müharibəsindən qısa müddə sonra öz hakimiyyətini elan etmişdi. Həmdə 18 yanvar 1701-ci ildə Prussiya krallığının da yarandığı gün idi. Burada 27 ölkə təmsil olunurdu. Məğlub ölkələr və Sovet Rusiyası konfransa dəvət almamışdılar. Konfransda aparıcı rolu "Böyük dördlük" — ABŞ prezidenti Vudro Vilson, Böyük Britaniya baş naziri Lloyd CorcFransa baş naziri Jorj Klemanso və İtaliya baş naziri Vittorio Orlando oynayırdı. Konfransda məqsəd Almaniya və məğlub dövlətlərlə sülh müqavilələrini hazırlamaq idi. Müqavilənin əsasını V.Vilsonun konqresə təqdim etdiyi 14 maddə təşkil edirdi. Bu maddələrin məğzini dünyanın ədalətli surətdə yenidən qurulması prinsipləri (gizli diplomatiyadan imtina, azad ticarət, silahlanmanın azaldılması, xalqlara öz müqəddaratını təyin etmək hüququnun verilməsi və s.) təşkil edirdi.

Rəsmi nümayəndə heyətləri 4 kateqoriyaya bölünmüşdü:

  1. Döyüşən və qalib gələn iri dövlətlər: ABŞ, Böyük Britaniya, Fransa, İtaliya və Yaponiya. Bu dövlətlər konfransın bütün iclaslarında və komissiyalarda iştirak edirdilər. Onlar ümumi xarakterli maraqlara malik idilər.
  2. "Müəyyən xarakterli maraqları olan" döyüşən dövlətlər: Belçika, Braziliya, Böyük Britaniya dominianları, Hindistan, Rumıniya, Portuqaliya, Serbiya, Çexoslovakiya, Yunanıstan və s. Bu dövlətlər yalnız onlara aid olan məsələlər müzakirə edilən iclaslarda iştirak etmək hüququna malik idilər.
  3. Almaniya ilə diplomatik əlaqələri kəsmək vəziyyətində olan dövlətlər: Peru, Boliviya, Ekvador və Uruqvay. Onlar da özlərinə aid məsələlər müzakirə ediləcəyi iclaslarda iştirak edə bilərdilər.
  4. Bitərəf dövlətlər və yeni yaranmış dövlətlər: Onlar ölkələrinə aid məsələ müzakirə ediləndə ya yazılı, ya da şifahi çıxış edə bilərdilər.

Paris sülh konfransının başlıca məqsədi Almaniya və onun müttəfiqləri ilə sülh müqaviləsi bağlamaq idi. Konfransda qalib dövlətlər arasında dünyanı bölmək uğrunda ziddiyyətlər üzə çıxırdı. ABŞ dünya ağalığına, mənəvi rəhbərliyə can atırdı. O, Almaniya və Türkiyədən alınmış ərazilərin yaradılması nəzərdə tutulan Millətlər Cəmiyyətinin nəzarəti altına verilməsini tələb edirdi. ABŞ Millətlər Cəmiyyətini özünə tabe etməyə ümid bəsləyirdi.

1919-cu il iyunun 28-də Sarayevo qətlinin il dönümündə Parisdə Versal sarayında Almaniya ilə sülh müqaviləsi imzalandı. Müqaviləyə görə, Almaniya və onun müttəfiqləri müharibə təqsirkarları elan edildilər. Onlar vurulan ziyana görə təzminat ödəməli idilər.

Paris sülh müqaviləsinin şərtlərinə görə:

  • Almaniyanın Elzas və Lotaringiya vilayətləri, Saar kömür hövzəsi Fransanın mülkiyyəti elan olundu. Fransa həmçinin Almaniyanın Toqo və Kamerun müstəmləkələrinin bir hissəsini, Suriya və Livanı aldı.
  • Saar kömür mədənləri 15 il müddətinə Millətlər Cəmiyyətinin nəzarətinə verildi. Bu müddət bitdikdən sonra onun taleyi yerli əhalinin sorğusu ilə həll olunmalı idi.
  • İngitərə Toqonun digər hissəsini və Tanqanikanı, Şərqi Akrikadakı alman mülklərini, Fələstini, İraqı aldı.
  • İtaliya Triyesti aldı, Avstriya ilə sərhəd zolağına yiyələndi.
  • Belçika Eyren dairəsini və Malmedi aldı, həmçinin Ruanda və Urundini, Almaniyanın Cənub-Qərbi Afrikadakı müstəmləkələrini ələ keçirdi.
  • Danimarka Şlezviqin şimal hissəsinə sahib oldu.
  • Yaponiya Sakit okeandakı Marşal, Marian və Karolin adalarına sahib oldu.
  • Polşa Poznan, Pomeraniya, Qərbi və Şərqi Prussiya və Sileziyanın yuxarı hissəsinə yiyələndi. Almaniya Poşanın müstəqilliyini tanıyaraq Dansiqdən əl çəkdi. Bu liman Millətlər Cəmiyyətinin himayısi altında azad şəhər elan olundu.

Azərbaycan Cümhuriyyətini Paris Sülh konfransında təmsil edən Nümayəndə heyətinin tərkibinə ölkənin tanınmış ictimai-siyasi xadimləri və görkəmli ziyalılar daxil idilər. Onlar Azərbaycanın müstəqilliyi ideyasına qəlbən bağlı olduqlarını, milli istiqlal uğrunda əzmlə mübarizə apardıqlarını fəaliyyət və bioqrafiyaları ilə dönə-dönə sübut etmişdilər. Nümayəndə heyətinin başçısı, XX əsrin əvvəllərində yalnız azərbaycanlıların deyil, çar Rusiyasındakı türklərin və müsəlmanların sınanmış lideri kimi tanman Əlimərdan bəy Topçubaşov Tiflisdə zadəgan ailəsində doğulmuş, Sankt- Peterburq universitetinin hüquq fakültəsini bitirmişdi. Bir müddət vəkillik fəaliyyəti ilə məşğul olmuşdu. 1897-ci ildə məşhur neft milyonçusu və metsenat H.Z.Tağıyevin maddi vəsaiti hesabına nəşr olunan "Kaspi" qəzetinin redaktoru kimi geniş ictimaisiyasi və ədəbi-publisistik fəaliyyətə başlamışdı. Onun redaktorluğu dövründə qəzet çarizm istibdadı şəraitində ən elementar hüquqları tapdanan Azərbaycan xalqının ruporuna

çevrilmiş, dcmokratik ruhlu və milli əqidəli ziyalıları öz ətrafına toplamışdı. 1905-ci il Birinci rus inqilabından sonra Ə.M.Topçubaşov bütün Rusiya türklərinin və müsəlmanlarının lideri kimi daha ardıcıl və prinsipial siyasi fəaliyyəti ilə tanınmışdı. O, Rusiya müsəlmanlarının 1904–07-ci illərdə keçirilən I–III qurultaylarının əsas təşkilatçılarından və rəhbərlərindən biri olmuş, Üçüncü qurultayın qərarı ilə yaradılan Ümumrusiya müsəlmanları partiyasının-"İttifaqi- Müslüm"ün Məramnamə və Nizamnaməsini hazırlamış, onun Mərkəzi Komitəsinin üzvü seçilmişdi. 1906-cı ildə Bakı quberniyasından Birinci Dövlət Dumasına deputat seçilən Ə.M.Topçubaşov Müsəlman fraksiyasını yaratmış və ona rəhbərlik etmişdi. Çar İkinci Nikolay tərəfindən Dumanın qovulmasına etiraz bildirən məşhur “Vıborq Bəyannaməsi”ni imzalayan 200 deputat içərisində azərbaycanlı siyasi xadim də var idi. Çarizmin süqutundan sonra 1917-ci ilin mayında Rusiya müsəlmanlarının Moskva qurultayının keçirilməsində və burada türk-müsəlman əhalinin Rusiya ilə gələcək münasibətləri barəsində bir sıra prinsipial qərarların qəbul edilməsində Ə.M.Topçubaşovun böyük rolu olmuşdu. Həmin dövrdə o, eyni zamanda Bakıda Transqafqaz Müsəlman ictimai- siyasi təşkilatlarının koordinasiya mərkəzi olan İcraiyyə Komitəsinin işinə də rəhbərlik edirdi. 1918-ci il iyunun 17-də baş nazir Fətəli xan Xoyskinin rəhbərliyi ilə təşkil olunan ikinci hökumət kabinəsində Ə.M.Topçubaşov portfelsiz nazir vəzifəsini tutmuş, həmin il avqustun 22-də isə Azərbaycan Cümhuriyyətinin Fövqəladə və Səlahiyyətli Naziri kimi Osmanlı imperiyasının paytaxtı İstanbula göndərilmişdi. 1918-ci ilin dekabrında Azərbaycan Parlamenti özünün ilk iclasında onu sədr seçmişdi. Həmin il dekabrın 28-də Parlamentin yekdil qərarı ilə Paris Sülh konfransında Azərbaycan Nümayəndə heyətinin başçısı təyin olunmuşdu. Diplomatik missiyada Ə.M.Topçubaşovun müavini olan Məmməd Həsən Hacınski Bakı real məktəbində və Peterburq Yol Mühəndisləri İnstitutunda təhsil almış, uzun müddət Bakı Dumasında şəhər tikintisi idarəsinə başçılıq etmişdi. O, həm də Ə.M.Topçubaşovla birlikdə Müsəlman ictimai-siyasi təşkilatları İcraiyyə Komitəsinin rəhbərlərindən biri idi. Sonralar "Müsavat" sıralarına keçən M.H.Hacınski bu partiyanın I qurultayında Mərkəzi Komitə üzvü seçilmişdi. F.Xan-Xoyskinin qurduğu birinci hökumətdə xarici işlər, ikinci hökumətdə isə maliyyə naziri vəzifələrini tutmuşdu. Azərbaycan Parlamentinin üzvü idi. Nümayəndə heyətinin üzvü Əkbərağa Şeyxülislamov İrəvan gimnaziyasının və Peterburq Yol Mühəndisləri İnstitutunu bitirmişdi. Transqafqaz Seyminin üzvü, Transqafqaz hökumətində daxili işlər nazirinin müavini olmuşdu. Siyasi fəaliyyətini menşevik istiqamətli "Hümmət" partiyasında davam etdirirdi. Azərbaycan Cümhuriyyətinin qurulmasını elan edən İstiqlal Bəyannaməsini imzalayanlar içərisində Ə.Şeyxülislamov da var idi. O, Fətəli xan Xoyskinin ilk hökumətində torpaq və əmək naziri kimi çalışmışdı. Parlamentdə sosialist fraksiyasını təmsil edirdi. Nümayəndə heyətinin üzvü Əhməd bəy Ağaoğlu tanınmış publisist və ictimai xadim idi. Paris Ali Hüquq Moktəbində və Sorbonna universitetində mükəmməl hüquq təhsili almışdı. XX əsrin əvvəllərində "Həyat", "İrşad", "Tərəqqi" qəzetlərinin

redaktoru olmuş, 1905-ci ildə Azərbaycanda ilk siyasi partiya sayılan "Difai"ni qurmuşdu. Rusiya gizli polisinin təqibləri nəticəsində 1909-cu ildə Osmanlı imperiyasına -Türkiyəyə mühacirət etdikdən sonra burada "İttihad və Tərəqqi" partiyasının liderləri ilə yaxınlaşmış, "Türk yurdu" və "Türk ocağı" təşkilatlarının qurucuları sırasında yer almışdı. Nümayəndə heyətinin məsləhətçisi Ceyhun bəy Hacıbəyli Paris Siyasi Elmlər məktəbində və Sorbonnada təhsil almışdı. İstedadlı publisist və gözəl musiqiçi idi. Böyük qardaşı Üzeyir Hacıbəyli ilə birlikdə ilk Azərbaycan operası "Leyli və Məcnun"u bəstələmişdi. Azərbaycan Cümhuriyyəti qurulduqdan sonra hökumət ofisi özünün-rus dilində çıxan "Azərbaycan" qəzetinin redaktoru olmuşdu. Rus-dilli Bakı və Qafqaz mətbuatında ciddi ictimai-siyasi problemlərə, mədəniyyət, təhsil, qadın azadlığı və s. məsələlərə dair çoxsaylı məqalələri dərc edilmişdi. Nümayəndə heyətinin məsləhətçisi Məhəmməd Məhərrəmov İrəvan gimnaziyasını bitirmiş, gənc yaşlarından İrəvan azərbaycanlılarının təmsilçilərindən biri kimi tanınmışdı. 1917-ci ilin noyabrında İrəvan quberniyasından Rusiya Müəssislər Məclisinə nümayəndə seçilmişdi. Transqafqaz Seyminin üzvü olmuş, Milli Xartiyanı – İstiqlal Bəyannaməsini imzalayanlar sırasında yer almışdı. Azərbaycan Parlamentində Sosialist fraksiyasının üzvü idi. Heyətinin başqa bir məsləhətçisi Miryaqub Mirmehdiyev Peterburq Universitetinin hüquq fakültəsini bitirmiş, Bakıda vəkillik fəaliyyəti ilə məşğul olmuşdu. Azərbaycan Parlamentinə "İttihad" partiyasından üzv seçilmişdi 1919-cu ilin avqustunda Parlamentin Sosialist fraksiyası Nümayəndə heyəti tərkibindəki üzvlərinin rotasiya qaydası ilə əvəzlənməsi barəsində qərar çıxarmış və M. Məhərrəmovun yerinə Abbas bəy Atamalıbəyov Parisə göndərmişdi.Nümayəndə heyəti arasında Mesenat-müəllim Mirzə Məhəmməd Zamanbəyli də var idi. Lakin həmin dövrdə heyətin başqa bir üzvü — M.H.Hacınski artıq Azərbaycana qayıtdığından həm M.Məhərrəmovun, həm də A.Atamalıbəyovun Parisdə qalmaları məqbul sayılmışdı. Eyni zamanda Nümayəndə heyətinin hər bir üzvünün görəcəyi konkret iş, məsuliyyət daşıyacağı konkret sahə də müəyyən olunmuşdu. Sədr Ə.M.Topçubaşov ümumi rəhbərliklə bir sırada siyasi məsələlər və memorondum hazırlanması üçün məsul idi. O, həm də heyətin təşkilati işlərinə və maliyyə vəsaitinin təyinatı üzrə xərclənməsinə nəzarət edirdi. Sədrin müavini M.H.Hacinski missiyanın xəzinədarı idi. Eyni zamanda iqtisadiyyat və maliyyə bölməsinin işinə rəhbərlik edir. Azərbaycan hökuməti adından Fransanın və digər Avropa ölkələrinin biznes dairələri və ayrı-ayrı iş adamları ticari- iqtisadi danışıqlar aparırdı. Ə.Şeyxülislamov daha çox sərhəd məsələləri ilə məşğul olur, Azərbaycana dair statistik göstəricilərin, xəritə və diaqramların hazırlanmasını təşkil edir, nəhayət Nümayəndə heyətinin arxiv və kitabxanasının yaradılması üçün məsuliyyət daşıyırdı. M.Məhərrəmov xalq təsərrüfatı və əkinçiliklə bağlı məsələlər üçün cavabdeh idi, eyni zamanda iclas və danışıqların protokollarının Azərbaycan türkcəsində yazılmasını təmin edirdi. Ticarət və sənaye məsələləri ilə məşğul olan

M.Mirmehdiyevin vəzifələri sırasına heyətin maliyyə hesabatlarının yoxlanması da daxil idi. Ə.Ağaoğlu və C.Hacıbəyli isə daha çox informasiya və təbliğat məsələləri ilə məşğul olmalı, Fransa ictimaiyyəti və fransız mətbuatı ilə əlaqələr qurulmasına kömək etməli idilər. Hər ikisinin Fransada təhsil almaları, fransız dilinə və mədəniyyətinə mükəmməl yiyələnmələri üzərlərinə qoyulan vəzifəni uğurla həyata keçiriləcəyinə təminat yaradırdı. Nəhayət, Ə.Hüseynzadə Azərbaycanla bağlı tarixi-etnoqrafik və ədəbi materialların seçilməsi və təbliğatda onlardan istifadə edilməsi üçün məsul idi. Təəssüf ki, Nümayəndə heyəti Parisə tam tərkibdə gedə bilmədiyindən iş bölgüsündə müəyyən dəyişikliklər aparılması zərurəti yarandı. Bütövlükdə isə heyətin hər bir üzvü lazım bilinən və tapşırılan hər bir işin öhdəsindən gəlməyə tamamilə hazır idi

Müharibəni məğlubiyyətlə başa vuran "Dördlər ittifaqı"nın üzvləri, yaxud neytral ölkələr Azərbaycanın müstəqilliyinin beynəlxalq miqyasda tanınması üçün o qədər də mühüm, həlledici iş görə bilməzdilər. Burada əsas söz sahibi qalib tərəf — Antanta idi. Çox şey onların istək və iradəsindən, ümumi məşvərət əsasında verəcəkləri qərarlardan asılı idi. Görüş və söhbətlərdə dəfələrlə bu mövzuya toxunulsa da, sülh konfransı haqda ilk dəqiq bilgini Ə.Topçubaşov 1918-ci il noyabrın 18-də, Osmanlı dövlətinin yeni xarici işlər naziri Rəşid paşa ilə söhbət zamanı almışdı. Türkiyədəki hökumət dəyişikliklərinin dost Azərbaycana münasibətdə hər hansı fərqli yanaşmaya yol açmayacağını qeyd edən nazir, mövcud şəraitdə əməli yardım göstərə bilməyəcəklərini açıq şəkildə bildirmiş, həmkarını əsas diqqəti sülh konfransına yönəltməyə çağırmışdı: "…indi tək yeni yaranan dövlətlərin deyil, ümumiyyətlə bütün dövlətlərin taleyi sülh konqresinin qərarlarından asılıdır. Konqres, bildiyimə görə, Parisdə keçiriləcək. Amma hələ dəqiq vaxtı məlum deyil. Lakin ora öz nümayəndə heyətinizi məhz indi göndərməlisiniz. Heyət sayca böyük olmalı, Avropanı tanıyan, siyasət məsələlərindən başı çıxan, xarici dilləri bilən adamlardan təşkil edilməlidir. Təbii ki, heyət üzvlərinin siyasi tarix və beynəlxalq hüquq sahəsində də bilgiləri olmalıdır. Avropaya yol açılan kimi belə bir nümayəndə heyəti göndərmək lazımdır". Ə.Topçubaşov bu yenilik barədə 20 noyabr 1918-ci il tarixli məktubunda baş nazir Fətəli xan Xoyskini məlumatlandırmışdı: "Sülh konqresinin vaxtı və yeri hələ dəqiq məlum deyil. Güman edirəm ki, iki-üç aydan sonra Parisdə baş tutacaq. Ermənilər və gürcülərlə əlaqə saxlamağa çalışın: Xüsusən də sülh konqresinə birləşmiş heyət göndərilməsi ilə bağlı onlarla danışıqlar aparmaq lazımdır. İstənilən halda mümkün qədər böyük sayda Azərbaycan nümayəndə heyətini indidən seçmək və onu zəruri materiallarla təmin etmək vacibdir". Heç bir cavab ala bilmədiyindən dekabrın 16-da o, "Paris sülh konfransına hazırlıqla bağlı" yenidən hökumətə müraciət etmək məcburiyyəti qarşısında qalmışdı. Görünür, həmin ərəfədə Ə.Topçubaşov yeni dünya düzəni haqda Vilson prinsipləri ilə daha yaxından tanış olduğundan (ABŞ prezidenti V.Vilsonun sülh konfransının yekunları ilə bağlı əsaslandırdığı 14 prinsipdən biri də dünyanın kiçik dövlətlərə

parçalanmasına imkan verməmək idi) Cənubi Qafqazın Parisə azərbaycanlı, gürcü və ermənilərdən ibarət vahid nümayəndə heyəti göndərməsi ideyasını təkidlə müdafiə edirdi. İstanbulda Ermənistan Milli Şurasının sədri, erməni heyətinin başçısı A.Aqaronyanla görüşündə və sonuncunun gürcü lideri A.Çxenkeliyə məktubunda da bu məsələ qaldırılmışdı. Eyni zamanda, Parisə yollanan İran nümayəndə heyətinin rəhbəri, xarici işlər naziri Mirzə Əliqulu xan Ənsarini Azərbaycan tərəfinin təklifi barədə məlumatlandırmışdı. Lakin vahid "Qafqaz evi" ideyasının qızğın tərəfdarı kimi tanınan və həyatının sonuna qədər amalına sadiq qalan Ə.Topçubaşovdan fərqli olaraq ermənilər və gürcülər məsələyə soyuq yanaşmışdılar. Əslində, müəyyən antiazərbaycan mövqeyindən çıxış etsələr də, onların hadisələrə baxışı reallığa daha yaxın idi: çünki milli dövlətlər qurulub möhkəmlənmədən, siyasi sistemdə yerini tapmadan hansısa konfederasiya, yaxud federasiyada birləşmə belə dövlətin möhkəmliyinə, yaşarılığına təminat vermirdi. Azərbaycanlı, gürcü və ermənilərin 1918-ci il aprelin 22-dən mayın 26-na qədər mövcud olmuş Zaqafqaziya Federativ Respublikasının acı təcrübəsi də bunu göstərirdi. Azərbaycanın göndərdiyi nümayəndə heyətində bəzi ziyalılarımıza qarşı Fransa hökumətinin sərt duruşu var idi. Batum limanından Gürcüstan nümayəndə heyətinin üzvləri ilə birlikdə Türkiyəyə yollanan Azərbaycan parlamentarları yanvarın 20-də İstanbula çatmışdı. Burada isə yollar ayrılmışdı. Yaranmış çətinliyə baxmayaraq, iki aydan bəri sülh konfransına təkbaşına hazırlaşan Ə.Topçubaşov dərhal nümayəndə heyətinin üzvləri arasında iş bölgüsü aparmış, təşkilatdaxili vəzifələri aydınlaşdırmış, tərkibə bir neçə katib, tərcüməçi, texniki işçi qəbul etmişdi. Bundan sonra isə Parisə mümkün qədər tez yola düşmək üçün iş başlanmışdı. İstanbuldakı ingilis və fransız komandanlıqlarının süni maneələri, eləcə də Müttəfiqlərin himayəsinə sığınmış ermənilərin təxribatçı fəaliyyəti də elə bu zaman bütün çılpaqlığı ilə üzə çıxmışdı. Artıq Parisdə olan erməni heyəti də məkrli planların həyata keçirilməsində soydaşlarına bacardığı qədər kömək etməyə çalışırdı . İlk zərbə işgüzarlığına, mükəmməl fransızcasına və Parisdəki əlaqələrinə böyük ümidlər bəslənən Əhməd bəy Ağayevin "zərərsizləşdirilməsi" olmuşdu. Ə.Topçubaşov Nazirlər Şurası sədrinə 4–5 mart 1919-cu il tarixli 1 saylı məlumatda bu haqda yazırdı: "… ingilislərlə fransızlar Əhməd bəy Ağayevin heyətimizin tərkibində olmasına irad tuturlar. Məsələ belədir ki, nümayəndələrimizin gəlişinin az qala ertəsi günü yerli mətbuatın əsasən fransızca çıxan bir qismi, xüsusən də fransız dilli erməni qəzeti "Renaissance" Əhməd bəy Ağayevin əleyhinə böhtan və iftira kampaniyası başladı. Qəzet onu ittihadçıların öncüllərindən biri, türk Parlamentində və mətbuatında türk millətçilərinin alovlu təmsilçisi və fəal nümayəndəsi, Müttəfiq dövlətlərin əleyhdarı kimi qələmə verir. İttihad və Tərəqqi partiyasının, xüsusən də Tələt-Ənvər hökumətinin bütün günahları Əhməd bəyin ayağına yazılır".

Aydın məsələdir ki, düşmən işğalı altındakı İstanbul mətbuatında başladılan təxribat aksiyası bir şəxs kimi Ə.Ağayevi ləkələməkdən daha çox Azərbaycan nümayəndə heyətinin Parisə yola düşməsini əngəlləmək məqsədi güdürdü. Ə.Topçubaşovun heyət üzvünü və köhnə dostunu xilas etməklə bağlı cəhdləri heç bir nəticə vermədi. Osmanlı imperiyasının bir sıra dövlət adamları və siyasi xadimləri, millət vəkilləri, tanınmış ziyalıları, öz yurdunu sevən, vətənpərvər insanları ilə bir sırada Əhməd bəy də "alman dostu" və "erməni soyqırımını körükləyənlərdən" biri kimi həbs olundu. Ə.Topçubaşov hökumətə göndərdiyi məlumatda daha sonra yazırdı: "Onun haqqında təhqiqat başlanıb. İki dəfə məni də sorğu-suala tutdular. Nəhayət elan etdilər ki, Azərbaycan nümayəndə heyəti Əhməd bəy Ağayevi özü ilə aparmamalıdır. "Bu, bizim məsləhətimizdir. O, türk jurnalisti və türk Parlamentinin üzvü kimi, əleyhimizə danışan və yazan adam kimi arzuolunmaz şəxsdir". Mənim Ə.Ağayevin əslən Qarabağdan olması, Azərbaycan Parlamentinə üzv seçilməsi, nümayəndə heyəti üçün son dərəcə zəruri adam sayılması ilə bağlı bəyanatlarım şübhələri dağıda bilmədi. General V.M.Tomson tərəfindən Əhməd bəy Ağayevə verilən zəmanət məktubu da heç bir rol oynamadı". Yeri gəlmişkən, təkcə Ə.Ağayev deyil, nümayəndə heyətinin digər üzvləri də Bakıda Böyük Britaniya hərbi qüvvələrinin komandanı, özünü Bakı general- qubernatoru elan etmiş V. Tomsondan Parisdəki ingilis səfirliyinin hərbi attaşesinin adına zəmanət məktubu almışdılar. Yanvarın 3-də imzalanan sənəddə deyilirdi: "Məktubu təqdim edən şəxs Azərbaycan nümayəndə heyətinin üzvlərindən biridir. Bu adamlar Azərbaycan hökuməti adından Müttəfiq dövlətlərin təmsilçilərinə Qafqazın gələcək idarəçiliyi ilə bağlı fikirlərini açıqlamaq istəyirlər. Məqsədlərinə çatmaq üçün onların işini asanlaşdırmağı Sizdən xahiş edirəm" . Lakin Bakıda verilən vədlərlə İstanbuldakı münasibət üst-üstə düşmürdü. Ə.Topçubaşovun 5 mart 1919-cu il tarixli məlumatı Osmanlı paytaxtını nəzarət altında saxlayan ingilis və fransız işğal qüvvələrinin Azərbaycan təmsilçilərinə sayğısız yanaşmasını sübut edən epizodlarla doludur: "Mənim ingilis və fransız nümayəndələrinin hər biri ilə iki görüşümdən, heyətimizin bəzi üzvlərinin ingilislərin Baş qərargahına getmələrindən, tərcüməçilərimizin ora göndərilməsindən, nəhayət özümün qərargaha şəxsən gedişimdən sonra aydın oldu ki, Parisə yola düşmək məsələsi texniki çətinliklərdən daha çox digər məsələlərlə əlaqədardır; səfərimizə istisnasız olaraq siyasi xarakterli mülahizələrə görə maneçilik törədilir". Onun gəldiyi nəticəyə görə, "siyasi xarakterli mülahizələr" ilk növbədə "Rusiya məsələsi" ola bilərdi. Bu səbəbdən də "yeni meydana çıxmış hökumətlərin təmsilçilərini Parisə buraxmaq istəmir, ümumrus məsələsinin həlli üçün isə artıq çoxdan Parisdə məskunlaşan Sazonov, Lvov, Maklakov və başqalarının əl altında olmalarını daha üstün tuturdular". Parisə, sülh konfransına can atan nümayəndə heyətlərinin xahiş və tələblərini rədd etmək üçün bütün yanvar ayı ərzində "rus məsələsi" əsas bəhanə olaraq qalırdı. Antanta gücləri Azərbaycan, Dağlılar Respublikası, Kuban, Don, habelə Rusiyadan

ayrıldığını elan etmiş digər ərazilərin təmsilçilərini inandırırdılar ki, yanvarın sonlarında türklər arasında Böyük ada, yaxud Uzun ada kimi tanınan Prinkipo adasında bolşeviklərin, ağ qvardiyaçıların, habelə müstəqilliyini elan etmiş yeni milli dövlətlərin təmsilçilərinin iştirakı ilə ayrıca konfrans keçiriləcək. Fevralın 15-də öz işinə başlamalı olan konfransın təşkili ideyası yanvarın 21-də ABŞ prezidenti V. Vilson tərəfindən irəli sürülmüşdü. İngiltərə baş naziri D.Lloyd Corc da təşəbbüsə tərəfdar çıxmışdı. Onların fikrincə, yalnız "rusiyadaxili" müzakirələrdən sonra yeni milli dövlətlərin nümayəndələrinin Parisə getmək məsələsi qəti həllini tapa bilərdi. Amma bu qeyd-şərt artıq Parisdə olan erməni və gürcü heyətlərinə şamil edilmirdi. İngilislərin ikili oyun oynadıqlarını 1919-cu il yanvarın 22-də Azərbaycana gələn Böyük Britaniya Qara dəniz ordusunun komandanı, general-leytenant G. Milnenin Bakı dəmir yol vağzalında verdiyi bəyanat da təsdiq edirdi. Türklərə, ümumən bölgə xalqlarına isti münasibəti ilə seçilməyən ingilis hərbçisi onu qarşılamağa gəlmiş Azərbaycan hökuməti nümayəndələri — yollar naziri X.Məlik-Aslanov, daxili işlər nazirinin müavini, general S.Ağabəyov və xarici işlər nazirinin müavini A.Ziyadxanla söhbət zamanı Parisə can atan Azərbaycan heyəti ilə bağlı ağ yalan söyləməkdən çəkinməmişdi. A.Ziyadxanın hökumət adından rəsmi salamlama nitqinin cavabında general Milne demişdi: "Mən bura böyük Müttəfiq dövlətlərin nümayəndəsi kimi gəlmişəm. Vəzifəmiz ölkənizdə sülhün və ədalətin bərpasına yardım etməkdir. Müttəfiq güclərin qələbəsi xalqların öz müqəddəratını təyin etməsi hüququnun ən etibarlı rəhnidir. Bu isə sülh konfransında əksini tapacaq. Sizin simanızda şəxsimə göstərilən yüksək qəbula görə Azərbaycan xalqına və hökumətinə minnətdarlığımı bildirir və Fransaya gedən nümayəndə heyətinizin artıq yolda olması" ilə bağlı sizi bir daha əmin edirəm. Elə həmin gün — yanvarın 22-də Bakıdan Londona, Böyük Britaniya Silahlı Qüvvələrinin Baş Qərargah rəisi feldmarşal Henri Vilsona şəxsi məktubunda isə general Milne yazırdı ki, "… Britaniya hərbi güclərinin buranı tərk etməsi anarxiyaya gətirib çıxaracaq. Amma yerli sakinlərin biri-birlərinin boğazını üzməsindən dünya o qədər də çox şey itirməyəcək. Onlar hamısı birlikdə tək bir Britaniya əsgərinin həyatına da dəyməz". Ermənilər və gürcülərlə müqayisədə azərbaycanlılar haqqında nisbətən rəğbətlə danışmasına, baş nazir F.Xoyski ilə yanvarın 23-də baş tutan görüşündə Azərbaycan xalqının müstəqil mövcudluq haqqı ilə bağlı vədlər verməsinə baxmayaraq, general Milne də həmkarı general Tomson kimi Cənubi Qafqaz xalqlarının müstəqil dövlətçilik ideyasına yuxarıdan aşağı baxırdı. Belə şəraitdə təbii ki, ingilislərin yardımına bel bağlamaq olmazdı. Yanvarın 29-da Ə.Topçubaşov İstanbuldakı Britaniya işğal qüvvələrinin komandanı admiral Somerset Galtropun qərargahında olmuşdu. Lakin admiral özü onu qəbul etməmişdi. Bu, əslində, Ə.Ağayevin nümayəndə heyətinin tərkibində qaldığı müddət ərzində azərbaycanlıların Parisə buraxılmayacaqları ilə bağlı birmənalı siqnal idi. Ə.Topçubaşovla görüşən Rayan soyadlı qərargah zabiti isə viza məsələsinin yalnız fransızlardan asılı olduğunu bildirmişdi. Eyni zamanda, ittihadçılarla sıx əlaqələrinə görə "adını ləkələmiş müsyö Ağayevi" sülh konfransına göndərməyi

"uğursuz seçim" adlandıraraq nümayəndə heyətini açıq şəkildə Tələt-Ənvər hökuməti haqda mətbuatda açıq, sərt bəyanat verməyə çağırmışdı. Bu təxribatçı təklif Azərbaycan heyətinə çox alçaldıcı görünmüşdü. Təbii ki, bu hökumət ən azı Bakını düşmən işğalından azad etdiyinə görə onun rəhbərlərinə rəğbətlə yanaşan Ə.Topçubaşov vəziyyətdən diplomatik ifadələrlə çıxmağa çalışmış, Əhməd bəyin Azərbaycan təbəəsi olduğunu bir daha vurğulayaraq əgər bütün məsələ yalnız Ə.Ağayevdədirsə, onu Parisə getməsi nəzərdə tutulanların sırasından xaric edə biləcəklərini bəyan etmişdi . Fevralın ilk günlərində Ə.Topçubaşovun İstanbuldakı fransız ali komissarı admiral Ametə ünvanlanan, Azərbaycan Cümhuriyyətinin yaranma tarixi, mövcud vəziyyəti və nümayəndə heyətinin Paris sülh konfransından gözləntiləri haqqındakı geniş məktub-arayışı isə ümumiyyətlə cavabsız buraxılmışdı. Martın 1-də Britaniya xarici işlər nazirliyi İstanbuldakı ingilis ali baş komissarının müavini admiral Vebbə teleqram göndərib "Konstantinopoldakı fransız rəsmilərinin razılığı olduğu təqdirdə Azərbaycan və Şimali Qafqaz nümayəndələrinə viza açılmasının mümkünlüyünü" onun diqqətinə çatdırmışdı. Eyni zamanda, ingilis hərbi qüvvələrinin bu və ya digər səbəbdən şübhəli saydıqları nümayəndələri saxlamaq və onları konfransa buraxmamaq hüququ bir daha təsbit edilmişdi. Fevralın ortalarına qədər nümayəndə heyətini guya fransızların iki nəfərə viza verəcəyi, martın 2 — nə qədər isə Prinkipo adasındakı konfrans haqda şayiələrlə yemləmişdilər. Heç bir nəticənin olmadığını görən Azərbaycan, Şimali Qafqaz Dağlıları, Don və Kuban nümayəndə heyətləri birgə fəaliyyət göstərmək məqsədi ilə martın ilk günlərində Məsləhət Şurası yaratmışdılar. Liderləri artıq Parisdə olan gürcülər Şuranın işində iştirakdan boyun qaçırmışdılar. Ə.Topçubaşov kollektiv təşəbbüslərin fayda gətirməyəcəyi barədə əvvəlcədən xəbərdarlıq etsə də, əlavə və düzəlişlərinin nəzərə alınması şərti ilə hazırlanmış memorandumu imzalamışdı. Martın 3-də sənəd İstanbuldakı ingilis ali komissarının müavini admiral Vebbə çatdırılmışdı. O da öz növbəsinə fransız ali komissarı general Ametlə danışıb qəti cavab verəcəyini vəd etmişdi. Ə.Topçubaşov bununla kifayətlənməyərək fransız, İtaliya və ABŞ komissarları ilə də ayrılıqda görüşmək qərarına gəlmişdi. Britaniya hərbi komandanlığı isə sanki Azərbaycan nümayəndə heyəti sədrinin əsəbləri ilə oynamaqdan zövq alırdı. Martın 6-da onlar Ə.Topçubaşova teleqram göndərərək "əgər Fransa hökumətindən razılıq ala bilsələr, özlərinin də etiraz etməyəcəklərini bildirmişdilər". Fransızlar isə sədr istisna edilməklə dörd nəfərə viza verməyə hazır olduqlarını bildirmişdilər. Texniki tərkibdən heç kimə icazə verilmirdi. Nəticədə nümayəndə heyəti səmərəli iş qabiliyyətindən məhrum edilərək amorf bir şəklə salınırdı. Təbii ki, İstanbuldakı Fransa ali komissarlığı atdığı addımın fərqində idi. Gürcü əsilli müasir fransız tarixçisi G.Mamuliyanın yazdığına görə, Rusiyaya rəğbətini gizlətməyən ali komissar general Franşe d`Eşpere Azərbaycan missiyasını bilərəkdən parçalamaqla, sədr və tərcüməçilərdən məhrum etməklə onu Parisə getmək fikrindən birdəfəlik çəkindirməyə çalışırdı.

Ə.Topçubaşov rəhbərlik etdiyi heyətlə belə saymazyana, hətta düşməncəsinə davranışın Azərbaycan və Anadolu türklərinin eyni soydan olması ilə bağlılığını başa düşməyəcək qədər sadəlövh deyildi. Məhz Osmanlıya yaxınlıqlarına görə ingilis və fransızlar Birinci Dünya müharibəsində səngərin əks tərəflərində vuruşduqları türklərə qarşı hələ də sönməyən qəzəbi onların azərbaycanlı qardaşlarına yönəltmişdilər. Əks-təqdirdə hətta Rusiyanın əhalisi başdan-başa ruslardan ibarət daxili quberniyalarının — Kuban və Don "respublikalarının" nümayəndələrinə viza verildiyi halda Azərbaycan heyətinin hələ də İstanbulda saxlanmasına başqa izah tapmaq mümkün deyildi. "Güman edirəm ki, icazə əvvəl-axır alınacaq. Lakin hətta Parisdə də çətin ki, Müttəfiq dövlətləri inandırmaq mümkün olsun. Çünki onlar hələ də vahid Rusiya mövqeyində dayanır, Finlandiya və Polşadan başqa yeni yaranmış dövlətlərin müstəqilliyini tanımamaq siyasəti yürüdürlər" — deyə Ə.Topçubaşov hökumətə göndərdiyi ilk məlumata yekun vuraraq yazırdı. Eyni zamanda, zəif də olsa bir işıq ucunun göründüyünü sözlərinə əlavə edirdi. Bu keçici nikbinlik sülh konfransının Cənubi Rusiyanın sosial-siyasi və iqtisadi vəziyyətini araşdırmaq üçün göndərdiyi 30 nəfərdən ibarət komissiyanın Qafqaz bölməsinin şefi, amerikalı polkovnik Benjamin Burges Moorla söhbətdən sonra yaranmışdı. Nümayəndəliyin müvəqqəti ofisində Mooru M.Hacınski ilə birlikdə qəbul edən Ə.Topçubaşov sülh konfransı üçün hazırladığı memorandum əsasında ona Azərbaycanın tarixi, siyasi vəziyyəti, insan resursları, təbii sərvətləri, qonşularla qarşılıqlı münasibətləri, müstəqil yaşama imkanları, Azərbaycan-Osmanlı əlaqələri haqda ətraflı məlumat verərək amerikalı hərbçidə xoş təəssürat oyatmağı bacarmışdı. Bu isə nəticədə vizanın alınmasına təsirsiz qalmamışdı. Bütünlükdə, Ə.Topçubaşovun İstanbuldan Azərbaycan Cümhuriyyəti Nazirlər Şurası sədrinə göndərdiyi 5 mart, 17–29 mart və 18 aprel tarixli məlumatların böyük bir hissəsi Paris vizası ilə bağlı məsələlərə, daha dəqiq desək, Antanta təmsilçiləri ilə qeyri-bərabər mübarizəyə həsr olunmuşdu. Martın 17-də baş nazir F.Xoyskiyə məktubunda Ə.Topçubaşov Müttəfiq qüvvələr komandanlığının onu İstanbuldan buraxmaq istəmədiyini, M.Hacınski, Ə. Şeyxülislamov və C.Hacıbəyliyə icazə verdiklərini, bu 3 nəfərin çox güman ki, martın 24-də Marselə yola düşəcəklərini bildirirdi. Martın 21-də o, missiyanın rəhbəri kimi çıxılmazlıqdan doğan daha bir addım atmışdı — sülh konfransının sədri, Fransa Respublikasının prezidenti Klemansonun, habelə Ali Şura üzvü olan ölkələrin — ABŞ, İngiltərə və İtaliyanın dövlət başçılarının adına xüsusi nota göndərmişdi. Amma Fransa xarici işlər nazirliyinin reaksiyasından da göründüyü kimi, ən yüksək instansiyaya müraciət işə fayda gətirmək əvəzinə əks effekt doğurmuşdu. Çünki dörd gün sonra, martın 25-də fransız ali komissarının ofisindən Azərbaycan nümayəndə heyətindən heç kimə viza verilməməsi haqqında xarici işlər naziri Pişonun xəbərdarlıq məktubu daxil olmuşdu. Qəfil qərarın motivləri izah edilmirdi.

Daha dörd gün sonra, martın 29-da isə fransız rəsmiləri yuxarıda adları çəkilən 3 nəfərlə bağlı fikirlərinin dəyişdiyini, artıq bütün heyət üzvlərinə viza verilməsi ilə əlaqədar Parisə sorğu göndərildiyini bildirirdilər. Eyni zamanda, sədr özü amerikan və italyan komissarları, Hacınski, Şeyxülislamov və Hacıbəyli isə Britaniya nümayəndəsi ilə əlaqə saxlayıb yeni vədlər almışdılar. Martın 29-da Ə.Topçubaşovun fransız ali komissarı general Franşe d`Eşpere ilə görüşündən sonra iki nəfərə icazə verildiyi barədə xəbər meydana çıxmışdı. Bu göstərişi icra etməli olan fransız missiyasının əməkdaşı Dupareni tapmaq isə müşkülə çevrilmişdi. Qəribə və sirli siyasi gizlənpaç davam etmişdi. Bir aylıq fasiləsiz müraciət və get-gəllərin nəticələri Ə.Topçubaşovun aprelin 7-də ingilis komandanlığı vasitəsi ilə F. Xoyskiyə göndərdiyi teleqramda öz əksini tapmışdı: "Bakı. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Şurasının sədri Fətəli xan Xoyskiyə. Nümayəndə heyəti yola düşə bilmir. Parisə getmək üçün Hacınskiyə, Ceyhun bəyə və Məhərrəmova icazə verilir. Mən burada qalmağa məcburam. Digər üzvlər Londona getməyə hazırlaşırlar. Yeni adamlar göndərsəniz, onların Parisə səfər icazəsini yerində — Bakıda almağa çalışın. Nümayəndə heyətinin rəhbəri Ə.Topçubaşov" . 18 aprel tarixli məlumat mart ayına təsadüf edən digər təşəbbüslər və onların nəticələri haqda da təsəvvür yaradır. Martın 21-də ABŞ, İngiltərə, Fransa və İtaliya dövlət başçılarına ünvanlanan müraciət tam təsirsiz qalmamışdı. Çox güman ki, inciklik, ittiham dolu müraciətin təsiri altında İstanbuldakı ingilis və fransız ali komissarlıqlarında müəyyən hərəkət başlanmışdı. Fransız ali komissarı Franşe de`Eşperenin tapşırığı ilə Fransa missiyasının məsul əməkdaşı Düpare Ə.Topçubaşovla görüşmüşdü. Onun tələbi ilə Azərbaycan nümayəndə heyətinin siyahısı yenidən (üçüncü dəfə!) missiyaya təqdim edilmişdi. Bir neçə gün sonra fransız rəsmiləri telefonla əlaqə saxlayıb əvvəldə adı çəkilən üç nəfərin Parisə getməsinə icazə verildiyini bildirmişdilər. Digərlərinin viza ala bilməməsinin səbəbləri izah edilmədiyi kimi, M.H.Hacınski, M.Məhərrəmov və C.Hacıbəyliyə vizanın nə zaman veriləcəyi barədə yenə də konkret bir şey deyilməmişdi. Ə.Topçubaşov öz növbəsində sülh konfransında iştirak edəcək nümayəndələrin tərkibinin Azərbaycan hökuməti deyil, fransız ali komissarlığı tərəfindən müəyyən edilməsinin yolverilməzliyi ilə bağlı aprelin 8-də etiraz notası göndərmişdi. Eyni tarixlərdə (8–9 aprel) sülh konfransının sədrinə, İngiltərə, Fransa, ABŞ və İtaliya hökumətlərinin başçılarına yeni teleqramla müraciət edilmişdi. Yalnız bundan sonra fransız missiyası yazılı şəkildə üç nəfərə viza verməyə hazır olduğunu bildirmiş, bütün qalan sualları isə cavabsız buraxmışdı. Fransızlar kimi ingilislər də nədənsə nümayəndə heyəti başçısının konfransda iştirakını mümkün saymamış, M.Mehdiyev və Ə.Şeyxülislamovla bağlı isə Londonun fikrini soruşacaqlarını vəd etmişdilər. Lakin sonrakı günlərdə sanki fransızlar da, ingilislər də verdikləri vədi tamam unutmuş kimi görünürdülər. Nümayəndə heyəti yaranmış vəziyyəti müzakirə edib taktikanı dəyişmək, müvəqqəti də olsa konfrans təşkilatçılarının hazırladığı ssenari üzrə hərəkət etmək qərarına

gəlmişdi. Nazirlər Şurası sədrinə göndərdiyi 18 aprel tarixli məlumatda Ə.Topçubaşov yeni taktika ilə bağlı məlumat verərək yazırdı: "Üç nəfərdən — Hacınski, Məhərrəmov və Hacıbəylidən ibarət birinci qrup Parisə, iki nəfərdən — Mehdiyev və Şeyxülislamovdan ibarət ikinci qrup Londona gedəcək, mən isə Konstantinopolda qalıb fəaliyyət göstərəcəyəm. Qüvvələrin bu şəkildə bölündüyü şəraitdə aydın məsələdir ki, artıq bütöv nümayəndə heyətindən danışmağa lüzum qalmır. Ona görə də qərara alındı ki, adları çəkilən şəxslər daha heyət kimi və heyət adından deyil, onun ayrı-ayrı üzvləri kimi danışsınlar və hərəkət etsinlər. Belə bir qərar da çıxardıq ki, Parisə gedənlər var qüvvələri ilə ilkin nümayəndə heyətinin qalan üzvlərinin də Fransa paytaxtına gələ bilmələri üçün icazə almağa çalışmalıdırlar". Aprelin 18-də göndərilən üçüncü məlumat gözlənilməz nikbin sonluqla bitirdi — Paris sülh konfransının işə başlamasından üç ay sonra Azərbaycan nümayəndə heyətinə nəhayət Avropaya viza verilmişdi: "Lakin sonra vəziyyət dəyişildi və indi hamımızın pasportunda əvvəla Romaya yola düşməyə imkan yaradan italyan vizası vardır. Bundan əlavə Mehdiyevlə Şeyxülislamov Marsel və Parisdən keçmək və həmin şəhərlərin hər ikisində dayanmaq hüququ ilə Londona getmək üçün ingilis vizası da alıblar".

Əsas məqalə: Paris məktubları

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökumətinin Paris sülh konfransında iştirakı bu dövrün beynəlxalq münasibətlərində mühüm yer tutdu. Azərbaycanın xarici siyasətinin başlıca məqsədi ölkənin müstəqilliyinin gerçəkləşməsindən ibarət idi. Bu vəzifənin həyata keçirilməsi işinə ölkənin ən nüfuzlu şəxsləri cəlb olundu. Azərbaycan parlamenti Paris sülh konfransında iştirak etmək üçün Parisə tam səlahiyyətli nümayəndə heyəti göndərmək haqqında qərar qəbul etdi. Parlamentin sədri Ə.M.Topçubaşov nümayəndə heyətinə başçı təyin olundu.

Azərbaycan nümayəndə heyəti Parisə yola düşdü və 1919-cu il mayın 28-də İstiqlal günü ABŞ prezidenti Vilson Azərbaycan nümayəndə heyətini qəbul etdi. Vilsona təqdim edilmiş memorandumda Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranma tarixi, onun 1 illik inkişaf yolu və istiqlal yolunda verdiyi qurbanlardan danışılırdı. Vilsondan Azərbaycanın istiqlalının tanınması, Vilson prinsiplərinin Azərbaycana aid edilməsi, Azərbaycanın Millətlər Cəmiyyətinə qəbul olunması, ABŞ-ın Azərbaycana hərbi ləvazimat sahəsində yardım göstərməsi xahiş olunurdu.

Vilson Azərbaycan nümayəndə heyətinə ümidverici bir şey demədi. O, sülh konfransının dünyanı kiçik hissələrə parçalamaq niyyətində olmadığını dedi və bildirdi ki, Azərbaycan məsələsi rus məsələsindən əvvəl həll edilə bilməz. Erməni nümayəndələrinin pozuculuq fəaliyyəti də bu məsələnin müsbət həllinə mane olurdu. Onlar suverenliyin tanınmasından daha çox ərazi-sərhəd məsələsinə əhəmiyyət verir, Qafqazdakı real vəziyyət barədə Avropa və ABŞ ictimaiyyətində yanlış təsəvvür yaradırdılar. Erməni təbliğatının əsas hədəfi Osmanlı dövləti və Azərbaycan idi.

Azərbaycan nümayəndə heyətinin ən əhəmiyyətli təbliğat işlərindən biri "Paris sülh konfransına Qafqaz Azərbaycanı sülh nümayəndəliyinin tələbləri" adlı kitabçası idi. Bu sənəd böyük tirajla fransız və ingilis dillərində çap edilərək yayıldı. Sənəddə Azərbaycanın mənşəyi haqqında məlumat verilir, xanlıqlar, çar Rusiyası dövründə vəziyyət şərh edilir, Azərbaycanın türk yurdu olması göstərilir, Zaqafqaziya Seymi, onun zəifləməsi, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranması haqqında tarixi icmal verilir, bolşeviklərin və ermənilərin təcavüzkar hərəkətləri haqqında danışılırdı.

Azərbaycan nümayəndə heyətinin müttəfiq dövlətlərin nümayəndələrinə Azərbaycanın müstəqilliyinin tanınması barədə cavabsız müraciətlər etdi. Nəhayət, 1920-ci il yanvarın 11-də Lord Kerzonun təklifi ilə Paris konfransının ali şurasında Azərbaycan və Gürcüstanın istiqlalını de-fakto tanımaq haqqında yekdilliklə qərar qəbul olundu. İstiqlalın tanınmasından 3 gün sonra bu tarixi xəbərin sədasını almış Azərbaycan bayram edirdi.

Azərbaycan nümayəndə heyəti Paris sülh konfransında öz missiyasını uğurla başa vurduqdan sonra parlament Fransa, Böyük Britaniya, İtaliya, ABŞ və Polşanın paytaxtlarında fəaliyyət göstərəcək diplomatik nümayəndəliklərin yaradılması haqqında qanun qəbul etdi. Bundan başqa, Azərbaycanın Təbriz, Xoy, Ənzəli, Rəşt, Əhər, Məşhəd, batum, Kiyev, Krım, Aşqabad və başqa yerlərdə konsulluqları fəaliyyət göstərməyə başladı. Bakıda isə Gürcüstan, Ermənistan, İran, Belçika, Hollandiya, Yunanıstan, Danimarka, İtaliya, Fransa, İsveç, İsveçrə, İngiltərə, ABŞ, Ukrayna, Litva, Polşa, Finlandiya və digər ölkələrin müxtəlif səviyyədə rəsmi nümayəndəlikləri fəaliyyət göstərirdi.

Nümayəndə heyətinin səylərinə baxmayaraq, Azərbaycan xalqının yüz illik rus əsarətindən sonra nəhayət, müstəqil yaşamaq, milli dövlətini qurmaq, torpağının və taleyinin sahibi olmaq ümidləri doğrulmadı. "Vahid və bölünməz Rusiya" şüarına münasibətdə ağqvardiyaçılarla eyni mövqedə dayanan bolşeviklər 1920-ci il aprelin 28-də Azərbaycanı yenidən işğal etdilər. Cümhuriyyət mövcudluğunun 23-cü ayında süqut etdi. Parisdə çətinlik və məhrumiyyətlərə qatlaşaraq Azərbaycan davası aparan Nümayəndə heyətinin Vətənə gedən yolları həmişəlik bağlandı. Lakin 1920-ci ilin mayın əvvəllərində Azərbaycanın sovetləşməsi haqqında Sülh konfransında eşitdikləri acı və sarsıdıcı xəbər onları müstəqillik uğrunda mübarizədən əsla çəkindirmədi.

Artıq həmin ilin sentyabrında Ə.M.Topçubaşov Cenevrədə Millətlər Liqasına təqdim etdiyi memorandumda müstəqil yaşamaq yolunu seçmiş və Paris Sülh Konfransında "de-fakto" tanınnıış Azərbaycan Cümhuriyyətinin bolşeviklər tərəfindən işğalı faktına diqqəti cəlb edir və Liqanın bu kobud hərbi-siyasi müdaxilə aktına münasibət bildirməsini zəruri sayırdı. Eyni ilin noyabr ayında o, Millətlər Liqasının toplantısında çıxış edərək bir daha Azərbaycanın işğalı məsələsini gündəliyə gətirmişdi. Ə.M.Topçubaşovun 1920-ci ildə Genuya və Lozanna, 1923-cü ildə isə London konfranslarında hərbi təcavüzə məruz qalmış Azərbaycan dövlətinin səlahiyyətli təmsilçisi kimi etiraz çıxışları nəticəsiz qalmamışdı. Məsələn, Gcnuya konfransı bolşeviklərin Azərbaycan adından danışmaq haqqı olmadığı barəsində bəyanat qəbul etmişdi. Rusiya imperiyasından olan siyasi mühacirlər arasında kifayət qədər yaxşı tanınan Ə.M.Topçubaşov özünün çoxsaylı məqalə və çıxışlarında bir tərəfdən dünya ictimaiyyətinin diqqətini Azərbaycanın tapdanmış haqlarına cəlb etməyə çalışır, o biri tərəfdən isə hər vasitə ilə mühacirət dairələrinin, ilk növbədə isə keçmiş Qafqaz respublikaları təmsilçilərinin qarşılıqlı əməkdaşlıq və işbirliyini qurmağa, mövcud əlaqələri möhkəmləndirməyə çalışırdı. Onun təşəbbüsü və 12 rəhbərliyi ilə artıq 1921-ci ilin iyununda Azərbaycan, Gürcüstan və Ermənistanın mühacirətdəki səlahiyyətli nümayəndələri Qafqaz regionunun taleyi ilə bağlı məsələlərdə siyasi və iqtisadi müttəfiqlik mövqeyindən çıxış etməyi qərara almışdılar. Azərbaycan siyasi mühacirləri arasında birlik və həmrəyliyin əldə olunması, vahid güc mərkəzinin yaradılması üçün də Ə.M.Topçubaşov bu dövrdə az iş görməmişdi. O, Avropa ölkələrindəki azərbaycanlı siyasi mühacirlərlə Türkiyədəki Azərbaycan Milli Mərkəzi arasında yaranmış ixtilafın qismən aradan qaldırılması da məhz Ə.M.Topçybaşovun nüfuzu və iradəsi sayəsində mümkün olmuşdu. l928-ci ildə Parisdə Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ilə danışıqlardan sonra rəhbərlikdəki paralelliyə son qoyulmuş, mühacirətin vahid mərkəzdən idarə olunm 13 naziri kimi Nazirlər Şurasının tərkibində qaldı və milli maraqlara zidd fəaliyyətini davam etdirir. M.H.Hacınskinin tərəfdarları martın 30-da Dağlıq Qarabağda erməni qiyamının yatırılmasında kifayət qədər qətiyyət göstərməmək bəhanəsi ilə N.Yusifbəyli kabinəsinin istefaya göndərməyə nail oldular. Yeni hökumətin təşkili Hacınskiyə tapşırıldı. O, aprelin 20-nə qədər Parlamentdə təmsil olunan partiyaların təmsilçiləri ilə açıq, bolşevik nümayəndələri ilə gizli danışıqlar apardı. XI ordunun Azərbaycana soxulmasına beş gün qalmış isə yeni hökumət qurmaq üçün Parlamentdən aldığı səlahiyyətlərdən imtina etdiyini bildirdi. Beləliklə, M.H.Hacınskinin təkəddüdlü mövqeyi nəticəsində ölkə üçün çox məsul dövrdə süni hökumət böhranı yaradıldı. Bu böhran da həlledici anda milli hökumətin süqutunu asanlaşdırdı. Bolşevik işğalından bir neçə gün əvvəl Müsavat partiyasından çıxdığını və Azərbaycan Kommunist partiyasına üzv olduğunu bildirən M.H.Hacınski sovet hakimiyyəti illərində müxtəlif sovet və təsərrüfat vəzifələrində çalışmışdı. Lakin bütün bu xidmətləri onu sovet cəza maşınının dişlərindən xilas edə bilməmişdi. l930-cu ildə M.H.Hacınski Transqafqaz diyar komitəsinin birinci katibi L.Beriyanın göstərişi ilə həbs olunmuş və 1931-ci il martın 8-də hələ istintaq başa çatmamış Tiflis həbsxanasında qətlə yetirilmişdi. Ə.Şeyxülislamov siyasi fəaliyyətini əvvəlcə

Fransada, İkinci Dünya müharibəsindən sonra isə bir müddət Almaniyada davam etdirmişdi. 20-ci illərin sonunda onun Ə.M.Topçubaşovla münasibətləri kəskinləşmişdi. Ə.Şeyxülislamov yalnız Parisdəki Nümayəndə heyətinin üzvlərini Azərbaycan adından danışmağa səlahiyyətli sayır və Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin rəhbərliyi altında İstanbulda fəaliyyət göstərən Azərbaycan Milli Mərkəzinə qarşı müxalifətdə dayanırdı. O, Azərbaycan siyasi mühacirətinin birləşməsi və vahid mərkəzdən idarə olunması tərəfdarı kimi çıxış edən və bu zəmində qarşılıqlı kompromisi zəruri sayan Ə.M.Topçubaşova qarşı çıxırdı. Ə.Şeyxülislamov 1943-cü ildə keçmiş sovet zabiti, hərbi əsir Ə.Fətəlibəyli Düdənginskinin yaratdığı siyasi təşkilatın — Azərbaycan Milli Birlik Məclisinin rəhbərliyinə seçilmiş, 1951-ci ildə C.Hacıbəyli və İ.Əkbərlə birlikdə Azərbaycan adından Rusiya Millətlərinin Qurtuluş Şurasının təsis edilməsi haqqındakı Visbaden Bəyannaməsini imzalamışdı. Həyatının sonuna qədər (1961-ci il martın 2-də Parisdə yoxsulluq içərisində vəfat etmişdi) Azərbaycanın azadlığı və müstəqilliyi Ə.Şeyxülislamovun idealı olmuşdu. C.Hacıbəyli siyasi baxışlarına görə Ə.Şeyxülislamovla eyni mövqedə dayanırdı. 1943-cü ildə o da ABMB-nin rəhbərliyinə seçilmiş, 1952-ci ildən isə bu qurumun Münxendə nəşr etdiyi "Azərbaycan" jurnalının redaktoru olmuşdu. Həm siyasi publisist, həm də tədqiqatçı- alim kimi fəaliyyəti hərtərəfli və məhsuldar sayıla bilər. Hələ 1919-cu ilin dekabrında jurnalında onun Azərbaycan Cümhuriyyətinin yaranma tarixinə həsr olunmuş "İlk müsəlman respublikası" adlı böyük həcmli məqaləsi çap edilmişdi. "Journale Asiatique" 14 məcmuəsi səhifələrindəki Azərbaycan tarixinə, dilinə, ədəbiyyatına, etnoqrafiyasına dair çoxsaylı məqalələr də Ceyhunbəyin qələmindən çıxmışdı. 1926-cı ildə C.Hacıbəyli zəngin dilçilik və etnoqrafik materialların toplandığı "Qarabağ (Qafqaz Azərbaycanı) dialekti və folkloru" kitabını çap etdirmişdi. Qardaşı Üzeyir Hacıbəylinin "Arşın mal alan" komediyasını ingilis və fransız dillərinə çevirərək Parisdə nəşr etdirmiş, 1925-ci ildə fransız teatr xadimlərinin iştirakı ilə əsərin Fransa paytaxtında tamaşaya qoyulmasına nail olmuşdu. Çoxşaxəli elmi fəaliyyətinə görə Fransa Şərqşünaslıq Akademiyasının — "Sosiete Asiatique"nin həqiqi üzvü seçilmişdi. Həyatının sonuna qədər Münhendəki SSRİ-ni öyrənmə İnstitutunda çalışan C.Hacıbəyli İnstitutun nəşrlərində kommunist ideologiyasının antibəşəri mahiyyətini və SSRİ-də milli zülmü ifşa edən məqalələrlə çıxış edirdi.Onun oğlu, hərbi təyyarəçi T.Hacıbəyli İkinci Dünya müharibəsi zamanı Fransa səmasını alman faşistlərindən qoruyarkən qəhrəmancasına həlak olmuşdu. Miryaqub Mirmehdiyev (mühacir dairlərində o, daha çox Mir Yaqub adı ilə tanınırdı) Nümayəndə heyətinin üzvləri içərisində Ə.M.Topçubaşova ehtiram və sədaqətini sona qədər qoruyub saxlayan yeganə əqidə dostu sayıla bilər. O, Nümayəndə heyətinin tərkibindəki əsas işi ilə birlikdə 1919-cu ilin avqustunda Parisdə yaradılan "Fransa-Qafqaz Komitəsi"ndə də fəaliyyət göstərirdi. Fransanın Transqafqaz ölkələri, ilk növbədə isə Azərbaycan və Gürcüstanla iqtisadi əlaqələrini canlandırmaq məqsədi ilə yaradılmış bu Komitədə Fransanı diplomat və şərqşünas E.Uplo (sədr), Gürcüstanı knyaz M.Sumbatov (sədr müavini), Azərbaycanı M.Mirmehdiyev (sədr müavini) təmsil edirdilər. Mühacirət dövründə də siyasi fəaliyyətindən çəkilməyən Mir Yaqub eyni zamanda Parisdə rus

dilində çap olunan "Qafqaz" jurnah ilə yaxından əməkdaşlıq edirdi. 1926-cı ildə onun "Sovet rejimi: mənbələri və mahiyyəti", 1933-cü ildə isə "Qafqaz problemləri" kitabları Parisdə, fransız dilində çap olunmuşdu. Birinci kitabda müəllif sovet rejiminin xalqa zidd, antibəşəri mahiyyətini açıqlamağa çalışırdı. "Qafqaz problemləri" kitabında isə çar Rusiyası tərəfindən bu regionun işğalından tutmuş 1920-ci ilə qədər Qafqazda cərəyan edən əsas hadisə və prosesləri izlənilmiş, yeni işğal faktının — sovetləşdirmənin mahiyyəti və xarakteri diqqətlə təhlil edilib araşdırılmışdı. Kitabda bütövlükdə böyük Qafqazın problemləri işıqlandırılsa da, əsas diqqət müəllifin vətəninə — Azərbaycana yönəldilmişdi. Mir Yaqub tam əsasla Paris Sülh konfransındakı Azəbaycan Nümayəndə heyətinin fəaliyyətini obyektiv işıqlandıran ilk tarixçi-politoloq da hesab oluna bilər. İkinci Dünya müharibəsi ərəfəsində Parisdən İrana köçən M.Mirmehdiyevin sonrakı həyatı və taleyi haqqında hər hansı bir məlumat əldə etmək mümkün olmamışdır. Nümayəndə heyətinin ən gənc üzvü Məhəmməd Məhərrəmov hələ 20-ci illərin əvvəllərində siyasi səhnədən uzaqlaşmış və kiçik də olsa öz biznesini qurmağa çalışmışdı. Sonralar o, daha çox bibliofil və antikvar əşyalar üzrə mütəxəsis kimi tanınmışdı. Hətta məşhur rus yazıçısı A.Gertsenin Londonda çap etdiyi "Kolokol" 15 jurnalının tam komplektini və eyni müəllifin İsveçrədə işıq üzü görən nadir külliyyatını ötən əsrin 60-cı illərində Moskvadakı keçmiş Lenin kitabxanasına bağışlamış və bunun müqabilində Sovet İttifaqının Xarici ölkələrlə Mədəni Əlaqələr Cəmiyyətinin xüsusi mükafatına layiq görülmüşdü. 70-ci illərdə Azərbaycan EA-nın müxbir üzvü A.Zamanov vasitəsi ilə doğma vətəni ilə əlaqələr yaradan M.Məhərrəmov Azərbaycanın kitabxana və kitab fondlarına da bir sıra nadir çap məhsulları təqdim etmişdi. Məhəmməd Məhərrəmov Azərbaycan Nümayəndə heyətinin həyatda qalan sonuncu üzvü olmuşdu. O, 1982-ci ildə Parisdə 97 yaşında vəfat etmişdi.

  • Azərbaycan Respublikası Diplomatiya Tarixi. I cild. Bakı – 2009.səh 210–312. (Cəmil Həsənli)

Paris Sülh Konfransı
paris, sülh, konfransı, yanvar, 1919, yanvar, 1920, birinci, dünya, müharibəsindən, sonrakı, dünyanın, taleyini, həll, etmək, məqsədi, ilə, antanta, ölkələri, abş, parisdə, çağırdıqları, sülh, konfransı, böyük, dordlük, devid, lloyd, corc, vittorio, orlando, j. Paris Sulh Konfransi Dil Izle Redakte Paris Sulh Konfransi 18 yanvar 1919 21 yanvar 1920 Birinci dunya muharibesinden sonraki dunyanin taleyini hell etmek meqsedi ile Antanta olkeleri ve ABS in Parisde cagirdiqlari sulh konfransi 1 Boyuk dordluk Devid Lloyd Corc Vittorio Orlando Jorj Klemanso Vudro Vilson Mundericat 1 Faeliyyeti 2 Numayende heyetinin terkibi 3 Numayende heyetinin ezabli Paris seferi 4 Azerbaycan numayende heyeti Paris sulh konfransinda 5 Numayende heyetinin taleyi 6 Hemcinin bax 7 Istinadlar 8 MenbeFaeliyyeti RedakteKonfrans 18 yanvar 1919 cu ilde oz isine baslayir Bu tarix simvolik bir tarix idi Alman imperatoru l Vilhelm 1871 ci ilin 18 yanvarinda Versalda Guzgulu zalda Fransa Prussiya muharibesinden qisa mudde sonra oz hakimiyyetini elan etmisdi Hemde 18 yanvar 1701 ci ilde Prussiya kralliginin da yarandigi gun idi Burada 27 olke temsil olunurdu Meglub olkeler ve Sovet Rusiyasi konfransa devet almamisdilar Konfransda aparici rolu Boyuk dordluk ABS prezidenti Vudro Vilson Boyuk Britaniya bas naziri Lloyd Corc ve Fransa bas naziri Jorj Klemanso ve Italiya bas naziri Vittorio Orlando oynayirdi Konfransda meqsed Almaniya ve meglub dovletlerle sulh muqavilelerini hazirlamaq idi Muqavilenin esasini V Vilsonun konqrese teqdim etdiyi 14 madde teskil edirdi Bu maddelerin megzini dunyanin edaletli suretde yeniden qurulmasi prinsipleri gizli diplomatiyadan imtina azad ticaret silahlanmanin azaldilmasi xalqlara oz muqeddaratini teyin etmek huququnun verilmesi ve s teskil edirdi 1 Resmi numayende heyetleri 4 kateqoriyaya bolunmusdu Doyusen ve qalib gelen iri dovletler ABS Boyuk Britaniya Fransa Italiya ve Yaponiya Bu dovletler konfransin butun iclaslarinda ve komissiyalarda istirak edirdiler Onlar umumi xarakterli maraqlara malik idiler Mueyyen xarakterli maraqlari olan doyusen dovletler Belcika Braziliya Boyuk Britaniya dominianlari Hindistan Ruminiya Portuqaliya Serbiya Cexoslovakiya Yunanistan ve s Bu dovletler yalniz onlara aid olan meseleler muzakire edilen iclaslarda istirak etmek huququna malik idiler Almaniya ile diplomatik elaqeleri kesmek veziyyetinde olan dovletler Peru Boliviya Ekvador ve Uruqvay Onlar da ozlerine aid meseleler muzakire edileceyi iclaslarda istirak ede bilerdiler Biteref dovletler ve yeni yaranmis dovletler Onlar olkelerine aid mesele muzakire edilende ya yazili ya da sifahi cixis ede bilerdiler Paris sulh konfransinin baslica meqsedi Almaniya ve onun muttefiqleri ile sulh muqavilesi baglamaq idi Konfransda qalib dovletler arasinda dunyani bolmek ugrunda ziddiyyetler uze cixirdi ABS dunya agaligina menevi rehberliye can atirdi O Almaniya ve Turkiyeden alinmis erazilerin yaradilmasi nezerde tutulan Milletler Cemiyyetinin nezareti altina verilmesini teleb edirdi ABS Milletler Cemiyyetini ozune tabe etmeye umid besleyirdi 1919 cu il iyunun 28 de Sarayevo qetlinin il donumunde Parisde Versal sarayinda Almaniya ile sulh muqavilesi imzalandi Muqavileye gore Almaniya ve onun muttefiqleri muharibe teqsirkarlari elan edildiler Onlar vurulan ziyana gore tezminat odemeli idiler Paris sulh muqavilesinin sertlerine gore Almaniyanin Elzas ve Lotaringiya vilayetleri Saar komur hovzesi Fransanin mulkiyyeti elan olundu Fransa hemcinin Almaniyanin Toqo ve Kamerun mustemlekelerinin bir hissesini Suriya ve Livani aldi Saar komur medenleri 15 il muddetine Milletler Cemiyyetinin nezaretine verildi Bu muddet bitdikden sonra onun taleyi yerli ehalinin sorgusu ile hell olunmali idi Ingitere Toqonun diger hissesini ve Tanqanikani Serqi Akrikadaki alman mulklerini Felestini Iraqi aldi Italiya Triyesti aldi Avstriya ile serhed zolagina yiyelendi Belcika Eyren dairesini ve Malmedi aldi hemcinin Ruanda ve Urundini Almaniyanin Cenub Qerbi Afrikadaki mustemlekelerini ele kecirdi Danimarka Slezviqin simal hissesine sahib oldu Yaponiya Sakit okeandaki Marsal Marian ve Karolin adalarina sahib oldu Polsa Poznan Pomeraniya Qerbi ve Serqi Prussiya ve Sileziyanin yuxari hissesine yiyelendi Almaniya Posanin musteqilliyini taniyaraq Dansiqden el cekdi Bu liman Milletler Cemiyyetinin himayisi altinda azad seher elan olundu 1 Numayende heyetinin terkibi RedakteAzerbaycan Cumhuriyyetini Paris Sulh konfransinda temsil eden Numayende heyetinin terkibine olkenin taninmis ictimai siyasi xadimleri ve gorkemli ziyalilar daxil idiler Onlar Azerbaycanin musteqilliyi ideyasina qelben bagli olduqlarini milli istiqlal ugrunda ezmle mubarize apardiqlarini fealiyyet ve bioqrafiyalari ile done done subut etmisdiler Numayende heyetinin bascisi XX esrin evvellerinde yalniz azerbaycanlilarin deyil car Rusiyasindaki turklerin ve muselmanlarin sinanmis lideri kimi tanman Elimerdan bey Topcubasov Tiflisde zadegan ailesinde dogulmus Sankt Peterburq universitetinin huquq fakultesini bitirmisdi Bir muddet vekillik fealiyyeti ile mesgul olmusdu 1897 ci ilde meshur neft milyoncusu ve metsenat H Z Tagiyevin maddi vesaiti hesabina nesr olunan Kaspi qezetinin redaktoru kimi genis ictimaisiyasi ve edebi publisistik fealiyyete baslamisdi Onun redaktorlugu dovrunde qezet carizm istibdadi seraitinde en elementar huquqlari tapdanan Azerbaycan xalqinin ruporuna cevrilmis dcmokratik ruhlu ve milli eqideli ziyalilari oz etrafina toplamisdi 1905 ci il Birinci rus inqilabindan sonra E M Topcubasov butun Rusiya turklerinin ve muselmanlarinin lideri kimi daha ardicil ve prinsipial siyasi fealiyyeti ile taninmisdi O Rusiya muselmanlarinin 1904 07 ci illerde kecirilen I III qurultaylarinin esas teskilatcilarindan ve rehberlerinden biri olmus Ucuncu qurultayin qerari ile yaradilan Umumrusiya muselmanlari partiyasinin Ittifaqi Muslum un Meramname ve Nizamnamesini hazirlamis onun Merkezi Komitesinin uzvu secilmisdi 1906 ci ilde Baki quberniyasindan Birinci Dovlet Dumasina deputat secilen E M Topcubasov Muselman fraksiyasini yaratmis ve ona rehberlik etmisdi Car Ikinci Nikolay terefinden Dumanin qovulmasina etiraz bildiren meshur Viborq Beyannamesi ni imzalayan 200 deputat icerisinde azerbaycanli siyasi xadim de var idi Carizmin suqutundan sonra 1917 ci ilin mayinda Rusiya muselmanlarinin Moskva qurultayinin kecirilmesinde ve burada turk muselman ehalinin Rusiya ile gelecek munasibetleri baresinde bir sira prinsipial qerarlarin qebul edilmesinde E M Topcubasovun boyuk rolu olmusdu Hemin dovrde o eyni zamanda Bakida Transqafqaz Muselman ictimai siyasi teskilatlarinin koordinasiya merkezi olan Icraiyye Komitesinin isine de rehberlik edirdi 1918 ci il iyunun 17 de bas nazir Feteli xan Xoyskinin rehberliyi ile teskil olunan ikinci hokumet kabinesinde E M Topcubasov portfelsiz nazir vezifesini tutmus hemin il avqustun 22 de ise Azerbaycan Cumhuriyyetinin Fovqelade ve Selahiyyetli Naziri kimi Osmanli imperiyasinin paytaxti Istanbula gonderilmisdi 1918 ci ilin dekabrinda Azerbaycan Parlamenti ozunun ilk iclasinda onu sedr secmisdi Hemin il dekabrin 28 de Parlamentin yekdil qerari ile Paris Sulh konfransinda Azerbaycan Numayende heyetinin bascisi teyin olunmusdu Diplomatik missiyada E M Topcubasovun muavini olan Memmed Hesen Hacinski Baki real mektebinde ve Peterburq Yol Muhendisleri Institutunda tehsil almis uzun muddet Baki Dumasinda seher tikintisi idaresine basciliq etmisdi O hem de E M Topcubasovla birlikde Muselman ictimai siyasi teskilatlari Icraiyye Komitesinin rehberlerinden biri idi Sonralar Musavat siralarina kecen M H Hacinski bu partiyanin I qurultayinda Merkezi Komite uzvu secilmisdi F Xan Xoyskinin qurdugu birinci hokumetde xarici isler ikinci hokumetde ise maliyye naziri vezifelerini tutmusdu Azerbaycan Parlamentinin uzvu idi Numayende heyetinin uzvu Ekberaga Seyxulislamov Irevan gimnaziyasinin ve Peterburq Yol Muhendisleri Institutunu bitirmisdi Transqafqaz Seyminin uzvu Transqafqaz hokumetinde daxili isler nazirinin muavini olmusdu Siyasi fealiyyetini mensevik istiqametli Hummet partiyasinda davam etdirirdi Azerbaycan Cumhuriyyetinin qurulmasini elan eden Istiqlal Beyannamesini imzalayanlar icerisinde E Seyxulislamov da var idi O Feteli xan Xoyskinin ilk hokumetinde torpaq ve emek naziri kimi calismisdi Parlamentde sosialist fraksiyasini temsil edirdi Numayende heyetinin uzvu Ehmed bey Agaoglu taninmis publisist ve ictimai xadim idi Paris Ali Huquq Moktebinde ve Sorbonna universitetinde mukemmel huquq tehsili almisdi XX esrin evvellerinde Heyat Irsad Tereqqi qezetlerinin redaktoru olmus 1905 ci ilde Azerbaycanda ilk siyasi partiya sayilan Difai ni qurmusdu Rusiya gizli polisinin teqibleri neticesinde 1909 cu ilde Osmanli imperiyasina Turkiyeye muhaciret etdikden sonra burada Ittihad ve Tereqqi partiyasinin liderleri ile yaxinlasmis Turk yurdu ve Turk ocagi teskilatlarinin quruculari sirasinda yer almisdi Numayende heyetinin meslehetcisi Ceyhun bey Hacibeyli Paris Siyasi Elmler mektebinde ve Sorbonnada tehsil almisdi Istedadli publisist ve gozel musiqici idi Boyuk qardasi Uzeyir Hacibeyli ile birlikde ilk Azerbaycan operasi Leyli ve Mecnun u bestelemisdi Azerbaycan Cumhuriyyeti qurulduqdan sonra hokumet ofisi ozunun rus dilinde cixan Azerbaycan qezetinin redaktoru olmusdu Rus dilli Baki ve Qafqaz metbuatinda ciddi ictimai siyasi problemlere medeniyyet tehsil qadin azadligi ve s meselelere dair coxsayli meqaleleri derc edilmisdi Numayende heyetinin meslehetcisi Mehemmed Meherremov Irevan gimnaziyasini bitirmis genc yaslarindan Irevan azerbaycanlilarinin temsilcilerinden biri kimi taninmisdi 1917 ci ilin noyabrinda Irevan quberniyasindan Rusiya Muessisler Meclisine numayende secilmisdi Transqafqaz Seyminin uzvu olmus Milli Xartiyani Istiqlal Beyannamesini imzalayanlar sirasinda yer almisdi Azerbaycan Parlamentinde Sosialist fraksiyasinin uzvu idi Heyetinin basqa bir meslehetcisi Miryaqub Mirmehdiyev Peterburq Universitetinin huquq fakultesini bitirmis Bakida vekillik fealiyyeti ile mesgul olmusdu Azerbaycan Parlamentine Ittihad partiyasindan uzv secilmisdi 1919 cu ilin avqustunda Parlamentin Sosialist fraksiyasi Numayende heyeti terkibindeki uzvlerinin rotasiya qaydasi ile evezlenmesi baresinde qerar cixarmis ve M Meherremovun yerine Abbas bey Atamalibeyov Parise gondermisdi Numayende heyeti arasinda Mesenat muellim Mirze Mehemmed Zamanbeyli de var idi Lakin hemin dovrde heyetin basqa bir uzvu M H Hacinski artiq Azerbaycana qayitdigindan hem M Meherremovun hem de A Atamalibeyovun Parisde qalmalari meqbul sayilmisdi Eyni zamanda Numayende heyetinin her bir uzvunun goreceyi konkret is mesuliyyet dasiyacagi konkret sahe de mueyyen olunmusdu Sedr E M Topcubasov umumi rehberlikle bir sirada siyasi meseleler ve memorondum hazirlanmasi ucun mesul idi O hem de heyetin teskilati islerine ve maliyye vesaitinin teyinati uzre xerclenmesine nezaret edirdi Sedrin muavini M H Hacinski missiyanin xezinedari idi Eyni zamanda iqtisadiyyat ve maliyye bolmesinin isine rehberlik edir Azerbaycan hokumeti adindan Fransanin ve diger Avropa olkelerinin biznes daireleri ve ayri ayri is adamlari ticari iqtisadi danisiqlar aparirdi E Seyxulislamov daha cox serhed meseleleri ile mesgul olur Azerbaycana dair statistik gostericilerin xerite ve diaqramlarin hazirlanmasini teskil edir nehayet Numayende heyetinin arxiv ve kitabxanasinin yaradilmasi ucun mesuliyyet dasiyirdi M Meherremov xalq teserrufati ve ekincilikle bagli meseleler ucun cavabdeh idi eyni zamanda iclas ve danisiqlarin protokollarinin Azerbaycan turkcesinde yazilmasini temin edirdi Ticaret ve senaye meseleleri ile mesgul olan M Mirmehdiyevin vezifeleri sirasina heyetin maliyye hesabatlarinin yoxlanmasi da daxil idi E Agaoglu ve C Hacibeyli ise daha cox informasiya ve tebligat meseleleri ile mesgul olmali Fransa ictimaiyyeti ve fransiz metbuati ile elaqeler qurulmasina komek etmeli idiler Her ikisinin Fransada tehsil almalari fransiz diline ve medeniyyetine mukemmel yiyelenmeleri uzerlerine qoyulan vezifeni ugurla heyata kecirileceyine teminat yaradirdi Nehayet E Huseynzade Azerbaycanla bagli tarixi etnoqrafik ve edebi materiallarin secilmesi ve tebligatda onlardan istifade edilmesi ucun mesul idi Teessuf ki Numayende heyeti Parise tam terkibde gede bilmediyinden is bolgusunde mueyyen deyisiklikler aparilmasi zerureti yarandi Butovlukde ise heyetin her bir uzvu lazim bilinen ve tapsirilan her bir isin ohdesinden gelmeye tamamile hazir idiNumayende heyetinin ezabli Paris seferi RedakteMuharibeni meglubiyyetle basa vuran Dordler ittifaqi nin uzvleri yaxud neytral olkeler Azerbaycanin musteqilliyinin beynelxalq miqyasda taninmasi ucun o qeder de muhum helledici is gore bilmezdiler Burada esas soz sahibi qalib teref Antanta idi Cox sey onlarin istek ve iradesinden umumi mesveret esasinda verecekleri qerarlardan asili idi Gorus ve sohbetlerde defelerle bu movzuya toxunulsa da sulh konfransi haqda ilk deqiq bilgini E Topcubasov 1918 ci il noyabrin 18 de Osmanli dovletinin yeni xarici isler naziri Resid pasa ile sohbet zamani almisdi Turkiyedeki hokumet deyisikliklerinin dost Azerbaycana munasibetde her hansi ferqli yanasmaya yol acmayacagini qeyd eden nazir movcud seraitde emeli yardim gostere bilmeyeceklerini aciq sekilde bildirmis hemkarini esas diqqeti sulh konfransina yoneltmeye cagirmisdi indi tek yeni yaranan dovletlerin deyil umumiyyetle butun dovletlerin taleyi sulh konqresinin qerarlarindan asilidir Konqres bildiyime gore Parisde kecirilecek Amma hele deqiq vaxti melum deyil Lakin ora oz numayende heyetinizi mehz indi gondermelisiniz Heyet sayca boyuk olmali Avropani taniyan siyaset meselelerinden basi cixan xarici dilleri bilen adamlardan teskil edilmelidir Tebii ki heyet uzvlerinin siyasi tarix ve beynelxalq huquq sahesinde de bilgileri olmalidir Avropaya yol acilan kimi bele bir numayende heyeti gondermek lazimdir E Topcubasov bu yenilik barede 20 noyabr 1918 ci il tarixli mektubunda bas nazir Feteli xan Xoyskini melumatlandirmisdi Sulh konqresinin vaxti ve yeri hele deqiq melum deyil Guman edirem ki iki uc aydan sonra Parisde bas tutacaq Ermeniler ve gurculerle elaqe saxlamaga calisin Xususen de sulh konqresine birlesmis heyet gonderilmesi ile bagli onlarla danisiqlar aparmaq lazimdir Istenilen halda mumkun qeder boyuk sayda Azerbaycan numayende heyetini indiden secmek ve onu zeruri materiallarla temin etmek vacibdir Hec bir cavab ala bilmediyinden dekabrin 16 da o Paris sulh konfransina hazirliqla bagli yeniden hokumete muraciet etmek mecburiyyeti qarsisinda qalmisdi Gorunur hemin erefede E Topcubasov yeni dunya duzeni haqda Vilson prinsipleri ile daha yaxindan tanis oldugundan ABS prezidenti V Vilsonun sulh konfransinin yekunlari ile bagli esaslandirdigi 14 prinsipden biri de dunyanin kicik dovletlere parcalanmasina imkan vermemek idi Cenubi Qafqazin Parise azerbaycanli gurcu ve ermenilerden ibaret vahid numayende heyeti gondermesi ideyasini tekidle mudafie edirdi Istanbulda Ermenistan Milli Surasinin sedri ermeni heyetinin bascisi A Aqaronyanla gorusunde ve sonuncunun gurcu lideri A Cxenkeliye mektubunda da bu mesele qaldirilmisdi Eyni zamanda Parise yollanan Iran numayende heyetinin rehberi xarici isler naziri Mirze Eliqulu xan Ensarini Azerbaycan terefinin teklifi barede melumatlandirmisdi Lakin vahid Qafqaz evi ideyasinin qizgin terefdari kimi taninan ve heyatinin sonuna qeder amalina sadiq qalan E Topcubasovdan ferqli olaraq ermeniler ve gurculer meseleye soyuq yanasmisdilar Eslinde mueyyen antiazerbaycan movqeyinden cixis etseler de onlarin hadiselere baxisi realliga daha yaxin idi cunki milli dovletler qurulub mohkemlenmeden siyasi sistemde yerini tapmadan hansisa konfederasiya yaxud federasiyada birlesme bele dovletin mohkemliyine yasariligina teminat vermirdi Azerbaycanli gurcu ve ermenilerin 1918 ci il aprelin 22 den mayin 26 na qeder movcud olmus Zaqafqaziya Federativ Respublikasinin aci tecrubesi de bunu gosterirdi Azerbaycanin gonderdiyi numayende heyetinde bezi ziyalilarimiza qarsi Fransa hokumetinin sert durusu var idi Batum limanindan Gurcustan numayende heyetinin uzvleri ile birlikde Turkiyeye yollanan Azerbaycan parlamentarlari yanvarin 20 de Istanbula catmisdi Burada ise yollar ayrilmisdi Yaranmis cetinliye baxmayaraq iki aydan beri sulh konfransina tekbasina hazirlasan E Topcubasov derhal numayende heyetinin uzvleri arasinda is bolgusu aparmis teskilatdaxili vezifeleri aydinlasdirmis terkibe bir nece katib tercumeci texniki isci qebul etmisdi Bundan sonra ise Parise mumkun qeder tez yola dusmek ucun is baslanmisdi Istanbuldaki ingilis ve fransiz komandanliqlarinin suni maneeleri elece de Muttefiqlerin himayesine siginmis ermenilerin texribatci fealiyyeti de ele bu zaman butun cilpaqligi ile uze cixmisdi Artiq Parisde olan ermeni heyeti de mekrli planlarin heyata kecirilmesinde soydaslarina bacardigi qeder komek etmeye calisirdi Ilk zerbe isguzarligina mukemmel fransizcasina ve Parisdeki elaqelerine boyuk umidler beslenen Ehmed bey Agayevin zerersizlesdirilmesi olmusdu E Topcubasov Nazirler Surasi sedrine 4 5 mart 1919 cu il tarixli 1 sayli melumatda bu haqda yazirdi ingilislerle fransizlar Ehmed bey Agayevin heyetimizin terkibinde olmasina irad tuturlar Mesele beledir ki numayendelerimizin gelisinin az qala ertesi gunu yerli metbuatin esasen fransizca cixan bir qismi xususen de fransiz dilli ermeni qezeti Renaissance Ehmed bey Agayevin eleyhine bohtan ve iftira kampaniyasi basladi Qezet onu ittihadcilarin oncullerinden biri turk Parlamentinde ve metbuatinda turk milletcilerinin alovlu temsilcisi ve feal numayendesi Muttefiq dovletlerin eleyhdari kimi qeleme verir Ittihad ve Tereqqi partiyasinin xususen de Telet Enver hokumetinin butun gunahlari Ehmed beyin ayagina yazilir Aydin meseledir ki dusmen isgali altindaki Istanbul metbuatinda basladilan texribat aksiyasi bir sexs kimi E Agayevi lekelemekden daha cox Azerbaycan numayende heyetinin Parise yola dusmesini engellemek meqsedi gudurdu E Topcubasovun heyet uzvunu ve kohne dostunu xilas etmekle bagli cehdleri hec bir netice vermedi Osmanli imperiyasinin bir sira dovlet adamlari ve siyasi xadimleri millet vekilleri taninmis ziyalilari oz yurdunu seven vetenperver insanlari ile bir sirada Ehmed bey de alman dostu ve ermeni soyqirimini korukleyenlerden biri kimi hebs olundu E Topcubasov hokumete gonderdiyi melumatda daha sonra yazirdi Onun haqqinda tehqiqat baslanib Iki defe meni de sorgu suala tutdular Nehayet elan etdiler ki Azerbaycan numayende heyeti Ehmed bey Agayevi ozu ile aparmamalidir Bu bizim meslehetimizdir O turk jurnalisti ve turk Parlamentinin uzvu kimi eleyhimize danisan ve yazan adam kimi arzuolunmaz sexsdir Menim E Agayevin eslen Qarabagdan olmasi Azerbaycan Parlamentine uzv secilmesi numayende heyeti ucun son derece zeruri adam sayilmasi ile bagli beyanatlarim subheleri dagida bilmedi General V M Tomson terefinden Ehmed bey Agayeve verilen zemanet mektubu da hec bir rol oynamadi Yeri gelmisken tekce E Agayev deyil numayende heyetinin diger uzvleri de Bakida Boyuk Britaniya herbi quvvelerinin komandani ozunu Baki general qubernatoru elan etmis V Tomsondan Parisdeki ingilis sefirliyinin herbi attasesinin adina zemanet mektubu almisdilar Yanvarin 3 de imzalanan senedde deyilirdi Mektubu teqdim eden sexs Azerbaycan numayende heyetinin uzvlerinden biridir Bu adamlar Azerbaycan hokumeti adindan Muttefiq dovletlerin temsilcilerine Qafqazin gelecek idareciliyi ile bagli fikirlerini aciqlamaq isteyirler Meqsedlerine catmaq ucun onlarin isini asanlasdirmagi Sizden xahis edirem Lakin Bakida verilen vedlerle Istanbuldaki munasibet ust uste dusmurdu E Topcubasovun 5 mart 1919 cu il tarixli melumati Osmanli paytaxtini nezaret altinda saxlayan ingilis ve fransiz isgal quvvelerinin Azerbaycan temsilcilerine saygisiz yanasmasini subut eden epizodlarla doludur Menim ingilis ve fransiz numayendelerinin her biri ile iki gorusumden heyetimizin bezi uzvlerinin ingilislerin Bas qerargahina getmelerinden tercumecilerimizin ora gonderilmesinden nehayet ozumun qerargaha sexsen gedisimden sonra aydin oldu ki Parise yola dusmek meselesi texniki cetinliklerden daha cox diger meselelerle elaqedardir seferimize istisnasiz olaraq siyasi xarakterli mulahizelere gore manecilik toredilir Onun geldiyi neticeye gore siyasi xarakterli mulahizeler ilk novbede Rusiya meselesi ola bilerdi Bu sebebden de yeni meydana cixmis hokumetlerin temsilcilerini Parise buraxmaq istemir umumrus meselesinin helli ucun ise artiq coxdan Parisde meskunlasan Sazonov Lvov Maklakov ve basqalarinin el altinda olmalarini daha ustun tuturdular Parise sulh konfransina can atan numayende heyetlerinin xahis ve teleblerini redd etmek ucun butun yanvar ayi erzinde rus meselesi esas behane olaraq qalirdi Antanta gucleri Azerbaycan Daglilar Respublikasi Kuban Don habele Rusiyadan ayrildigini elan etmis diger erazilerin temsilcilerini inandirirdilar ki yanvarin sonlarinda turkler arasinda Boyuk ada yaxud Uzun ada kimi taninan Prinkipo adasinda bolseviklerin ag qvardiyacilarin habele musteqilliyini elan etmis yeni milli dovletlerin temsilcilerinin istiraki ile ayrica konfrans kecirilecek Fevralin 15 de oz isine baslamali olan konfransin teskili ideyasi yanvarin 21 de ABS prezidenti V Vilson terefinden ireli surulmusdu Ingiltere bas naziri D Lloyd Corc da tesebbuse terefdar cixmisdi Onlarin fikrince yalniz rusiyadaxili muzakirelerden sonra yeni milli dovletlerin numayendelerinin Parise getmek meselesi qeti hellini tapa bilerdi Amma bu qeyd sert artiq Parisde olan ermeni ve gurcu heyetlerine samil edilmirdi Ingilislerin ikili oyun oynadiqlarini 1919 cu il yanvarin 22 de Azerbaycana gelen Boyuk Britaniya Qara deniz ordusunun komandani general leytenant G Milnenin Baki demir yol vagzalinda verdiyi beyanat da tesdiq edirdi Turklere umumen bolge xalqlarina isti munasibeti ile secilmeyen ingilis herbcisi onu qarsilamaga gelmis Azerbaycan hokumeti numayendeleri yollar naziri X Melik Aslanov daxili isler nazirinin muavini general S Agabeyov ve xarici isler nazirinin muavini A Ziyadxanla sohbet zamani Parise can atan Azerbaycan heyeti ile bagli ag yalan soylemekden cekinmemisdi A Ziyadxanin hokumet adindan resmi salamlama nitqinin cavabinda general Milne demisdi Men bura boyuk Muttefiq dovletlerin numayendesi kimi gelmisem Vezifemiz olkenizde sulhun ve edaletin berpasina yardim etmekdir Muttefiq guclerin qelebesi xalqlarin oz muqedderatini teyin etmesi huququnun en etibarli rehnidir Bu ise sulh konfransinda eksini tapacaq Sizin simanizda sexsime gosterilen yuksek qebula gore Azerbaycan xalqina ve hokumetine minnetdarligimi bildirir ve Fransaya geden numayende heyetinizin artiq yolda olmasi ile bagli sizi bir daha emin edirem Ele hemin gun yanvarin 22 de Bakidan Londona Boyuk Britaniya Silahli Quvvelerinin Bas Qerargah reisi feldmarsal Henri Vilsona sexsi mektubunda ise general Milne yazirdi ki Britaniya herbi guclerinin burani terk etmesi anarxiyaya getirib cixaracaq Amma yerli sakinlerin biri birlerinin bogazini uzmesinden dunya o qeder de cox sey itirmeyecek Onlar hamisi birlikde tek bir Britaniya esgerinin heyatina da deymez Ermeniler ve gurculerle muqayisede azerbaycanlilar haqqinda nisbeten regbetle danismasina bas nazir F Xoyski ile yanvarin 23 de bas tutan gorusunde Azerbaycan xalqinin musteqil movcudluq haqqi ile bagli vedler vermesine baxmayaraq general Milne de hemkari general Tomson kimi Cenubi Qafqaz xalqlarinin musteqil dovletcilik ideyasina yuxaridan asagi baxirdi Bele seraitde tebii ki ingilislerin yardimina bel baglamaq olmazdi Yanvarin 29 da E Topcubasov Istanbuldaki Britaniya isgal quvvelerinin komandani admiral Somerset Galtropun qerargahinda olmusdu Lakin admiral ozu onu qebul etmemisdi Bu eslinde E Agayevin numayende heyetinin terkibinde qaldigi muddet erzinde azerbaycanlilarin Parise buraxilmayacaqlari ile bagli birmenali siqnal idi E Topcubasovla gorusen Rayan soyadli qerargah zabiti ise viza meselesinin yalniz fransizlardan asili oldugunu bildirmisdi Eyni zamanda ittihadcilarla six elaqelerine gore adini lekelemis musyo Agayevi sulh konfransina gondermeyi ugursuz secim adlandiraraq numayende heyetini aciq sekilde Telet Enver hokumeti haqda metbuatda aciq sert beyanat vermeye cagirmisdi Bu texribatci teklif Azerbaycan heyetine cox alcaldici gorunmusdu Tebii ki bu hokumet en azi Bakini dusmen isgalindan azad etdiyine gore onun rehberlerine regbetle yanasan E Topcubasov veziyyetden diplomatik ifadelerle cixmaga calismis Ehmed beyin Azerbaycan tebeesi oldugunu bir daha vurgulayaraq eger butun mesele yalniz E Agayevdedirse onu Parise getmesi nezerde tutulanlarin sirasindan xaric ede bileceklerini beyan etmisdi Fevralin ilk gunlerinde E Topcubasovun Istanbuldaki fransiz ali komissari admiral Amete unvanlanan Azerbaycan Cumhuriyyetinin yaranma tarixi movcud veziyyeti ve numayende heyetinin Paris sulh konfransindan gozlentileri haqqindaki genis mektub arayisi ise umumiyyetle cavabsiz buraxilmisdi Martin 1 de Britaniya xarici isler nazirliyi Istanbuldaki ingilis ali bas komissarinin muavini admiral Vebbe teleqram gonderib Konstantinopoldaki fransiz resmilerinin raziligi oldugu teqdirde Azerbaycan ve Simali Qafqaz numayendelerine viza acilmasinin mumkunluyunu onun diqqetine catdirmisdi Eyni zamanda ingilis herbi quvvelerinin bu ve ya diger sebebden subheli saydiqlari numayendeleri saxlamaq ve onlari konfransa buraxmamaq huququ bir daha tesbit edilmisdi Fevralin ortalarina qeder numayende heyetini guya fransizlarin iki nefere viza vereceyi martin 2 ne qeder ise Prinkipo adasindaki konfrans haqda sayielerle yemlemisdiler Hec bir neticenin olmadigini goren Azerbaycan Simali Qafqaz Daglilari Don ve Kuban numayende heyetleri birge fealiyyet gostermek meqsedi ile martin ilk gunlerinde Meslehet Surasi yaratmisdilar Liderleri artiq Parisde olan gurculer Suranin isinde istirakdan boyun qacirmisdilar E Topcubasov kollektiv tesebbuslerin fayda getirmeyeceyi barede evvelceden xeberdarliq etse de elave ve duzelislerinin nezere alinmasi serti ile hazirlanmis memorandumu imzalamisdi Martin 3 de sened Istanbuldaki ingilis ali komissarinin muavini admiral Vebbe catdirilmisdi O da oz novbesine fransiz ali komissari general Ametle danisib qeti cavab vereceyini ved etmisdi E Topcubasov bununla kifayetlenmeyerek fransiz Italiya ve ABS komissarlari ile de ayriliqda gorusmek qerarina gelmisdi Britaniya herbi komandanligi ise sanki Azerbaycan numayende heyeti sedrinin esebleri ile oynamaqdan zovq alirdi Martin 6 da onlar E Topcubasova teleqram gondererek eger Fransa hokumetinden raziliq ala bilseler ozlerinin de etiraz etmeyeceklerini bildirmisdiler Fransizlar ise sedr istisna edilmekle dord nefere viza vermeye hazir olduqlarini bildirmisdiler Texniki terkibden hec kime icaze verilmirdi Neticede numayende heyeti semereli is qabiliyyetinden mehrum edilerek amorf bir sekle salinirdi Tebii ki Istanbuldaki Fransa ali komissarligi atdigi addimin ferqinde idi Gurcu esilli muasir fransiz tarixcisi G Mamuliyanin yazdigina gore Rusiyaya regbetini gizletmeyen ali komissar general Franse d Espere Azerbaycan missiyasini bilerekden parcalamaqla sedr ve tercumecilerden mehrum etmekle onu Parise getmek fikrinden birdefelik cekindirmeye calisirdi E Topcubasov rehberlik etdiyi heyetle bele saymazyana hetta dusmencesine davranisin Azerbaycan ve Anadolu turklerinin eyni soydan olmasi ile bagliligini basa dusmeyecek qeder sadelovh deyildi Mehz Osmanliya yaxinliqlarina gore ingilis ve fransizlar Birinci Dunya muharibesinde sengerin eks tereflerinde vurusduqlari turklere qarsi hele de sonmeyen qezebi onlarin azerbaycanli qardaslarina yoneltmisdiler Eks teqdirde hetta Rusiyanin ehalisi basdan basa ruslardan ibaret daxili quberniyalarinin Kuban ve Don respublikalarinin numayendelerine viza verildiyi halda Azerbaycan heyetinin hele de Istanbulda saxlanmasina basqa izah tapmaq mumkun deyildi Guman edirem ki icaze evvel axir alinacaq Lakin hetta Parisde de cetin ki Muttefiq dovletleri inandirmaq mumkun olsun Cunki onlar hele de vahid Rusiya movqeyinde dayanir Finlandiya ve Polsadan basqa yeni yaranmis dovletlerin musteqilliyini tanimamaq siyaseti yurudurler deye E Topcubasov hokumete gonderdiyi ilk melumata yekun vuraraq yazirdi Eyni zamanda zeif de olsa bir isiq ucunun gorunduyunu sozlerine elave edirdi Bu kecici nikbinlik sulh konfransinin Cenubi Rusiyanin sosial siyasi ve iqtisadi veziyyetini arasdirmaq ucun gonderdiyi 30 neferden ibaret komissiyanin Qafqaz bolmesinin sefi amerikali polkovnik Benjamin Burges Moorla sohbetden sonra yaranmisdi Numayendeliyin muveqqeti ofisinde Mooru M Hacinski ile birlikde qebul eden E Topcubasov sulh konfransi ucun hazirladigi memorandum esasinda ona Azerbaycanin tarixi siyasi veziyyeti insan resurslari tebii servetleri qonsularla qarsiliqli munasibetleri musteqil yasama imkanlari Azerbaycan Osmanli elaqeleri haqda etrafli melumat vererek amerikali herbcide xos teessurat oyatmagi bacarmisdi Bu ise neticede vizanin alinmasina tesirsiz qalmamisdi Butunlukde E Topcubasovun Istanbuldan Azerbaycan Cumhuriyyeti Nazirler Surasi sedrine gonderdiyi 5 mart 17 29 mart ve 18 aprel tarixli melumatlarin boyuk bir hissesi Paris vizasi ile bagli meselelere daha deqiq desek Antanta temsilcileri ile qeyri beraber mubarizeye hesr olunmusdu Martin 17 de bas nazir F Xoyskiye mektubunda E Topcubasov Muttefiq quvveler komandanliginin onu Istanbuldan buraxmaq istemediyini M Hacinski E Seyxulislamov ve C Hacibeyliye icaze verdiklerini bu 3 neferin cox guman ki martin 24 de Marsele yola duseceklerini bildirirdi Martin 21 de o missiyanin rehberi kimi cixilmazliqdan dogan daha bir addim atmisdi sulh konfransinin sedri Fransa Respublikasinin prezidenti Klemansonun habele Ali Sura uzvu olan olkelerin ABS Ingiltere ve Italiyanin dovlet bascilarinin adina xususi nota gondermisdi Amma Fransa xarici isler nazirliyinin reaksiyasindan da gorunduyu kimi en yuksek instansiyaya muraciet ise fayda getirmek evezine eks effekt dogurmusdu Cunki dord gun sonra martin 25 de fransiz ali komissarinin ofisinden Azerbaycan numayende heyetinden hec kime viza verilmemesi haqqinda xarici isler naziri Pisonun xeberdarliq mektubu daxil olmusdu Qefil qerarin motivleri izah edilmirdi Daha dord gun sonra martin 29 da ise fransiz resmileri yuxarida adlari cekilen 3 neferle bagli fikirlerinin deyisdiyini artiq butun heyet uzvlerine viza verilmesi ile elaqedar Parise sorgu gonderildiyini bildirirdiler Eyni zamanda sedr ozu amerikan ve italyan komissarlari Hacinski Seyxulislamov ve Hacibeyli ise Britaniya numayendesi ile elaqe saxlayib yeni vedler almisdilar Martin 29 da E Topcubasovun fransiz ali komissari general Franse d Espere ile gorusunden sonra iki nefere icaze verildiyi barede xeber meydana cixmisdi Bu gosterisi icra etmeli olan fransiz missiyasinin emekdasi Dupareni tapmaq ise muskule cevrilmisdi Qeribe ve sirli siyasi gizlenpac davam etmisdi Bir ayliq fasilesiz muraciet ve get gellerin neticeleri E Topcubasovun aprelin 7 de ingilis komandanligi vasitesi ile F Xoyskiye gonderdiyi teleqramda oz eksini tapmisdi Baki Azerbaycan Respublikasi Nazirler Surasinin sedri Feteli xan Xoyskiye Numayende heyeti yola duse bilmir Parise getmek ucun Hacinskiye Ceyhun beye ve Meherremova icaze verilir Men burada qalmaga mecburam Diger uzvler Londona getmeye hazirlasirlar Yeni adamlar gonderseniz onlarin Parise sefer icazesini yerinde Bakida almaga calisin Numayende heyetinin rehberi E Topcubasov 18 aprel tarixli melumat mart ayina tesaduf eden diger tesebbusler ve onlarin neticeleri haqda da tesevvur yaradir Martin 21 de ABS Ingiltere Fransa ve Italiya dovlet bascilarina unvanlanan muraciet tam tesirsiz qalmamisdi Cox guman ki inciklik ittiham dolu muracietin tesiri altinda Istanbuldaki ingilis ve fransiz ali komissarliqlarinda mueyyen hereket baslanmisdi Fransiz ali komissari Franse de Esperenin tapsirigi ile Fransa missiyasinin mesul emekdasi Dupare E Topcubasovla gorusmusdu Onun telebi ile Azerbaycan numayende heyetinin siyahisi yeniden ucuncu defe missiyaya teqdim edilmisdi Bir nece gun sonra fransiz resmileri telefonla elaqe saxlayib evvelde adi cekilen uc neferin Parise getmesine icaze verildiyini bildirmisdiler Digerlerinin viza ala bilmemesinin sebebleri izah edilmediyi kimi M H Hacinski M Meherremov ve C Hacibeyliye vizanin ne zaman verileceyi barede yene de konkret bir sey deyilmemisdi E Topcubasov oz novbesinde sulh konfransinda istirak edecek numayendelerin terkibinin Azerbaycan hokumeti deyil fransiz ali komissarligi terefinden mueyyen edilmesinin yolverilmezliyi ile bagli aprelin 8 de etiraz notasi gondermisdi Eyni tarixlerde 8 9 aprel sulh konfransinin sedrine Ingiltere Fransa ABS ve Italiya hokumetlerinin bascilarina yeni teleqramla muraciet edilmisdi Yalniz bundan sonra fransiz missiyasi yazili sekilde uc nefere viza vermeye hazir oldugunu bildirmis butun qalan suallari ise cavabsiz buraxmisdi Fransizlar kimi ingilisler de nedense numayende heyeti bascisinin konfransda istirakini mumkun saymamis M Mehdiyev ve E Seyxulislamovla bagli ise Londonun fikrini sorusacaqlarini ved etmisdiler Lakin sonraki gunlerde sanki fransizlar da ingilisler de verdikleri vedi tamam unutmus kimi gorunurduler Numayende heyeti yaranmis veziyyeti muzakire edib taktikani deyismek muveqqeti de olsa konfrans teskilatcilarinin hazirladigi ssenari uzre hereket etmek qerarina gelmisdi Nazirler Surasi sedrine gonderdiyi 18 aprel tarixli melumatda E Topcubasov yeni taktika ile bagli melumat vererek yazirdi Uc neferden Hacinski Meherremov ve Hacibeyliden ibaret birinci qrup Parise iki neferden Mehdiyev ve Seyxulislamovdan ibaret ikinci qrup Londona gedecek men ise Konstantinopolda qalib fealiyyet gostereceyem Quvvelerin bu sekilde bolunduyu seraitde aydin meseledir ki artiq butov numayende heyetinden danismaga luzum qalmir Ona gore de qerara alindi ki adlari cekilen sexsler daha heyet kimi ve heyet adindan deyil onun ayri ayri uzvleri kimi danissinlar ve hereket etsinler Bele bir qerar da cixardiq ki Parise gedenler var quvveleri ile ilkin numayende heyetinin qalan uzvlerinin de Fransa paytaxtina gele bilmeleri ucun icaze almaga calismalidirlar Aprelin 18 de gonderilen ucuncu melumat gozlenilmez nikbin sonluqla bitirdi Paris sulh konfransinin ise baslamasindan uc ay sonra Azerbaycan numayende heyetine nehayet Avropaya viza verilmisdi Lakin sonra veziyyet deyisildi ve indi hamimizin pasportunda evvela Romaya yola dusmeye imkan yaradan italyan vizasi vardir Bundan elave Mehdiyevle Seyxulislamov Marsel ve Parisden kecmek ve hemin seherlerin her ikisinde dayanmaq huququ ile Londona getmek ucun ingilis vizasi da aliblar Azerbaycan numayende heyeti Paris sulh konfransinda Redakte Esas meqale Paris mektublari Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti hokumetinin Paris sulh konfransinda istiraki bu dovrun beynelxalq munasibetlerinde muhum yer tutdu Azerbaycanin xarici siyasetinin baslica meqsedi olkenin musteqilliyinin gerceklesmesinden ibaret idi Bu vezifenin heyata kecirilmesi isine olkenin en nufuzlu sexsleri celb olundu Azerbaycan parlamenti Paris sulh konfransinda istirak etmek ucun Parise tam selahiyyetli numayende heyeti gondermek haqqinda qerar qebul etdi Parlamentin sedri E M Topcubasov numayende heyetine basci teyin olundu Azerbaycan numayende heyeti Parise yola dusdu ve 1919 cu il mayin 28 de Istiqlal gunu ABS prezidenti Vilson Azerbaycan numayende heyetini qebul etdi Vilsona teqdim edilmis memorandumda Azerbaycan Xalq Cumhuriyyetinin yaranma tarixi onun 1 illik inkisaf yolu ve istiqlal yolunda verdiyi qurbanlardan danisilirdi Vilsondan Azerbaycanin istiqlalinin taninmasi Vilson prinsiplerinin Azerbaycana aid edilmesi Azerbaycanin Milletler Cemiyyetine qebul olunmasi ABS in Azerbaycana herbi levazimat sahesinde yardim gostermesi xahis olunurdu Vilson Azerbaycan numayende heyetine umidverici bir sey demedi O sulh konfransinin dunyani kicik hisselere parcalamaq niyyetinde olmadigini dedi ve bildirdi ki Azerbaycan meselesi rus meselesinden evvel hell edile bilmez Ermeni numayendelerinin pozuculuq fealiyyeti de bu meselenin musbet helline mane olurdu Onlar suverenliyin taninmasindan daha cox erazi serhed meselesine ehemiyyet verir Qafqazdaki real veziyyet barede Avropa ve ABS ictimaiyyetinde yanlis tesevvur yaradirdilar Ermeni tebligatinin esas hedefi Osmanli dovleti ve Azerbaycan idi Azerbaycan numayende heyetinin en ehemiyyetli tebligat islerinden biri Paris sulh konfransina Qafqaz Azerbaycani sulh numayendeliyinin telebleri adli kitabcasi idi Bu sened boyuk tirajla fransiz ve ingilis dillerinde cap edilerek yayildi Senedde Azerbaycanin menseyi haqqinda melumat verilir xanliqlar car Rusiyasi dovrunde veziyyet serh edilir Azerbaycanin turk yurdu olmasi gosterilir Zaqafqaziya Seymi onun zeiflemesi Azerbaycan Xalq Cumhuriyyetinin yaranmasi haqqinda tarixi icmal verilir bolseviklerin ve ermenilerin tecavuzkar hereketleri haqqinda danisilirdi Azerbaycan numayende heyetinin muttefiq dovletlerin numayendelerine Azerbaycanin musteqilliyinin taninmasi barede cavabsiz muracietler etdi Nehayet 1920 ci il yanvarin 11 de Lord Kerzonun teklifi ile Paris konfransinin ali surasinda Azerbaycan ve Gurcustanin istiqlalini de fakto tanimaq haqqinda yekdillikle qerar qebul olundu Istiqlalin taninmasindan 3 gun sonra bu tarixi xeberin sedasini almis Azerbaycan bayram edirdi Azerbaycan numayende heyeti Paris sulh konfransinda oz missiyasini ugurla basa vurduqdan sonra parlament Fransa Boyuk Britaniya Italiya ABS ve Polsanin paytaxtlarinda fealiyyet gosterecek diplomatik numayendeliklerin yaradilmasi haqqinda qanun qebul etdi Bundan basqa Azerbaycanin Tebriz Xoy Enzeli Rest Eher Meshed batum Kiyev Krim Asqabad ve basqa yerlerde konsulluqlari fealiyyet gostermeye basladi Bakida ise Gurcustan Ermenistan Iran Belcika Hollandiya Yunanistan Danimarka Italiya Fransa Isvec Isvecre Ingiltere ABS Ukrayna Litva Polsa Finlandiya ve diger olkelerin muxtelif seviyyede resmi numayendelikleri fealiyyet gosterirdi 1 Numayende heyetinin taleyi RedakteNumayende heyetinin seylerine baxmayaraq Azerbaycan xalqinin yuz illik rus esaretinden sonra nehayet musteqil yasamaq milli dovletini qurmaq torpaginin ve taleyinin sahibi olmaq umidleri dogrulmadi Vahid ve bolunmez Rusiya suarina munasibetde agqvardiyacilarla eyni movqede dayanan bolsevikler 1920 ci il aprelin 28 de Azerbaycani yeniden isgal etdiler Cumhuriyyet movcudlugunun 23 cu ayinda suqut etdi Parisde cetinlik ve mehrumiyyetlere qatlasaraq Azerbaycan davasi aparan Numayende heyetinin Vetene geden yollari hemiselik baglandi Lakin 1920 ci ilin mayin evvellerinde Azerbaycanin sovetlesmesi haqqinda Sulh konfransinda esitdikleri aci ve sarsidici xeber onlari musteqillik ugrunda mubarizeden esla cekindirmedi Artiq hemin ilin sentyabrinda E M Topcubasov Cenevrede Milletler Liqasina teqdim etdiyi memorandumda musteqil yasamaq yolunu secmis ve Paris Sulh Konfransinda de fakto taninniis Azerbaycan Cumhuriyyetinin bolsevikler terefinden isgali faktina diqqeti celb edir ve Liqanin bu kobud herbi siyasi mudaxile aktina munasibet bildirmesini zeruri sayirdi Eyni ilin noyabr ayinda o Milletler Liqasinin toplantisinda cixis ederek bir daha Azerbaycanin isgali meselesini gundeliye getirmisdi E M Topcubasovun 1920 ci ilde Genuya ve Lozanna 1923 cu ilde ise London konfranslarinda herbi tecavuze meruz qalmis Azerbaycan dovletinin selahiyyetli temsilcisi kimi etiraz cixislari neticesiz qalmamisdi Meselen Gcnuya konfransi bolseviklerin Azerbaycan adindan danismaq haqqi olmadigi baresinde beyanat qebul etmisdi Rusiya imperiyasindan olan siyasi muhacirler arasinda kifayet qeder yaxsi taninan E M Topcubasov ozunun coxsayli meqale ve cixislarinda bir terefden dunya ictimaiyyetinin diqqetini Azerbaycanin tapdanmis haqlarina celb etmeye calisir o biri terefden ise her vasite ile muhaciret dairelerinin ilk novbede ise kecmis Qafqaz respublikalari temsilcilerinin qarsiliqli emekdasliq ve isbirliyini qurmaga movcud elaqeleri mohkemlendirmeye calisirdi Onun tesebbusu ve 12 rehberliyi ile artiq 1921 ci ilin iyununda Azerbaycan Gurcustan ve Ermenistanin muhaciretdeki selahiyyetli numayendeleri Qafqaz regionunun taleyi ile bagli meselelerde siyasi ve iqtisadi muttefiqlik movqeyinden cixis etmeyi qerara almisdilar Azerbaycan siyasi muhacirleri arasinda birlik ve hemreyliyin elde olunmasi vahid guc merkezinin yaradilmasi ucun de E M Topcubasov bu dovrde az is gormemisdi O Avropa olkelerindeki azerbaycanli siyasi muhacirlerle Turkiyedeki Azerbaycan Milli Merkezi arasinda yaranmis ixtilafin qismen aradan qaldirilmasi da mehz E M Topcybasovun nufuzu ve iradesi sayesinde mumkun olmusdu l928 ci ilde Parisde Mehemmed Emin Resulzade ile danisiqlardan sonra rehberlikdeki paralelliye son qoyulmus muhaciretin vahid merkezden idare olunm 13 naziri kimi Nazirler Surasinin terkibinde qaldi ve milli maraqlara zidd fealiyyetini davam etdirir M H Hacinskinin terefdarlari martin 30 da Dagliq Qarabagda ermeni qiyaminin yatirilmasinda kifayet qeder qetiyyet gostermemek behanesi ile N Yusifbeyli kabinesinin istefaya gondermeye nail oldular Yeni hokumetin teskili Hacinskiye tapsirildi O aprelin 20 ne qeder Parlamentde temsil olunan partiyalarin temsilcileri ile aciq bolsevik numayendeleri ile gizli danisiqlar apardi XI ordunun Azerbaycana soxulmasina bes gun qalmis ise yeni hokumet qurmaq ucun Parlamentden aldigi selahiyyetlerden imtina etdiyini bildirdi Belelikle M H Hacinskinin tekeddudlu movqeyi neticesinde olke ucun cox mesul dovrde suni hokumet bohrani yaradildi Bu bohran da helledici anda milli hokumetin suqutunu asanlasdirdi Bolsevik isgalindan bir nece gun evvel Musavat partiyasindan cixdigini ve Azerbaycan Kommunist partiyasina uzv oldugunu bildiren M H Hacinski sovet hakimiyyeti illerinde muxtelif sovet ve teserrufat vezifelerinde calismisdi Lakin butun bu xidmetleri onu sovet ceza masininin dislerinden xilas ede bilmemisdi l930 cu ilde M H Hacinski Transqafqaz diyar komitesinin birinci katibi L Beriyanin gosterisi ile hebs olunmus ve 1931 ci il martin 8 de hele istintaq basa catmamis Tiflis hebsxanasinda qetle yetirilmisdi E Seyxulislamov siyasi fealiyyetini evvelce Fransada Ikinci Dunya muharibesinden sonra ise bir muddet Almaniyada davam etdirmisdi 20 ci illerin sonunda onun E M Topcubasovla munasibetleri keskinlesmisdi E Seyxulislamov yalniz Parisdeki Numayende heyetinin uzvlerini Azerbaycan adindan danismaga selahiyyetli sayir ve Mehemmed Emin Resulzadenin rehberliyi altinda Istanbulda fealiyyet gosteren Azerbaycan Milli Merkezine qarsi muxalifetde dayanirdi O Azerbaycan siyasi muhaciretinin birlesmesi ve vahid merkezden idare olunmasi terefdari kimi cixis eden ve bu zeminde qarsiliqli kompromisi zeruri sayan E M Topcubasova qarsi cixirdi E Seyxulislamov 1943 cu ilde kecmis sovet zabiti herbi esir E Fetelibeyli Dudenginskinin yaratdigi siyasi teskilatin Azerbaycan Milli Birlik Meclisinin rehberliyine secilmis 1951 ci ilde C Hacibeyli ve I Ekberle birlikde Azerbaycan adindan Rusiya Milletlerinin Qurtulus Surasinin tesis edilmesi haqqindaki Visbaden Beyannamesini imzalamisdi Heyatinin sonuna qeder 1961 ci il martin 2 de Parisde yoxsulluq icerisinde vefat etmisdi Azerbaycanin azadligi ve musteqilliyi E Seyxulislamovun ideali olmusdu C Hacibeyli siyasi baxislarina gore E Seyxulislamovla eyni movqede dayanirdi 1943 cu ilde o da ABMB nin rehberliyine secilmis 1952 ci ilden ise bu qurumun Munxende nesr etdiyi Azerbaycan jurnalinin redaktoru olmusdu Hem siyasi publisist hem de tedqiqatci alim kimi fealiyyeti herterefli ve mehsuldar sayila biler Hele 1919 cu ilin dekabrinda jurnalinda onun Azerbaycan Cumhuriyyetinin yaranma tarixine hesr olunmus Ilk muselman respublikasi adli boyuk hecmli meqalesi cap edilmisdi Journale Asiatique 14 mecmuesi sehifelerindeki Azerbaycan tarixine diline edebiyyatina etnoqrafiyasina dair coxsayli meqaleler de Ceyhunbeyin qeleminden cixmisdi 1926 ci ilde C Hacibeyli zengin dilcilik ve etnoqrafik materiallarin toplandigi Qarabag Qafqaz Azerbaycani dialekti ve folkloru kitabini cap etdirmisdi Qardasi Uzeyir Hacibeylinin Arsin mal alan komediyasini ingilis ve fransiz dillerine cevirerek Parisde nesr etdirmis 1925 ci ilde fransiz teatr xadimlerinin istiraki ile eserin Fransa paytaxtinda tamasaya qoyulmasina nail olmusdu Coxsaxeli elmi fealiyyetine gore Fransa Serqsunasliq Akademiyasinin Sosiete Asiatique nin heqiqi uzvu secilmisdi Heyatinin sonuna qeder Munhendeki SSRI ni oyrenme Institutunda calisan C Hacibeyli Institutun nesrlerinde kommunist ideologiyasinin antibeseri mahiyyetini ve SSRI de milli zulmu ifsa eden meqalelerle cixis edirdi Onun oglu herbi teyyareci T Hacibeyli Ikinci Dunya muharibesi zamani Fransa semasini alman fasistlerinden qoruyarken qehremancasina helak olmusdu Miryaqub Mirmehdiyev muhacir dairlerinde o daha cox Mir Yaqub adi ile taninirdi Numayende heyetinin uzvleri icerisinde E M Topcubasova ehtiram ve sedaqetini sona qeder qoruyub saxlayan yegane eqide dostu sayila biler O Numayende heyetinin terkibindeki esas isi ile birlikde 1919 cu ilin avqustunda Parisde yaradilan Fransa Qafqaz Komitesi nde de fealiyyet gosterirdi Fransanin Transqafqaz olkeleri ilk novbede ise Azerbaycan ve Gurcustanla iqtisadi elaqelerini canlandirmaq meqsedi ile yaradilmis bu Komitede Fransani diplomat ve serqsunas E Uplo sedr Gurcustani knyaz M Sumbatov sedr muavini Azerbaycani M Mirmehdiyev sedr muavini temsil edirdiler Muhaciret dovrunde de siyasi fealiyyetinden cekilmeyen Mir Yaqub eyni zamanda Parisde rus dilinde cap olunan Qafqaz jurnah ile yaxindan emekdasliq edirdi 1926 ci ilde onun Sovet rejimi menbeleri ve mahiyyeti 1933 cu ilde ise Qafqaz problemleri kitablari Parisde fransiz dilinde cap olunmusdu Birinci kitabda muellif sovet rejiminin xalqa zidd antibeseri mahiyyetini aciqlamaga calisirdi Qafqaz problemleri kitabinda ise car Rusiyasi terefinden bu regionun isgalindan tutmus 1920 ci ile qeder Qafqazda cereyan eden esas hadise ve prosesleri izlenilmis yeni isgal faktinin sovetlesdirmenin mahiyyeti ve xarakteri diqqetle tehlil edilib arasdirilmisdi Kitabda butovlukde boyuk Qafqazin problemleri isiqlandirilsa da esas diqqet muellifin vetenine Azerbaycana yoneldilmisdi Mir Yaqub tam esasla Paris Sulh konfransindaki Azebaycan Numayende heyetinin fealiyyetini obyektiv isiqlandiran ilk tarixci politoloq da hesab oluna biler Ikinci Dunya muharibesi erefesinde Parisden Irana kocen M Mirmehdiyevin sonraki heyati ve taleyi haqqinda her hansi bir melumat elde etmek mumkun olmamisdir Numayende heyetinin en genc uzvu Mehemmed Meherremov hele 20 ci illerin evvellerinde siyasi sehneden uzaqlasmis ve kicik de olsa oz biznesini qurmaga calismisdi Sonralar o daha cox bibliofil ve antikvar esyalar uzre mutexesis kimi taninmisdi Hetta meshur rus yazicisi A Gertsenin Londonda cap etdiyi Kolokol 15 jurnalinin tam komplektini ve eyni muellifin Isvecrede isiq uzu goren nadir kulliyyatini oten esrin 60 ci illerinde Moskvadaki kecmis Lenin kitabxanasina bagislamis ve bunun muqabilinde Sovet Ittifaqinin Xarici olkelerle Medeni Elaqeler Cemiyyetinin xususi mukafatina layiq gorulmusdu 70 ci illerde Azerbaycan EA nin muxbir uzvu A Zamanov vasitesi ile dogma veteni ile elaqeler yaradan M Meherremov Azerbaycanin kitabxana ve kitab fondlarina da bir sira nadir cap mehsullari teqdim etmisdi Mehemmed Meherremov Azerbaycan Numayende heyetinin heyatda qalan sonuncu uzvu olmusdu O 1982 ci ilde Parisde 97 yasinda vefat etmisdi Hemcinin bax RedakteParis Sulh Konfransi Ali Surasinin 1920 ci il 19 yanvar tarixli qerariIstinadlar Redakte 1 2 3 4 Paris Sulh Konfransi Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti Ensiklopediyasi II Baki Lider 2005 seh 287 292 ISBN 9952 417 44 4 Menbe RedakteAzerbaycan Respublikasi Diplomatiya Tarixi I cild Baki 2009 seh 210 312 Cemil Hesenli qezet Ezabli Paris Yolculugu Vilayet Quliyev Menbe https az wikipedia org w index php title Paris Sulh Konfransi amp oldid 6050855, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.