fbpx
Wikipedia

Osmanlı şeyxülislamları

Osmanlı şeyxülislamı (Osmanlı türkcəsi: شيخ الإسلام) — Osmanlı imperiyasında dini və hüquqi işləri yürüdən dövlət xadimi.

Mündəricat

Lüğətlərdə “yaşlı kimsə, rəis, bilgin” mənasını verən şeyx və İslam sözlərindən ibarət şeyxülislam ifadəsi İslam dünyasında öndə gələn üləma və sufilərə verilən bir şərəf ünvanı olaraq X əsrin ikinci yarısında meydana gəlmiş, daha sonra “alimlərin ən böyüyü, rəisi” mənasını qazanaraq bir rütbə halını almışdır. XI əsrdə Xorasandakı şafilərin başındakı alimlərə şeyxülislam ünvanı verilirdi. Zamanla bu ifadə geniş istifadə edilməyə başlanmış, Məmlüklərdə din xadimlərinə verilən şərəf ünvanına çevrilmişdir. İranda isə şeyxülislamlıq Osmanlılarda olduğu kimi rəsmi bir mahiyyət qazanmış, Səfəvilər dönəmində dini məhkəmənin rəisinə verilən bir ünvan olaraq istifadə edilmişdir.

Meydana gəlişi və ilk illəri

Şeyxülislamlığın dini bir vəzifə halına gəlməsi isə Osmanlıların dövrünə təsadüf edir. Osmanlılarda şeyxülislamlığın quruluş tarixi və bu vəzifəyə ilk dəfə kimin gətirilməsi ilə bağlı fərqli iddialar var. Uzun illər Bursa qazısı olan Molla Fənarinin 1425-ci ildə Bursa müftiliyinə gətirilməsi, əsasən Osmanlılarda müftilik və şeyxülislamlığın başlanğıcı olaraq qəbul edilir. Ancaq bunu XVI əsrdə bütün elm sahəsini təmsil və idarə edən şeyxülislamlıq qurumu ilə eyniləşdirmək mümkün deyil. Əslində şeyxülislam ünvanı İstanbul müftisi üçün istifadə edilən bir ünvan idi və XVI əsrin əvvəllərində dövlətin daxilində aparılan yenidən təşkilatlanma ilə bürokratik bir reformasiya keçirmişdir. XVII əsrdə şeyxülislamların siyasi nüfuzu daha da artmış, daha sonralar qurum olaraq durmadan böyüyərək XIX əsrdəki islahatların ardından hökumət kabinetlərinə daxil olmağa başlamışdır.

XV əsrdə Molla Fənari, Fəxrəddin Əcəmi, Molla Əbdülkərim, Molla Hüsrəv, Molla Gürani kimi alimlər II MuradFateh Sultan Mehmed dönəmlərində müftilik rütbəsinə gətirilmişdir. Ancaq dövrün yazılı mənbələrində bunlardan heç biri şeyxülislam olaraq anılmamışdır. Yalnız Fateh Sultan Mehmedin təşkilat qanunnaməsində şeyxülislamın üləmanın rəisi olması ilə bağlı yazılan bölümlə bu ünvan rəsmi mahiyyət qazanmışdır.

İnkişaf dövrü

XVI əsrin əvvəllərində Zənbilli Əli Əfəndinin II BəyazidYavuz Sultan Səlim səltənətlərindəki 23 illik (1503-1526) şeyxülislamlığı bu rütbə üçün vəzifə və öhdəliklər baxımından dönüm nöqtəsi olmuşdur. Bu istiqamətdə mühüm addımların atıldığı bu dövrdə şeyxülislamlara bəzi əlavə məsuliyyətlər verilmişdir. Məsələn, II Bəyazidin İstanbulda inşa etdirdiyi mədrəsədə şeyxülislamların dərs verməsi şərt qoyulmuş, mədrəsənin daxil olduğu Bəyazid külliyəsinə ümumi nəzarət də onlara verilmişdir. Bu dövrdə şeyxülislamlığın önə çıxmasında əlbəttə ki, Zənbilli Əli Əfəndinin şəxsi keyfiyyətləri də mühüm rol oynamışdır. Belə ki, onun Yavuz Sultan Səlimin aldığı bəzi qərarlara etiraz etməsi və sultanların həm dünyəvi, həm də dini məsələlərinə yön verilməsinin şeyxülislamların vəzifəsi olduğunu bildirməsi gələcək illərdə bu rütbənin ön plana çıxacağına işarə edir. Zənbilli Əli Əfəndidən sonra şeyxülislamlığa gətirilən KamalpaşazadəSədi Çələbi vəzifə müddətləri əsnasında verdikləri fətvalar və aldıqları qərarlarla bu vəzifənin dövlət nəznindəki nüfuzunu daha da artırmışdır. Fikirləri, məsələlərə baxışı və xarakteri səbəbilə haqqında ciddi müzakirələr aparılan ilk şeyxülislam isə şübhəsiz Çivizadə Muhiddin Əfəndidir. Onun ənənə halını almış sistemə müxalif olaraq aldığı fətvalar vəzifədən alınmasına yol açmışdır. Onun İbn əl-Ərəbi, Mövlanə Cəlaləddin Rumi kimi İslam dünyasının ən tanınmış şəxsiyyətlərini ciddi şəkildə tənqid etməsi və pulun vəqf edilməsi məsələsinə qarşı çıxması üləma zümrəsində güclü qarşıdurmalara, başda Əbusuud Əfəndi olmaqla bir çox alimlə fikir ayrılığına düşməsinə səbəb olmuşdur. Hətta Rumeli qazəsgəri olan Əbusuud Əfəndi fikirlərinə qarşı olduğu şeyxülislamın bu məsələlərə dair fətvalarından bəzilərini divan məclisinə təqdim edərək bu mübahisəni dövlət məsələsi halına çevirmişdir. Bütün bu hadisələri yaxından izləyən dövrün padşahı Sultan Süleyman Qanuni isə üləmaların və vəzirlərin toplanmasını və bu məsələnin həll edilməsini əmr etdi. Nəticədə Çivizadə Muhiddin Əfəndi təqsirli qəbul edilmiş, beləcə Çivizadə vəzifədən alınan ilk Osmanlı şeyxülislamı olmuşdur. Əbusuud Əfəndinin şeyxülislamlığı əsnasında bu quruma bəzi bürokratik dəyişikliklər edilmiş, onun 23 il davam edən şeyxülislamlığı bu qurumda dərin izlər buraxmışdır. Şeyxülislam olaraq təsdiq etmədiyi qərarlara “Nâ-meşrû nesneye emr-i sultânî olmaz” (“Qanuni olmayan şeylər sultan əmriylə olmaz”) deyərək qarşı çıxmış, buna baxmayaraq yazdığı fətvalarda və aldığı qərarlarda dövlətin təməl prinsiplərinə riayət etmişdir. Beləcə, şeyxülislamlığın siyasi gücü ön plana çıxmışdır.

XVI əsrin ortalarında inzibati vəzifələri artan şeyxülislamlar əsrin sonlarında dövlətin siyasi həyatında sədrəzəmlərlə bərabər rol oynamağa başlamışdır. XVII əsrdə dövlət təşkilatında yaranan dəyişiklik və zəiflik, elm sahəsinə, eləcə də onun başındakı şeyxülislamlığa təsir etmişdir. Şeyxülislam Xocazadə Mehmed Əfəndi üləma iyerarxiyasını qorumağa çalışmış, bu istiqamətdə vəzirlərlə ziddiyyət yaranmışdır. Ordu mənsublarının iqtidarda söz sahibi olduğu, sultanların taxtdan devrildiyi bu dönəmlərdə şeyxülislamların vəziyyəti də dəyişməyə başladı. Ədirnə hadisələri (1703)Patrona Xəlil üsyanlarında (1730) şeyxülislamların siyasətə qarışması bu qurumun önəmli həcmdə nüfuz itirməsinə səbəb olmuşdur. XIX əsrdə yeniçəri ocağının ləğvindən sonra şeyxülislamın və üləma zümrəsinin gücü azalmağa başlamış, Tənzimat dönəmi və ikinci məşrutiyyətin ardından bu vəziyyət daha açıq hal almışdır.

Təyinat məsələsi

Osmanlı tarixi boyunca şeyxülislamların təyinatı sultanla sədrəzəmə bağlı bir məsələ olmuşdur. Elm sahəsinin sabit inkişaf keçirdiyi XVI əsrdə şeyxülislamların təyini, müəyyən bir təhsil və təcrübəyə xas olan üləmalar arasından sədrəzəmin təklifi və sultanın təsdiqi ilə baş tuturdu. Bu dönəmdə Rumeli qazəsgərlərinin şeyxülislamlığa gətirilməsi adət halını almışdır. Daha öncəki dönəmlərdə isə tanınmış bir alimin qazəsgərlikdən, qazılıqdan, hətta müdərrislikdən müftiliyə yüksəlməsi müşahidə edilmişdir. Belə ki, Molla Fənari müdərrisBursa qazısı ikən, Fəxrəddin Əcəmi isə Ədirnədə müdərris ikən müftiliyə gətirilmişdir. Zənbilli Əli Əfəndi müdərrislikdən azad edilməsinin ardından, daha öncə qazəsgər olan Kamalpaşazadə isə müdərrislikdən birbaşa şeyxülislamlığa təyin edilmişdir. Rumeli qazəsgərliyindən birbaşa şeyxülislamlığa təyin edilən ilk şəxs isə Əbusuud Əfəndidir. Bundan sonra Rumeli qazəsgərliyindən şeyxülislamlığa keçid ənənə halını almışdır.

Qurumun 5 əsrlik tarixi boyunca 131 müfti və şeyxülislam xidmət etmişdir. Bunlar arasında ən uzun müddət vəzifədə qalan Əbusuud Əfəndi (29 il), ən qısası isə Məmikzadə Mustafa Əfəndidir (13 saat). XVI əsrin sonlarından etibarən bəzi alimlər bu vəzifəyə bir neçə dəfə gəlməyə başladılar. Bunun ən tipik nümunəsi isə 1599-1608-ci illərdə 4 dəfə şeyxülislam olan Hacı Sunullah Əfəndidir. Dürrizadə Mustafa Əfəndi də təcrübəsi və nüfuzu sayəsində 1756-1774-cü illərdə 3 dəfə bu vəzifəyə təyin edilmişdir. Öncəki zamanlarda ömür boyu verilən bu rütbə, XVII əsrdən etibarən şeyxülislamlar tez-tez dəyişdirilməyə başlanmışdır. Onların vəzifədən alınmaları isə üsyana bilavasitə qarışma və ya tərəf tutma, sədrəzəmlə uyuşmazlıq, təyinat məsələlərinə qarışma, siyasi çəkişmə, iqtisadi və siyasi məsələlərdə müxalifət aparma, yaşlılıq və ya xəstəlik səbəblərinə əsaslandırılmışdır. Şeyxülislamların vəzifədən alınması onlara baş çavuş vasitəsilə bildirilirdi. Ancaq Başmaqçızadə Əli ƏfəndiDürrizadə Mustafa Əfəndi nümunəsində olduğu kimi, sultanın dəyər verdiyi bəzi şeyxülislamlara bu xəbər rəisülküttab tərəfindən bildirilmişdir. Ənənəyə görə, üləma zümrəsindən olanlara verilən ən böyük cəza vəzifədən alınma və sürgün edilmədir. Bununla yanaşı Osmanlı tarixində bəzi istisna hallar müşahidə edilmişdir. Ahizadə Hüseyn, Xocazadə MəsudSeyid Feyzullah Əfəndi törətdikləri fəsadlıqlar və siyasətə qarışmaları səbəb göstərilərək ölümlə cəzalandırılmışdır.

Gəlirləri

Dövlət iyerarxiyasında şeyxülislamlar gəliri ən yüksək olanlar arasında yer alırlar. XVI əsrin sonlarından etibarən maaşla birlikdə, arpalıq deyilən iqta torpaqlarının verilməsinə də başlanılmış, ilk arpalıq məhz Bostanzadə Mehmed Əfəndiyə verilmişdir. Bununla bağlı verilən fərmanda Bostanzadəyə 50 min axcalıq arpalıq verildiyi qeyd edilir. 1603-cü ildə şeyxülislam olan Əbülməyamin Mustafa Əfəndiyə indiki şimali Makedoniya ərazisindən 60 min axcalıq arpalıq verilmiş, 1604-cü ildə isə 600 axca təqaüdlə vəzifədən alınmışdır. Vəzifədən alınan şeyxülislama maaş və ya arpalıq şəklində ödəmə verilir, ölümündən sonra bunun bir qismi ailəsinə, geri qalanı isə xəzinəyə təhvil verilirdi. Vəzifədən alınan şeyxülislamlar, onlara verilən arpalıqlara şəxsən getməmiş, bunun yerinə naiblərini göndərmişdir. Buna baxmayaraq bəzi zamanlar bu qərara ciddi nəzarət edilmişdir. Belə ki, Həmidizadə Mustafa Əfəndi verdiyi fətvayla sabiq şeyxülislamları arpalıq olaraq aldıqları əyalətlərə məcburi şəkildə göndərmiş, bu vəziyyət üləma arasında narazılıqlara və Həmidizadənin vəzifədən alınmasına yol açmışdır.

Bürokratiyada yeri

Şeyxülislamın protokol və iyerarxiyadakı yerini göstərməsi baxımından Fateh qanunnaməsi ilk rəsmi sənəd olaraq qəbul edilir. Burada şeyxülislamın üləmanın rəisi olduğu və sədrəzəmin şeyxülislama, eləcə də sultanın müəllimlərinə təşrifat sırasında özündən öndə yer verməli olduğu qeyd edilir. XVI əsr sədrəzəmlərindən Lütfi Paşanın yazdığı “Asəfnamə” əsərində sədrəzəmlərin QurbanRamazan bayramlarında və ya xəstəlik halında şeyxülislamı ziyarət etməli olduğu, sultanın müəllimlərinin protokolda şeyxülislamlardan daha üstün olduğu ifadə edilir. Sədrəzəmlərin şeyxülislamları ziyarəti, ilk dəfə 1584-cü ildə sədrəzəm Özdəmiroğlu Osman Paşanın III Muradın əmriylə Çivizadə Mehmed Əfəndini ziyarətiylə başlamış, sonrakı illərdə bu ənənə halını almışdır. Osmanlı bürokratiyasında, demək olar ki, bütün yüksək vəzifələrə tədbiq edilən payə sistemi (namizəd göstərmə) yalnız sədarət və şeyxülislamlığa aid edilməmişdir. İstisna hal kimi Qaraçələbizadə Əbdüləziz Əfəndi 1649-cu ildə Rumeli qazəsgəri ikən yazdığı əsəri IV Mehmedə təqdim etmiş, əsəri bəyənən sultan tərəfindən şeyxülislamlıq payəsi ilə təltif edilmişdir. Sultanın müəllimi əgər şeyxülislamlığa təyin edilirsə, “camiur-riyasəteyn” ünvanı alırdı. Xoca Sadəttin, Seyid FeyzullahHəsən Fəhmi Əfəndi bu ünvanla anılmışdır. Bəyəfəndi ünvanı isə adətən paşa nəvəsi olanlara verilirdi. İvazpaşazadə İbrahim, Arif Hikmət, Əhməd Muxtar, Pirizadə SahibDürrizadə Abdullah Əfəndi bu ünvandan istifadə etmişdir.

Fətvalar adətən fətva əminləri tərəfindən yazılır, cavab bölümləri isə şeyxülislam tərəfindən yazılaraq şəxsən imzalanırdı. Dürri Mehmed Əfəndi 1736-cı ildə iflic keçirməsinin ardından fətvaları imzalamaqda çətinlik çəkmiş, bu səbəblə I Mahmud hazırlanan sənədləri möhürlə təsdiqləməsi üçün xüsusi icazə vermişdir. İmza yerinə möhür istifadə edən başqa şeyxülislamlar da olmuşdur.

Şeyxülislamlar başlarına üləmaya xas olan ağ dolama başlıq taxır, bunlar arasından seyid olanlar bu başlığa yaşıl tül dolayırdılar. Mərasim geyimi olaraq isə samur kürklə bəzədilən və “fərveyi bəyza” adlanan ağ xələt geyinilirdi. Vəzifəyə yeni gətirilən şeyxülislamlar saraya çağırılır, təyinatla bağlı məlumat verilir və mərasimlə “fərveyi bəyza” deyilən mərasim geyimi geyindirilirdi. Bayramzadə Zəkəriya Əfəndinin şeyxülislamlığa təyini üçün tərtib olunan mərasimi detallı şəkildə qeyd edən tarixçi Saloniki, mərasim geyimli 10 çavuşun şeyxülislamı evindən alaraq divanxanaya gətirdiyini yazır. Dürrizadə Ataullah Əfəndi 1783-cü ildə saraya dəvət edilərək sədrəzəm Xəlil Həmid Paşanın da iştirak etdiyi mərasimlə şeyxülislamlığa yüksəldi. Rumeli hisarı yaxınlığındakı köşkü uzaq olduğu üçün təbrik mərasimi keçmiş şeyxülislamlardan Şərif Əfəndinin Fatehdəki köşkündə keçirildi. Şeyxülislamların vəfatı zamanı xüsusi bir mərasim keçirilir, cənazə namazları adətən Fateh məscidində qılınırdı.

Şeyxülislamların ən təməl vəzifəsi onlara verilən dini, siyasi və dünyəvi məsələlərlə bağlı suallara hənəfi məzhəbinə uyğun fətva verməkdir. Bundan başqa şeyxülislamların saray çevrilişlərini dəstəkləyən fətvalar verdiyi də görülmüşdür. Sultan İbrahimin taxtdan devrilməsi əsnasında şeyxülislam Əbdürrəhim Əfəndi yeniçərilərin və üləmanın dəstəyini alaraq öncə sultanın devrilməsi, daha sonra isə qətlə yetirilməsi üçün fətva yazmış, üstəlik edam əsnasında da cəlladın yanında şəxsən dayanmışdır. Son dönəmdə Sultan ƏbdüləzizV Muradın devrilməsi üçün şeyxülislam Xeyrullah Əfəndinin verdiyi 2 fətva və şeyxülislam Ziyaəddin Əfəndinin II Əbdülhəmidlə bağlı verdiyi fətvalar gücü əlində tutan siyasi qrupların şeyxülislamlığı əlində oyuncağa çevirdiyinin açıq sübutudur. Birinci Dünya müharibəsi üçün verilən 5 fətva, Sultan Vahidəddinin devrilməsi üçün verilən fətva və Milli Mübarizə əleyhinə Dürrizadə Abdullah Bəyəfəndinin fətvası bu baxımdan görülən son nümunələrdir.

Şeyxülislamlara xüsusilə hökumət kabinetlərinə üzv olduqları son illərdə bəzi əlavə vəzifələr də verilmişdir. Sədrəzəm Kürəkən Fərid Paşanın ilk Paris səyahəti əsnasında Mustafa Sabri Əfəndi, ikinci səyahətində isə Dürrizadə Abdullah Bəyəfəndi sədarət vəkili olmuşdur.

Şeyxülislamlıq, Cümhuriyyətin quruluş illərində Türkiyə Böyük Millət Məclisi tərəfindən öncə Əvkaf Nəzarətinə çevrilmiş, 1924-cü ildə xilafətin ləğvindən sonra isə Diyanət işləri rəisliyinə tabe edilmişdir.

  1. Molla Şəmsəddin Fənari (1424 - 1430)
  2. Molla Fəxrəddin Əcəmi (1430 - 1460)
  3. Molla Hüsrəv (1460 - 1480)
  4. Molla Gürani (1480 - 1488)
  5. Molla Əbdülkərim (1488 - 1495)
  6. Ələddin Çələbi (1495 - 1496)
  7. Əfdalzadə Həmidəddin (1496 - 1503)
  8. Zənbilli Əli Əfəndi (1503 - 1526)
  9. İbn-i Kamal Əfəndi (1526 - 1534)
  10. Sadullah Sədi Əfəndi (1534 - 1539)
  11. Çivizadə Muhiddin Mehmed Əfəndi (1539 - 1542)
  12. Əbdülqədir Həmidi Çələbi (1542 - 1543)
  13. Fənarizadə Muhiddin Çələbi (1543 - 1545)
  14. Əbu Suud Əfəndi (1545 - 1574)
  15. Kürəkən Həmid Əfəndi (1574 - 1577)
  16. Qazızadə Əhməd Şəmsəddin Əfəndi (1577 - 1580)
  17. Malulzadə Mehmed Əfəndi (1580 - 1582)
  18. Çivizadə Hacı Mehmed Əfəndi (1582 - 1587)
  19. Əbdülqədir Əfəndi (1587 - 1589)
  20. Bostanzadə Mehmed Əfəndi (1589 - 1592) (birinci dəfə)
  21. Bayramzadə Zəkəriya Əfəndi (1592 - 1593)
  22. Bostanzadə Mehmed Əfəndi (1593 - 1598) (ikinci dəfə)
  23. Xoca Sadəttin Əfəndi (1598 - 1599)
  24. Hacı Mustafa Sunullah Əfəndi (1599 - 1601) (birinci dəfə)
  25. Xocazadə Mehmed Əfəndi (1601 - 1603) (birinci dəfə)
  26. Hacı Mustafa Sunullah Əfəndi (1603) (ikinci dəfə)
  27. Əbülməyamin Mustafa Əfəndi (1603 - 1604) (birinci dəfə)
  28. Hacı Mustafa Sunullah Əfəndi (1604 - 1606) (üçüncü dəfə)
  29. Əbülməyamin Mustafa Əfəndi (1606) (ikinci dəfə)
  30. Hacı Mustafa Sunullah Əfəndi (1606 - 1608) (dördüncü dəfə)
  31. Xocazadə Mehmed Əfəndi (1608 - 1615) (ikinci dəfə)
  32. Xocazadə Əsad Əfəndi (1615 - 1622) (birinci dəfə)
  33. Zəkəriyazadə Yəhya Əfəndi (1622 - 1623) (birinci dəfə)
  34. Xocazadə Əsad Əfəndi (1623 - 1625) (ikinci dəfə)
  35. Zəkəriyazadə Yəhya Əfəndi (1625 - 1632) (ikinci dəfə)
  36. Ahizadə Hüseyn Əfəndi (1632 - 1634)
  37. Zəkəriyazadə Yəhya Əfəndi (1634 - 1644) (üçüncü dəfə)
  38. Əbu Səid Mehmed Əfəndi (1644 - 1646) (birinci dəfə)
  39. Muid Əhməd Əfəndi (1646 - 1647)
  40. Əbdürrəhim Əfəndi (1647 - 1649)
  41. Bahai Mehmed Əfəndi (1649 - 1651) (birinci dəfə)
  42. Qaraçələbizadə Əbdüləziz Əfəndi (1651)
  43. Əbu Səid Mehmed Əfəndi (1651 - 1652) (ikinci dəfə)
  44. Bahai Mehmed Əfəndi (1652 - 1654) (ikinci dəfə)
  45. Əbu Səid Mehmed Əfəndi (1654 - 1655) (üçüncü dəfə)
  46. Hüsamzadə Əbdürrəhman Əfəndi (1655 - 1656)
  47. Məmikzadə Mustafa Əfəndi (1656)
  48. Xocazadə Məsud Əfəndi (1656)
  49. Hənəfi Mehmed Əfəndi (1656)
  50. Balizadə Mustafa Əfəndi (1656 - 1657)
  51. Bolevi Mustafa Əfəndi (1657 - 1659)
  52. Əsir Mehmed Əfəndi (1659 - 1662)
  53. Sunizadə Seyid Mehmed Əmin Əfəndi (1662)
  54. Minkarizadə Yəhya Əfəndi (1662 - 1674)
  55. Çatalcalı Əli Əfəndi (1674 - 1686) (birinci dəfə)
  56. Ankaralı Mehmed Əmin Əfəndi (1686 - 1687)
  57. Dabbaqzadə Mehmed Əfəndi (1687 - 1688) (birinci dəfə)
  58. Seyid Feyzullah Əfəndi (1688) (birinci dəfə)
  59. Dabbaqzadə Mehmed Əfəndi (1688 - 1690) (ikinci dəfə)
  60. Əbusəidzadə Feyzullah Əfəndi (1690 - 1692) (birinci dəfə)
  61. Çatalcalı Əli Əfəndi (1692) (ikinci dəfə)
  62. Əbusəidzadə Feyzullah Əfəndi (1692 - 1694) (ikinci dəfə)
  63. Sədrəddinzadə Sadiq Mehmed Əfəndi (1694 - 1695) (birinci dəfə)
  64. İmam Mehmed Əfəndi (1695) (birinci dəfə)
  65. Seyid Feyzullah Əfəndi (1695 - 1703) (ikinci dəfə)
  66. Başmaqçızadə Əli Əfəndi (1703) (birinci dəfə)
  67. İmam Mehmed Əfəndi (1703 - 1704) (ikinci dəfə)
  68. Başmaqçızadə Əli Əfəndi (1704 - 1707) (ikinci dəfə)
  69. Sədrəddinzadə Sadiq Mehmed Əfəndi (1707 - 1708) (ikinci dəfə)
  70. Əbəzadə Abdullah Əfəndi (1708 - 1710) (birinci dəfə)
  71. Başmaqçızadə Əli Əfəndi (1710 - 1712) (üçüncü dəfə)
  72. Əbəzadə Abdullah Əfəndi (1712 - 1713) (ikinci dəfə)
  73. Mehmed Ataullah Əfəndi (1713)
  74. İmam Mahmud Əfəndi (1713 - 1714)
  75. Mirzə Mustafa Əfəndi (1714 - 1715)
  76. Mentəşzadə Əbdürrəhim Əfəndi (1715 - 1716)
  77. Əbu İshaq İsmayıl Əfəndi (1716 - 1718)
  78. Yenişəhərli Abdullah Əfəndi (1718 - 1730)
  79. Mirzəzadə Şeyx Mehmed Əfəndi (1730 - 1731)
  80. Başmaqçızadə Abdullah Əfəndi (1731 - 1732)
  81. Kürəkənzadə Əhməd Əfəndi (1732 - 1733)
  82. Əbuishaqzadə İshaq Əfəndi (1733 - 1734)
  83. Dürri Mehmed Əfəndi (1734 - 1736)
  84. Feyzullahzadə Mustafa Əfəndi (1736 - 1745)
  85. Pirizadə Mehmed Sahib Əfəndi (1745 - 1746)
  86. Həyatizadə Mehmed Əmin Əfəndi (1746)
  87. Seyid Mehmed Zeynalabdin Əfəndi (1746 - 1748)
  88. Əbuishaqzadə Əsad Əfəndi (1748 - 1749)
  89. Xəlilzadə Mehmed Səid Əfəndi (1749 - 1750)
  90. Seyid Murtuz Əfəndi (1750 - 1755)
  91. Abdullah Vassaf Əfəndi (1755)
  92. Kürəkənzadə Feyzullah Əfəndi (1755 - 1756) (birinci dəfə)
  93. Dürrizadə Mustafa Əfəndi (1756 - 1757) (birinci dəfə)
  94. Kürəkənzadə Feyzullah Əfəndi (1757 - 1758) (ikinci dəfə)
  95. Mehmed Saleh Əfəndi (1758 - 1759)
  96. Çələbizadə İsmayıl Asım Əfəndi (1759 - 1760)
  97. Vəliüddin Əfəndi (1760 - 1761) (birinci dəfə)
  98. Əbubəkrzadə Əhməd Əfəndi (1761 - 1762)
  99. Dürrizadə Mustafa Əfəndi (1762 - 1767) (ikinci dəfə)
  100. Vəliüddin Əfəndi (1767 - 1768) (ikinci dəfə)
  101. Pirizadə Osman Sahib Əfəndi (1768 - 1770)
  102. Mirzəzadə Seyid Mehmed Səid Əfəndi (1770 - 1773)
  103. Seyid Mehmed Şərif Əfəndi (1773 - 1774)
  104. Dürrizadə Mustafa Əfəndi (1774) (üçüncü dəfə)
  105. İvazpaşazadə İbrahim Bəyəfəndi (1774 - 1775) (birinci dəfə)
  106. Salehzadə Mehmed Əmin Əfəndi (1775 - 1776)
  107. Vassafzadə Əsad Əfəndi (1776 - 1778)
  108. Mehmed Şərif Əfəndi (1778 - 1782) (birinci dəfə)
  109. Seyid İbrahim Əfəndi (1782 - 1783)
  110. Dürrizadə Mehmed Ataullah Əfəndi (1783 - 1785)
  111. İvazpaşazadə İbrahim Bəyəfəndi (1785) (ikinci dəfə)
  112. Ərəbzadə Əhməd Ataullah Əfəndi (1785)
  113. Dürrizadə Mehmed Arif Əfəndi (1785 - 1786) (birinci dəfə)
  114. Müftizadə Əhməd Əfəndi (1786 - 1787)
  115. Məkkəyi Mehmed Əfəndi (1787 - 1788) (birinci dəfə)
  116. Mehmed Kamil Əfəndi (1788 - 1789)
  117. Mehmed Şərif Əfəndi (1789) (ikinci dəfə)
  118. Həmidizadə Mustafa Əfəndi (1789 - 1791)
  119. Seyid Yəhya Tofiq Əfəndi (1791)
  120. Məkkəyi Mehmed Əfəndi (1791 - 1792) (ikinci dəfə)
  121. Dürrizadə Mehmed Arif Əfəndi (1792 - 1798) (ikinci dəfə)
  122. Mustafa Aşir Əfəndi (1798 - 1800)
  123. Samanizadə Ömər Hülusi Əfəndi (1800 - 1803) (birinci dəfə)
  124. Salehzadə Əhməd Əsad Əfəndi (1803 - 1806) (birinci dəfə)
  125. Şərifzadə Ataullah Mehmed Əfəndi (1806 - 1807) (birinci dəfə)
  126. Samanizadə Ömər Hülusi Əfəndi (1807) (ikinci dəfə)
  127. Şərifzadə Ataullah Mehmed Əfəndi (1807 - 1808) (ikinci dəfə)
  128. Ərəbzadə Mehmed Arif Əfəndi (1808)
  129. Salehzadə Əhməd Əsad Əfəndi (1808) (ikinci dəfə)
  130. Dürrizadə Abdullah Əfəndi (1808 - 1810) (birinci dəfə)
  131. Samanizadə Ömər Hülusi Əfəndi (1810 - 1812) (üçüncü dəfə)
  132. Dürrizadə Abdullah Əfəndi (1812 - 1815) (ikinci dəfə)
  133. Mehmed Zeynalabdin Əfəndi (1815 - 1818)
  134. Məkkəyizadə Mustafa Asım Əfəndi (1818 - 1819) (birinci dəfə)
  135. Çərkəz Xəlil Əfəndi (1819 - 1821)
  136. Yasinzadə Əbdülvəhab Əfəndi (1821 - 1822) (birinci dəfə)
  137. Əhməd Rəşid Əfəndi (1822 - 1823)
  138. Məkkəyizadə Mustafa Asım Əfəndi (1823 - 1825) (ikinci dəfə)
  139. Qazızadə Mehmed Tahir Əfəndi (1825 - 1828)
  140. Yasinzadə Əbdülvəhab Əfəndi (1828 - 1833) (ikinci dəfə)
  141. Məkkəyizadə Mustafa Asım Əfəndi (1833 - 1846) (üçüncü dəfə)
  142. Əhməd Arif Hikmət Əfəndi (1846 - 1854)
  143. Məşrəfzadə Mehmed Arif Əfəndi (1854 - 1858)
  144. Mehmed Sadəttin Əfəndi (1858 - 1863)
  145. Atıfzadə Hüsaməttin Əfəndi (1863 - 1866)
  146. Mehmed Rafiq Əfəndi (1866 - 1868)
  147. Həsən Fəhmi Əfəndi (1868 - 1871)
  148. Əhməd Muxtar Əfəndi (1871 - 1872) (birinci dəfə)
  149. Turşucuzadə Əhməd Muxtar Əfəndi (1872 - 1874)
  150. Həsən Xeyrullah Əfəndi (1874) (birinci dəfə)
  151. Həsən Fəhmi Əfəndi (1874 - 1876)
  152. Həsən Xeyrullah Əfəndi (1876 - 1877) (ikinci dəfə)
  153. Qara Xəlil Əfəndi (1877 - 1878)
  154. Əhməd Muxtar Əfəndi (1878) (ikinci dəfə)
  155. Üryanizadə Əhməd Əsad Əfəndi (1878 - 1889)
  156. Bodrumlu Ömər Lütfi Əfəndi (1889 - 1891)
  157. Mehmed Cəmaləddin Əfəndi (1891 - 1909) (birinci dəfə)
  158. Mehmed Ziyayəddin Əfəndi (şeyxülislam) (1909)
  159. Mehmed Sahib Əfəndi (1909)
  160. Çələbizadə Hüseyn Əfəndi (1910)
  161. Musa Kazım Əfəndi (1910 - 1911) (birinci dəfə)
  162. Əbdürrəhman Nəsib Əfəndi (1911 - 1912)
  163. Mehmed Cəmaləddin Əfəndi (1912 - 1913) (ikinci dəfə)
  164. Mehmed Əsad Əfəndi (1913 - 1914)
  165. Ürgüplü Mustafa Əfəndi (1914 - 1916)
  166. Musa Kazım Əfəndi (1916 - 1918) (ikinci dəfə)
  167. Ömər Xülusi Əfəndi (1918)
  168. Heydərizadə İbrahim Əfəndi (1918 - 1919) (birinci dəfə)
  169. Mustafa Səbri Əfəndi (1919)
  170. Heydərizadə İbrahim Əfəndi (1919 - 1920) (ikinci dəfə)
  171. Dürrizadə Abdullah Əfəndi (1920)
  172. Mədəni Məhmət Nuri (1920 - 1922)
  • Mecdî, Şekāik Tercümesi, s. 284-286.
  • Selânikî, Târih (İpşirli), I, 322-323.
  • Peçuylu İbrâhim, Târih, II, 486-487.
  • Hezârfen Hüseyin Efendi, Telhîsü’l-beyân fî Kavânîn-i Âl-i Osmân (haz. Sevim İlgürel), Ankara 1998, s. 197-201.
  • Devhatü’l-meşâyih, tür.yer.
  • Cevdet, Târih, XII, 148-150.
  • İlmiyye Salnâmesi.
  • Uzunçarşılı, İlmiye Teşkilâtı, s. 173-214.
  • Danişmend, Kronoloji2, V, 109-168.
  • Abdülkadir Altunsu, Osmanlı Şeyhülislâmları, Ankara 1972.
  • a.mlf., “S̲h̲ayk̲h̲ al-Islām”, EI2 (İng.), IX, 400-402.
  • Murat Akgündüz, XIX. Asır Başlarına Kadar Osmanlı Devletinde Şeyhülislâmlık, İstanbul 2002.
  • a.mlf., “Klasik Dönem Osmanlı Devlet Teşkilâtında Şeyhülislâmlık”, Türkler (nşr. Hasan Celal Güzel v.dğr.), Ankara 2002, IX, 847-854.
  • Ahmet Cihan, Reform Çağında Osmanlı İlmiyye Sınıfı, İstanbul 2004.
  • Esra Yakut, Şeyhülislamlık: Yenileşme Döneminde Devlet ve Din, İstanbul 2005.
  • Osman Özkul, Gelenek ve Modernite Arasında Osmanlı Ulemâsı, İstanbul 2005, tür.yer.
  • Bilgin Aydın v.dğr., Şeyhülislâmlık (Bâb-ı Meşihat) Arşivi Defter Kataloğu, İstanbul 2006.
  • İlhami Yurdakul, Osmanlı İlmiye Merkez Teşkilatı’nda Reform (1826-1876), İstanbul 2008, tür.yer.
  • a.mlf., “Şeyhülislamlık Makamı”, EAÜİFD, sy. 5 (1982), s. 197-218.
  • J. H. Kramers, “Şeyh-ül-İslâm”, İA, XI, 485-489.
  1. Ekrem Kaydu, “Osmanlı Devletinde Şeyhülislamlık Müessesesinin Ortaya Çıkışı”, İİFD, sy. 2 (1977), s. 201-209.
  2. R. W. Bulliet, “The Shaikh al-Islām and the Evolution of Islamic Society”, St.I, XXXV (1972), s. 53-68.
  3. M. M. Pixley, “Erken Osmanlı Tarihinde Şeyhülislam’ın Gelişimi ve Rolü” (trc. Nuri Çevikel), Türkiye Günlüğü, sy. 60, Ankara 2000, s. 99-106.
  4. Fâtih Sultan Mehmed, Kānûnnâme-i Âl-i Osman (nşr. Abdülkadir Özcan), İstanbul 2003, s. 5, 22.
  5. Zahit Aksu, Le Šayḫ al-Islam Abū’s-Suʿūd et ses fatwās en droit pénale (doktora tezi, 1971), Faculté des Lettres et des Sciences Humaines de Paris.
  6. M. C. Zilfi, Dindarlık Siyaseti, Osmanlı Uleması, Klasik Dönem Sonrası (trc. Mehmet Faruk Özçınar), İstanbul 2008.
  7. Teşrîfât-ı Kadîme, tür.yer.
  8. Lutfi Paşa, Âsafnâme (nşr. Mübahat S. Kütükoğlu), İstanbul 1991, s. 17.
  9. R. C. Repp, The Müfti of Istanbul: A Study in the Development of the Ottoman Learned Hierarchy, London 1986.
  10. İhsan Süreyya Sırma, L’institution et les biographies des shah al-Islâm sous le règne du Sultan Abdülhamid II (1876-1909) (doktora tezi, 1973), Université des Sciences Humanaines de Strasbourg.

Osmanlı şeyxülislamları
osmanlı, şeyxülislamları, osmanlı, şeyxülislamı, osmanlı, türkcəsi, شيخ, الإسلام, osmanlı, imperiyasında, dini, hüquqi, işləri, yürüdən, dövlət, xadimi, mündəricat, etimologiyası, osmanlı, dönəmi, meydana, gəlişi, illəri, inkişaf, dövrü, təyinat, məsələsi, gəl. Osmanli seyxulislamlari Dil Izle Redakte Osmanli seyxulislami Osmanli turkcesi شيخ الإسلام Osmanli imperiyasinda dini ve huquqi isleri yuruden dovlet xadimi Mundericat 1 Etimologiyasi 2 Osmanli donemi 2 1 Meydana gelisi ve ilk illeri 2 2 Inkisaf dovru 2 3 Teyinat meselesi 2 4 Gelirleri 2 5 Burokratiyada yeri 3 Vezife ve ohdelikleri 4 Osmanli seyxulislamlarinin siyahisi 5 Menbe 6 IstinadlarEtimologiyasi RedakteLugetlerde yasli kimse reis bilgin menasini veren seyx ve Islam sozlerinden ibaret seyxulislam ifadesi Islam dunyasinda onde gelen ulema ve sufilere verilen bir seref unvani olaraq X esrin ikinci yarisinda meydana gelmis daha sonra alimlerin en boyuyu reisi menasini qazanaraq bir rutbe halini almisdir XI esrde Xorasandaki safilerin basindaki alimlere seyxulislam unvani verilirdi Zamanla bu ifade genis istifade edilmeye baslanmis Memluklerde din xadimlerine verilen seref unvanina cevrilmisdir Iranda ise seyxulislamliq Osmanlilarda oldugu kimi resmi bir mahiyyet qazanmis Sefeviler doneminde dini mehkemenin reisine verilen bir unvan olaraq istifade edilmisdir Osmanli donemi RedakteMeydana gelisi ve ilk illeri Redakte Seyxulislamligin dini bir vezife halina gelmesi ise Osmanlilarin dovrune tesaduf edir Osmanlilarda seyxulislamligin qurulus tarixi ve bu vezifeye ilk defe kimin getirilmesi ile bagli ferqli iddialar var Uzun iller Bursa qazisi olan Molla Fenarinin 1425 ci ilde Bursa muftiliyine getirilmesi esasen Osmanlilarda muftilik ve seyxulislamligin baslangici olaraq qebul edilir 1 Ancaq bunu XVI esrde butun elm sahesini temsil ve idare eden seyxulislamliq qurumu ile eynilesdirmek mumkun deyil Eslinde seyxulislam unvani Istanbul muftisi ucun istifade edilen bir unvan idi ve XVI esrin evvellerinde dovletin daxilinde aparilan yeniden teskilatlanma ile burokratik bir reformasiya kecirmisdir XVII esrde seyxulislamlarin siyasi nufuzu daha da artmis daha sonralar qurum olaraq durmadan boyuyerek XIX esrdeki islahatlarin ardindan hokumet kabinetlerine daxil olmaga baslamisdir 1 2 XV esrde Molla Fenari Fexreddin Ecemi Molla Ebdulkerim Molla Husrev Molla Gurani kimi alimler II Murad ve Fateh Sultan Mehmed donemlerinde muftilik rutbesine getirilmisdir 3 Ancaq dovrun yazili menbelerinde bunlardan hec biri seyxulislam olaraq anilmamisdir Yalniz Fateh Sultan Mehmedin teskilat qanunnamesinde seyxulislamin ulemanin reisi olmasi ile bagli yazilan bolumle bu unvan resmi mahiyyet qazanmisdir 1 4 Inkisaf dovru Redakte XVI esrin evvellerinde Zenbilli Eli Efendinin II Beyazid ve Yavuz Sultan Selim seltenetlerindeki 23 illik 1503 1526 seyxulislamligi bu rutbe ucun vezife ve ohdelikler baximindan donum noqtesi olmusdur Bu istiqametde muhum addimlarin atildigi bu dovrde seyxulislamlara bezi elave mesuliyyetler verilmisdir Meselen II Beyazidin Istanbulda insa etdirdiyi medresede seyxulislamlarin ders vermesi sert qoyulmus medresenin daxil oldugu Beyazid kulliyesine umumi nezaret de onlara verilmisdir Bu dovrde seyxulislamligin one cixmasinda elbette ki Zenbilli Eli Efendinin sexsi keyfiyyetleri de muhum rol oynamisdir Bele ki onun Yavuz Sultan Selimin aldigi bezi qerarlara etiraz etmesi ve sultanlarin hem dunyevi hem de dini meselelerine yon verilmesinin seyxulislamlarin vezifesi oldugunu bildirmesi gelecek illerde bu rutbenin on plana cixacagina isare edir Zenbilli Eli Efendiden sonra seyxulislamliga getirilen Kamalpasazade ve Sedi Celebi vezife muddetleri esnasinda verdikleri fetvalar ve aldiqlari qerarlarla bu vezifenin dovlet neznindeki nufuzunu daha da artirmisdir Fikirleri meselelere baxisi ve xarakteri sebebile haqqinda ciddi muzakireler aparilan ilk seyxulislam ise subhesiz Civizade Muhiddin Efendidir Onun enene halini almis sisteme muxalif olaraq aldigi fetvalar vezifeden alinmasina yol acmisdir Onun Ibn el Erebi Movlane Celaleddin Rumi kimi Islam dunyasinin en taninmis sexsiyyetlerini ciddi sekilde tenqid etmesi ve pulun veqf edilmesi meselesine qarsi cixmasi ulema zumresinde guclu qarsidurmalara basda Ebusuud Efendi olmaqla bir cox alimle fikir ayriligina dusmesine sebeb olmusdur Hetta Rumeli qazesgeri olan Ebusuud Efendi fikirlerine qarsi oldugu seyxulislamin bu meselelere dair fetvalarindan bezilerini divan meclisine teqdim ederek bu mubahiseni dovlet meselesi halina cevirmisdir Butun bu hadiseleri yaxindan izleyen dovrun padsahi Sultan Suleyman Qanuni ise ulemalarin ve vezirlerin toplanmasini ve bu meselenin hell edilmesini emr etdi Neticede Civizade Muhiddin Efendi teqsirli qebul edilmis belece Civizade vezifeden alinan ilk Osmanli seyxulislami olmusdur Ebusuud Efendinin seyxulislamligi esnasinda bu quruma bezi burokratik deyisiklikler edilmis onun 23 il davam eden seyxulislamligi bu qurumda derin izler buraxmisdir Seyxulislam olaraq tesdiq etmediyi qerarlara Na mesru nesneye emr i sultani olmaz Qanuni olmayan seyler sultan emriyle olmaz deyerek qarsi cixmis buna baxmayaraq yazdigi fetvalarda ve aldigi qerarlarda dovletin temel prinsiplerine riayet etmisdir Belece seyxulislamligin siyasi gucu on plana cixmisdir 5 XVI esrin ortalarinda inzibati vezifeleri artan seyxulislamlar esrin sonlarinda dovletin siyasi heyatinda sedrezemlerle beraber rol oynamaga baslamisdir XVII esrde dovlet teskilatinda yaranan deyisiklik ve zeiflik elm sahesine elece de onun basindaki seyxulislamliga tesir etmisdir Seyxulislam Xocazade Mehmed Efendi ulema iyerarxiyasini qorumaga calismis bu istiqametde vezirlerle ziddiyyet yaranmisdir Ordu mensublarinin iqtidarda soz sahibi oldugu sultanlarin taxtdan devrildiyi bu donemlerde seyxulislamlarin veziyyeti de deyismeye basladi Edirne hadiseleri 1703 ve Patrona Xelil usyanlarinda 1730 seyxulislamlarin siyasete qarismasi bu qurumun onemli hecmde nufuz itirmesine sebeb olmusdur XIX esrde yeniceri ocaginin legvinden sonra seyxulislamin ve ulema zumresinin gucu azalmaga baslamis Tenzimat donemi ve ikinci mesrutiyyetin ardindan bu veziyyet daha aciq hal almisdir 6 Teyinat meselesi Redakte Osmanli tarixi boyunca seyxulislamlarin teyinati sultanla sedrezeme bagli bir mesele olmusdur Elm sahesinin sabit inkisaf kecirdiyi XVI esrde seyxulislamlarin teyini mueyyen bir tehsil ve tecrubeye xas olan ulemalar arasindan sedrezemin teklifi ve sultanin tesdiqi ile bas tuturdu Bu donemde Rumeli qazesgerlerinin seyxulislamliga getirilmesi adet halini almisdir Daha onceki donemlerde ise taninmis bir alimin qazesgerlikden qaziliqdan hetta muderrislikden muftiliye yukselmesi musahide edilmisdir Bele ki Molla Fenari muderris ve Bursa qazisi iken Fexreddin Ecemi ise Edirnede muderris iken muftiliye getirilmisdir Zenbilli Eli Efendi muderrislikden azad edilmesinin ardindan daha once qazesger olan Kamalpasazade ise muderrislikden birbasa seyxulislamliga teyin edilmisdir Rumeli qazesgerliyinden birbasa seyxulislamliga teyin edilen ilk sexs ise Ebusuud Efendidir 5 Bundan sonra Rumeli qazesgerliyinden seyxulislamliga kecid enene halini almisdir Qurumun 5 esrlik tarixi boyunca 131 mufti ve seyxulislam xidmet etmisdir Bunlar arasinda en uzun muddet vezifede qalan Ebusuud Efendi 29 il en qisasi ise Memikzade Mustafa Efendidir 13 saat XVI esrin sonlarindan etibaren bezi alimler bu vezifeye bir nece defe gelmeye basladilar Bunun en tipik numunesi ise 1599 1608 ci illerde 4 defe seyxulislam olan Haci Sunullah Efendidir Durrizade Mustafa Efendi de tecrubesi ve nufuzu sayesinde 1756 1774 cu illerde 3 defe bu vezifeye teyin edilmisdir Onceki zamanlarda omur boyu verilen bu rutbe XVII esrden etibaren seyxulislamlar tez tez deyisdirilmeye baslanmisdir Onlarin vezifeden alinmalari ise usyana bilavasite qarisma ve ya teref tutma sedrezemle uyusmazliq teyinat meselelerine qarisma siyasi cekisme iqtisadi ve siyasi meselelerde muxalifet aparma yasliliq ve ya xestelik sebeblerine esaslandirilmisdir Seyxulislamlarin vezifeden alinmasi onlara bas cavus vasitesile bildirilirdi Ancaq Basmaqcizade Eli Efendi ve Durrizade Mustafa Efendi numunesinde oldugu kimi sultanin deyer verdiyi bezi seyxulislamlara bu xeber reisulkuttab terefinden bildirilmisdir Eneneye gore ulema zumresinden olanlara verilen en boyuk ceza vezifeden alinma ve surgun edilmedir Bununla yanasi Osmanli tarixinde bezi istisna hallar musahide edilmisdir Ahizade Huseyn Xocazade Mesud ve Seyid Feyzullah Efendi toretdikleri fesadliqlar ve siyasete qarismalari sebeb gosterilerek olumle cezalandirilmisdir Gelirleri Redakte Dovlet iyerarxiyasinda seyxulislamlar geliri en yuksek olanlar arasinda yer alirlar XVI esrin sonlarindan etibaren maasla birlikde arpaliq deyilen iqta torpaqlarinin verilmesine de baslanilmis ilk arpaliq mehz Bostanzade Mehmed Efendiye verilmisdir Bununla bagli verilen fermanda Bostanzadeye 50 min axcaliq arpaliq verildiyi qeyd edilir 1603 cu ilde seyxulislam olan Ebulmeyamin Mustafa Efendiye indiki simali Makedoniya erazisinden 60 min axcaliq arpaliq verilmis 1604 cu ilde ise 600 axca teqaudle vezifeden alinmisdir Vezifeden alinan seyxulislama maas ve ya arpaliq seklinde odeme verilir olumunden sonra bunun bir qismi ailesine geri qalani ise xezineye tehvil verilirdi Vezifeden alinan seyxulislamlar onlara verilen arpaliqlara sexsen getmemis bunun yerine naiblerini gondermisdir Buna baxmayaraq bezi zamanlar bu qerara ciddi nezaret edilmisdir Bele ki Hemidizade Mustafa Efendi verdiyi fetvayla sabiq seyxulislamlari arpaliq olaraq aldiqlari eyaletlere mecburi sekilde gondermis bu veziyyet ulema arasinda naraziliqlara ve Hemidizadenin vezifeden alinmasina yol acmisdir Burokratiyada yeri Redakte Seyxulislamin protokol ve iyerarxiyadaki yerini gostermesi baximindan Fateh qanunnamesi ilk resmi sened olaraq qebul edilir 4 Burada seyxulislamin ulemanin reisi oldugu ve sedrezemin seyxulislama elece de sultanin muellimlerine tesrifat sirasinda ozunden onde yer vermeli oldugu qeyd edilir 7 XVI esr sedrezemlerinden Lutfi Pasanin yazdigi Asefname eserinde sedrezemlerin Qurban ve Ramazan bayramlarinda ve ya xestelik halinda seyxulislami ziyaret etmeli oldugu sultanin muellimlerinin protokolda seyxulislamlardan daha ustun oldugu ifade edilir 8 Sedrezemlerin seyxulislamlari ziyareti ilk defe 1584 cu ilde sedrezem Ozdemiroglu Osman Pasanin III Muradin emriyle Civizade Mehmed Efendini ziyaretiyle baslamis sonraki illerde bu enene halini almisdir Osmanli burokratiyasinda demek olar ki butun yuksek vezifelere tedbiq edilen paye sistemi namized gosterme yalniz sedaret ve seyxulislamliga aid edilmemisdir Istisna hal kimi Qaracelebizade Ebduleziz Efendi 1649 cu ilde Rumeli qazesgeri iken yazdigi eseri IV Mehmede teqdim etmis eseri beyenen sultan terefinden seyxulislamliq payesi ile teltif edilmisdir Sultanin muellimi eger seyxulislamliga teyin edilirse camiur riyaseteyn unvani alirdi Xoca Sadettin Seyid Feyzullah ve Hesen Fehmi Efendi bu unvanla anilmisdir Beyefendi unvani ise adeten pasa nevesi olanlara verilirdi Ivazpasazade Ibrahim Arif Hikmet Ehmed Muxtar Pirizade Sahib ve Durrizade Abdullah Efendi bu unvandan istifade etmisdir 9 Fetvalar adeten fetva eminleri terefinden yazilir cavab bolumleri ise seyxulislam terefinden yazilaraq sexsen imzalanirdi Durri Mehmed Efendi 1736 ci ilde iflic kecirmesinin ardindan fetvalari imzalamaqda cetinlik cekmis bu sebeble I Mahmud hazirlanan senedleri mohurle tesdiqlemesi ucun xususi icaze vermisdir Imza yerine mohur istifade eden basqa seyxulislamlar da olmusdur Seyxulislamlar baslarina ulemaya xas olan ag dolama basliq taxir bunlar arasindan seyid olanlar bu basliga yasil tul dolayirdilar Merasim geyimi olaraq ise samur kurkle bezedilen ve ferveyi beyza adlanan ag xelet geyinilirdi Vezifeye yeni getirilen seyxulislamlar saraya cagirilir teyinatla bagli melumat verilir ve merasimle ferveyi beyza deyilen merasim geyimi geyindirilirdi Bayramzade Zekeriya Efendinin seyxulislamliga teyini ucun tertib olunan merasimi detalli sekilde qeyd eden tarixci Saloniki merasim geyimli 10 cavusun seyxulislami evinden alaraq divanxanaya getirdiyini yazir Durrizade Ataullah Efendi 1783 cu ilde saraya devet edilerek sedrezem Xelil Hemid Pasanin da istirak etdiyi merasimle seyxulislamliga yukseldi Rumeli hisari yaxinligindaki kosku uzaq oldugu ucun tebrik merasimi kecmis seyxulislamlardan Serif Efendinin Fatehdeki koskunde kecirildi Seyxulislamlarin vefati zamani xususi bir merasim kecirilir cenaze namazlari adeten Fateh mescidinde qilinirdi Vezife ve ohdelikleri RedakteSeyxulislamlarin en temel vezifesi onlara verilen dini siyasi ve dunyevi meselelerle bagli suallara henefi mezhebine uygun fetva vermekdir Bundan basqa seyxulislamlarin saray cevrilislerini destekleyen fetvalar verdiyi de gorulmusdur Sultan Ibrahimin taxtdan devrilmesi esnasinda seyxulislam Ebdurrehim Efendi yenicerilerin ve ulemanin desteyini alaraq once sultanin devrilmesi daha sonra ise qetle yetirilmesi ucun fetva yazmis ustelik edam esnasinda da celladin yaninda sexsen dayanmisdir Son donemde Sultan Ebduleziz ve V Muradin devrilmesi ucun seyxulislam Xeyrullah Efendinin verdiyi 2 fetva ve seyxulislam Ziyaeddin Efendinin II Ebdulhemidle bagli verdiyi fetvalar gucu elinde tutan siyasi qruplarin seyxulislamligi elinde oyuncaga cevirdiyinin aciq subutudur 10 Birinci Dunya muharibesi ucun verilen 5 fetva Sultan Vahideddinin devrilmesi ucun verilen fetva ve Milli Mubarize eleyhine Durrizade Abdullah Beyefendinin fetvasi bu baximdan gorulen son numunelerdir Seyxulislamlara xususile hokumet kabinetlerine uzv olduqlari son illerde bezi elave vezifeler de verilmisdir 2 Sedrezem Kureken Ferid Pasanin ilk Paris seyaheti esnasinda Mustafa Sabri Efendi ikinci seyahetinde ise Durrizade Abdullah Beyefendi sedaret vekili olmusdur Seyxulislamliq Cumhuriyyetin qurulus illerinde Turkiye Boyuk Millet Meclisi terefinden once Evkaf Nezaretine cevrilmis 1924 cu ilde xilafetin legvinden sonra ise Diyanet isleri reisliyine tabe edilmisdir Osmanli seyxulislamlarinin siyahisi RedakteMolla Semseddin Fenari 1424 1430 Molla Fexreddin Ecemi 1430 1460 Molla Husrev 1460 1480 Molla Gurani 1480 1488 Molla Ebdulkerim 1488 1495 Eleddin Celebi 1495 1496 Efdalzade Hemideddin 1496 1503 Zenbilli Eli Efendi 1503 1526 Ibn i Kamal Efendi 1526 1534 Sadullah Sedi Efendi 1534 1539 Civizade Muhiddin Mehmed Efendi 1539 1542 Ebdulqedir Hemidi Celebi 1542 1543 Fenarizade Muhiddin Celebi 1543 1545 Ebu Suud Efendi 1545 1574 Kureken Hemid Efendi 1574 1577 Qazizade Ehmed Semseddin Efendi 1577 1580 Malulzade Mehmed Efendi 1580 1582 Civizade Haci Mehmed Efendi 1582 1587 Ebdulqedir Efendi 1587 1589 Bostanzade Mehmed Efendi 1589 1592 birinci defe Bayramzade Zekeriya Efendi 1592 1593 Bostanzade Mehmed Efendi 1593 1598 ikinci defe Xoca Sadettin Efendi 1598 1599 Haci Mustafa Sunullah Efendi 1599 1601 birinci defe Xocazade Mehmed Efendi 1601 1603 birinci defe Haci Mustafa Sunullah Efendi 1603 ikinci defe Ebulmeyamin Mustafa Efendi 1603 1604 birinci defe Haci Mustafa Sunullah Efendi 1604 1606 ucuncu defe Ebulmeyamin Mustafa Efendi 1606 ikinci defe Haci Mustafa Sunullah Efendi 1606 1608 dorduncu defe Xocazade Mehmed Efendi 1608 1615 ikinci defe Xocazade Esad Efendi 1615 1622 birinci defe Zekeriyazade Yehya Efendi 1622 1623 birinci defe Xocazade Esad Efendi 1623 1625 ikinci defe Zekeriyazade Yehya Efendi 1625 1632 ikinci defe Ahizade Huseyn Efendi 1632 1634 Zekeriyazade Yehya Efendi 1634 1644 ucuncu defe Ebu Seid Mehmed Efendi 1644 1646 birinci defe Muid Ehmed Efendi 1646 1647 Ebdurrehim Efendi 1647 1649 Bahai Mehmed Efendi 1649 1651 birinci defe Qaracelebizade Ebduleziz Efendi 1651 Ebu Seid Mehmed Efendi 1651 1652 ikinci defe Bahai Mehmed Efendi 1652 1654 ikinci defe Ebu Seid Mehmed Efendi 1654 1655 ucuncu defe Husamzade Ebdurrehman Efendi 1655 1656 Memikzade Mustafa Efendi 1656 Xocazade Mesud Efendi 1656 Henefi Mehmed Efendi 1656 Balizade Mustafa Efendi 1656 1657 Bolevi Mustafa Efendi 1657 1659 Esir Mehmed Efendi 1659 1662 Sunizade Seyid Mehmed Emin Efendi 1662 Minkarizade Yehya Efendi 1662 1674 Catalcali Eli Efendi 1674 1686 birinci defe Ankarali Mehmed Emin Efendi 1686 1687 Dabbaqzade Mehmed Efendi 1687 1688 birinci defe Seyid Feyzullah Efendi 1688 birinci defe Dabbaqzade Mehmed Efendi 1688 1690 ikinci defe Ebuseidzade Feyzullah Efendi 1690 1692 birinci defe Catalcali Eli Efendi 1692 ikinci defe Ebuseidzade Feyzullah Efendi 1692 1694 ikinci defe Sedreddinzade Sadiq Mehmed Efendi 1694 1695 birinci defe Imam Mehmed Efendi 1695 birinci defe Seyid Feyzullah Efendi 1695 1703 ikinci defe Basmaqcizade Eli Efendi 1703 birinci defe Imam Mehmed Efendi 1703 1704 ikinci defe Basmaqcizade Eli Efendi 1704 1707 ikinci defe Sedreddinzade Sadiq Mehmed Efendi 1707 1708 ikinci defe Ebezade Abdullah Efendi 1708 1710 birinci defe Basmaqcizade Eli Efendi 1710 1712 ucuncu defe Ebezade Abdullah Efendi 1712 1713 ikinci defe Mehmed Ataullah Efendi 1713 Imam Mahmud Efendi 1713 1714 Mirze Mustafa Efendi 1714 1715 Menteszade Ebdurrehim Efendi 1715 1716 Ebu Ishaq Ismayil Efendi 1716 1718 Yeniseherli Abdullah Efendi 1718 1730 Mirzezade Seyx Mehmed Efendi 1730 1731 Basmaqcizade Abdullah Efendi 1731 1732 Kurekenzade Ehmed Efendi 1732 1733 Ebuishaqzade Ishaq Efendi 1733 1734 Durri Mehmed Efendi 1734 1736 Feyzullahzade Mustafa Efendi 1736 1745 Pirizade Mehmed Sahib Efendi 1745 1746 Heyatizade Mehmed Emin Efendi 1746 Seyid Mehmed Zeynalabdin Efendi 1746 1748 Ebuishaqzade Esad Efendi 1748 1749 Xelilzade Mehmed Seid Efendi 1749 1750 Seyid Murtuz Efendi 1750 1755 Abdullah Vassaf Efendi 1755 Kurekenzade Feyzullah Efendi 1755 1756 birinci defe Durrizade Mustafa Efendi 1756 1757 birinci defe Kurekenzade Feyzullah Efendi 1757 1758 ikinci defe Mehmed Saleh Efendi 1758 1759 Celebizade Ismayil Asim Efendi 1759 1760 Veliuddin Efendi 1760 1761 birinci defe Ebubekrzade Ehmed Efendi 1761 1762 Durrizade Mustafa Efendi 1762 1767 ikinci defe Veliuddin Efendi 1767 1768 ikinci defe Pirizade Osman Sahib Efendi 1768 1770 Mirzezade Seyid Mehmed Seid Efendi 1770 1773 Seyid Mehmed Serif Efendi 1773 1774 Durrizade Mustafa Efendi 1774 ucuncu defe Ivazpasazade Ibrahim Beyefendi 1774 1775 birinci defe Salehzade Mehmed Emin Efendi 1775 1776 Vassafzade Esad Efendi 1776 1778 Mehmed Serif Efendi 1778 1782 birinci defe Seyid Ibrahim Efendi 1782 1783 Durrizade Mehmed Ataullah Efendi 1783 1785 Ivazpasazade Ibrahim Beyefendi 1785 ikinci defe Erebzade Ehmed Ataullah Efendi 1785 Durrizade Mehmed Arif Efendi 1785 1786 birinci defe Muftizade Ehmed Efendi 1786 1787 Mekkeyi Mehmed Efendi 1787 1788 birinci defe Mehmed Kamil Efendi 1788 1789 Mehmed Serif Efendi 1789 ikinci defe Hemidizade Mustafa Efendi 1789 1791 Seyid Yehya Tofiq Efendi 1791 Mekkeyi Mehmed Efendi 1791 1792 ikinci defe Durrizade Mehmed Arif Efendi 1792 1798 ikinci defe Mustafa Asir Efendi 1798 1800 Samanizade Omer Hulusi Efendi 1800 1803 birinci defe Salehzade Ehmed Esad Efendi 1803 1806 birinci defe Serifzade Ataullah Mehmed Efendi 1806 1807 birinci defe Samanizade Omer Hulusi Efendi 1807 ikinci defe Serifzade Ataullah Mehmed Efendi 1807 1808 ikinci defe Erebzade Mehmed Arif Efendi 1808 Salehzade Ehmed Esad Efendi 1808 ikinci defe Durrizade Abdullah Efendi 1808 1810 birinci defe Samanizade Omer Hulusi Efendi 1810 1812 ucuncu defe Durrizade Abdullah Efendi 1812 1815 ikinci defe Mehmed Zeynalabdin Efendi 1815 1818 Mekkeyizade Mustafa Asim Efendi 1818 1819 birinci defe Cerkez Xelil Efendi 1819 1821 Yasinzade Ebdulvehab Efendi 1821 1822 birinci defe Ehmed Resid Efendi 1822 1823 Mekkeyizade Mustafa Asim Efendi 1823 1825 ikinci defe Qazizade Mehmed Tahir Efendi 1825 1828 Yasinzade Ebdulvehab Efendi 1828 1833 ikinci defe Mekkeyizade Mustafa Asim Efendi 1833 1846 ucuncu defe Ehmed Arif Hikmet Efendi 1846 1854 Mesrefzade Mehmed Arif Efendi 1854 1858 Mehmed Sadettin Efendi 1858 1863 Atifzade Husamettin Efendi 1863 1866 Mehmed Rafiq Efendi 1866 1868 Hesen Fehmi Efendi 1868 1871 Ehmed Muxtar Efendi 1871 1872 birinci defe Tursucuzade Ehmed Muxtar Efendi 1872 1874 Hesen Xeyrullah Efendi 1874 birinci defe Hesen Fehmi Efendi 1874 1876 Hesen Xeyrullah Efendi 1876 1877 ikinci defe Qara Xelil Efendi 1877 1878 Ehmed Muxtar Efendi 1878 ikinci defe Uryanizade Ehmed Esad Efendi 1878 1889 Bodrumlu Omer Lutfi Efendi 1889 1891 Mehmed Cemaleddin Efendi 1891 1909 birinci defe Mehmed Ziyayeddin Efendi seyxulislam 1909 Mehmed Sahib Efendi 1909 Celebizade Huseyn Efendi 1910 Musa Kazim Efendi 1910 1911 birinci defe Ebdurrehman Nesib Efendi 1911 1912 Mehmed Cemaleddin Efendi 1912 1913 ikinci defe Mehmed Esad Efendi 1913 1914 Urguplu Mustafa Efendi 1914 1916 Musa Kazim Efendi 1916 1918 ikinci defe Omer Xulusi Efendi 1918 Heyderizade Ibrahim Efendi 1918 1919 birinci defe Mustafa Sebri Efendi 1919 Heyderizade Ibrahim Efendi 1919 1920 ikinci defe Durrizade Abdullah Efendi 1920 Medeni Mehmet Nuri 1920 1922 Menbe RedakteMecdi Sekaik Tercumesi s 284 286 Selaniki Tarih Ipsirli I 322 323 Pecuylu Ibrahim Tarih II 486 487 Hezarfen Huseyin Efendi Telhisu l beyan fi Kavanin i Al i Osman haz Sevim Ilgurel Ankara 1998 s 197 201 Devhatu l mesayih tur yer Cevdet Tarih XII 148 150 Ilmiyye Salnamesi Uzuncarsili Ilmiye Teskilati s 173 214 Danismend Kronoloji2 V 109 168 Abdulkadir Altunsu Osmanli Seyhulislamlari Ankara 1972 a mlf S h ayk h al Islam EI2 Ing IX 400 402 Murat Akgunduz XIX Asir Baslarina Kadar Osmanli Devletinde Seyhulislamlik Istanbul 2002 a mlf Klasik Donem Osmanli Devlet Teskilatinda Seyhulislamlik Turkler nsr Hasan Celal Guzel v dgr Ankara 2002 IX 847 854 Ahmet Cihan Reform Caginda Osmanli Ilmiyye Sinifi Istanbul 2004 Esra Yakut Seyhulislamlik Yenilesme Doneminde Devlet ve Din Istanbul 2005 Osman Ozkul Gelenek ve Modernite Arasinda Osmanli Ulemasi Istanbul 2005 tur yer Bilgin Aydin v dgr Seyhulislamlik Bab i Mesihat Arsivi Defter Katalogu Istanbul 2006 Ilhami Yurdakul Osmanli Ilmiye Merkez Teskilati nda Reform 1826 1876 Istanbul 2008 tur yer a mlf Seyhulislamlik Makami EAUIFD sy 5 1982 s 197 218 J H Kramers Seyh ul Islam IA XI 485 489 Istinadlar Redakte 1 2 3 Ekrem Kaydu Osmanli Devletinde Seyhulislamlik Muessesesinin Ortaya Cikisi IIFD sy 2 1977 s 201 209 1 2 R W Bulliet The Shaikh al Islam and the Evolution of Islamic Society St I XXXV 1972 s 53 68 M M Pixley Erken Osmanli Tarihinde Seyhulislam in Gelisimi ve Rolu trc Nuri Cevikel Turkiye Gunlugu sy 60 Ankara 2000 s 99 106 1 2 Fatih Sultan Mehmed Kanunname i Al i Osman nsr Abdulkadir Ozcan Istanbul 2003 s 5 22 1 2 Zahit Aksu Le Sayḫ al Islam Abu s Suʿud et ses fatwas en droit penale doktora tezi 1971 Faculte des Lettres et des Sciences Humaines de Paris M C Zilfi Dindarlik Siyaseti Osmanli Ulemasi Klasik Donem Sonrasi trc Mehmet Faruk Ozcinar Istanbul 2008 Tesrifat i Kadime tur yer Lutfi Pasa Asafname nsr Mubahat S Kutukoglu Istanbul 1991 s 17 R C Repp The Mufti of Istanbul A Study in the Development of the Ottoman Learned Hierarchy London 1986 Ihsan Sureyya Sirma L institution et les biographies des shah al Islam sous le regne du Sultan Abdulhamid II 1876 1909 doktora tezi 1973 Universite des Sciences Humanaines de Strasbourg Menbe https az wikipedia org w index php title Osmanli seyxulislamlari amp oldid 6073001, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.