fbpx
Wikipedia

Otto fon Bismark

Bu məqaləni vikiləşdirmək lazımdır.
Lütfən, məqaləni ümumvikipediyaredaktə qaydalarına uyğun şəkildə tərtib edin.
Bu məqalənin bəzi məlumatlarının mənbəsi göstərilməmişdir.
Daha ətraflı məlumat üçün məqalənin müzakirə səhifəsinə baxa və məqaləyə uyğun formada mənbələr əlavə edib Vikipediyanı zənginləşdirə bilərsiniz. (avqust 2021)

Otto Eduard Leopold fon Bismark-Şönhauzen (alm.Otto Eduard Leopold von Bismarck-Schönhausen‎; 1 aprel 181530 iyul 1898) — görkəmli alman dövlət xadimi və XIX əsr dünya siyasətinə ciddi təsir etmiş şəxs. 1862-1890-cı illərdə Prussiyanın əvvəlcə nazir-prezidenti (Ministerpräsident) olmuş, sonra isə kansleri kimi Almaniyanın birləşdirilməsi məsələsi ilə məşğul olmuşdur.

Otto fon Bismark
alm.Otto von Bismarck

Otto fon Bismark hərbi geyimdə, 18 may 1889
Monarx I Vilhelm (1871-1888)
III Fridrix (1888)
II Vilhelm (1888-1890)
Xələfi Leo fon Kaprivi
Monarx I Vilhelm
Sələfi Adolf Hohenloh-İngelfingen
Xələfi Albrext fon Run
Monarx I Vilhelm (1871-1888)
III Fridrix (1888)
II Vilhelm (1888-1890)
Sələfi Albrext fon Run
Xələfi Leo fon Kaprivi
Prezident I Vilhelm
Prussiyanın 23-cü xarici işlər naziri
18621890
Monarx I Vilhelm (1871-1888)
III Fridrix (1888)
II Vilhelm (1888-1890)
Sələfi Albrext fon Bernştorf
Xələfi Leo fon Kaprivi
Şəxsi məlumatlar
Təhsili Göttingen Universiteti
Doğum tarixi
Doğum yeri Şönhauzen, Prussiya
Vəfat tarixi (83 yaşında)
Vəfat yeri Fridrixsru,Almaniya İmperiyası Almaniya İmperiyası
Vəfat səbəbi xəstəlik
Dəfn yeri
  • Bismarck Mausoleum[d]
Atası Karl Vilhelm Ferdinand fon Bismark
Anası Vilhelmina Luiza Menke
Həyat yoldaşı İohanna fon Puttkamer
Uşaqları Herbert
Vilhelm
Meri
Hərbi xidmət
Rütbəsi general-polkovnik,General-feldmarşal
Döyüşlər
Elmi fəaliyyəti
Elm sahəsi hüquqşünas

Təltifləri
Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

1867-ci ildə Şimali Alman İttifaqının, 1871-ci ildə isə birləşmiş Almaniya İmperiyasının ilk kansleri olmuş və yeni dövlətin möhkəmlənməsi üçün mühüm işlər görmüşdür. Bismark Şönhauzen qrafı, Lauenburq hersoqu, Bismark şahzadəsi titullarını daşımış, general-feldmarşal statusunda general-polkovnik rütbəsinə layiq görülmüşdür. Sərt diplomatiyası və güclü idarəçiliyinə görə ona "dəmir kansler" ləqəbi vermişlər.

Mündəricat

Uşaqlığı

Bismark on bir yaşında (1826)

Otto fon Bismark 1815-ci il aprel ayının 1-də Berlindən qərbdə yerləşən Prussiya əyaləti olan Brandenburqda yerləşən Şönhauzendə (indiki Saksoniya-Anhalt torpağı) Karl Vilhelm Ferdinand fon Bismark (1771-1845) və Vilhelmina Luiza Menkenin (1790-1839) kiçik zadəgan ailəsində dünyaya gəlmişdir. Ailənin ikinci oğlan uşağı olan Otto öz uşaqlıq illərinin ilk vaxtlarını Hinterpommerndə Nauqard şəhərində keçirmişdir.

Atası Karl Vilhelm Ferdinand fon Bismark mülkiyyətçi və Prussiya ordusunun keçmiş zabiti, anası Luiza Menke Berlin hökumətində yüksək vəzifəli məmurun qızı idi.

Valideynlərinin fərqli sosial təbəqələrdən çıxmaları Ottonun həyatına böyük təsir göstərmişdir. O fiziki cəhətdən atasına çəkmiş, onun kimi zabit olmuş, atasının mənşəyinə görə qürur duymuşdur. Anasından isə yalnız iti düşüncəni yox, həm də rasionallığı və danışıq həssaslığını götürmüşdür. Onun kiçik zadəganlara xas olmayan yüksək təhsil ala bilməsi anasının sayəsində baş vermişdir. Otto təbəqəsinə xas olmayan yüksək intellektə və düşüncə tərzinə malik olmuşdur. O, ingiliscə yazır və oxuyur, polyakca danışır, fransızca və rusca sərbəst bilirdi. Otto həyat yoldaşına məktublarında Uilyam ŞekspirdənCorc Bayrondan sitatlar gətirirdi.

Kadetlər məktəbində oxumaq əvəzinə o, 18221827-ci illərdə Berlindəki, yüksək vəzifəli şəxslərin övladlarının təhsil aldığı "Plamann" internatına gedir. 1827-ci ildə isə Fridrix Vilhelm gimnaziyasına keçir. 1830-1832-ci illərdə təhsilini Berlindəki humanitar gimnaziyada davam etdirir. Məktəbdə Bismarkın natiqlik məharəti ilə fərqləndiyi bildirilirdi.

Universitet illəri və əmək fəaliyyəti

Otto fon Bismark (1836)

Orta məktəbi bitirdikdən sonra 1832-ci ildə 17 yaşlı Bismark Gettingendəki Georq Avqust Gettingen Universitetində hüqüq elmini öyrənir. O, tarix və ədəbiyyatla ciddi maraqlansa da, təhsildə cox zəif idi. Həmin dövrdə o tez-tez duellərdə iştirak edirdi. Duellərdən birində üzündən yaralanmışdı. Bu müddətdə onu maraqlandıran şəxslər – mühazirə zamanı beynəlxalq dövlət sistemlərinin fəaliyyət prinsiplərinin eskizlərini quran, tarix müəllimi Arnold Lüdviq Heeren və şəxsi münasibətlər yaratdığı amerikalı tələbə Con Lotrop Motley idi. Bismark Motleylə həyatının sonuna kimi dost olmuşdur. Motley sonradan məşhur tarixçi və diplomat olmuş və Bismarkın obrazını "Mortonun ümidləri və əyalətdən çıxanın xatirələri" (1839) romanında yaratmışdır.

Gettingen Universitetindəki təhsilini yarımçıq qoyan Bismark 1833-cü ildən öz təhsilini Berlin Universitetində davam etdirir. 1835-ci ildə o, burada dövlət imtahanı verərək təhsilini başa vurur. Diplomat olmaq arzusuna baxmayaraq Berlin və Potsdam məhkəmələrində vəkillik edir. Sonralar imtahan verərək ədliyyə və idarəçilik xidmətinə keçir və Aaxendə hökumət referenti kimi çalışır.

Bismark 1838-ci ildə könüllü olaraq bir il hərbi xidmətə gedir. O, yeger qvardiya batalyonunda zabit rütbəsinə qədər qalxır. Ancaq anasının xəstəliyi onu xidmətini yarımçıq qoymağa məcbur edir. 1939-cu ildə anasının vəfatından sonra isə o artıq valideynlərindən qalan təsərrüfata rəhbərlik etməyə məcbur olur. Hinterpommern əyalətində məskunlaşan Bismark öz gəlirini artırmaq üzərində düşünür və öz nəzəri bilikləri və praktik fəaliyyəti ilə tezliklə qonşularının hörmətini qazanır.

Berlində təhsilini başa vurmuş kiçik bacısı Malvina ilə Ottonun arasında mənəvi yaxınlaşma baş verir. Onlar bir-birini gözəl başa düşürlər. Otto öz bacısını dostu Arminlə tanış edir və onlar bir ildən sonra evlənirlər.

Onun həyatı təqribən otuz yaşında dostunun həyat yoldaşı Mari fon Taddenlə yaranmış dostluqdan sonra kəskin dəyişir. Onun təsiri ilə o lüteran kilsəsinə inanc gətirir və ilk dəfə dua edir. Marinin vasitəsi ilə onun əmisi qızı, gələcək həyat yoldaşı İohanna fon Puttkamer ilə tanış olur. 28 iyul 1847-ci ildə onlar evlənirlər. Bu nigahdan onların üç uşağı olur: Mariya (18481926), Herbert (18491904) və Vilhelm (18521901). İohanna utancaq və dindar qadın idi, o öz həyatını tamamilə Bismarka uyğunlaşdırır və ona anasından almadığı emosional istiliyi bəxş edir. Onların bir-birinə yazdıqları məktublar XIX əsr məktub ədəbiyyatının incilərindən sayılır. Ottonun həyat yoldaşı İohanna və bacısı Malvin həyatı boyu ona daima dəstək olmuşlar.

İlkin siyasi fəaliyyəti

Bismark və Prussiya kralı IV Fridrix Vilhelm

1847-ci ildə 32 yaşında Bismark ilk dəfə olaraq yeni yaradılmış Prussiya landtaqına deputat seçilmək arzusuna düşür. O bunun üçün hətta toyunu da müvəqqəti olaraq təxirə salır və 11 may 1847-ci ildə parlamentə seçilir. Həmin dövrdə liberallar və kral hakimiyyətini dəstəkləyən konservativ qüvvələr arasında qarşıdurma yaşanırdı. Liberallar IV Fridrix Vilhelmdən konstitusiya və böyük vətəndaş azadlıqları tələb edirdilər, kral isə bu məsələdə tələsmirdi. Ona Berlindən Şərqi Prussiyaya dəmir yolu çəkmək üçün maliyyə vəsaiti lazım idi. Məhz bu məqsədlə o, 1847-ci ilin aprelində səkkiz əyalətin parlamentlərindən ibarət olan birləşmiş parlament yaratdı.

Landtaqda iştirak etdiyi ilk gündən Bismark qalmaqallarla yadda qalır. O, çıxışı zamanı liberal deputatın 1813-cü ildəki azadlıq müharibəsinin konstitusiyaya uyğun olması barədə fikirlərini inkar etməyə cəhd edir. O açıq şəkildə monarxın ilahi qüvvə tərəfindən hakimiyyətə malik olması barədə çıxışlar edir.

Bir ay sonra o daha da aqressiv tonda çıxışlar edir və mətbuat ona liberalların əsas nümayəndəsi olan Georq fon Finkeyə qarşı çıxışlarına görə "Finkenin təqibçisi" ləqəbini verir. Ölkədə inqilab əhval ruhiyyəsi yetişməyə başlayır. Bu, əsasən ərzaq məhsullarının qiymətlərinin artması ilə əlaqədar şəhər əhalisi arasında yaranan narazılıqlarla bağlı idi. Həmin gərgin siyasi şəraitdə nəhayət ki, Otto fon Bismark və nişanlısı Yohanna Puttkamer evlənirlər.

Prussiya 1848-ci il hadisələrində

1848-ci ilin martında bütün Avropa kimi Prussiyanı da inqilab dalğası bürüyür – Fransa, Almaniya və Avstriyada iğtişaşlar baş verir. Prussiyada da vətənpərvər liberalların təzyiqi altında baş verən inqilabda Almaniyanın birləşməsi, konstitusiyanın qəbul edilməsi tələb olunurdu. Prussiya kralı IV Fridrix Vilhelm əvvəl inqilabdan qorxaraq, Berlinə qoşun yeritmək və təhlükəsizlik üçün Potsdama köçmək istəsə də sonradan sakitləşir və liberallara geniş güzəştlər vəd edir. Konstitusiya qəbul edilməsinə söz verir, vahid alman dövləti arzusunu bildirir, hətta inqilabçıların qara-qırmızı-qızılı rəngində paltar da geyinir. Baş nazir postuna isə liberal Ludolf Camı təyin edir. Bismark o dövrdə güzəştə gedən monarxın qərarlarından məyus olur.

Malik olduğu reputasiyaya görə Bismarkın yeni yaradılan və kişi əhalisinin səsləri ilə seçilən Prussiya milli məclisinə düşmək şansları azalır. Bismark yunkerlərin ənənəvi hüquqlarının azalmasına görə narahatçılıq keçirirdi, lakin sonradan o qəbul edir ki, inqilab görünən qədər də qorxulu deyildir. Ona geriyə, kənd təsərrüfatına qayıtmaq və yeni konservativ "Kroytssaytunq" qəzetində məqalələr yazmaqdan başqa çarə qalmır.

Liberal hərəkat daxili çəkişmələr hesabına 1848-ci ilin axırına zəifləməyə başlayır, mühafizəkarlar isə əksinə kral ətrafında birləşə bilirlər. Bunun məntiqi nəticəsi kimi 1848-ci ildə əksinqilabi çevriliş baş verir. Kral parlamenti buraxır və Berlinə qoşun yeridir. Bu çevrilişdə Bismarkın əhəmiyyətli roluna baxmayaraq kral ona nazir postu vermir.

Bismark əvvəl kəndlilərini orduya yazdırmaq istəyir, sonra isə orduya ərzaq yardımı təklif edir. Eyni zamanda onun kral ailəsi ilə isti münasibətləri yaranmağa başlayır. O hətta kralla onun münasibətləri pis olan qardaşı arasında münasibətləri də düzəltməyə çalışır.

Prussiya konstitusiyalı monarxiya kimi

Tezliklə inqilabçıların bütün istəklərini əks etdirməsə də konstitusiya qəbul edilir və iki pilləli parlament yaradılır. Kral fövqəladə sərəncamlarla ölkədə siyasi vəziyyəti idarə etmək hüququnu özündə saxlayırdı. Bu konstitusiya liberalların gözləntilərini doğrultmasa da, Bismark onu çox mütərəqqi hesab edirdi. O vəziyyətlə razılaşır və parlamentin aşağı palatasına düşməyə çalışır. Çətinliklə də olsa ona seçkidə qalib gəlmək nəsib olur. O 26 fevral 1849-cu ildə yenidən deputat yerini tutur.

Burada Bismark Almaniyanın birləşməsinin əleyhinə çıxır, bildirir ki, bu Prussiyanın proseslərdə müstəqil hərəkətinə mane olacaq. Parlament kral tərəfindən yenidən buraxıldıqdan sonra Bismarkın təkrar seçilmə şansı azalır. Lakin seçki sistemində edilən dəyişikliklər ona bu dəfə də parlamentə düşməyə imkan verir və avqustun 7-də o yenidən deputat seçilir.

Bir müddət sonra AvstriyaPrussiya arasında yaranan ərazi münaqişəsi irimiqyaslı müharibəyə çevrilmək təhlükəsi yaradır. Erfurt ətrafında baş verən qarşıdurma nəticəsində Prussiya Avstriyadan əl çəkməsini nəzərdə tutan "Olm müqaviləsini" imzalayır.

Bununla da Prussiyanın rəhbərliyi ilə Almaniyanın birləşməsi planı baş tutmur. Bismark bu müqaviləni dəstəkləyir, çünki hesab edir ki, həmin ərəfədə Almaniyanın müharibədə qalib gəlmək şansı aşağı idi.

Bismark haqqında dövründəki karikatura: "Divar daşdandır. Mənim alnım isə dəmirdən deyil. Elə isə alnımı ora niyə vurmalıyam ?"

Böyük siyasətin ilk pilləsində

1851-ci ildə diqqəti çəkən Bismark IV Fridrix Vilhelm tərəfindən Frankfurt lantaqında (parlamenrində) Prussiyanın rəhbərlik etdiyi Alman İttifaqının təmsilçisi təyin edilir. Bismark Lantaqdakı deputat yerindən imtina etsə də kral tərəfindən Prussiya lordlar palatasının üzvü təyin edilir. Frankfurtda o tez-tez Avstriya nümayəndəsi qraf Tunla polemikalara girməli olur. O bu vəzifədə olarkən 38 il ərzində Avstriyanın xarici işlər naziri olmuş, nüfuzlu siyasətçi Klement Metternix ilə tanış olur.

Bismarkın Frankfurtda keçirdiyi səkkiz il onun siyasi baxışlarına ciddi təsir edir. Bunlar onun Berlinə nazirliyə göndərdiyi çoxsaylı memarandumlarda özünü açıq göstərir. O tədricən irticaçı fikirlərindən əl çəkir, praqmatikliyə üstünlük verir. O Prussiyanın digər alman dövlətləri ilə ittifaqının vacibliyini başa düşür, vahid alman xalqı ideyası onu cəlb edir.

Bismark səlahiyyətləri daxilində Prussiyanın RusiyaFransa ilə yaxşı münasibətlərinin olmasına çalışır. Onun uzaqgörənliyi sonradan özünü dəfələrlə göstərir. Bu məqamların unudulması 1871-ci ildə Fransanın Almaniya ilə düşmənçiliyinə, 1890-cı illərdə isə Fransanın Rusiya ilə Almaniya əleyhinə birləşməsinə səbəb olur.

1850-ci illərdə Krım müharibəsi zamanı Bismark Prussiyanın izolyasiyasından dəhşətə gəlir. Onun ölkəsi Paris sülh müzakirələrinə dəvət edilmir. O Avstriyanın Almaniyanı Rusiyaya qarşı müharibəyə cəlb etməsinə müqavimət göstərir. O, Almaniyanın birliyinin möhkəmlənməsi və Avstriyanın dominantlığına qarşı mübarizə aparır. Ancaq alman ölkələrinin təklənməsinin qarşısının alınması üçün sonradan 1879-cu ildə Bismark Avstriya-Macarıstanla İkili Alyans yaratmalı olur.

Kralın diqqətində

Otto fon Bismark, hərb naziri Albrext fon Run və Baş qərargah rəisi Bernhard fon Moltke (1860)

4 aprel 1857-ci ildə Bismark Fransa ilə münasibətləri yaxşılaşdırmaq məqsədi ilə Parisə yola düşür və orada kral III Napoleonla görüşür. Ancaq Prussiya kralının xəstələnməsi və Almaniyanın xarici siyasətində baş verən dəyişikliklər onun planlarını yarımçıq qoyur. 1858-ci ildə IV Fridrix Vilhelm insult keçirir və sağlamlığı ilə yanaşı əqli keyfiyyətlərini də itirir. Onun qardaşı I Vilhelm regent təyin edilir. O ilk günlərdən liberal siyasət yeritməyə başlayır. Eyni zamanda onun oğlunun Böyük Britaniyanın kraliçası Viktoriyanın qızı ilə evli olması da ölkənin xarici siyasətinə təsir edir.

O, Bismarkı Rusiyaya səfir göndərir. Bismarkın Rusiyaya səfir göndərilməsi irəliləyiş kimi də qiymətləndirilə bilərdi. Çünki, Rusiya Prussiyanın Avstriya ilə yanaşı iki qüdrətli qonşularından biri idi. Səfir postu onu Prussiyadakı proseslərdən kənarda qoyur. O Fransanın Avstriyanı Lombardiyadan sıxışdırmasını görərək, ölkəsinə Avstriya ilə sərhədlərini cənuba irəlilətməyə təklif edir. Bunun əvəzində isə Prussiya rəhbərliyi Fransanın Venesiyaya hücumunun qarşısını almaq üçün ciddi tədbirlər görür.

I Vilhelmin Bismarkdan xoşu gəlmirdi və bu səbəbdən ona general-mayor hərbi rütbəsini vermirdi. Bir qayda olaraq Prussiyaya hərbi müttəfiq olan ölkələrə göndərilən səfirlər bu rütbəni alırdılar. Çünki, onlar diplomatlardan daha çox hərbçilərlə təmasda olurdular.

Rusiyada olarkən Bismark səhv müalicədən hətta az qala ayağını itirmək təhlükəsi yaranmışdı.

Uzun müddət xaricdə yaşamasına baxmayaraq o alman torpaqlarının daxilində gedən proseslərdən yaxşı xəbərdar idi. 1862-ci ildə isə ona Rusiya diplomatik xidmətində vəzifə də təklif etdilər, ancaq Bismark bundan imtina edir. Rusiyada olarkən onun diplomat kimi formalaşmasına Rusiyanın vitse-kansleri Qorçakov çox təsir edir. Bismark onu həmişə özünün müəllimi adlandırırdı. Qorçakov da Bismarkın qabiliyyətini yüksək qiymətləndirirdi. O deyirdi: "Böyük Fridrixin zamanında Otto onun naziri ola bilərdi".. 1861-ci ilin yanvar ayında kral IV Fridrix Vilhelm vəfat edir və onun yerinə keçən I Vilhelm bir ildən sonra Bismarkı Parisə səfir göndərir. O imkandan istifadə edərək İngiltərəyə də səfər edir. O orada ölkənin baş naziri, xarici işlər naziri və əsas siyasətçiləri ilə görüşə bilir.

Prussiyanın nazir-prezidenti (baş nazir) kimi

III Napoleon və Otto fon Bismark Sedan döyüşündən sonra

Bismark Parisdə çox qalmır. Berlində bu zaman yeni kral I Vilhelmlə liberal yönümlü parlament arasında vaxtaşırı münaqişə baş verir. 1862-ci ildə lantaq ordunun yenidən qurulması üçün kralın istədiyi maliyyə vəsaitini ayırmaqdan imtina edir. Kral liberallara güzəştə getməkdən imtina edir və hətta taxt-tacdan imtina edəcəyi hədəsini dilə gətirir. Bu böhranı aradan qaldırmaq üçün I Vilhelm ətrafındakı mühafizəkarlar Bismarkı ona baş nazir təyin etməyi tövsiyə edirlər. Kral onunla söhbət edir, Bismark ona sədaqətlə xidmət edəcəyini bildirir. 23 sentyabr 1862-ci ildə onu həm hökumət başçısı, həm də xarici işlər naziri təyin edirlər.

Bu zamandan etibarən Bismarkın uzun və çətin kansler fəaliyyəti dövrü başlayır. Bismark tezliklə konservativ nazirlərdən ibarət kabinet təşkil edir. Kabinet təsdiq edildikdən sonra o aşağı palatada çıxış edir və məhz bu zaman özünün məşhur "dəmir və qan" haqqındakı sözlərini dilə gətirir. O belə qənaətə gəlir ki, alman torpaqları uğrunda Prussiya Avstriya ilə rəqabətə girə bilər.

Almaniyanın birləşməsinə hazırlığı

Almaniyanın birləşməsi hələ 1848-ci il inqilabının əsas məqsədlərindən sayılırdı. Həmin ərəfədə alman dövlətlərinin nümayəndələri görüşərək federativ dövlətin konstitusiyasını hazırlamışdılar. Federasiyanın ancaq kişilər tərəfindən seçilən parlamenti də olmalı idi. 1849-cu ilin aprelində Frankfurt parlamenti kral IV Fridrix Vilhelmə Prussiya imperatoru titulunu götürmək təklifini verdi. Ancaq kral Avstriya və Rusiyanın hərbi müdaxiləsindən və digər alman knyazlarından ehtiyatlanaraq bundan imtina etdi.

1854-1855-ci illərdəki Krım müharibəsi1859-cu ildə ikinci italyan müharibəsi Böyük Britaniya, Fransa, Rusiya və Fransa arsındakı müttəfiqlik münasibətlərini pozur. Bu fövqdə Almaniya İmperiyası yaradılır və bununla da Avropada yeni və nəhəng güc mərkəzi formalaşır. Bu Bismarkın diplomatiyası, hərbi nazir Runun ordunu yenidən qurması və baş qərargah rəisi Moltkenin hərbi strategiyası nəticəsində mümkün olur.

Almaniya İmperiyasının yaradılması, 18 yanvar 1871-ci il. Bismark Versal sarayında, iştirakçılar arasında (ağ paltarda)

30 sentyabr 1862-ci ildə Bismark Prussiya deputatları qarşısında tarixə düşən bir çıxış edir: "Prussiya öz hakimiyyətini əlverişli şərait üçün qoruyub saxlamalıdır. Prussiyanın sərhədləri Vyana müqaviləsinə əsasən heç də normal dövlətə uyğun deyil. Böyük məsələlər heç də 1848-ci və 1849-cu illərdə olduğu kimi adi səs çoxluğu ilə deyil, qan və dəmirlə qəbul edilməlidir." Bu halda yeni kansler alman dövlətlərinin vahid dövlətdə birləşməsini nəzərdə tuturdu. Onun fikrincə Prussiya bu işdə Avstriya ilə rəqabətdə udmalı idi.

Təhlükəni hiss edən Avstriya kralı Frans-İosif Prussiya kralı Vilhelmin olduğu Qaşteynə gələrək onunla görüşmək istəyir. Bismark kralı bu görüşdən imtina etməyə inandıra bilir. Frankfurtda ənənəvi olaraq yığışan alman dövlətlərinin rəhbərləri bu qənaətə gəlirlər ki, Prussiyasız birləşmiş Almaniya mümkün deyil. Bununla da Avstriyanın alman işlərində hegemonluq iddialarına son qoyulur.

İlk əvvəl kralın, kraliçanın və vəliəhdin etimadsızlığına baxmayaraq Bismark qısa müddətdə özünün məntiqi və xarizması ilə kralın hörmətini qazanır. O hər bir məsələdə kral hakimiyyətinin üstünlüyünü saxlayırdı. O kralın büdcədən istifadədə müstəqilliyinin saxlanmasının tərəfdarı idi. O bildirirdi ki, əgər Konstitusiyada parlamentin büdcəni təsdiq etmədikdə çıxış yolu göstərilməyibsə, kral büdcəni özü təsdiq edə bilər. Bu məsləhətlə 1861-ci il büdcəsində göstərilən vergi yığımı dörd il davam etdi.

Bismarkla parlamentin münaqişəsi daha da dərinləşir və 1863-cü ildə Deputatalar Palatası Bismarkla işləməyin qeyri-mümkünlüyü barədə qərar qəbul edir. Buna cavab olaraq kral parlamenti qeyri-konstitusiya hərəkətində ittiham edərək buraxır. Bismark isə mətbuat azadlığını məhdudlaşdıran sərəncam imzalayır. Onun siyasəti onun nüfuzunu aşağı salır, onun tərəfdarları 1863-cü il seçkilərində üçdə iki səs toplayan liberallara uduzurlar. Yeni tərkib deputatları dəfələrlə kraldan Bismarkı vəzifədən uzaqlaşdırmağı tələb edirlər. Ancaq o Bismarksız yeni hökumətdə liberalların üstünlük qazanacaqlarından ehtiyatlandığına görə bundan imtina edir.

Danimarka və Avstriya-Macarıstanın məğlubiyyəti

Versalda alman Baş Qərargahının iclası. Soldan-sağa: Blyumental, vəliəhd şahzadə Fridrix, Verdi dyu Vernua, I Vilhelm, Baş Qərargah rəisi Moltke, hərbi nazir Run, Bismark

1864-cü ildə Prussiya əsasən almanların məskunlaşdığı Şlezviq və Qolşteyn əraziləri uğrunda Danimarkaya qarşı müharibəyə başlayır. Həmin ilin əvvəlində Prussiya hücuma keçərək bu torpaqları tutur. 20 avqust 1865-ci ildə Prussiya və Avstriya arasında bağlanan sazişə görə bu torpaqlar bölünür. Bismark isə qraf fon Bismark-Şönhauzen titulu alır. Ancaq münaqişə bununla başa çatmır. 1866-cı ildə Avstriya razılaşmadan imtina edir. Bismark vəziyyəti əlverişli hesab edərək Avstriya ilə müharibəyə hazırlaşır. O, Avstriyanın Venesiyanı tutmasından narazı olan İtaliya ilə ittifaqa girir.

Bu arada bir alman vətənpərvəri Bismarka qarşı sui-qəsd edir, ancaq ona ciddi xətər dəymir. 1866-cı ildə hər iki tərəf ordularını səfərbər etdikdən sonra almanlar sıx əlaqədə olduqları İtalyanın köməyi ilə Avstriyaya qarşı hərbi kampaniyaya başlayırlar. Tezliklə Prussiya şimali alman torpaqlarının böyük hissəsini tutur və Avstriyaya qarşı geniş hücuma hazırlaşır. Avstriya vəziyyətin ağırlığını görərək Prussiya ilə sülh müqaviləsi imzalamaq məcburiyyətində qalır.

1866-cı il Praqa sülh müqaviləsinə görə Alman İttifaqı buraxılır. Hessen, Nassau, Hannover, Şlezviq Qolşteyn və Frankfurt alman torpaqları isə Prussiyaya keçir. Avstriya alman işlərinə qarışmamaq öhdəliyi götürür.

Prussiyanın qələbəsini möhkəmlətmək üçün Şimali Alman İttifaqı yaradılır. Onun konstitusiyasını səhhətində müəyyən problem olan Bismark işləyir. Bismark Almaniyanın birləşməsi üçün təcili addımlar atır. O cənubi alman hersoqlularına birləşəcəkləri təqdirdə xüsusi imtiyazlar vəd edir. Danışıqlar uğurla keçir və 18 yanvar 1871-ci ildə Versalda I Vilhelm Amaniya imperatoru elan edilir. Yeni imperiya federasiya kimi təsis edilir: ona daxil 25 krallıq, knyazlıq və azad şəhərlər müəyyən muxtariyyət əldə edirlər. Prussiya kralı bütün imperiyanın kralı sayılmır, o ancaq vahid alman parlamentinin yuxarı palatası olan bundesratın sədri olur və kanslerin kimliyini digəriləri ilə müzakirə edir.

Tezliklə Şimali Alman İttifaqına daxil olmayan cənubi alman dövlətləri də imperiyanın tərkibinə qatılırlar. 1871-ci ilin aprel ayında Ümumalman Konstitusiyası qəbul edildi.

Bu dövrdən başlayaraq Avstriya Almaniyanın vassalı rolunu oynamağa başlayır.

Avropa hədəfləri

Bismarkın papağını çıxararaq ordunu salamlaması
"Panç" jurnalından karikatura. Bismark Rusiya, Avstriya və Almaniyanı idarə edir.

Prussiyanın gözlənilməz qələbəsindən həvəsə gələn kral Vyananı və eyni zamanda Çexiyanı tutmaq hazırlığına başlayır. Ancaq Bismark hesab edir ki, hərbi uğur təkrarlanmaya, həmçinin Fransa Prussiyanın güclənməsindən narahat olaraq Avstriyaya kömək edə bilər. O vəliəhdə müraciət edərək kralı fikrindən daşındırmağı ondan xahiş edir.

Hərbi uğur Bismark tərəfdarlarına da siyasi uğur gətirir. 1866-cı ildə mühafizəkarlar və monarxiya tərəfdarları deputatlar palatasında çoxluq əldə edirlər. Bismark bu imkandan istifadə edərək axırıncı dörd ildə təsdiq edilməmiş büdcəni əvvəlki tarixlə təsdiq etdirir.

Bu muharibəyə qədər mayor rütbəsində olan Bismark kavaleriya general-mayoru rütbəsi alır. O bundan sonra daima hərbi forma geyinir. Həmçinin Prussiya lantaqından böyük pul mükafatı alır. O bu pulla özü üçün böyük bir malikanə alır.

Yeni yaranan güclü alman dövləti Fransa və Rusiyanı narahat edir. Rusiya buna bir qədər loyal yanaşsa da, Fransada başqa fikirli siyasətçilərin təsiri ilə münasibətlər kəskinləşməyə başlayır. İspaniya varisliyi uğrunda böhran da ehtirasları qızışdırır.

1870-ci ildə bir ay davam edən Fransa-Prussiya müharibəsi fransızlar üçün ağır nəticə ilə qurtarır. Sedan yaxınlığındakı məğlubiyyət və Fransa İmperatoru III Napoleonun almanlara əsir düşməsinə baxmayaraq Bismarkın Fransadan Elzas və Lotaringiyanı tələb etməsinə fransızlar etiraz edirlər.

III Napoleondan sonra gələn respublikaçı hakimiyyət var gücü ilə Almaniyadan qisas almaq istəyir, ancaq Bismark siyasəti buna imkan vermir. Almanların Parisi tutması və alman əsgərlərinin təntənə ilə Paris küçələrindən keçidi onları razılaşmağa məcbur edir.

Sonda Fransa Elzası və Lotaringiyanın bir hissəsini Almaniyaya verməyə məcbur olur. Çünki, Baş Qərargah rəisi Motke və onun generalları hesab edirlər ki, bu mühafizə zolağı kimi vacibdir.

Bismarkın özü ümumiyyətlə anneksiyanın əleyhinə idi, o Fransanı daimi düşmən kimi görmək istəmirdi. Fransa Almaniyaya muharibədə dəyən ziyanın əvəzini ödəməyə məcbur idi.

Almaniyanın birləşdirilməsi

Almaniya imperiyası (1871—1918-ci illər)

1866-cı ildə Prussiya Hannover krallığını da özünə birləşdirir. Onun kralı V Georq Hannoverə xəzinənin yarısını özünə saxlamaq ixtiyarı verilir, qalanı isə Prussiya krallığının xəzinəsinə keçirilir. 1868-ci ildə Bismark Georqu əlində olan 16 milyon taleri dövlət əleyhinə qəsdin hazırlanmasına xərcləməkdə günahlandırır və bu vəsait onun əlindən alınır. Sonradan Bismark həmin vəsaitlə gizli fond yaradaraq jurnalistləri ələ almaq və rəqiblərini gözdən salmaq üçün bu pullardan istifadə etməyə başlayır. 1870-ci ildə isə həmin vəsaitdən istifadə edərək Bavariya kralı II Lüdviqin I Vilhelmi ümumalman imperatoru kimi qəbul etməsinə nail olur.

Bismark Hannover kralınının əlindən alınmış vəsaitlə yaradılmış fonddan həmçinin qəzetlər vasitəsilə vəliəhd Fridrixi və onun həyat yoldaşı, Britaniya kraliçası Viktoriyanın qızı Viktoriyanı gözdən salmaq üçün istifadə etməyə başlayır. Onlar hakimiyyətə gələcəkləri təqdirdə birləşmiş Almaniyanın siyasi sistemini Britaniya sayağı qurmaq və kansleri parlament qarşısında məsul etmək istəyirdilər.

Həmin dövrdə imperator çox yaşlı və xəstə idi. Bismark ehtiyat edirdi ki, vəliəhd hakimiyyətə gələcəyi təqdirdə onu liberal fikirli bir siyasətçi ilə əvəz edəcək. Ona görə də o vəliəhdi kənar təsirlərdən qorumaq və onu qeyri-populyar etmək istəyirdi.

1892-ci ildə Bismarkın istefasından sonra kayzer II Vilhelm həmin fondda olan vəsaititi qiymətli kağızlar kimi buraxaraq gəlirini büdcəyə yığır.

Almaniyanın birləşməsindən sonra ölkə daxilində bir çox millətlər və fərqli mədəniyyətlər toplandığına görə hökumət onların germanlaşması siyasətini yürütməyə başladı. Bu imperiyanın sərhədlərində yaşayan xalqlara, əsasən şimalda yaşayan danimarkalılara, Elzas-Lotaringiyada yaşayan fransızlara və Şərqi Almaniyada yaşayan polyaklara aid idi. Bismark xüsusilə polyakların yeni alman dövlətinə problem yaradacağından narahatlıq keçirirdi.,.

Katolik müxalifəti ilə mübarizəsi

Əsas məqalə: Kulturkampf
Bismark və Roma Papası XIII Levə karikatura. Bismark: "Pontifik, əsəbləşməyin", Papa: "Baş üstə". (18 mart, 1878-ci il)

Almaniyanın birləşməsi nəticəsində vahid ölkədə müxtəlif mədəniyyətlərə sahib, fərqli dinlərə sitayiş edən, bəzən isə bir-biri ilə mübarizə aparan böyük icmalar yarandı. Katoliklər isə əsasən Almaniyanın yeni, cənub vilayətlərində (Bavariyada) yaşayırdılar. Onlar ümumən Almaniya imperiyasının əhalisinin üçdə birini təşkil edirdilər. Dövlət qarşısında birləşmiş Almaniyada böyük icmaya malik katolik kilsəsi ilə münasibətlər məsələsi çox ciddi şəkildə gündəmə gəldi. Bu zəmində Bismarkın Almaniyanın vahid mədəniyyəti uğrunda mübarizəsi başlayır.

Prussiya ənənəvi olaraq protestant bölgəsi idi. Ancaq çoxsaylı katolok icması vahid dövlətə narahatlıq yaradırdı. Eyni zamanda onlar arasında da yekdillik yox idi. Məsələn, "əvvəlki katoliklər" adlanan icma Vatikanın Papanın müqəddəsliyi barədə qərarını qəbul etmir və bunun özü də Almaniya-Vatikan münasibətlərinə gərginlik yaradırdı. 1864-cü ildə Papa IX Piy katoliklərə antiliberal əhval-ruhiyyəli müraciət göndərir, 1870-ci ildə isə Papanın Vatikan Sinodu Papanın müqəddəsliyi barədə qərar qəbul edir. Bismark ehtiyat edirdi ki, bununla da indiki və sonrakı papalar Avropa ölkələrinin daxili işlərinə qarışmağa çalışacaqlar. Buna görə də o digər Avropa hökumətləri ilə Papa seçkilərinə təsir imkanlarını müzakirə edirdi. Bir çox Avropa ölkələri bunu başa düşür və öz katolik kardinalları vasitəsi ilə bu məsələni nəzarətdə saxlamağa çalışırdılar.

1870-ci ildə reyxstaqda mərkəzi katolik partiya olan güclü müxalifət yaranır. Müxalifət öz cərgələrinə milli azlıqların nümayəndələrini də cəlb edə bilir. Bismark olara müqavimət üçün o dövrdə reyxstaqda çoxluq təşkil edən milli-liberallarla yaxınlaşır. Bu partiyanın yaradıcısı burjuaziya ideologiyasının tərəfdarı və yəhudilərə tam iqtisadi azadlıq tələb edən Eduard Lasker idi. Kansler parlamentdə çıxışı zamanı bildirirdi ki, hətta tam həmrəylik olmayan partiyalarla belə ittifaqa getmək olar.

Bismark Kulturkampf adı ilə tanınan antikatolik mübarizəsini başlayır. 1871-ci ildə Prussiya mədəniyyət nazirliyinin katolik departamenti ləğv edilir, 1873-cü ildə isə ölkədə katolik kilsəsinin nüfuzunu məhdudlaşdıran bir sıra qanunlar qəbul edilir. 1875-ci ildə kəbinlərin kəsilməsi kilsələrdən alınaraq dövlət orqanlarına verilir. Ancaq bu addımlar gözlənilənin əksinə olaraq katolik kilsəsinin mövqeyini daha da gücləndirir, ona görə də 1878-ci ildə Bismark Kulturkampf ideyasından əl çəkməli olur. Həmin ildə Papa IX Piy vəfat edir. Onun yerinə seçilən Papa XIII Lev daha praqmatik mövqe tutur və Bismarkla yaxşı münasibətlər qurmağa nail olur.

Kulturkampf kampaniyası Bismarka ancaq bir müddətə siyasi stabillik gətirə bildi. İctimai fikir bu kampaniyanı müdafiə edən milli-liberalların əleyhinə yönəlir. Bu situasiyadan istifadə edərək Bismark onlardan uzaqlaşır. O 1879-cu ildə alman kənd təsərrüfatını və sənayesini xarici rəqiblərdən qorumaq üçün tarifləri qaldırır və bununla da parlamentdə mühafizəkar fraksiyaya yaxınlaşır.

Sosialist hərəkatı ilə mübarizəsi

Reyxstaqın 21 oktyabr 1878-ci ildə qəbul etdiyi "Sosial-demokrat təhlükəsinə qarşı mübarizə haqqında qanun"un o dövrdə çap edilmiş mətni

Xarici təhlükə ilə bərabər daxildə də sənaye rayonlarında yaranan sosialist hərəkatı qorxulu idi. Onlarla mübarizə üçün Bismark yeni repressiv qanun qəbul edir. Ancaq onu mərkəzçi və mütərəqqi liberal qanada aid olanlar rədd edirlər. Bismark həmişə "qırmızı təhlükədən" danışır. Almaniya üçün belə çətin anda Berlində rus-türk müharibəsinin nəticələrini araşdırmaq üçün aparıcı dövlətlərin Berlin konqresi öz işinə başlayır. Burada Bismark bu dövlətlərin nümayəndələri arasında təkbətək danışıqlar aparmalı olur və konqres gözlənilmədən effektiv alınır.

Konqresdən sonra Almaniyada reyxstaqa seçkilər keçirilir. Bu seçkilərdə konservatorlar, liberallar və sosialistlərin hesabına mərkəzçilər çoxluğu ələ keçirirlər. Bismark bu parlamentdə sosialistlərin əleyhinə olan qanun layihəsini qəbul etdirir. Ölkədə 1873-cü ildən başlamış iqtisadi böhranı aradan qaldırmaq üçün iqtisadi islahatlar keçirilir. Bu islahatlarla kansler milliyyətçi liberalları məğlub edərək mərkəzçiləri öz tərəfinə çəkməyə nail olur.

Sosialist liderlər həbs edilir və məhkəmə qarşısına çıxarılırlar. Ancaq bunlara baxmayaraq sosialist ideyaları geniş tərəfdarlar toplayır. Sosialistlər müstəqil namizədləri qabağa buraxmaqla reyxstaqda xeyli yer əldə edə bilirlər.

Sosializm ideyalarının qarşısını almaq üçün Bismark dövlət kapitalizmi sistemi yaratmaq qərarına gəlir. O İngiltərə və Fransada işçilərlə sahibkarlar arasında olan münasibətlərdəki geriliyi aradan qaldırmağa çalışır. O dövlətə loyal olan fəhlə sinfinin yaradılmasına cəhd edir. 1883-cü ildə o reyxstaqa işçilərin sığortası qanununun layihəsini göndərir. 1889-cu ildə isə yaşa və iş qabiliyyətini itirməyə görə təqaüd haqqında qanun qəbul edilir."

Bu qanunlar artan sosial-demokrat hərəkatını zəiflədə bilmir və fəhlə sinfi Bismarkın mühafizəkar hökumətinə qarşı müxalifətdə dayanmaqda davam edir. Çünki, vəhşi kapitalizm hələ cəmiyyətdə hökmran idi və bu qanunlar birdəfəlik sosial müdafiə sistemi yarada bilmirdi. Bununla belə Bismark qanunları o dövr üçün çox mütərəqqi idi və gələcək islahatlar üçün baza yaradırdı.

Yeni situasiyada fəaliyyəti

Anton fon Verner, "Berlin konqresi". Otto fon Bismark mərkəzdə

1872-ci ildə Bismark Berlində Rusiya kansleri Qorçakov ilə birlikdə üç imperatorun (Almaniya, Avstriya və Rusiya) görüşünü təşkil edir. Onlar birlikdə inqilaba qarşı mübarizə aparmaq haqqında razılığa gəlirlər. Bundan sonra Bismarkın Almaniyanın Fransadakı səfiri Arnimlə münaqişəsi başlanır. Arnim tanınmış nəsildən idi və Bismarka qarşı müxalif mövqedən çıxış etməkdən çəkinmirdi. Nəticədə Arnim sənədlərdə buraxdığı səhvlərə görə həbs olunur. Bütün bu daxili çəkişmələr kanslerin sağlamlığına zərər yetirir. 1879-cu ildə fransız-alman münasibətləri yenidən pisləşir. Rusiya öz növbəsində Almaniyadan yeni müharibəyə başlamamasını tələb edir. Nəticədə Rusiya ilə Almaniya arasında da gərginlik yaranır. Bismark çox çətin vəziyyətdə qalır, beynəlxalq səhnədə təklənmək təhlükəsi yaranır. O hətta öz vəzifəsindən istefa verir, ancaq imperator bu ərizəni qəbul etmir və kansleri 5 aylıq məzuniyyətə göndərir.

Fransa və Rusiyanın yaxınlaşmasından qorxan Bismark yenidən üç imperatorun görüşünü təşkil edir. Buna baxmayaraq Almaniya və Rusiya arasındakı münasibət gərgin olaraq qalır. Nəticədə Paris ilə Sankt-Peterburq arasında əlaqələr daha da güclənir. Rusiya və Fransanın birlikdə Almaniyaya qarşı çıxacağından ehtiyatlanan Almaniya 1882-ci ildə, öz müttəfiqləri olan Avstriya və İtaliya ilə "Üçlər ittifaqı"nı yaradır.

Bismark siyasi fəaliyyətinin əvvəlindən milli birliyin mümkünlüyünü vurğulayır və bu istiqamətdə gərgin çalışırdı. Digər tərəfdən bu məqsəd üçün o demokratiyanı məhdudlaşdırır, antikatolik və antisosialist qanunvericiliyə üstünlük verirdi. Bu xətt alman siyasi strukturunda uzun müddət aparıcı yer tutdu.

1880-cı illərdə çətinlikləri

Bismark (1894)
Punç jurnalında karikatura: "Şturman gəmini tərk edir." Bismarkın yeni kral II Vilhelm tərəfindən kansler vəzifəsindən azad edilməsinə ironik işarə

1881-ci ildəki seçkilər demək olar ki, Bismark üçün uğursuz oldu. Mühafizəkarlar və liberallar parlamentdə mərkəzçilərə uduzdular. Müxalifətdə olan partiyaların birləşib hərbi büdcənin azaldılmasına tərəf çıxmaları vəziyyəti daha da kəskinləşdirdi. Növbəti dəfə Bismarkın vəzifədən getməsi təhlükəsi yarandı. Fasiləsiz iş və stress onun sağlamlığına pis təsir edirdi. Amma həkimi Şvinqerin müalicəsi sayəsində o tezliklə adi iş rejiminə qayıda bildi. Bismark yeni güclə işə başladı.

Bu dəfə onun diqqət mərkəzində müstəmləkə siyasəti dururdu. 1884-cü ildə Almaniya Afrikada böyük torpaqlar ələ keçirdi. Bu siyasət Almaniyanı Fransa ilə yaxınlaşdırdı. Ancaq İngiltərə ilə münasibətlər gərginləşdi. Bismark müstəmləkə işinə oğlu Herberti cəlb etdi. O, İngiltərə ilə münasibətləri tənzimləməklə məşğul idi.

1887-ci ildə Bismarka reyxstaqda bir çox deputatları öz tərəfinə çəkərək çoxluq yaratmaq nəsib oldu. Bu ərəfədə Fransa ilə müharibə təhlükəsi altında seçicilər kanslerin ətrafında cəmləşdilər. Bu ona reyxstaqda yeddiillik xidmət haqqında qanunu keçirməyə imkan verdi.

Həmin dövrdə Bismark xarici siyasətdə özünün ən böyük səhvini buraxdı. Rusiya əleyhinə çıxaraq o Fransa-Rusiya ittifaqının yaranacağına inanmadığını nümayiş etdirdi. Buna baxmayaraq o Rusiya ilə məxfi müqavilə bağladı, ancaq bu müqavilə 1890-cı ilə qədər qüvvədə oldu.

1888-ci il martın 9-da kayzer I Vilhelm 91 yaşında vəfat etdi. Onun yerini oğlu III Fridrix tutdu. Lakin boğaz xərçəngindən əziyyət çəkən yeni imperator cəmi 99 gün sonra, iyunun 15-də dünyasını dəyişdi.

İmperator taxtını enerjili və yeniliklər həvəskarı olan gənc II Vilhelm tutdu. Bismark onun uşaqlığından tərbiyəsində iştirak etdiyinə görə onu təsirdə saxlayacağına ümüd edirdi.

Yeni imperator aktiv olaraq siyasətlə məşğul olmağa başladı. Bismark ikinci plana keçdi. Onlar arasında böyük münaqişə antisosialist qanunun qəbulunda baş verdi. Bismark sosialist təbliğatçıların tutulması və cəzalandırılmasını tələb etdi. Vilhelm isə bildirdi ki, o hakimiyyətinin zorakalıqla başlanmasını istəmir. Bu münaqişə nəticəsində Bismark 20 mart 1890-cı ildə öz vəzifəsindən istefa verdi.

II Vilhelm ona general-feldmarşala bərabər general-polkovnik rütbəsi verdi. İdarəetməyə buraxmasa da, onu daima diqqətdə saxlamağa başladı. Onun 80 illik yubileyi ölkədə böyük təntənə ilə keçirildi.

Bismark təqaüdə çıxandan sonra Hamburq yaxınlığında yerləşən Fridirixsrue adlı malikanəsində yaşamışdır. 1884-cü ildə onun həyat yoldaşı Yohanna vəfat etmişdir. Ömrünün son günlərində Bismark rus-fransız müttəfiqliyi və İngiltərə ilə yaranan gərgin münasibətlə bağlı olaraq Avropanın gələcəyini pessimist qiymətləndirmişdir. II Vilhelm bir neçə dəfə ona evində baş çəkmişdir.

1898-ci ildə keçmiş kanslerin səhəti kəskin pisləşmiş və 30 iyulda o öz evində vəfat etmişdir.

Kanslerin 60 illiyinə dostluq şarjı

Vəfatından sonra alman cəmiyyətinin müəyyən qüvvələri Bismarkı milli qəhrəman kimi təqdim etməyə başladılar. Onun o dövrdə qoyulan heykəlləri indiyə qədər qalmaqdadır. Tarixçilər onun Almaniyanın son 125 ildəki tarixində oynadığı rol barədə çoxdan konsensusa gəliblər.

O bir çox siyasətçilərin əsrlərlə vahid Almaniya yaradılması ideyasını həyata keçirə bilmişdir. Bismarkın ehtiyatlı və düşünülmüş siyasəti Almaniya dövlətinin nüfuzunu daima gücləndirmişdir.

Onun əksinə kayzer II Vilhelmin Almaniya torpaqlarının genişləndirilməsi üçün atdığı addım müharibəyə və ölkənin ciddi məğlubiyyətinə səbəb olmuşdur.

Qeyd edilir ki, Bismarkın diplomatiyası o dövrdə Avropada sülhün qorunub saxlanmasında böyük rol oynamışdır. O güclü sosial siyasətli dövlətin əsasını qoymuşdur. Hazırlıqlı məmur ordusu isə Almaniyanın kral hakimiyyətinin uzun müddət saxlanmasına səbəb olmuşdur.

2005-ci ildə Gerwarth jurnalı yazırdı ki, Bismark haqqında yaradılan mif onu doqmat kimi göstərir, əslində isə Bismark siyasətçi kimi ideoloji cəhətcə çox cevik idi. Bu günə qədər almanlar özlərinə "Bu situasiyada Bismark nə edərdi?" sualını tez-tez verirlər.

Portret Otto von Bismarck. N.Repik
  • Dövlət xadimi hadisələrin içində Allahın addım səslərini eşitməmiş onun ətəyindən yapışmır.
  • Amerikalılar iki tərəfdən zəif qonşularla, iki tərəfdən isə balıqlarla əhatə olunublar.
  • Əgər kimsə döyüş meydanında ölmüş əskərin donmuş gözlərini görməyibsə, muharibə başlamamışdan əvvəl ciddi-ciddi düşünməlidir..."
  • Tarix sadəcə olaraq üstü möhürlü bir kağızdır. Əsas məsələ həmin kağızı yazmaq yox, tarixə düşməkdir.
  • Mənim üçün darıxdırıcıdır ki, bütün böyük işlər artıq mənə qədər görülüb.
  • Siyasət mümkünlərin məcmusudur.
  • İnsanlar ən çox ovdan sonra, döyüşdən əvvəl və seçkilər zamanı yalan danışırlar.
  • Bu gün məktəb tikməsək, sabah həbsxana tikməli olacağıq.
  • təxmin edilir : Əgər siz sosializm qurmaq istəyirsinizsə, onda yazığınız gəlməyən ölkə seçin.
  • təxmin edilir : Məhəmməd! Təəssüflənirəm ki, sənin müasirin olmamışam. Bəşəriyyət ancaq bir dəfə sənin böyük gücünü gördü və bir daha görməyəcək. Mən sənə valehəm.
Bismarkın 150 illiyi münasibətilə Almaniyada buraxılmış poçt markası (1965)
  • Tomas Edison adına Amerika muzeyi XIX əsr Almaniya kansleri Otto fon Bismarkın səs yazısını internetdə yerləşdirib. 100 ildir ki, heç kəs onun səsini eşitməyib. Səs yazısı ilk dəfə 1889-cu ildə ixtiraçı Tomas Edisonun işçiləri tərəfindən mum silindirdə qeyd edilib. Bir il sonra Bismark məzuniyyətə gedib, doqquz il sonra vəfat edib. Mum silindr 1957-ci ildə Edison muzeyinin anbarında yeşiklərin birində tapılmışdı. İndi isə rəqəmli formata salınaraq internetə yerləşdirilib. Səs yazısında Bismarkın səsi pis eşidilir, ancaq onun şer, mahnı oxuduğu və oğluna xitab etdiyi anlaşılır. Anidən Bismark Fransanın himni "Marselyeza"nın ilk misralarını oxuyur.
  • Bismarkın ən möhtəşəm abidəsi, onun Quqo Ledererenin layihəsi əsasında beş il ərzində hazırlanan və 34 metr hündürlükdə olan heykəlidir. Heykəl 1906-cı ildə Hamburq şəhərində, Elba çayı sahilində ucaldılmışdır.
  • Almaniyanın İkinci dünya müharibəsində ən böyük linkoru Bismarkın adını daşımışdır.
  • Sağlığında o bir çox alman şəhərlərinin fəxri vətəndaşı adına layiq görülmüşdür.
  • Sakit okeanda keçmiş alman müstəmləkəsi Yeni Qvineyanın yaxınlığındakı arxipelaq Bismark arxipelaqı adlanır.
  • ABŞ-ın İllinoys, Şimali DakotaMissuri ştatlarında Bismark adlı şəhərlər var.
  • Tanzaniyada Bismarkburq adlı şəhər var.
  • Otto fon Bismark (1860)

  • Bismark və əməkdaşları Versalda (1871)

  • Bismark (1873)

  • Bismark (1880)

  • Otto fon Bismark (1886)

  • Otto fon Bismark (31 avqust 1890)

  • Otto fon Bismark (1890)

  • II Vilhelm və kansler Bismark

  • Bismark 80 yaşında (1895)

  • Bismarkın Berlindəki abidəsi

  • Hamburqda Bismarkın heykəli

Sələf
Adolf Hohenloh-İngelfingen
Otto fon Bismark Xələf
Albrext fon Run

Ədəbiyyat

  • Craig, Gordon A. Germany, 1866-1945 (1978)
  • Crankshaw, Edward. Bismarck. The Viking Press. (1981).
  • Eyck, Erich. Bismarck and the German Empire. (1964).
  • Feuchtwanger, Edgar. Bismarck (Routledge Historical Biographies) (2002) 276 pp, basic starting point
  • Gall, Lothar. Bismarck: The White Revolutionary (1986) 2 vol
  • Holborn, Hajo. "The Constitutional Conflict in Prussia and the Early Years of the Bismarck Ministry" pages 131–172, "The Founding of the New German Empire, 1865-71", pages 173–229, "Bismarck and the Consolidation of the German Empire, 1871-90", pages 233–297, from The History of Modern Germany 1840–1945. Alfred A Knopf (1969)
  • Hollyday, F. B. M. Bismarck (Great Lives Observed), Prentice-Hall, (1970).
  • Kent, George O. Bismarck and His Times 1978
  • Lerman, Katharine Anne. Bismarck: Profiles in Power. Longman, 2004. ISBN 0-582-03740-9; 312pp
  • Ludwig, Emil, Bismarck: The Story of a Fighter, (1927)
  • Paur, Philip. "The Corporatist Character of Bismarck's Social Policy," European History Quarterly, Oct 1981; vol. 11: pp. 427 – 460.
  • Pflanze, Otto. Bismarck and the Development of Germany. (3 vols. 1963–90).
  • Pflanze, Otto. "Bismarck and German Nationalism," American Historical Review, Vol. 60, No. 3 (Apr., 1955), pp. 548–566
  • Robinson, Janet, and Joe Robinson. Handbook of Imperial Germany (2009)
  • Sheehan, James J. German History, 1770-1866 (1989), dense, thorough political history
  • Sheehan, James J. German liberalism in the ninetury century 1978.
  • Stern, Fritz. Gold and Iron: Bismarck, Bleichröder and the Building of the German Empire. Penguin. (1977).
  • Taylor, A. J. P. Bismarck: the Man and the Statesman. Alfred A Knopf, New York, (1969).
  • Urbach, Karina. "Between Saviour and Villain: 100 Years of Bismarck Biographies," Historical Journal 1998 41(4): 1141-1160
  • Waller, Bruce. Bismarck at the Crossroads. The Reorientation of German Foreign Policy after the Congress of Berlin 1878-1880 (1974)
  • Wehler, Hans-Ulrich "Bismarck's Imperialism 1862–1890" Past and Present, No. 48, August 1970. pages 119–155
  • Wetzel, David. A Duel of Giants: Bismarck, Napoleon III, and the Origins of the Franco-Prussian War (2003)

Tarixi ədəbiyyat və memuarlar

  • Frankel, Richard. "From the Beer Halls to the Halls of Power: The Cult of Bismarck and the Legitimization of a New German Right, 1898-1945," German Studies Review, Vol. 26, No. 3 (Oct., 2003), pp. 543–560
  • Frankel, Richard E. Bismarck’s Shadow. The Cult of Leadership and the Transformation of the German Right, 1898–1945 (2005); 222 pp. ISBN 1-84520-033-0,
  • Gerwarth, Robert. "Inventing the Iron Chancellor," History Today 2007 57(6): 43-49, in EBSCO
  • Gerwarth, Robert. The Bismarck Myth: Weimar Germany and the Legacy of the Iron Chancellor (2005) 216 pp.; 019928184X
  • Müller, Frank Lorenz. "Man, Myth and Monuments: The Legacy of Otto von Bismarck (1866–1998)," European History Quarterly 2008 v.38 pp 626+ DOI: 10.1177/0265691408094517
  • Russell, Mark A. "The Building of Hamburg's Bismarck Memorial, 1898-1906," Historical Journal, Vol. 43, No. 1 (Mar., 2000), pp. 133–156
  • Steefel, Lawrence D. "Bismarck," Journal of Modern History, Vol. 2, No. 1 (Mar., 1930), pp. 74–95
  • Stürmer, Michael. "Bismarck in Perspective," Central European History, Vol. 4, No. 4, 1870/71 (Dec., 1971), pp. 291–331

Əsas mənbələr

  • Bismarck, the Man & the Statesman: Being the Reflections and Reminiscences of Otto, Prince Von Bismarck. Volume: 1. (1899)

İstinadlar

  1. — 1995.
  2. Crankshaw, Bismarck, p. 13
  3. Taylor, Bismarck, The Man and the Statesman, p. 44
  4. Richard Carstensen / Bismarck anekdotisches.Muenchen:Bechtle Verlag. 1981. ISBN 3-7628-0406-0
  5. Morgenthau, Hans J. (1949) Politics Among Nations, p. 186.
  6. Пикуль В. С., Битва железных канцлеров. Современник, 1994 г. ISBN 5-270-01486-6
  7. Hollyday, 1970, p. 16
  8. Hollyday, 1970, pp. 16–18
  9. Martin Kitchen. The Cambridge Illustrated History of Germany:-Cambridge University Press 1996 ISBN 0-521-45341-0
  10. Harold Temperley, Foundation of British Foreign Policy (1902) pp 248-9
  11. Crankshaw, Bismarck, p. 294-296
  12. Karikatura ilə Bismarkın Avropa siyasətində böyük rolu göstərilir.
  13. Taylor, Bismarck, p. 126
  14. Tuchman, Barbara. The Guns of August. New York: Ballantine Books, 1962, p. 35
  15. Massie, Robert K. Dreadnaught. New York: Ballantine Books, 1992, p. 62
  16. Taylor, p. 133; Əvəz ödəmə I Napaleonun 1807-ci ildə Prussiyaya ödətdirdiyi məbləğə bərabər idi. году
  17. Michael Balfour. The Kaiser and his Times. Houghton Mifflin, 1964. p. 69.
  18. Michael Balfour. The Kaiser and his Times. Houghton Mifflin, 1964. p. 70.
  19. Brockhaus-Enzyklopädie, (17th edition, 1966-74)
  20. , DHM.
  21. Crankshaw, p. 150
  22. , Deutsche und Polen.
  23. Christian Graf von Krockow,Bismarck. Eine Biographie, Stuttgart 1997
  24. In: Hollyday, (1970) pp 42–44
  25. Nachum T.Gidal:Die Juden in Deutschland von der Römerzeit bis zur Weimarer Republik. Gütersloh: Bertelsmann Lexikon Verlag 1988. ISBN 3-89508-540-5
  26. Ronald J. Ross, The Failure of Bismarck's Kulturkampf: Catholicism and State Power in Imperial Germany, 1871-1887 (2000)
  27. Michael B. Gross, The War against Catholicism: Liberalism and the Anti-Catholic Imagination in Nineteenth-Century Germany (2005)
  28. Hunt, Lynn, Thomas Martin, Barbara Rosenwein, R. Po-chia Hsia, Bonnie Smith "Power Politics in Central and Eastern Europe",page 755. The Making of the West:Peoples and Cultures, 2009.
  29. E. P. Hennock. "Social Policy under the Empire: Myths and Evidence" German History 1998 16(1): 58-74; Herman Beck, The Origins of the Authoritarian Welfare State in Prussia. Conservatives, Bureaucracy, and the Social Question, 1815–70. 1995.
  30. Taylor, p. 203
  31. Taylor, p. 204
  32. Crankshaw, p. 322
  33. Gall (1986)
  34. Gerwarth (2007)
  35. Otto von Bismarck, Werke in Auswahl,Vol. 7, Wissenschaftliche Buchgesellschaft Darmstadt (1981) p. 758
  36. Sieglinde Seele, Lexikon der Bismarck-Denkmäler. Türme, Standbilder, Büsten, Gedenksteine und andere Ehrungen, Michael Imhof Verlag: Petersberg, 2005; 480 pp.
  37. Müller (2008)
  38. Urbach (1998)
  39. Reinhard Pözorny(Hg)Deutsches National-Lexikon- DSZ-Verlag. 1992. ISBN 3-925924-09-4

Həmçinin bax

Xarici keçidlər

Vikisitatda Otto fon Bismark ilə əlaqədar sitatlar var.
Vikianbarda Otto fon Bismark ilə əlaqəli mediafayllar var.

Otto fon Bismark
otto, bismark, məqaləni, vikiləşdirmək, lazımdır, lütfən, məqaləni, ümumvikipediya, redaktə, qaydalarına, uyğun, şəkildə, tərtib, edin, məqalənin, bəzi, məlumatlarının, mənbəsi, göstərilməmişdir, daha, ətraflı, məlumat, üçün, məqalənin, müzakirə, səhifəsinə, b. Otto fon Bismark Dil Izle Redakte Bu meqaleni vikilesdirmek lazimdir Lutfen meqaleni umumvikipediya ve redakte qaydalarina uygun sekilde tertib edin Bu meqalenin bezi melumatlarinin menbesi gosterilmemisdir Daha etrafli melumat ucun meqalenin muzakire sehifesine baxa ve meqaleye uygun formada menbeler elave edib Vikipediyani zenginlesdire bilersiniz avqust 2021 Otto Eduard Leopold fon Bismark Sonhauzen alm Otto Eduard Leopold von Bismarck Schonhausen 1 aprel 1815 30 iyul 1898 gorkemli alman dovlet xadimi ve XIX esr dunya siyasetine ciddi tesir etmis sexs 1862 1890 ci illerde Prussiyanin evvelce nazir prezidenti Ministerprasident olmus sonra ise kansleri kimi Almaniyanin birlesdirilmesi meselesi ile mesgul olmusdur Otto fon Bismarkalm Otto von Bismarck Otto fon Bismark herbi geyimde 18 may 1889Almaniyanin 1 ci kansleri21 mart 1871 20 mart 1890Monarx I Vilhelm 1871 1888 III Fridrix 1888 II Vilhelm 1888 1890 Xelefi Leo fon KapriviPrussiyanin 9 cu Nazir prezidenti23 sentyabr 1862 1 yanvar 1873Monarx I VilhelmSelefi Adolf Hohenloh IngelfingenXelefi Albrext fon RunPrussiyanin 11 ci Nazir prezidenti9 noyabr 1873 20 mart 1890Monarx I Vilhelm 1871 1888 III Fridrix 1888 II Vilhelm 1888 1890 Selefi Albrext fon RunXelefi Leo fon KapriviSimali Alman Ittifaqinin federal kansleri1867 1871Prezident I VilhelmPrussiyanin 23 cu xarici isler naziri1862 1890Monarx I Vilhelm 1871 1888 III Fridrix 1888 II Vilhelm 1888 1890 Selefi Albrext fon BernstorfXelefi Leo fon KapriviSexsi melumatlarTehsili Gottingen UniversitetiDogum tarixi 1 aprel 1815Dogum yeri Sonhauzen PrussiyaVefat tarixi 30 iyul 1898 83 yasinda Vefat yeri Fridrixsru Almaniya Imperiyasi Almaniya ImperiyasiVefat sebebi xestelikDefn yeri Bismarck Mausoleum d 1 Atasi Karl Vilhelm Ferdinand fon BismarkAnasi Vilhelmina Luiza MenkeHeyat yoldasi Iohanna fon PuttkamerUsaqlari Herbert Vilhelm MeriHerbi xidmetRutbesi general polkovnik General feldmarsalDoyusler Fransa Prussiya muharibesiElmi fealiyyetiElm sahesi huquqsunasTeltifleri Vikianbarda elaqeli mediafayllar 1867 ci ilde Simali Alman Ittifaqinin 1871 ci ilde ise birlesmis Almaniya Imperiyasinin ilk kansleri olmus ve yeni dovletin mohkemlenmesi ucun muhum isler gormusdur Bismark Sonhauzen qrafi Lauenburq hersoqu Bismark sahzadesi titullarini dasimis general feldmarsal statusunda general polkovnik rutbesine layiq gorulmusdur Sert diplomatiyasi ve guclu idareciliyine gore ona demir kansler leqebi vermisler Mundericat 1 Heyati 1 1 Usaqligi 1 2 Universitet illeri ve emek fealiyyeti 2 Siyasi fealiyyeti 2 1 Ilkin siyasi fealiyyeti 2 2 Prussiya 1848 ci il hadiselerinde 2 3 Prussiya konstitusiyali monarxiya kimi 2 4 Boyuk siyasetin ilk pillesinde 2 5 Kralin diqqetinde 2 6 Prussiyanin nazir prezidenti bas nazir kimi 2 7 Almaniyanin birlesmesine hazirligi 2 8 Danimarka ve Avstriya Macaristanin meglubiyyeti 2 9 Avropa hedefleri 2 10 Almaniyanin birlesdirilmesi 2 11 Katolik muxalifeti ile mubarizesi 2 12 Sosialist herekati ile mubarizesi 2 13 Yeni situasiyada fealiyyeti 2 14 1880 ci illerde cetinlikleri 3 Sohreti 4 Bismarka aid edilen meshur deyimler 5 Maraqli faktlar 6 Qalereya 7 Edebiyyat 8 Tarixi edebiyyat ve memuarlar 9 Esas menbeler 10 Istinadlar 11 Hemcinin bax 12 Xarici kecidlerHeyati RedakteUsaqligi Redakte Bismark on bir yasinda 1826 Otto fon Bismark 1815 ci il aprel ayinin 1 de Berlinden qerbde yerlesen Prussiya eyaleti olan Brandenburqda yerlesen Sonhauzende indiki Saksoniya Anhalt torpagi Karl Vilhelm Ferdinand fon Bismark 1771 1845 ve Vilhelmina Luiza Menkenin 1790 1839 kicik zadegan ailesinde dunyaya gelmisdir Ailenin ikinci oglan usagi olan Otto oz usaqliq illerinin ilk vaxtlarini Hinterpommernde Nauqard seherinde kecirmisdir Atasi Karl Vilhelm Ferdinand fon Bismark mulkiyyetci ve Prussiya ordusunun kecmis zabiti anasi Luiza Menke Berlin hokumetinde yuksek vezifeli memurun qizi idi Valideynlerinin ferqli sosial tebeqelerden cixmalari Ottonun heyatina boyuk tesir gostermisdir O fiziki cehetden atasina cekmis onun kimi zabit olmus atasinin menseyine gore qurur duymusdur Anasindan ise yalniz iti dusunceni yox hem de rasionalligi ve danisiq hessasligini goturmusdur Onun kicik zadeganlara xas olmayan yuksek tehsil ala bilmesi anasinin sayesinde bas vermisdir Otto tebeqesine xas olmayan yuksek intellekte ve dusunce terzine malik olmusdur O ingilisce yazir ve oxuyur 2 polyakca danisir fransizca 2 ve rusca serbest bilirdi 3 Otto heyat yoldasina mektublarinda Uilyam Sekspirden ve Corc Bayrondan sitatlar getirirdi Kadetler mektebinde oxumaq evezine o 1822 1827 ci illerde Berlindeki yuksek vezifeli sexslerin ovladlarinin tehsil aldigi Plamann internatina gedir 1827 ci ilde ise Fridrix Vilhelm gimnaziyasina kecir 1830 1832 ci illerde tehsilini Berlindeki humanitar gimnaziyada davam etdirir Mektebde Bismarkin natiqlik mehareti ile ferqlendiyi bildirilirdi Universitet illeri ve emek fealiyyeti Redakte Otto fon Bismark 1836 Orta mektebi bitirdikden sonra 1832 ci ilde 17 yasli Bismark Gettingendeki Georq Avqust Gettingen Universitetinde huquq elmini oyrenir O tarix ve edebiyyatla ciddi maraqlansa da tehsilde cox zeif idi Hemin dovrde o tez tez duellerde istirak edirdi Duellerden birinde uzunden yaralanmisdi Bu muddetde onu maraqlandiran sexsler muhazire zamani beynelxalq dovlet sistemlerinin fealiyyet prinsiplerinin eskizlerini quran tarix muellimi Arnold Ludviq Heeren ve sexsi munasibetler yaratdigi amerikali telebe Con Lotrop Motley idi Bismark Motleyle heyatinin sonuna kimi dost olmusdur Motley sonradan meshur tarixci ve diplomat olmus ve Bismarkin obrazini Mortonun umidleri ve eyaletden cixanin xatireleri 1839 romaninda yaratmisdir Gettingen Universitetindeki tehsilini yarimciq qoyan Bismark 1833 cu ilden oz tehsilini Berlin Universitetinde davam etdirir 1835 ci ilde o burada dovlet imtahani vererek tehsilini basa vurur Diplomat olmaq arzusuna baxmayaraq Berlin ve Potsdam mehkemelerinde vekillik edir Sonralar imtahan vererek edliyye ve idarecilik xidmetine kecir ve Aaxende hokumet referenti kimi calisir Bismark 1838 ci ilde konullu olaraq bir il herbi xidmete gedir O yeger qvardiya batalyonunda zabit rutbesine qeder qalxir Ancaq anasinin xesteliyi onu xidmetini yarimciq qoymaga mecbur edir 1939 cu ilde anasinin vefatindan sonra ise o artiq valideynlerinden qalan teserrufata rehberlik etmeye mecbur olur Hinterpommern eyaletinde meskunlasan Bismark oz gelirini artirmaq uzerinde dusunur ve oz nezeri bilikleri ve praktik fealiyyeti ile tezlikle qonsularinin hormetini qazanir Berlinde tehsilini basa vurmus kicik bacisi Malvina ile Ottonun arasinda menevi yaxinlasma bas verir Onlar bir birini gozel basa dusurler Otto oz bacisini dostu Arminle tanis edir ve onlar bir ilden sonra evlenirler Onun heyati teqriben otuz yasinda dostunun heyat yoldasi Mari fon Taddenle yaranmis dostluqdan sonra keskin deyisir Onun tesiri ile o luteran kilsesine inanc getirir ve ilk defe dua edir Marinin vasitesi ile onun emisi qizi gelecek heyat yoldasi Iohanna fon Puttkamer ile tanis olur 28 iyul 1847 ci ilde onlar evlenirler Bu nigahdan onlarin uc usagi olur Mariya 1848 1926 Herbert 1849 1904 ve Vilhelm 1852 1901 Iohanna utancaq ve dindar qadin idi o oz heyatini tamamile Bismarka uygunlasdirir ve ona anasindan almadigi emosional istiliyi bexs edir Onlarin bir birine yazdiqlari mektublar XIX esr mektub edebiyyatinin incilerinden sayilir Ottonun heyat yoldasi Iohanna ve bacisi Malvin heyati boyu ona daima destek olmuslar Siyasi fealiyyeti RedakteIlkin siyasi fealiyyeti Redakte Bismark ve Prussiya krali IV Fridrix Vilhelm 1847 ci ilde 32 yasinda Bismark ilk defe olaraq yeni yaradilmis Prussiya landtaqina deputat secilmek arzusuna dusur O bunun ucun hetta toyunu da muveqqeti olaraq texire salir ve 11 may 1847 ci ilde parlamente secilir Hemin dovrde liberallar ve kral hakimiyyetini destekleyen konservativ quvveler arasinda qarsidurma yasanirdi Liberallar IV Fridrix Vilhelmden konstitusiya ve boyuk vetendas azadliqlari teleb edirdiler kral ise bu meselede telesmirdi Ona Berlinden Serqi Prussiyaya demir yolu cekmek ucun maliyye vesaiti lazim idi Mehz bu meqsedle o 1847 ci ilin aprelinde sekkiz eyaletin parlamentlerinden ibaret olan birlesmis parlament yaratdi Landtaqda istirak etdiyi ilk gunden Bismark qalmaqallarla yadda qalir O cixisi zamani liberal deputatin 1813 cu ildeki azadliq muharibesinin konstitusiyaya uygun olmasi barede fikirlerini inkar etmeye cehd edir O aciq sekilde monarxin ilahi quvve terefinden hakimiyyete malik olmasi barede cixislar edir Bir ay sonra o daha da aqressiv tonda cixislar edir ve metbuat ona liberallarin esas numayendesi olan Georq fon Finkeye qarsi cixislarina gore Finkenin teqibcisi leqebini verir Olkede inqilab ehval ruhiyyesi yetismeye baslayir Bu esasen erzaq mehsullarinin qiymetlerinin artmasi ile elaqedar seher ehalisi arasinda yaranan naraziliqlarla bagli idi Hemin gergin siyasi seraitde nehayet ki Otto fon Bismark ve nisanlisi Yohanna Puttkamer evlenirler Prussiya 1848 ci il hadiselerinde Redakte 1848 ci ilin martinda butun Avropa kimi Prussiyani da inqilab dalgasi buruyur Fransa Almaniya ve Avstriyada igtisaslar bas verir Prussiyada da vetenperver liberallarin tezyiqi altinda bas veren inqilabda Almaniyanin birlesmesi konstitusiyanin qebul edilmesi teleb olunurdu Prussiya krali IV Fridrix Vilhelm evvel inqilabdan qorxaraq Berline qosun yeritmek ve tehlukesizlik ucun Potsdama kocmek istese de sonradan sakitlesir ve liberallara genis guzestler ved edir Konstitusiya qebul edilmesine soz verir vahid alman dovleti arzusunu bildirir hetta inqilabcilarin qara qirmizi qizili renginde paltar da geyinir Bas nazir postuna ise liberal Ludolf Cami teyin edir Bismark o dovrde guzeste geden monarxin qerarlarindan meyus olur Malik oldugu reputasiyaya gore Bismarkin yeni yaradilan ve kisi ehalisinin sesleri ile secilen Prussiya milli meclisine dusmek sanslari azalir Bismark yunkerlerin enenevi huquqlarinin azalmasina gore narahatciliq kecirirdi lakin sonradan o qebul edir ki inqilab gorunen qeder de qorxulu deyildir Ona geriye kend teserrufatina qayitmaq ve yeni konservativ Kroytssaytunq qezetinde meqaleler yazmaqdan basqa care qalmir Liberal herekat daxili cekismeler hesabina 1848 ci ilin axirina zeiflemeye baslayir muhafizekarlar ise eksine kral etrafinda birlese bilirler Bunun mentiqi neticesi kimi 1848 ci ilde eksinqilabi cevrilis bas verir Kral parlamenti buraxir ve Berline qosun yeridir Bu cevrilisde Bismarkin ehemiyyetli roluna baxmayaraq kral ona nazir postu vermir Bismark evvel kendlilerini orduya yazdirmaq isteyir sonra ise orduya erzaq yardimi teklif edir Eyni zamanda onun kral ailesi ile isti munasibetleri yaranmaga baslayir O hetta kralla onun munasibetleri pis olan qardasi arasinda munasibetleri de duzeltmeye calisir Prussiya konstitusiyali monarxiya kimi Redakte Tezlikle inqilabcilarin butun isteklerini eks etdirmese de konstitusiya qebul edilir ve iki pilleli parlament yaradilir Kral fovqelade serencamlarla olkede siyasi veziyyeti idare etmek huququnu ozunde saxlayirdi Bu konstitusiya liberallarin gozlentilerini dogrultmasa da Bismark onu cox mutereqqi hesab edirdi O veziyyetle razilasir ve parlamentin asagi palatasina dusmeye calisir Cetinlikle de olsa ona seckide qalib gelmek nesib olur O 26 fevral 1849 cu ilde yeniden deputat yerini tutur Burada Bismark Almaniyanin birlesmesinin eleyhine cixir bildirir ki bu Prussiyanin proseslerde musteqil hereketine mane olacaq Parlament kral terefinden yeniden buraxildiqdan sonra Bismarkin tekrar secilme sansi azalir Lakin secki sisteminde edilen deyisiklikler ona bu defe de parlamente dusmeye imkan verir ve avqustun 7 de o yeniden deputat secilir Bir muddet sonra Avstriya ve Prussiya arasinda yaranan erazi munaqisesi irimiqyasli muharibeye cevrilmek tehlukesi yaradir Erfurt etrafinda bas veren qarsidurma neticesinde Prussiya Avstriyadan el cekmesini nezerde tutan Olm muqavilesini imzalayir Bununla da Prussiyanin rehberliyi ile Almaniyanin birlesmesi plani bas tutmur Bismark bu muqavileni destekleyir cunki hesab edir ki hemin erefede Almaniyanin muharibede qalib gelmek sansi asagi idi Bismark haqqinda dovrundeki karikatura Divar dasdandir Menim alnim ise demirden deyil Ele ise alnimi ora niye vurmaliyam 4 Boyuk siyasetin ilk pillesinde Redakte 1851 ci ilde diqqeti ceken Bismark IV Fridrix Vilhelm terefinden Frankfurt lantaqinda parlamenrinde Prussiyanin rehberlik etdiyi Alman Ittifaqinin temsilcisi teyin edilir Bismark Lantaqdaki deputat yerinden imtina etse de kral terefinden Prussiya lordlar palatasinin uzvu teyin edilir Frankfurtda o tez tez Avstriya numayendesi qraf Tunla polemikalara girmeli olur O bu vezifede olarken 38 il erzinde Avstriyanin xarici isler naziri olmus nufuzlu siyasetci Klement Metternix ile tanis olur Bismarkin Frankfurtda kecirdiyi sekkiz il onun siyasi baxislarina ciddi tesir edir Bunlar onun Berline nazirliye gonderdiyi coxsayli memarandumlarda ozunu aciq gosterir O tedricen irticaci fikirlerinden el cekir praqmatikliye ustunluk verir O Prussiyanin diger alman dovletleri ile ittifaqinin vacibliyini basa dusur vahid alman xalqi ideyasi onu celb edir Bismark selahiyyetleri daxilinde Prussiyanin Rusiya ve Fransa ile yaxsi munasibetlerinin olmasina calisir Onun uzaqgorenliyi sonradan ozunu defelerle gosterir Bu meqamlarin unudulmasi 1871 ci ilde Fransanin Almaniya ile dusmenciliyine 1890 ci illerde ise Fransanin Rusiya ile Almaniya eleyhine birlesmesine sebeb olur 1850 ci illerde Krim muharibesi zamani Bismark Prussiyanin izolyasiyasindan dehsete gelir Onun olkesi Paris sulh muzakirelerine devet edilmir O Avstriyanin Almaniyani Rusiyaya qarsi muharibeye celb etmesine muqavimet gosterir O Almaniyanin birliyinin mohkemlenmesi ve Avstriyanin dominantligina qarsi mubarize aparir Ancaq alman olkelerinin teklenmesinin qarsisinin alinmasi ucun sonradan 1879 cu ilde Bismark Avstriya Macaristanla Ikili Alyans yaratmali olur Kralin diqqetinde Redakte Otto fon Bismark herb naziri Albrext fon Run ve Bas qerargah reisi Bernhard fon Moltke 1860 4 aprel 1857 ci ilde Bismark Fransa ile munasibetleri yaxsilasdirmaq meqsedi ile Parise yola dusur ve orada kral III Napoleonla gorusur Ancaq Prussiya kralinin xestelenmesi ve Almaniyanin xarici siyasetinde bas veren deyisiklikler onun planlarini yarimciq qoyur 1858 ci ilde IV Fridrix Vilhelm insult kecirir ve saglamligi ile yanasi eqli keyfiyyetlerini de itirir Onun qardasi I Vilhelm regent teyin edilir O ilk gunlerden liberal siyaset yeritmeye baslayir Eyni zamanda onun oglunun Boyuk Britaniyanin kralicasi Viktoriyanin qizi ile evli olmasi da olkenin xarici siyasetine tesir edir O Bismarki Rusiyaya sefir gonderir Bismarkin Rusiyaya sefir gonderilmesi irelileyis kimi de qiymetlendirile bilerdi Cunki Rusiya Prussiyanin Avstriya ile yanasi iki qudretli qonsularindan biri idi Sefir postu onu Prussiyadaki proseslerden kenarda qoyur O Fransanin Avstriyani Lombardiyadan sixisdirmasini gorerek olkesine Avstriya ile serhedlerini cenuba ireliletmeye teklif edir Bunun evezinde ise Prussiya rehberliyi Fransanin Venesiyaya hucumunun qarsisini almaq ucun ciddi tedbirler gorur I Vilhelmin Bismarkdan xosu gelmirdi ve bu sebebden ona general mayor herbi rutbesini vermirdi Bir qayda olaraq Prussiyaya herbi muttefiq olan olkelere gonderilen sefirler bu rutbeni alirdilar Cunki onlar diplomatlardan daha cox herbcilerle temasda olurdular Rusiyada olarken Bismark sehv mualiceden hetta az qala ayagini itirmek tehlukesi yaranmisdi Uzun muddet xaricde yasamasina baxmayaraq o alman torpaqlarinin daxilinde geden proseslerden yaxsi xeberdar idi 1862 ci ilde ise ona Rusiya diplomatik xidmetinde vezife de teklif etdiler ancaq Bismark bundan imtina edir 5 Rusiyada olarken onun diplomat kimi formalasmasina Rusiyanin vitse kansleri Qorcakov cox tesir edir Bismark onu hemise ozunun muellimi adlandirirdi Qorcakov da Bismarkin qabiliyyetini yuksek qiymetlendirirdi O deyirdi Boyuk Fridrixin zamaninda Otto onun naziri ola bilerdi 6 1861 ci ilin yanvar ayinda kral IV Fridrix Vilhelm vefat edir ve onun yerine kecen I Vilhelm bir ilden sonra Bismarki Parise sefir gonderir O imkandan istifade ederek Ingiltereye de sefer edir O orada olkenin bas naziri xarici isler naziri ve esas siyasetcileri ile goruse bilir Prussiyanin nazir prezidenti bas nazir kimi Redakte III Napoleon ve Otto fon Bismark Sedan doyusunden sonra Bismark Parisde cox qalmir Berlinde bu zaman yeni kral I Vilhelmle liberal yonumlu parlament arasinda vaxtasiri munaqise bas verir 1862 ci ilde lantaq ordunun yeniden qurulmasi ucun kralin istediyi maliyye vesaitini ayirmaqdan imtina edir Kral liberallara guzeste getmekden imtina edir ve hetta taxt tacdan imtina edeceyi hedesini dile getirir Bu bohrani aradan qaldirmaq ucun I Vilhelm etrafindaki muhafizekarlar Bismarki ona bas nazir teyin etmeyi tovsiye edirler Kral onunla sohbet edir Bismark ona sedaqetle xidmet edeceyini bildirir 23 sentyabr 1862 ci ilde onu hem hokumet bascisi hem de xarici isler naziri teyin edirler Bu zamandan etibaren Bismarkin uzun ve cetin kansler fealiyyeti dovru baslayir Bismark tezlikle konservativ nazirlerden ibaret kabinet teskil edir Kabinet tesdiq edildikden sonra o asagi palatada cixis edir ve mehz bu zaman ozunun meshur demir ve qan haqqindaki sozlerini dile getirir O bele qenaete gelir ki alman torpaqlari ugrunda Prussiya Avstriya ile reqabete gire biler Almaniyanin birlesmesine hazirligi Redakte Almaniyanin birlesmesi hele 1848 ci il inqilabinin esas meqsedlerinden sayilirdi Hemin erefede alman dovletlerinin numayendeleri goruserek federativ dovletin konstitusiyasini hazirlamisdilar Federasiyanin ancaq kisiler terefinden secilen parlamenti de olmali idi 1849 cu ilin aprelinde Frankfurt parlamenti kral IV Fridrix Vilhelme Prussiya imperatoru titulunu goturmek teklifini verdi Ancaq kral Avstriya ve Rusiyanin herbi mudaxilesinden ve diger alman knyazlarindan ehtiyatlanaraq bundan imtina etdi 1854 1855 ci illerdeki Krim muharibesi ve 1859 cu ilde ikinci italyan muharibesi Boyuk Britaniya Fransa Rusiya ve Fransa arsindaki muttefiqlik munasibetlerini pozur Bu fovqde Almaniya Imperiyasi yaradilir ve bununla da Avropada yeni ve neheng guc merkezi formalasir Bu Bismarkin diplomatiyasi herbi nazir Runun ordunu yeniden qurmasi ve bas qerargah reisi Moltkenin herbi strategiyasi neticesinde mumkun olur Almaniya Imperiyasinin yaradilmasi 18 yanvar 1871 ci il Bismark Versal sarayinda istirakcilar arasinda ag paltarda 30 sentyabr 1862 ci ilde Bismark Prussiya deputatlari qarsisinda tarixe dusen bir cixis edir 7 Prussiya oz hakimiyyetini elverisli serait ucun qoruyub saxlamalidir Prussiyanin serhedleri Vyana muqavilesine esasen hec de normal dovlete uygun deyil Boyuk meseleler hec de 1848 ci ve 1849 cu illerde oldugu kimi adi ses coxlugu ile deyil qan ve demirle qebul edilmelidir 8 Bu halda yeni kansler alman dovletlerinin vahid dovletde birlesmesini nezerde tuturdu Onun fikrince Prussiya bu isde Avstriya ile reqabetde udmali idi Tehlukeni hiss eden Avstriya krali Frans Iosif Prussiya krali Vilhelmin oldugu Qasteyne gelerek onunla gorusmek isteyir Bismark krali bu gorusden imtina etmeye inandira bilir Frankfurtda enenevi olaraq yigisan alman dovletlerinin rehberleri bu qenaete gelirler ki Prussiyasiz birlesmis Almaniya mumkun deyil Bununla da Avstriyanin alman islerinde hegemonluq iddialarina son qoyulur 9 Ilk evvel kralin kralicanin ve veliehdin etimadsizligina baxmayaraq Bismark qisa muddetde ozunun mentiqi ve xarizmasi ile kralin hormetini qazanir O her bir meselede kral hakimiyyetinin ustunluyunu saxlayirdi O kralin budceden istifadede musteqilliyinin saxlanmasinin terefdari idi O bildirirdi ki eger Konstitusiyada parlamentin budceni tesdiq etmedikde cixis yolu gosterilmeyibse kral budceni ozu tesdiq ede biler Bu meslehetle 1861 ci il budcesinde gosterilen vergi yigimi dord il davam etdi Bismarkla parlamentin munaqisesi daha da derinlesir ve 1863 cu ilde Deputatalar Palatasi Bismarkla islemeyin qeyri mumkunluyu barede qerar qebul edir Buna cavab olaraq kral parlamenti qeyri konstitusiya hereketinde ittiham ederek buraxir Bismark ise metbuat azadligini mehdudlasdiran serencam imzalayir Onun siyaseti onun nufuzunu asagi salir onun terefdarlari 1863 cu il seckilerinde ucde iki ses toplayan liberallara uduzurlar Yeni terkib deputatlari defelerle kraldan Bismarki vezifeden uzaqlasdirmagi teleb edirler Ancaq o Bismarksiz yeni hokumetde liberallarin ustunluk qazanacaqlarindan ehtiyatlandigina gore bundan imtina edir Danimarka ve Avstriya Macaristanin meglubiyyeti Redakte Versalda alman Bas Qerargahinin iclasi Soldan saga Blyumental veliehd sahzade Fridrix Verdi dyu Vernua I Vilhelm Bas Qerargah reisi Moltke herbi nazir Run Bismark 1864 cu ilde Prussiya esasen almanlarin meskunlasdigi Slezviq ve Qolsteyn erazileri ugrunda Danimarkaya qarsi muharibeye baslayir Hemin ilin evvelinde Prussiya hucuma kecerek bu torpaqlari tutur 10 20 avqust 1865 ci ilde Prussiya ve Avstriya arasinda baglanan sazise gore bu torpaqlar bolunur Bismark ise qraf fon Bismark Sonhauzen titulu alir Ancaq munaqise bununla basa catmir 1866 ci ilde Avstriya razilasmadan imtina edir Bismark veziyyeti elverisli hesab ederek Avstriya ile muharibeye hazirlasir O Avstriyanin Venesiyani tutmasindan narazi olan Italiya ile ittifaqa girir Bu arada bir alman vetenperveri Bismarka qarsi sui qesd edir ancaq ona ciddi xeter deymir 1866 ci ilde her iki teref ordularini seferber etdikden sonra almanlar six elaqede olduqlari Italyanin komeyi ile Avstriyaya qarsi herbi kampaniyaya baslayirlar Tezlikle Prussiya simali alman torpaqlarinin boyuk hissesini tutur ve Avstriyaya qarsi genis hucuma hazirlasir Avstriya veziyyetin agirligini gorerek Prussiya ile sulh muqavilesi imzalamaq mecburiyyetinde qalir 1866 ci il Praqa sulh muqavilesine gore Alman Ittifaqi buraxilir Hessen Nassau Hannover Slezviq Qolsteyn ve Frankfurt alman torpaqlari ise Prussiyaya kecir Avstriya alman islerine qarismamaq ohdeliyi goturur Prussiyanin qelebesini mohkemletmek ucun Simali Alman Ittifaqi yaradilir Onun konstitusiyasini sehhetinde mueyyen problem olan Bismark isleyir Bismark Almaniyanin birlesmesi ucun tecili addimlar atir O cenubi alman hersoqlularina birlesecekleri teqdirde xususi imtiyazlar ved edir Danisiqlar ugurla kecir ve 18 yanvar 1871 ci ilde Versalda I Vilhelm Amaniya imperatoru elan edilir 11 Yeni imperiya federasiya kimi tesis edilir ona daxil 25 kralliq knyazliq ve azad seherler mueyyen muxtariyyet elde edirler Prussiya krali butun imperiyanin krali sayilmir o ancaq vahid alman parlamentinin yuxari palatasi olan bundesratin sedri olur ve kanslerin kimliyini digerileri ile muzakire edir Tezlikle Simali Alman Ittifaqina daxil olmayan cenubi alman dovletleri de imperiyanin terkibine qatilirlar 1871 ci ilin aprel ayinda Umumalman Konstitusiyasi qebul edildi Bu dovrden baslayaraq Avstriya Almaniyanin vassali rolunu oynamaga baslayir Avropa hedefleri Redakte Bismarkin papagini cixararaq ordunu salamlamasi Panc jurnalindan karikatura Bismark Rusiya Avstriya ve Almaniyani idare edir 12 Prussiyanin gozlenilmez qelebesinden hevese gelen kral Vyanani ve eyni zamanda Cexiyani tutmaq hazirligina baslayir Ancaq Bismark hesab edir ki herbi ugur tekrarlanmaya hemcinin Fransa Prussiyanin guclenmesinden narahat olaraq Avstriyaya komek ede biler O veliehde muraciet ederek krali fikrinden dasindirmagi ondan xahis edir Herbi ugur Bismark terefdarlarina da siyasi ugur getirir 1866 ci ilde muhafizekarlar ve monarxiya terefdarlari deputatlar palatasinda coxluq elde edirler Bismark bu imkandan istifade ederek axirinci dord ilde tesdiq edilmemis budceni evvelki tarixle tesdiq etdirir Bu muharibeye qeder mayor rutbesinde olan Bismark kavaleriya general mayoru rutbesi alir O bundan sonra daima herbi forma geyinir Hemcinin Prussiya lantaqindan boyuk pul mukafati alir O bu pulla ozu ucun boyuk bir malikane alir Yeni yaranan guclu alman dovleti Fransa ve Rusiyani narahat edir Rusiya buna bir qeder loyal yanassa da Fransada basqa fikirli siyasetcilerin tesiri ile munasibetler keskinlesmeye baslayir Ispaniya varisliyi ugrunda bohran da ehtiraslari qizisdirir 1870 ci ilde bir ay davam eden Fransa Prussiya muharibesi fransizlar ucun agir netice ile qurtarir Sedan yaxinligindaki meglubiyyet ve Fransa Imperatoru III Napoleonun almanlara esir dusmesine baxmayaraq Bismarkin Fransadan Elzas ve Lotaringiyani teleb etmesine fransizlar etiraz edirler 13 III Napoleondan sonra gelen respublikaci hakimiyyet var gucu ile Almaniyadan qisas almaq isteyir ancaq Bismark siyaseti buna imkan vermir Almanlarin Parisi tutmasi ve alman esgerlerinin tentene ile Paris kucelerinden kecidi onlari razilasmaga mecbur edir Sonda Fransa Elzasi ve Lotaringiyanin bir hissesini Almaniyaya vermeye mecbur olur Cunki Bas Qerargah reisi Motke ve onun generallari hesab edirler ki bu muhafize zolagi kimi vacibdir 14 Bismarkin ozu umumiyyetle anneksiyanin eleyhine idi o Fransani daimi dusmen kimi gormek istemirdi 15 Fransa Almaniyaya muharibede deyen ziyanin evezini odemeye mecbur idi 16 Almaniyanin birlesdirilmesi Redakte Esas meqale Almaniyanin birlesdirilmesi 1871 Almaniya imperiyasi 1871 1918 ci iller 1866 ci ilde Prussiya Hannover kralligini da ozune birlesdirir Onun krali V Georq Hannovere xezinenin yarisini ozune saxlamaq ixtiyari verilir qalani ise Prussiya kralliginin xezinesine kecirilir 1868 ci ilde Bismark Georqu elinde olan 16 milyon taleri dovlet eleyhine qesdin hazirlanmasina xerclemekde gunahlandirir ve bu vesait onun elinden alinir Sonradan Bismark hemin vesaitle gizli fond yaradaraq jurnalistleri ele almaq ve reqiblerini gozden salmaq ucun bu pullardan istifade etmeye baslayir 1870 ci ilde ise hemin vesaitden istifade ederek Bavariya krali II Ludviqin I Vilhelmi umumalman imperatoru kimi qebul etmesine nail olur Bismark Hannover kralininin elinden alinmis vesaitle yaradilmis fonddan hemcinin qezetler vasitesile veliehd Fridrixi ve onun heyat yoldasi Britaniya kralicasi Viktoriyanin qizi Viktoriyani gozden salmaq ucun istifade etmeye baslayir Onlar hakimiyyete gelecekleri teqdirde birlesmis Almaniyanin siyasi sistemini Britaniya sayagi qurmaq ve kansleri parlament qarsisinda mesul etmek isteyirdiler 17 Hemin dovrde imperator cox yasli ve xeste idi Bismark ehtiyat edirdi ki veliehd hakimiyyete geleceyi teqdirde onu liberal fikirli bir siyasetci ile evez edecek Ona gore de o veliehdi kenar tesirlerden qorumaq ve onu qeyri populyar etmek isteyirdi 18 1892 ci ilde Bismarkin istefasindan sonra kayzer II Vilhelm hemin fondda olan vesaititi qiymetli kagizlar kimi buraxaraq gelirini budceye yigir 19 Almaniyanin birlesmesinden sonra olke daxilinde bir cox milletler ve ferqli medeniyyetler toplandigina gore hokumet onlarin germanlasmasi siyasetini yurutmeye basladi Bu imperiyanin serhedlerinde yasayan xalqlara esasen simalda yasayan danimarkalilara Elzas Lotaringiyada yasayan fransizlara ve Serqi Almaniyada yasayan polyaklara aid idi Bismark xususile polyaklarin yeni alman dovletine problem yaradacagindan narahatliq kecirirdi 20 21 22 23 Katolik muxalifeti ile mubarizesi Redakte Esas meqale Kulturkampf Bismark ve Roma Papasi XIII Leve karikatura Bismark Pontifik eseblesmeyin Papa Bas uste 18 mart 1878 ci il Almaniyanin birlesmesi neticesinde vahid olkede muxtelif medeniyyetlere sahib ferqli dinlere sitayis eden bezen ise bir biri ile mubarize aparan boyuk icmalar yarandi Katolikler ise esasen Almaniyanin yeni cenub vilayetlerinde Bavariyada yasayirdilar Onlar umumen Almaniya imperiyasinin ehalisinin ucde birini teskil edirdiler Dovlet qarsisinda birlesmis Almaniyada boyuk icmaya malik katolik kilsesi ile munasibetler meselesi cox ciddi sekilde gundeme geldi Bu zeminde Bismarkin Almaniyanin vahid medeniyyeti ugrunda mubarizesi baslayir Prussiya enenevi olaraq protestant bolgesi idi Ancaq coxsayli katolok icmasi vahid dovlete narahatliq yaradirdi Eyni zamanda onlar arasinda da yekdillik yox idi Meselen evvelki katolikler adlanan icma Vatikanin Papanin muqeddesliyi barede qerarini qebul etmir ve bunun ozu de Almaniya Vatikan munasibetlerine gerginlik yaradirdi 9 1864 cu ilde Papa IX Piy katoliklere antiliberal ehval ruhiyyeli muraciet gonderir 1870 ci ilde ise Papanin Vatikan Sinodu Papanin muqeddesliyi barede qerar qebul edir Bismark ehtiyat edirdi ki bununla da indiki ve sonraki papalar Avropa olkelerinin daxili islerine qarismaga calisacaqlar Buna gore de o diger Avropa hokumetleri ile Papa seckilerine tesir imkanlarini muzakire edirdi Bir cox Avropa olkeleri bunu basa dusur ve oz katolik kardinallari vasitesi ile bu meseleni nezaretde saxlamaga calisirdilar 24 1870 ci ilde reyxstaqda merkezi katolik partiya olan guclu muxalifet yaranir Muxalifet oz cergelerine milli azliqlarin numayendelerini de celb ede bilir Bismark olara muqavimet ucun o dovrde reyxstaqda coxluq teskil eden milli liberallarla yaxinlasir Bu partiyanin yaradicisi burjuaziya ideologiyasinin terefdari ve yehudilere tam iqtisadi azadliq teleb eden Eduard Lasker idi Kansler parlamentde cixisi zamani bildirirdi ki hetta tam hemreylik olmayan partiyalarla bele ittifaqa getmek olar 25 Bismark Kulturkampf adi ile taninan antikatolik mubarizesini baslayir 1871 ci ilde Prussiya medeniyyet nazirliyinin katolik departamenti legv edilir 1873 cu ilde ise olkede katolik kilsesinin nufuzunu mehdudlasdiran bir sira qanunlar qebul edilir 1875 ci ilde kebinlerin kesilmesi kilselerden alinaraq dovlet orqanlarina verilir Ancaq bu addimlar gozlenilenin eksine olaraq katolik kilsesinin movqeyini daha da guclendirir ona gore de 1878 ci ilde Bismark Kulturkampf ideyasindan el cekmeli olur Hemin ilde Papa IX Piy vefat edir Onun yerine secilen Papa XIII Lev daha praqmatik movqe tutur ve Bismarkla yaxsi munasibetler qurmaga nail olur 26 27 Kulturkampf kampaniyasi Bismarka ancaq bir muddete siyasi stabillik getire bildi Ictimai fikir bu kampaniyani mudafie eden milli liberallarin eleyhine yonelir Bu situasiyadan istifade ederek Bismark onlardan uzaqlasir O 1879 cu ilde alman kend teserrufatini ve senayesini xarici reqiblerden qorumaq ucun tarifleri qaldirir ve bununla da parlamentde muhafizekar fraksiyaya yaxinlasir 28 Sosialist herekati ile mubarizesi Redakte Reyxstaqin 21 oktyabr 1878 ci ilde qebul etdiyi Sosial demokrat tehlukesine qarsi mubarize haqqinda qanun un o dovrde cap edilmis metni Xarici tehluke ile beraber daxilde de senaye rayonlarinda yaranan sosialist herekati qorxulu idi Onlarla mubarize ucun Bismark yeni repressiv qanun qebul edir Ancaq onu merkezci ve mutereqqi liberal qanada aid olanlar redd edirler Bismark hemise qirmizi tehlukeden danisir Almaniya ucun bele cetin anda Berlinde rus turk muharibesinin neticelerini arasdirmaq ucun aparici dovletlerin Berlin konqresi oz isine baslayir Burada Bismark bu dovletlerin numayendeleri arasinda tekbetek danisiqlar aparmali olur ve konqres gozlenilmeden effektiv alinir Konqresden sonra Almaniyada reyxstaqa seckiler kecirilir Bu seckilerde konservatorlar liberallar ve sosialistlerin hesabina merkezciler coxlugu ele kecirirler Bismark bu parlamentde sosialistlerin eleyhine olan qanun layihesini qebul etdirir Olkede 1873 cu ilden baslamis iqtisadi bohrani aradan qaldirmaq ucun iqtisadi islahatlar kecirilir Bu islahatlarla kansler milliyyetci liberallari meglub ederek merkezcileri oz terefine cekmeye nail olur Sosialist liderler hebs edilir ve mehkeme qarsisina cixarilirlar Ancaq bunlara baxmayaraq sosialist ideyalari genis terefdarlar toplayir Sosialistler musteqil namizedleri qabaga buraxmaqla reyxstaqda xeyli yer elde ede bilirler Sosializm ideyalarinin qarsisini almaq ucun Bismark dovlet kapitalizmi sistemi yaratmaq qerarina gelir O Ingiltere ve Fransada iscilerle sahibkarlar arasinda olan munasibetlerdeki geriliyi aradan qaldirmaga calisir O dovlete loyal olan fehle sinfinin yaradilmasina cehd edir 1883 cu ilde o reyxstaqa iscilerin sigortasi qanununun layihesini gonderir 1889 cu ilde ise yasa ve is qabiliyyetini itirmeye gore teqaud haqqinda qanun qebul edilir 29 Bu qanunlar artan sosial demokrat herekatini zeiflede bilmir ve fehle sinfi Bismarkin muhafizekar hokumetine qarsi muxalifetde dayanmaqda davam edir Cunki vehsi kapitalizm hele cemiyyetde hokmran idi ve bu qanunlar birdefelik sosial mudafie sistemi yarada bilmirdi Bununla bele Bismark qanunlari o dovr ucun cox mutereqqi idi ve gelecek islahatlar ucun baza yaradirdi 30 31 Yeni situasiyada fealiyyeti Redakte Anton fon Verner Berlin konqresi Otto fon Bismark merkezde 1872 ci ilde Bismark Berlinde Rusiya kansleri Qorcakov ile birlikde uc imperatorun Almaniya Avstriya ve Rusiya gorusunu teskil edir Onlar birlikde inqilaba qarsi mubarize aparmaq haqqinda raziliga gelirler Bundan sonra Bismarkin Almaniyanin Fransadaki sefiri Arnimle munaqisesi baslanir Arnim taninmis nesilden idi ve Bismarka qarsi muxalif movqeden cixis etmekden cekinmirdi Neticede Arnim senedlerde buraxdigi sehvlere gore hebs olunur 32 Butun bu daxili cekismeler kanslerin saglamligina zerer yetirir 1879 cu ilde fransiz alman munasibetleri yeniden pislesir Rusiya oz novbesinde Almaniyadan yeni muharibeye baslamamasini teleb edir Neticede Rusiya ile Almaniya arasinda da gerginlik yaranir Bismark cox cetin veziyyetde qalir beynelxalq sehnede teklenmek tehlukesi yaranir O hetta oz vezifesinden istefa verir ancaq imperator bu erizeni qebul etmir ve kansleri 5 ayliq mezuniyyete gonderir Fransa ve Rusiyanin yaxinlasmasindan qorxan Bismark yeniden uc imperatorun gorusunu teskil edir Buna baxmayaraq Almaniya ve Rusiya arasindaki munasibet gergin olaraq qalir Neticede Paris ile Sankt Peterburq arasinda elaqeler daha da guclenir Rusiya ve Fransanin birlikde Almaniyaya qarsi cixacagindan ehtiyatlanan Almaniya 1882 ci ilde oz muttefiqleri olan Avstriya ve Italiya ile Ucler ittifaqi ni yaradir Bismark siyasi fealiyyetinin evvelinden milli birliyin mumkunluyunu vurgulayir ve bu istiqametde gergin calisirdi 33 Diger terefden bu meqsed ucun o demokratiyani mehdudlasdirir antikatolik ve antisosialist qanunvericiliye ustunluk verirdi Bu xett alman siyasi strukturunda uzun muddet aparici yer tutdu 34 1880 ci illerde cetinlikleri Redakte Bismark 1894 Punc jurnalinda karikatura Sturman gemini terk edir Bismarkin yeni kral II Vilhelm terefinden kansler vezifesinden azad edilmesine ironik isare 1881 ci ildeki seckiler demek olar ki Bismark ucun ugursuz oldu Muhafizekarlar ve liberallar parlamentde merkezcilere uduzdular Muxalifetde olan partiyalarin birlesib herbi budcenin azaldilmasina teref cixmalari veziyyeti daha da keskinlesdirdi Novbeti defe Bismarkin vezifeden getmesi tehlukesi yarandi Fasilesiz is ve stress onun saglamligina pis tesir edirdi Amma hekimi Svinqerin mualicesi sayesinde o tezlikle adi is rejimine qayida bildi Bismark yeni gucle ise basladi Bu defe onun diqqet merkezinde mustemleke siyaseti dururdu 1884 cu ilde Almaniya Afrikada boyuk torpaqlar ele kecirdi Bu siyaset Almaniyani Fransa ile yaxinlasdirdi Ancaq Ingiltere ile munasibetler gerginlesdi Bismark mustemleke isine oglu Herberti celb etdi O Ingiltere ile munasibetleri tenzimlemekle mesgul idi 1887 ci ilde Bismarka reyxstaqda bir cox deputatlari oz terefine cekerek coxluq yaratmaq nesib oldu Bu erefede Fransa ile muharibe tehlukesi altinda seciciler kanslerin etrafinda cemlesdiler Bu ona reyxstaqda yeddiillik xidmet haqqinda qanunu kecirmeye imkan verdi Hemin dovrde Bismark xarici siyasetde ozunun en boyuk sehvini buraxdi Rusiya eleyhine cixaraq o Fransa Rusiya ittifaqinin yaranacagina inanmadigini numayis etdirdi Buna baxmayaraq o Rusiya ile mexfi muqavile bagladi ancaq bu muqavile 1890 ci ile qeder quvvede oldu 1888 ci il martin 9 da kayzer I Vilhelm 91 yasinda vefat etdi Onun yerini oglu III Fridrix tutdu Lakin bogaz xercenginden eziyyet ceken yeni imperator cemi 99 gun sonra iyunun 15 de dunyasini deyisdi Imperator taxtini enerjili ve yenilikler heveskari olan genc II Vilhelm tutdu Bismark onun usaqligindan terbiyesinde istirak etdiyine gore onu tesirde saxlayacagina umud edirdi Yeni imperator aktiv olaraq siyasetle mesgul olmaga basladi Bismark ikinci plana kecdi Onlar arasinda boyuk munaqise antisosialist qanunun qebulunda bas verdi Bismark sosialist tebligatcilarin tutulmasi ve cezalandirilmasini teleb etdi Vilhelm ise bildirdi ki o hakimiyyetinin zorakaliqla baslanmasini istemir Bu munaqise neticesinde Bismark 20 mart 1890 ci ilde oz vezifesinden istefa verdi 35 II Vilhelm ona general feldmarsala beraber general polkovnik rutbesi verdi Idareetmeye buraxmasa da onu daima diqqetde saxlamaga basladi Onun 80 illik yubileyi olkede boyuk tentene ile kecirildi Bismark teqaude cixandan sonra Hamburq yaxinliginda yerlesen Fridirixsrue adli malikanesinde yasamisdir 1884 cu ilde onun heyat yoldasi Yohanna vefat etmisdir Omrunun son gunlerinde Bismark rus fransiz muttefiqliyi ve Ingiltere ile yaranan gergin munasibetle bagli olaraq Avropanin geleceyini pessimist qiymetlendirmisdir II Vilhelm bir nece defe ona evinde bas cekmisdir 1898 ci ilde kecmis kanslerin seheti keskin pislesmis ve 30 iyulda o oz evinde vefat etmisdir Sohreti Redakte Kanslerin 60 illiyine dostluq sarji Vefatindan sonra alman cemiyyetinin mueyyen quvveleri Bismarki milli qehreman kimi teqdim etmeye basladilar Onun o dovrde qoyulan heykelleri indiye qeder qalmaqdadir 36 Tarixciler onun Almaniyanin son 125 ildeki tarixinde oynadigi rol barede coxdan konsensusa gelibler 37 38 O bir cox siyasetcilerin esrlerle vahid Almaniya yaradilmasi ideyasini heyata kecire bilmisdir Bismarkin ehtiyatli ve dusunulmus siyaseti Almaniya dovletinin nufuzunu daima guclendirmisdir Onun eksine kayzer II Vilhelmin Almaniya torpaqlarinin genislendirilmesi ucun atdigi addim muharibeye ve olkenin ciddi meglubiyyetine sebeb olmusdur Qeyd edilir ki Bismarkin diplomatiyasi o dovrde Avropada sulhun qorunub saxlanmasinda boyuk rol oynamisdir O guclu sosial siyasetli dovletin esasini qoymusdur Hazirliqli memur ordusu ise Almaniyanin kral hakimiyyetinin uzun muddet saxlanmasina sebeb olmusdur 2005 ci ilde Gerwarth jurnali yazirdi ki Bismark haqqinda yaradilan mif onu doqmat kimi gosterir eslinde ise Bismark siyasetci kimi ideoloji cehetce cox cevik idi Bu gune qeder almanlar ozlerine Bu situasiyada Bismark ne ederdi sualini tez tez verirler Portret Otto von Bismarck N RepikBismarka aid edilen meshur deyimler RedakteDovlet xadimi hadiselerin icinde Allahin addim seslerini esitmemis onun eteyinden yapismir 39 Amerikalilar iki terefden zeif qonsularla iki terefden ise baliqlarla ehate olunublar Eger kimse doyus meydaninda olmus eskerin donmus gozlerini gormeyibse muharibe baslamamisdan evvel ciddi ciddi dusunmelidir 39 Tarix sadece olaraq ustu mohurlu bir kagizdir Esas mesele hemin kagizi yazmaq yox tarixe dusmekdir Menim ucun darixdiricidir ki butun boyuk isler artiq mene qeder gorulub Siyaset mumkunlerin mecmusudur Insanlar en cox ovdan sonra doyusden evvel ve seckiler zamani yalan danisirlar Bu gun mekteb tikmesek sabah hebsxana tikmeli olacagiq texmin edilir Eger siz sosializm qurmaq isteyirsinizse onda yaziginiz gelmeyen olke secin texmin edilir Mehemmed Teessuflenirem ki senin muasirin olmamisam Beseriyyet ancaq bir defe senin boyuk gucunu gordu ve bir daha gormeyecek Men sene valehem Maraqli faktlar Redakte Bismarkin 150 illiyi munasibetile Almaniyada buraxilmis poct markasi 1965 Tomas Edison adina Amerika muzeyi XIX esr Almaniya kansleri Otto fon Bismarkin ses yazisini internetde yerlesdirib 100 ildir ki hec kes onun sesini esitmeyib Ses yazisi ilk defe 1889 cu ilde ixtiraci Tomas Edisonun iscileri terefinden mum silindirde qeyd edilib Bir il sonra Bismark mezuniyyete gedib doqquz il sonra vefat edib Mum silindr 1957 ci ilde Edison muzeyinin anbarinda yesiklerin birinde tapilmisdi Indi ise reqemli formata salinaraq internete yerlesdirilib Ses yazisinda Bismarkin sesi pis esidilir ancaq onun ser mahni oxudugu ve ogluna xitab etdiyi anlasilir Aniden Bismark Fransanin himni Marselyeza nin ilk misralarini oxuyur 40 Bismarkin en mohtesem abidesi onun Quqo Ledererenin layihesi esasinda bes il erzinde hazirlanan ve 34 metr hundurlukde olan heykelidir Heykel 1906 ci ilde Hamburq seherinde Elba cayi sahilinde ucaldilmisdir 41 Almaniyanin Ikinci dunya muharibesinde en boyuk linkoru Bismarkin adini dasimisdir Sagliginda o bir cox alman seherlerinin fexri vetendasi adina layiq gorulmusdur Sakit okeanda kecmis alman mustemlekesi Yeni Qvineyanin yaxinligindaki arxipelaq Bismark arxipelaqi adlanir ABS in Illinoys Simali Dakota ve Missuri statlarinda Bismark adli seherler var Tanzaniyada Bismarkburq adli seher var Qalereya Redakte Otto fon Bismark 1860 Bismark ve emekdaslari Versalda 1871 Bismark 1873 Bismark 1880 Otto fon Bismark 1886 Otto fon Bismark 31 avqust 1890 Otto fon Bismark 1890 II Vilhelm ve kansler Bismark Bismark 80 yasinda 1895 Bismarkin Berlindeki abidesi Hamburqda Bismarkin heykeliSelef Adolf Hohenloh Ingelfingen Otto fon Bismark Xelef Albrext fon RunEdebiyyat Redakte Craig Gordon A Germany 1866 1945 1978 online edition Crankshaw Edward Bismarck The Viking Press 1981 Eyck Erich Bismarck and the German Empire 1964 excerpt and text search Feuchtwanger Edgar Bismarck Routledge Historical Biographies 2002 276 pp basic starting point Gall Lothar Bismarck The White Revolutionary 1986 2 vol Holborn Hajo The Constitutional Conflict in Prussia and the Early Years of the Bismarck Ministry pages 131 172 The Founding of the New German Empire 1865 71 pages 173 229 Bismarck and the Consolidation of the German Empire 1871 90 pages 233 297 from The History of Modern Germany 1840 1945 Alfred A Knopf 1969 Hollyday F B M Bismarck Great Lives Observed Prentice Hall 1970 Kent George O Bismarck and His Times 1978 online edition Lerman Katharine Anne Bismarck Profiles in Power Longman 2004 ISBN 0 582 03740 9 312pp Ludwig Emil Bismarck The Story of a Fighter 1927 Paur Philip The Corporatist Character of Bismarck s Social Policy European History Quarterly Oct 1981 vol 11 pp 427 460 Pflanze Otto Bismarck and the Development of Germany 3 vols 1963 90 Pflanze Otto Bismarck and German Nationalism American Historical Review Vol 60 No 3 Apr 1955 pp 548 566 in JSTOR Robinson Janet and Joe Robinson Handbook of Imperial Germany 2009 excerpt and text search Sheehan James J German History 1770 1866 1989 dense thorough political history Sheehan James J German liberalism in the ninetury century 1978 online at ACLS e books Stern Fritz Gold and Iron Bismarck Bleichroder and the Building of the German Empire Penguin 1977 Taylor A J P Bismarck the Man and the Statesman Alfred A Knopf New York 1969 Urbach Karina Between Saviour and Villain 100 Years of Bismarck Biographies Historical Journal 1998 41 4 1141 1160 Waller Bruce Bismarck at the Crossroads The Reorientation of German Foreign Policy after the Congress of Berlin 1878 1880 1974 Wehler Hans Ulrich Bismarck s Imperialism 1862 1890 Past and Present No 48 August 1970 pages 119 155 Wetzel David A Duel of Giants Bismarck Napoleon III and the Origins of the Franco Prussian War 2003 Tarixi edebiyyat ve memuarlar Redakte Frankel Richard From the Beer Halls to the Halls of Power The Cult of Bismarck and the Legitimization of a New German Right 1898 1945 German Studies Review Vol 26 No 3 Oct 2003 pp 543 560 in JSTOR Frankel Richard E Bismarck s Shadow The Cult of Leadership and the Transformation of the German Right 1898 1945 2005 222 pp ISBN 1 84520 033 0 Gerwarth Robert Inventing the Iron Chancellor History Today 2007 57 6 43 49 in EBSCO Gerwarth Robert The Bismarck Myth Weimar Germany and the Legacy of the Iron Chancellor 2005 216 pp 019928184X Muller Frank Lorenz Man Myth and Monuments The Legacy of Otto von Bismarck 1866 1998 European History Quarterly 2008 v 38 pp 626 DOI 10 1177 0265691408094517 Russell Mark A The Building of Hamburg s Bismarck Memorial 1898 1906 Historical Journal Vol 43 No 1 Mar 2000 pp 133 156 in JSTOR Steefel Lawrence D Bismarck Journal of Modern History Vol 2 No 1 Mar 1930 pp 74 95 in JSTOR Sturmer Michael Bismarck in Perspective Central European History Vol 4 No 4 1870 71 Dec 1971 pp 291 331 in JSTOREsas menbeler Redakte Bismarck the Man amp the Statesman Being the Reflections and Reminiscences of Otto Prince Von Bismarck Volume 1 1899 online edition Thoughts and Reminiscences by Otto von Bismarck Vol I Thoughts and Reminiscences by Otto von Bismarck Vol II Bismarks Memoirs Vol II The correspondence of William I and Bismarck with other letters from and to Prince Bismarck ed Ford 1903 Istinadlar Redakte Bismarck Mausoleum zu Friedrichsruh 1995 lt a href https wikidata org wiki Track Q63056 gt lt a gt lt a href https wikidata org wiki Track P535 gt lt a gt lt a href https wikidata org wiki Track P2025 gt lt a gt 1 2 Crankshaw Bismarck p 13 Taylor Bismarck The Man and the Statesman p 44 Richard Carstensen Bismarck anekdotisches Muenchen Bechtle Verlag 1981 ISBN 3 7628 0406 0 Morgenthau Hans J 1949 Politics Among Nations p 186 Pikul V S Bitva zheleznyh kanclerov Sovremennik 1994 g ISBN 5 270 01486 6 Hollyday 1970 p 16 Hollyday 1970 pp 16 18 1 2 Martin Kitchen The Cambridge Illustrated History of Germany Cambridge University Press 1996 ISBN 0 521 45341 0 Harold Temperley Foundation of British Foreign Policy 1902 pp 248 9 Crankshaw Bismarck p 294 296 Karikatura ile Bismarkin Avropa siyasetinde boyuk rolu gosterilir Taylor Bismarck p 126 Tuchman Barbara The Guns of August New York Ballantine Books 1962 p 35 Massie Robert K Dreadnaught New York Ballantine Books 1992 p 62 Taylor p 133 Evez odeme I Napaleonun 1807 ci ilde Prussiyaya odetdirdiyi meblege beraber idi godu Michael Balfour The Kaiser and his Times Houghton Mifflin 1964 p 69 Michael Balfour The Kaiser and his Times Houghton Mifflin 1964 p 70 Brockhaus Enzyklopadie 17th edition 1966 74 BISMARCK DHM Crankshaw p 150 von BISMARCK Otto Deutsche und Polen Christian Graf von Krockow Bismarck Eine Biographie Stuttgart 1997 In Hollyday 1970 pp 42 44 Nachum T Gidal Die Juden in Deutschland von der Romerzeit bis zur Weimarer Republik Gutersloh Bertelsmann Lexikon Verlag 1988 ISBN 3 89508 540 5 Ronald J Ross The Failure of Bismarck s Kulturkampf Catholicism and State Power in Imperial Germany 1871 1887 2000 Michael B Gross The War against Catholicism Liberalism and the Anti Catholic Imagination in Nineteenth Century Germany 2005 Hunt Lynn Thomas Martin Barbara Rosenwein R Po chia Hsia Bonnie Smith Power Politics in Central and Eastern Europe page 755 The Making of the West Peoples and Cultures 2009 E P Hennock Social Policy under the Empire Myths and Evidence German History 1998 16 1 58 74 Herman Beck The Origins of the Authoritarian Welfare State in Prussia Conservatives Bureaucracy and the Social Question 1815 70 1995 Taylor p 203 Taylor p 204 Crankshaw p 322 Gall 1986 Gerwarth 2007 Otto von Bismarck Werke in Auswahl Vol 7 Wissenschaftliche Buchgesellschaft Darmstadt 1981 p 758 Sieglinde Seele Lexikon der Bismarck Denkmaler Turme Standbilder Busten Gedenksteine und andere Ehrungen Michael Imhof Verlag Petersberg 2005 480 pp Muller 2008 Urbach 1998 1 2 brainyquote com http azadliq az index php option com content amp view article amp id 13020 duenya 100 il sonra bismark eidck amp catid 317 maqazin Reinhard Pozorny Hg Deutsches National Lexikon DSZ Verlag 1992 ISBN 3 925924 09 4 Hemcinin bax Redakte Qan ve demir nitq Otto fon Bismarkin ittifaqlar sistemiXarici kecidler Redakte Vikisitatda Otto fon Bismark ile elaqedar sitatlar var Vikianbarda Otto fon Bismark ile elaqeli mediafayllar var Bismarck World History Database Life of Otto von Bismarck Gedanken und Erinnerungen Thoughts and Reminiscences by Otto von Bismarck Vol I Gedanken und Erinnerungen Thoughts and Reminiscences by Otto von Bismarck Vol II Bismarck s Memoirs Vol II In English at archive org Complete German text of Bismarck s autobiography The correspondence of William I and Bismarck with other letters from and to Prince Bismarck at archive org The Kaiser vs Bismarck suppressed letters by the Kaiser and new chapters from the autobiography of the Iron Chancellor at archive org Bismarck his authentic biography Including many of his private letters and personal memoranda at archive org The love letters of Bismarck being letters to his fiancee and wife 1846 1889 authorized by Prince Herbert von Bismarck and translated from the German under the supervision of Charlton T Lewis at archive org Prince Bismarck s Letters to His Wife His Sister and Others from 1844 1870 Rede des Reichskanzlers Fursten Bismarck uber das Bundniss zwischen Deutschland und Oesterreich Speech of Reich Chancellor Prince Bismarck on the League between Germany and Austria Oct 7 1879 Otto fon Bismark Arxivlesdirilib 2008 05 03 at the Wayback MachineMenbe https az wikipedia org w index php title Otto fon Bismark amp oldid 6012872, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.