fbpx
Wikipedia

Osman ibn Əffan

Osman ibn Əffan (ərəb.عثمان بن عفان الأموي القرشي‎‎; 574, Məkkə656, Mədinə) — 644-656-cı illərdə üçüncü Rəşidi xəlifəsi.

Osman ibn Əffan
عثمان بن عفان
Sələfi Ömər ibn Xəttab
Xələfi Əli ibn Əbu Talib
Şəxsi məlumatlar
Doğum tarixi 574 və ya575
Doğum yeri Ət-Taif
Vəfat tarixi 260..656
Vəfat yeri Mədinə
Dəfn yeri
Atası Əffan
Həyat yoldaşları (Hz. Xədicə Kübra (r.a)'ın bacısı qızları) 1) Rükəyya
2) Ümmü Gülsüm
Uşaqları Əbd Allah
Səid
Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Mündəricat

Fil hadisəsindən 6 il sonra Taifdə dünyaya gəldi. Qureyşin ən varlı tacirlərindən olan atası Əfvan cahiliyyət dövründə dünyasını dəyişdi. Anası Ərva binti Qüreyz Rəsulallahın bibisi Ümmü Hakim Bəyza binti Əbdülmüttəlibin qızıdır. Mənsub olduğu Əməvi (Üməyyə) qəbiləsinin soyu Əbdümənaf ibn Quseydə Həzrəti Peyğəmbərin nəsəbilə birləşir. Rəsuli-Əkrəmdən altı yaş kiçikdir. Gənclik dövründə atasının yanında ticarətlə məşğul olan Osman, İslamdan əvvəl Məkkənin önəmli tacirlərindən biri idi. İslami dəvətin ilk mərhələsində Əbu Bəkrin vasitəsilə Rəsulallahın yanına gedərək müsəlman oldu və ilk on müsəlman arasında yer aldı. Əşrafdan olması səbəbilə İslamı qəbul etməsi Qureyş qəbiləsi içində əks-səda doğurdu. Əmisi Həkəm ibn Əbül-As onu bağlayıb, dinindən dönənə qədər azad etməyəcəyini dedikdə ona şiddətlə qarşı çıxdı. Qərarlı olduğunu görüb əl-qolunu açmaq məcburiyyətində qalan əmisindən sonra anası da çox çalışdı, lakin onu dinindən döndərə bilmədi. Osman qısa bir müddət sonra Hz. Peyğəmbərin qızı Ruqəyyə ilə evləndi. İslamın beşinci ilində (615) xanımı ilə birlikdə ilk karvanda yer alaraq Həbəşistana hicrət etdi. Həbəşistanda doğulan və hicrətin dördüncü ilində (625) vəfat edən oğlu Abdullah səbəbilə ona Əbu Abdullah künyəsi verildi. Bir il sonra Həbəşistandan Məkkəyə qayıtdı və ardınca da Mədinəyə hicrət etdi.

İslamı qəbul etdikdən sonra əvvəlcə Hz. Peyğəmbərin qızı Ruqiyyə ilə evlənmiş, 624-cü il (hicrətin ikinci ili) onun vəfatından sonra Hz. Peyğəmbərin digər qızı Ümmü Gülsüm ilə evlənmişdir. İslami mənbələrə görə bu evlilikdən sonra ona Zunnu-reyn yəni, “İki nur sahibi” ləqəbi verilmişdir. Həyat yoldaşı Ruqiyyənin xəstələnməsi ilə əlaqədar olaraq hicrətin ikinci ilində baş verən Bədr döyüşündə iştirak etməsə də, digər döyüşlərdə iştirak etmişdir.

Rəsuli-Əkrəmin vəhy katiblərindən olan Osman, Əbu Bəkrin xəlifəlik etdiyi dövrdə də onun katibi olmuş və müşavir vəzifəsini icra etmişdir. Onun Ömər ibn Xəttabı xəlifə təyin etməsi xüsusunda müsbət rəy ortaya qoymuşdur. Ömər ibn Xəttabın məsləhətçiləri arasında yer almışdır. Onun Suriya səfərinə çıxmasına və Misirin fəthinə icazə verməsinə müxalifət etdiyi halda, fəth edilən ərazilərin fatehlər arasında bölünməyərək fey olaraq sahiblərində qalması fikrini dəstəkləmişdi.

Hz. Peyğəmbərin vəfatından sonra Xülafəyi-Raşidin olaraq adlandırılan dövr bir çox cəhətdən önəm daşımaqdadır. Hər nə qədər dörd xəlifənin öz dövrlərindəki hadisələr ayrı-ayrı dəyərləndirildiyi zaman hər biri fərqli cəhətlərdən önə çıxsa da, Osmanın xəlifəlik dövrü bunların içərisində ayrı bir önəmə sahibdir. Çünki bi dövrdə baş verən hadisələr və bu hadisələr nəticəsində Osmanın öldürülməsi İslam cəmiyyətinin formalaşmasında nisbətən daha təsirli olmuş və hətta bəzi sahələrdəki təsirləri günümüzə qədər gəlib çatmışdır. Bu baxımdan bu dövrdə baş verən hadisələrlə əlaqədar mənbələrin diqqətlə araşdırılması həm bu dövrün, həm də İslam tarixinin sonrakı mərhələlərinin daha yaxşı anlaşılmasını həyata keçirəcəkdir.

İslamın ikinci xəlifəsi olan Ömər ibn Xəttab 644-cü ildə Mədinə şəhərində sui-qəsdə məruz qaldı. Xəlifə ağır vəziyyətdə yaralanmışdı və uzun müddət həyatda qalması mümkün görünmürdü. Bu səbəbdən də Mədinə xalqından bir qrup insan ona müraciət edərək özündən sonra xəlifə təyin etməsi xüsusunda istəklərini “Ey möminlərin əmiri! Kaş ki, özündən sonra xəlifə təyin etmiş olsaydın” deyə dilə gətirdilər. Belə bir təklifin qarşılığını yerinə yetirmək Ömər üçün çox çətin bir seçim idi. Hər nə qədər Əbu Bəkrin xəlifə seçilməsində aktiv rol oynamış olsa da, bu məsələ əvvəlki ilə qiyas edilməyəcək qədər çətin idi. “Belə məlum olur ki, xəlifə öz dövründə baş verən hadisələrdən və sosial durumun dəyişməsindən yola çıxaraq cəmiyyətin artıq əvvəlki kimi rahat şəkildə idarə edilə bilməyəcəyini anlamış, özündən sonra xəlifə olacaq insanın daha çətin şərtlər altında vəzifəni icra edəcəyini hiss etmiş, bu səbəbdən də hər hansısa bir kəsi təyin etməkdən, daha doğrusu bu işin məsuliyyətini tək başına boynuna götürməkdən yayınmışdır.

Ömər ibn Xəttab Məscidi-Nəbəvidə ağır vəziyyətdə yaralandığı zaman aşəreyi-mübəşşərədən həyatda olan əmisi oğlu və bacanağı Səid ibn Zeyd xaric altı nəfəri (Osman, Əli, Əbdürrəhman ibn Ovf, Səd ibn Əbu Vəqqas, Təlhə ibn Übeydullah, Zübeyr ibn Əvvam) üç gün içində aralarından bir nəfəri xəlifə seçmək üzrə vəzifələndirmişdi. Ömər ibn Xəttabın vəfatından əvvəl başlayan, lakin onun ikinci əmrilə ölümündən sonraya təxirə salınan toplantı Təlhə ibn Übeydullahın Mədinə xaricində olması səbəbilə beş nəfərlə başladı. Müzakirələrin əvvəlində Əbdürrəhman ibn Ovf, aralarından bir nəfərin xəlifəlik haqqından çəkilərək ən çox istənilən şəxsi xəlifə seçmək üzrə hakimlik etməsi təklifini irəli sürdü. Digər namizədlərin qəbul etmədiyi bu vəzifəni özü yerinə yetirdi və onların təsdiq etməsilə işə başladı. Şura üzvlərinin hər birilə uzun-uzun görüşlər keçirdi. Bundan başqa Mədinədə olan mühacir və ənsardan yüksək mənsəbə sahib olanları, həcc ziyarəti dönüşü ora baş çəkən valilər, komandirlər və şəhər kənarından gələn qəbilə rəislərilə görüşdü. Üç gün davam edən bu görüşlərin ardınca dördüncü gün sübh namazından sonra qərarını açıqlamaq üçün xalqı Məscidi-Nəbəvidə topladı. İlk öncə Əli ibn Əbu Talibi, ardınca isə Osman ibn Əfvanı çağıraraq ikisindən də Allahın kitabına və rəsulunun sünnəsinə tabe olacaqlarına, eləcə də ilk iki xəlifənin siyasətini davam etdirəcəklərinə dair təminat istədi. Əlinin “gücümün və elmimin yetdiyi qədər” şəklində cavab verməsinə qarşılıq olaraq Osmanın tərəddüdsüz cavabından sonra Osman ibn Əfvanı xəlifə elan etdiyini açıqlayaraq ona beyət etdi. Daha sonra Əli və məsciddə olan digər insanlar da beyət etdilər.

Dörd xəlifənin seçilmə modellərindən ən maraqlısı üçüncü xəlifənin seçilməsi prosesidir. Osmanın seçilməsi zamanı tam olaraq məsləhət şurasının təyin edildiyinin şahidi oluruq. Bu şura üç gün ərzində məsləhətləşdikdən sonra üçüncü xəlifəni seçdi. Ömər ibn Xəttab bütün ümmətin dəstəklədiyi ədaləti ilə şöhrət tapmışdı. O, fikirləri ümumi olaraq qəbul olunan bəsirətli bir insan idi. O sui-qəsdə məruz qaldıqda, xalqın öz yerinə xəlifə təyin etməsini istəməsindən, onun təyin edəcəyi xəlifə namizədini təsdiqləyəcəyindən anlaya bilərik. Əgər belə bir şeyi edərək yerinə başqa birini təyin etsəydi, cəmiyyət tərəfindən qəbul ediləcəkdi. Onsuzda onun xəlifə namizədi olaraq təklif etdiyi altı nəfərə də etiraz edilməmişdi. Lakin edəcəyi ən xırda bir xətanın, çox böyük yanlışlıqlara səbəb olacağını, nümunə ola biləcəyini bildiyinə görə təyinetmə məsələsində çox diqqətli hərəkət etdi və bu mövzuda: “Yerimə xəlifə təyin etməzsəm ki, məndən xeyirlisi – Hz. Muhəmməd – təyin etmədi, təyin edərsəm ki, məndən xeyirlisi – Əbu Bəkr – təyin etdi” – deyərək bu iki üsula da yaxın durmadı və tamamilə yeni bir üsul ortaya qoydu. Ömər əshabın: “öz yerinə oğlunu təyin et” təklifini qətiyyətlə qəbul etmədi. Beləcə xilafətin səltənətə çevrilməsinə əngəl oldu. Cəmiyyət oğlunu qəbul etsə də, Ömər ibn Xəttab, bunun səltənətə çevriləcəyindən narahat olaraq oğlunun xəlifə olmasına mane oldu. Cəmiyyətin dəstəyini almış altı nəfərin adlarını sayaraq xəlifənin bunların arasından seçilməsini irəli sürdü. Bunlar Əbdürrəhman ibn Ovf, Əli ibn Əbu Talib, Osman ibn Əfvan, Təlhə ibn Ubeydullah, Zübeyr ibn Əvvam, Səd ibn Əbu Vəqqas idi. Bunlar Hz. Peyğəmbərin onlardan razı olaraq öldüyü şəxslər idi. Ömər bu şəxsləri seçmə səbəbi olaraq: “Hz. Peyğəmbərlə döyüşməyənləri seçdim” şəklində açıqlamışdı. Bu seçim önəmli idi. Ömər ictimai vəziyyəti düşünərək bu altı nəfəri müəyyənləşdirmişdi. Bu mövqeyindən ötrü cəmiyyət tərəfindən heç bir narazılıq görmədi. Cəmiyyətin narazı olmaması qorxduqlarına görə deyil, bu şəxslərə razı olduqlarına görə idi.

Osmаnın bu tərzdə xəlifə seçilməsi o günə qədər görünməyən bir hаdisə idi. Bildiyiniz kimi, bəni Sаidə eyvаnı аltındа (mühаcir və ənsаr) Əbu Bəkri xəlifə seçdi, Öməri isə Əbu Bəkr məktub yаzаrаq xəlifə təyin etmişdir. Belə yаzırlаr ki, Osmаn Əbu Bəkrin yаzdığı məktubu müsəlmаnlаrın toplаndığı yerə аpаrıb dedi ki, bu məktubdа аdı yаzılmış Ömərlə beyət edəcəksiniz və onlаr dа qəbul etdilər. Lаkin аltı nəfərdən ibаrət şurа bir növ vəkаlət xаrаkteri dаşıyırdı. Bu şurа hər hаnsı bir nəfəri seçməli, müsəlmаn icmаsı dа nаçаr onu qəbul etməliydi. Osmаnın xəlifə seçilməsi də bir dəstə səhаbələrin (mühаcirlərin) аrаsındа yаlnız аltı nəfərin rəyi ilə həyаtа keçdi. Görəsən niyə belə etdilər? Öz düşüncələrinə əsаsən müsəlmаnlаrın xeyrini bundа görürdülər. Mərkəzi hökumətə xələl gəlməsin deyə xilаfət məsələsi tezliklə həll edilməli idi. Lаkin əgər xəlifə şurа vаsitəsilə təyin olunmаlı idisə, görəsən şurа üzvlərinin sаyını niyə аrtırmаdılаr? Görəsən nəyə görə ənsаrdаn bu məclisdə bir nəfər də olsun belə iştirаk etməyirdi? Məgər Əbu Bəkr deməmişdi ki, ənsаr vəzirdi? Xаtırlаmаq lаzımdır ki, tаrix boyu belə oxşаr suаllаr ortаyа çıxmış və bu bаrədə çoxlu sаydа kəlаmi mübаhisələr doğurmuşdur və bəziləri də bunlаrа cаvаb vermişlər. Bir şeyi unutmаq olmаz ki, bəzi kiçik məsləhətli fikirlər bir tərəfdən müsəlmаnlаrın xeyrinə olsа belə, digər cəhətdən böyük problemlər üzə çıxаrırdı. Qeyd etmək lаzımdır ki, bu problemlər ölçülüb-biçilmədən, tələsik аtılаn аddımlаrın nəticəsi idi. Hər hаldа belə bir аddımın sonluğu bu nəticəni verməli idi.

Səhabələrin Ömər ibn Xəttaba təqdim etdiyi digər təklif isə oğlu Abdullahı öz yerinə xəlifə olaraq təyin etməsi idi. Lakin heç vaxt belə bir şeyi düşünmədiyini bildirən xəlifə, bu təklifə qarşı çıxdı və əgər müsəlmanların xəlifəsi olmaq xeyirlidirsə öz ailəsindən bir nəfərin bu vəzifəni yerinə yetirdiyini, əgər xeyirli deyilsə bir ailədən bir nəfərin qurban olmasının o ailə üçün kifayət etdiyini açıqladı. Eləcə də, bu vəzifədən günahsız bir şəkildə xilas ola bilərsə, bundan ötrü Allaha şükür edəcəyini də bildirdi.

Ömər ibn Xəttab dəfn edildikdən sonra Miqdad ibn Əsvəd Ömərin ona vermiş olduğu tapşırıq səbəbilə şura üzvlərini yenidən bir yerə topladı. Şuranın ilk toplantısı Aişə xanımın evində keçirilmişdir. Lakin ikinci toplantının beytülmalda, Aişə xanımın və ya Misvər ibn Məhrəmənin evində təşkil edildiyinə dair fərqli məlumatlar qeyd edilmişdir. Osmanın xəlifə seçilməsi və bu müddət ərzində yaşananlarla əlaqədar olaraq ən ətraflı məlumatlar Misvər ibn Məhrəmə (ö. 64/683) və Əbu Mihnəfin (ö. 157/773-74) nəql etdiyi rəvayətdə açıqlanmışdır. Misvər ibn Məhrəmənin nəql etdiyi rəvayətə görə Ömərin dəfn işləri tamamlandıqdan sonra Əbdürrəhman ibn Ovf şura üzvlərilə görüşdü və hər biri bu əsnada özləri haqqında danışdılar. Daha sonra Əbdürrəhman ibn Ovf: “Kim digərini seçmək üçün özünü bu məsələdən xaric edər?” - deyə soruşdu. Heç kimdən cavab gəlmədiyini gördükdə isə “Özümü və əmioğlumu (Səd ibn Əbu Vəqqas) bu işdən xaric edirəm” dedi. Bundan sonra şuranın digər üzvləri heç bir etiraz etmədən onun təklifini qəbul etdilər və minbərin yanında onun seçdiyi namizədi qəbul edəcəklərinə dair söz verdilər. Əbdürrəhman ibn Ovf xəlifə seçimində hakimlik vəzifəsini öz üzərinə götürdükdən sonra şura üzvlərinin hər biri ilə ayrı-ayrılıqda məsləhətləşməyə başladı. Osman və Əli ilə təkbətək görüşdü. Onların bu mövzudakı fikirlərini dinlədi. Əvvəlcə Əli ibn Əbu Talibə: “Əgər səndən başqa birinə beyət etsəm kimi seçərsən?” sualını verdi. Əli “Osman” cavabını verdi. Eyni sualı Osmana da verdikdə, o da Əlinin adını çəkdi. Daha sonra isə həm Zübeyr, həm də Sədlə görüşdü. Bu görüşlərin nəticəsi olaraq Zübeyr ibn Əvvam Osmana dəstəyini ifadə etdi. Ömərin vəfatından sonrakı məclisdə öz seçimini Əbdürrəhman ibn Ovfun öhdəsinə buraxdığını bildirən Səd ibn Əbu Vəqqas da Osmandan yana olduğunu açıqladı. Əbdürrəhman şuranın Mədinədə olan üzvləri ilə danışdıqdan sonra digər məşhur səhabələrlə, həcc ziyarətindən qayıdan və o əsnada Mədinədə olan komandirlərlə və qəbilə rəisləri ilə üç gün ərzində məsləhətləşmələr apardı. Ömərin müəyyən etdiyi vaxtın başa çatdığı günün səhəri Əbdürrəhman ibn Ovf Misvər ibn Məhrəmənin evinə gəldi və onu yuxudan oyatdı. Əbdürrəhman Misvərə: “Səni yatmış halda görürəm. Halbuki bu gecə mən heç yatmadım. Get Osmanı və Əlini bura çağır” dedi. Misvər ilk öncə kimi çağırmasını soruşduqda, “istədiyini çağıra bilərsən” cavabını aldı. Misvər də ilk olaraq Əlinin yanına getdi və Əbdürrəhmanın onu çağırdığını söylədi. Bu zaman Əli Misvərdən Əbdürrəhmanın başqa kimisə çağırıb-çağırmadığını soruşdu. Misvər Osmanı da çağırdığını bildirdi. Daha sonra Əli ilk olaraq kimi çağırdığını soruşdu. Misvər də bu mövzuda seçimi onun ixtiyarına buraxdığını bildirdi. Misvər sonra Osmanın yanına getdi və vəziyyəti izah etdi. Əli ibn Əbu Talibin soruşduğu sualları Osman da soruşdu. Hər üçü də məscidə gəldilər. Əbdürrəhman onlara: “Sizinlə və sizdən başqa insanlarla danışdım amma bu mövzuda ikinizə bərabər olan kiməsə rast gəlmədim.” dedi. Ardınca da Əliyə üzünü tutaraq xəlifə seçildiyi təqdirdə Allahın kitabı və peyğəmbərin sünnəsinə tabe olacağına və ondan əvvəlki iki xəlifənin siyasətini izləyib-izləməyəcəyini soruşdu. Əli isə elmimin və gücümün yetdiyi qədər bunlara riayət edəcəyəm cavabını verdi. Sonra bu sualı Osmana verən Əbdürrəhman, ondan soruşduqlarına riayət edəcəyi cavabını aldı. Bu söhbətdən sonra Əbdürrəhman ibn Ovf bir dəfə də məsciddə, hər kəsin qarşısında eyni sualları verərək, eyni cavabları aldı. Əbdürrəhman Osmanın əlini qaldıraraq “Ya Rəbbi şahid ol! Boynumdakı bu yükü Osmana həvalə edirəm! deyərək ona beyət etdi. Bu qərarın ardınca orada olan mədinəlilər də Osmana beyət etdilər. Əlinin tərəddüd etdiyini görən Əbdürrəhman “Sənə beyət edənlər, şübhəsiz ki, Allaha beyət etmiş olurlar. Allahın əli onların əllərinin üstündədir. Kim beyəti pozsa, ancaq öz əleyhinə pozmuş olar. Kim Allahla etdiyi əhdi yerinə yetirsə, Allah ona böyük mükafat verər!” ayəsini oxudu. Bundan sonra Əli ibn Əbu Talib insanların arasından keçdi və “Hiylə ki, nə hiylə” deyərək Osmana beyət etdi.

Əvvəldə məlum idi ki, xilаfət Əliyə, yа dа Osmаnа yetişəcək, аncаq Əməvi tаyfаsı Əlinin xəlifə olmаsınа rаzı deyildi. Şurа üzvlərindən biri olаn Əbdürrəhmаn, Osmаnlа qohum olduğunа görə onа tərəfdаr çıxdı. Dаnışıqlаr və get-gəllər bаşlаndı. Sondа Əbdürrəhmаn Əliyə belə dedi: “Əgər sənə beyət etsəm Аllаhın kitаbınа, Peyğəmbər sünnəsinə və Əbu Bəkrlə Ömərin dаvrаnışlаrınа əsаsən rəftаr edəcəyini qəbul edirsənmi?” Аydındır ki, Əli аxırıncı şərti qəbul etməmişdir. Çünki on iki il ərzində Peyğəmbər sünnəsində elə dəyişikliklər bаş vermişdi ki, onlаrlа bаrışmаq olmаzdı. Beləliklə də Əli ibn Əbu Talib Əbdürrəhmаnа belə cаvаb verdi: “Mən Аllаhın kitаbınа, Peyğəmbərin sünnəsinə və öz ictihаdımа əsаsən rəftаr edəcəyəm.” Əbdürrəhmаn bu şərti Osmаnа təklif etdikdə isə o, qəbul etdi və şurа üzvləri onu xəlifə seçdilər.

Əbu Bəkr xütbə oxumaq üçün minbərə çıxdığında Hz. Peyğəmbərimizin dayandığı pillədən bir pillə aşağıda dururdu. Ömər də xəlifə olduğu vaxt Əbu Bəkrin durduğu pillədən bir pillə aşağıda dayanırdı. Osman xəlifə olunca “Bu iş uzanacaq” deyib Peyğəmbərin çıxdığı pilləyə qalxdı. Üstəlik də cümə günü xütbə əvvəlində oxunan ilk azana bir azan da əlavə etdi.

Fəthlər nəticəsində varlanmaqla bərabər cəmiyyətdə rifahın artdığı Osmanın xəlifəlik dövrü, uğurlu keçən sükunət dövrü (644-649) və xəlifənin öldürülməsilə nəticələnən islam tarixinin ilk böyük fitnəsinin yaşandığı qarışıqlıq dövrü (650-656) olaraq iki hissəyə ayrılır. İlk altı il ərzində idarəetmədən bəzi şikayətlər edilməsi halları görünsə də, bunlar problemə çevrilməmişdir. Osmanın bu illərdə xalq tərəfindən sərtliyi ilə bilinən Ömərdən daha çox sevildiyi qeyd edilmişdir. Lakin ikinci dövrün başlanğıcından etibarən dövlətdən ciddi şikayətlər başlandı və əvvəlki mənfi hallar da bunlara əlavə olundu. Təsirləri günümüzə qədər gəlib çatan qanlı fitnə hərəkatı bu şikayətlərlə başlayaraq Osmanın öldürülməsi və ardınca da Cəməl və Siffeyn döyüşlərilə davam etdi. Mənbələr Osmanı hədəf alan və daxili müharibələr dövrünü başladan üsyanı çox ətraflı şəkildə, amma bir-birilə ziddiyyət təşkil edən və hətta içindən çıxılmayacaq bir çox rəvayətlə nəql edilmişdir. Müsəlmanların firqələrə bölünməsinin təməlini təşkil edən bu ilk fitnə eyni zamanda İslam tarixinin ən ixtilaflı məsələsi olma özəlliyini daşımaqdadır.

Osmanın xəlifə olduğu dövrdə İslam ordusunun İranın içərilərinə doğru sürətlə irəlilədiyi bilinməkdədir. Bu dövrdə İsfəhan, Həmədan, Kirman, Ərməniyyə, Gürcüstan, DağıstanAzərbaycan, Arran bölgəsilə Tiflis alınaraq İranın fəthi tamamlandı. Osman Ərdəbil mərkəz olmaqla Azərbaycanın müxtəlif şəhərlərinə hərbi birləşmələr yerləşdirdi. Digər tərəfdən isə İrana qarşı edilən səfərlər Bəhreyndən dəniz yolu ilə davam etdirildi. Bu yolla da İstəxrin ardından bölgənin digər şəhərləri müsəlmanların idarəsi altına keçdi və Bəlficistanın sahil bölgəsinə qədər genişləndi. 651-ci ildə bütün İran İslam hakimiyyəti altına daxil oldu. Hicrətin 31-ci ilindən sonra isə (652) bugünki Əfqanıstan sərhədləri içərisində olan Bəlx, Herat, Nişapur, Tus kimi önəmli şəhərlərdən ibarət Xorasanın fəthi üçün ilk addımlar atıldı və bu şəhərlər də qısa bir müddət ərzində ələ keçirildi.

Osman hicrətin 23-cü ilinin sonları və 24-cü ilinin əvvəllərində (644) xəlifə olması ilə üç önəmli məsələni üzərinə götürmüş oldu:

1) Dövlət quruluşunun tənzimlənməsi və onun inkişafı;

2) Fəthlər və Bizansın İskəndəriyyəyə hücumu;

3) İranda Rey, Həmədan və İstəxr xalqlarının, Azərbaycan və Ərməniyyə üsyanları;

İranın adları çəkilən bölgə xalqları ilə Azərbaycan və Ərməniyyə əhalisi vergiləri ödəməkdən boyun qaçıraraq üsyan təşkil etdilər. Osman həm baş verən üsyanları yatırtmaq, həm də İskəndəriyyəyə hücum edən Bizans ordusuna qarşı çıxmaq məcburiyyətində qaldı. Hər iki tərəfdə baş tutan hərbi mübarizədə də qalib gəldi. Osman dövründəki fəthlər xüsusilə iki yöndə, ŞərqdəQərbdə həyata keçirildi. Şərqdə və Qərbdə əldə edə biləcəyi və ya əldə etməsi labüd olan yerə qədər irəliləməyi bacardı. Daha da irəli gedə bilməzdi. Çünki daha çox irəli getsə belə bu müəyyən zamana qədər davam edəcəkdi və ya geri çəkilmək məcburiyyətində qalacaqdı. Fütuhat nəticəsində dövlətin sərhədləri genişləndi və ən üstün həddə çatdı. Asiyada Türkistan, Rusiya, ÇinAnadoluya, Afrikada Şimal-Qərbi Afrika (Məğrib), Avropada isə İspaniyadan PortuqaliyaFransa sərhədlərinə qədər genişləndi.

Qurani-Kərimin çoxaldılması

Ömər və Osmanın xəlifəlik dövrlərində artan fəthlərlə İslam coğrafiyasının genişlənməsi ilə xüsulilə ərəblərin xaricindəki müsəlmanlar, öz yurdlarındakı görkəmli səhabələrin səhifələri (əlyazmaları) və qirayəti ilə Quranı öyrənib oxuyurdular. Bu vəziyyət davam edərkən “ yeddi hərif ” icazəsinə və Ərəb dilinə bağlı olaraq meydana gələn tələffüz fərqliliklərini dəyərləndirməyənlər bunu əsas səbəb kimi gördülər və buna görə də ciddi mübahisələr başladı. Hətta “ mənim qirayətim sənin qirayətindən yaxşıdır” deyənlər də olurdu. İxtilafları və mübahisələri görən Osman, məsələni başda Übey ibn Kəb olmaqla məsləhətçilərinə danışdı. Sonra Xəfsənin (Hz. Muhəmməd peyğəmbərin xanımı olmuşdur) əlindəki Əbu Bəkrin əlyazmalarını ondan istəyərək çoxaltmağa və mərkəzlərə göndərməyi qərar aldı. Çoxaltma işində Zeyd ibn Sabitin topladığı heyətə tapşırıq verdi. Köməkçilərlə birlikdə sayı on ikiyə çatan heyətə Abdullah ibn Zubeyr, Səid ibn As və Əbdürrəhman ibn Haris ibn Hişam da tapşırıqlandırıldı. Xəlifə yazıda mübahisəli məsələ olanda Qurani-Kərimin nazil olduğu Qureyş qirayətini əsas götürmələrini tapşırdı. Heyətin çalışması 25-30/646-651 illər arasında tamamlandı və orijinal nüsxə alındı. Bu səy ilə çoxaldılan yeddi Quran nüsxəsi Məkkə, Kufə, Bəsrə, Şam, YəmənBəhreynə göndərildi, biri də Mədinədə saxlanıldı. Qurani-Kərimin çoxaldılmasında əsas iki məqsəd vardı. Birincisi surələrin sıralanması, ikincisi isə fərqli oxumaların qarşısını almaq.

Şurta-Polis təşkilatı

Osmanın və Əlinin dövlət başçısı olduqları dövrdə dövlət idarəsində önəmli işlər həyata keçirilməsə də, polis təşkilatı və həbsxana quruldu. Fey və maaşların ədalətli şəkildə bölüşdürülməsinə, vergilərin toplanmasına dair önəmli tədbirlər həyata keçirildi. Vilayətlər və əyalətlərin yenidən qurulmasına önəm verildi.

İslam ölkələrində şəhərlərdə, bölgələrdə təhlükəsizliyi və əsayişi qorumaq üçün qurulan təşkilata Şurta deyilir. Qədim İslam tarixi mənbələrində ilk dəfə şurta təşlikatının başçısı olan “ sahibuş-şurta ” təyin edənin Osman olduğu, Qureyşli Abdullah ibn Qunfuz Ət-Teym şurtanın başına təyin edildiyi qeyd olunur. Xəlifə Osman dövründə mərkəz Mədinədə, başqa böyük şəhərlərdə də “sahibuş-şurta” ünvanlı adamlar vəzifələndirilmişdir. Misir sahibuş-şurtası Abdullah ibn Səd, Kufə sahibuş-şurtası Abdurrəhman ibn Huneys Əl-Əsədi. Bəsrə sahibuş-şurtası isə Zeyd ibn Cəbələ idi. Şurta əsayişi qorumaq, günahkarların axtarılıb-tapılması, cəzalandırma işlərinin yerinə yetirilməsi ilə məşğul olurdu.

Məkkənin Qızıldəniz limanının yerinin dəyişdirilməsi

Şuayb limanı qədimdən bəri cahiliyyə dövründə Məkkənin sahil çıxışı (limanı) idi. Məkkəlilər 26/646-cı ildə xəlifə Osmanın yanına gəlib Məkkənin Qızıldəniz sahili limanının Şuaybdan Ciddəyə köçürülməsini istədilər. Xəlifə vəziyyəti yerində araşdırmaq üçün yanına beş-altı adam götürərək Ciddəyə getdi. Buranı çox bəyəndi. Dənizə girdi və yuyundu. Sonra da Ciddədən ayrılıb Mədinəyə getdi. Bundan sonra Şuayb yerinə Ciddə liman olaraq istifadə edildi.

Baş verən narazılıqlar

Osman xəlifəliyə keçdikdən sonra öz qəbiləsindən olan insanları dövlətdə yüksək vəzifələrə gətirdi. Onun bu addımı İslam topluluqları arasında narazılığa səbəb oldu.

Kufə

Xəlifə Osmanın dövründə ən çox vəli dəyişiyliyi Kufədə olmuşdu. Onun dövründə sıra ilə Müğirə ibn Şubə, Sad ibn Əbu Vaqqas, Valid ibn Üqbə və Səid ibn As bu şəhərdə vəli olmuşlar.

Səid ibn As sələfi Valid kimi Kufə xalqına xoş münasibətlə yanaşırdı. Şəhərin qabaqcıl adamları ilə tez-tez söhbət edər, vacib məsələlərdə istişarə (müzakirə) edirdi. Vəlinin xalqla bu formada əlaqəli olması onun özünə qarşı oldu. Bir gün vəli, şəhərin əşrəfi ilə söhbət edərkən orada olanlardan biri Kufədə geniş ərazisi olan Təlhə ibn Ubeydullahın comərdliyindən və xalqa etdiyi yaxşılıqlardan bəhs etdi. Səid də əgər o qədər torpağı olsa özünün də belə comərd davrana biləcəyini və hər kəsi rahat etdirə biləcəyini söyləyincə, yığınacaqda olan Abdürrəhman ibn Xürbeyş bu torpaqların valinin olmasını dilədiyini ifadə etdi. Kufənin qabaqda gələnləri də necə olur öz mülklərinin vəliyə aid olmasını istəyir deyərək Abdürrəhmanın üzərinə getdilər. Vəli nə qədər çalışsa da öz sarayında meydana gələn bu hadisəni qabaqlaya bilmədi. Döyülən şəxsin qohumları vəlinin adamları bizi döydü deyə sözlər söyləməyə başladılar. Abdürrəhmanın Əsəd qəbiləsindən olması səbəbi ilə, bu hadisə adı keçən qəbilə mənsublarının hamısının xəlifəyə qarşı olmasına əsas verdi.

Sələfi Valid kimi Səid də xalqla dialoq qurmaq məqsədilə tərtib etdiyi bir yığınacaq nəticəsində müşkül vəziyyətə düşdü. Kufədəki müxaliflərin də səyi ilə şəhər hər zaman hadisələrin baş verə biləcəyi vəziyyətə gəldi.

Mədinə

Dövlətin mərkəzi olan Mədinədə də idarəçilik barədə narazılıqlar ortaya çıxdı. Əvvəla bölgələrdə meydana gələn qarışıqlıqların fakturası Mədinəyə, yəni xəlifə Osmana dayanırdı. Valid ibn Üqbənin, Abdullah ibn Sədin etdikləri xəlifəyə aid edilir, onları təyin etmiş olmasına görə Osman günahlandırılırdı.

Mədinədə xəlifənin ən çox tənqid olunduğu məsələ, Əməvi ailəsinin istəklərini yerinə yetirməsi və dövlət siyasətini onların istəyinə görə təyin etməsidir. Bəni Üməyyə qabaqcılları xəlifəyə pis təkliflərdə tapılırdılar, onun şəxsiyyətindən çox öz mənfəətlərini güdürdülər. Təcrübəsiz, ehtiyatsız və həris bir kişi olan Mərvanın da Hz. Osmanın katibi olaraq təyin edilməsi və onun da xəlifəni müşkül vəziyyətə salacaq rəftarlar göstərməsi, Mədinə xalqını çox narahat etmişdir.

Axırda da üsyançılar Misir, Kufə və Bəsrədən Mədinəyə gəlib xəlifəni hakimiyyətdən kənarlaşdırmağa cəhd etdilər. Misirdən gələnlər Hz. Əlinin, Bəsrədən gələnlər Təlhənin, Kufədən gələnlər isə Zübeyrin yanına gedib, xəlifə olmalarını təklif etdilər. Amma bu şəxslərin üçü də təklifi qəbul etməyib, getmələrini istədilər. Lakin bunlar fikirlərindən dönmədilər. Bu da anarxiyaya gətirib çıxardı. Xəlifə Osmana hakimiyyətdən çəkilməyi təklif etdilər. O da razılaşmadı. Üsyançılar Osmanın evini mühasiyəyə aldılar, içəri su belə vermədilər. Hz. Əli oğullarından Hz. Həsən və Hz. Hüseyni Osmanı qorumaq üçün göndərdi, ancaq bu da kömək etmədi. Onlar evi tutub mühafizləri də yaraladılar və xanımı Nailə xəlifəni qorumaq üçün əlini qabağa verdi, barmaqları kəsildi. Bununla da müsəlmanların xəlifəsi şəhid edildi. Yaşı doxsana yaxın xəlifə cümə günü haqqın rəhmətinə qovuşdu.

Beləliklə, müsəlman aləmində daxili müharibənin əsası qoyuldu. Bundan sonra qətl edilən xəlifəyə “Açılan qapı” deyildi.

Osman ibn Əffanın zamanında Xilafət, 655-ci il

Şimali Afrikanın fəthi (648)

648-ci ildə Misir valiliyindən Əmr ibn Ası kənarlaşdıran xəlifə Osman onun yerinə süd qardaşı Abdullah ibn Səd ibn Sərəhi təyin etdi. Daha öncə 646-cı ildə Şimali Afrikaya vali təyin edilən Abdullah bəzi yerləri alaraq illik vergi bağlamışdır. Misirə vali təyin olunduqdan sonra xəlifədən icazə alaraq Şimali Afrikaya keçmiş və köməkçi qoşun istəmişdir. Buna əsasən xəlifə Osman əshabın seçilənlərindən Abdullah ibn Abbas, Abdullah ibn Zübeyr, Abdullah ibn Ömər və Abdullah ibn Əmrin olduğu ordunu Abdullah ibn Sədə köməyə göndərdi. Bərqaya gələn ordu burada Uqbə ibn Nafe ilə birləşdi. Oradan Trablusqərbə (Tripoli) gələn İslam ordusu burada Bizans valisi Qreqorsun hazırladığı ordu ilə Subeytilada qarşılaşdı. Abdullah ibn Səd əvvəlcə Qreqorsu İslama dəvət etmiş, qəbul etməsə cizyə verməyi, bunu da qəbul etməsə müharibə edəcəyini bildirmişdir. Qreqors bu təklifləri rədd etdikdə iki tərəf arasında müharibə başlamış və Bizanslı sərkərdənin ölümü ilə İslam ordusu qalib gəlmişdir. Bu qələbədən sonra Subeytila da müsəlmanlar tərəfındən fəth edilmişdir.

Anadolu ərazisinə səfər

Xəlifə Osman başında Muaviyyə, İbn Səmit və Xalid ibn Zeyd kimi səhabələrin də yer aldığı bir ordu ilə Bizansa qarşı səfərə çıxdı. Antakiya və Təsusdan keçəndə qalaların başsız olduğunu görüb SuriyaƏlcəzair əskərlərindən bir qrupunu ora yerləşdirdi və özü geri döndü. Bu səfərdə indiki Şərəfliqoçhisar şəhərinə çatdılar və ora işğal olundu.

İyad ibn Qam, daha öncə Həbib ibn Məsləməni Malatyaya göndərdi və o da bu şəhəri fəth etdi. Lakin şəhər bir müddətdən sonra itirildi. Muaviyyə Həbib ibn Məsləməni şəhərə yenidən göndərdi. Şəhər təkrar tutuldu. Sonra Muaviyə özü Malatyaya gedərək, şəhərin uyğun görülən yerlərinə Suriya, Əlcəzair və digər bölgələrdən gələn Əsəd, Qeys kimi qəbilələrdən toplanan əsgərləri yerləşdirdi.

İran torpaqlarındakı fəthlərin tamamlanması

Osmanın dövründə Təbəristan və ətrafı, Səid ibn As tərəfindən fəth edildi. Bu fəthlər zamanı Hz. Əlinin iki oğlu HəsənHüseyn, Abdullah ibn Abbas, Amr ibn As, Zübeyr ibn Avvamın da orduda olduğu bildirilir. Gürgan məliki də Səid ibn Asdan sülh istəməyə məcbur olmuş, illik 200.000 dirhəm vergi ödəməyi öhdəsinə götürmüşdür. Arxasınca Rey, Həmədan, Kirman bölgəsi, Nişapur, Tus, Mərv, Herat, Sicistan, Kabil, Bəlh və İstəxr fəth edildi. Bu şəhərlərin tutulması ilə birlikdə Bəsrə körfəzinin şərq hissələri İslam hakimiyyəti altına düşmüş oldu. Osmanın Bəsrə vəlisi qoyduğu Abdullah ibn Əmr yerinə Ziyad ibn Əbihi buraxaraq şərqə doğru irəlilədi. Onun sərkərdələri Əhnəf ibn Qeys 31/652-ci ildə, Kirman və Təbəseyn yolu ilə girdiyi Xorasandan Toharistana qədər uzanan torpaqları ələ keçirdi. Nişapuru tutdu və burada Xorasanın ilk məscidini tikdirdi. İrana qarşı edilən yürüşlər Bəhreyndən dəniz yolu ilə də edilirdi. Mərv şəhərinə qaçmağa məcbur olan Sasani şahı III Yezdəgirdin 31/651-cı ildə öldürülməsiylə Sasani imperiyası dağıldı və ərazisi İslam hakimiyyətinə keçdi.

Kiprin fəthi (653)

Suriya valisi Müaviyə ibn Əbu Süfyan xəlifə Ömərin dövründə dəniz donanması yaratmaq istəsə də Ömər buna razı olmamışdır. Xəlifə Osmanın dövründə isə onun razılığı ilə Müaviyə ibn Əbu Süfyan Suriya sərhədlərində dəniz donanması yaratdı. 648-ci ildə Osmanın dövründə Müaviyə Kipri fəth etmək üçün icazə istəmiş və Osman buna razılıq vermişdir. Müaviyə ilə Misir valisi Abdullah ibn Səd gəmiləri hazırlayıb Kipr üzərinə hərəkət etdilər. 649-cu ildə edilən bu səfərdə Kipr fəth edilməsə də illik vergi verməyə razı olmuşdur. 653-cü ildə edilən səfərdə isə müsəlmanlar Kiprlə yanaşı Radosu da ələ keçirmişlər.

Orta Asiya ərazilərinə axınlar

Bəsrə vəlisi olan Əbu Musa Əl-Əşari Osmanın xilafəti dövründə vəzifədən uzaqlaşdırıldı. Bu insan xəlifə Ömər tərəfindən vəli təyin olunmuşdu. Amma şikayətlərin ardı-arası kəsilmədikcə, xəlifə bu dövlət adamını işdən kənarlaşdırdı, yerinə Əmir oğlu Abdullahı qoydu.

Abdullah vəli olandan sonra Orta Asiyada Ömər zamanında fəth edilməyən bəzi yerlərə səfərlər etdi və Təbəristan, Gürgan və Xorasan ərazilərini tutdu. Bir yandan Abdullah ibn Amirin Kabil adlı sərkərdəsi Sicistan, Nişapur, Əsfərain kimi torpaqları almışdır.

Yelkənlər döyüşü (655)

Müsəlmanlar Bizansı Şimali Afrika, Kipr və Anadoluda sıxışdırdığından Bizans imperatoru müsəlmanların dəniz donanmasını yox etmək üçün böyük bir donanma hazırlayıb Ağ dənizə Suriya və Misir sahillərinə göndərdi. Bu donanmanın gəmilərinin sayı beş yüzdən çox olduğu və dəniz üzərində yelkən meşəsi meydana gətirdiyi üçün bu döyüşə “əs-Səvari” yəni Yelkənlər döyüşü deyilmişdir. Bizans donanmasının başında imperator Konstantin, İslam donanmasının başında isə Abdullah ibn Səd dururdu. Baş verən döyüşdə Bizans donanması məğlub olmuş və imperator yaralanmışdır.

II Bələncər döyüşü (653)

Azərbaycana ilk basqından sonra (639-cu il xəlifə Ömərin dövründə) 646-cı ildə Arrana hücum edən islam ordusuna sərkərdə Salman ibn Rəbiə başçılıq edirdi. Onun ordusu Naxçıvandan çıxaraq ŞəkiGorus istiqamətində hərəkət etdi. Arran ərazisinə daxil olub Beyləqanı fəth edən islam ordusuna yerli əhali cizyə və xərac verməyə razı oldu. Beyləqanın fəthindən sonra Bərdəyə gələn müsəlmanlar Tərtər çayı sahilində düşərgə saldılar. Bərdə əhalisi bir neçə gün müqavimət göstərsə də sonda xərac və cizyə vermək şərtilə müqavilə bağladı. Şəmkirin fəthindən sonra şərq istiqamətində hərəkət edən müsəlmanlar bir-birinin ardınca Qəbələni, Şəkini, Şirvanı, Şabranı da fəth edərək əhalini xərac və cizyə verməyə razı etdilər. Sonra Dərbəndə yetişən müsəlmanlar Xəzərlərlə üz-üzə gəldi. 653-cü ildə İslam ordusu ilə Xəzərlər arasında baş verən II Bələncər döyüşündə də müsəlmanlar məğlub oldu və sərkərdə Salman ibn Rəbiə öldürüldü.

Fəthlər nəticəsində ələ keçirilən torpaqlarda həyata keçirilən tədbirlər də araşdırılarsa, fəthlərin məqsəd və hədəfinin bilinməsi baxımından aydın olacaqdır. Fəth edilən torpaqların xalqlarına üç cəhətli döyüş hüququ tətbiq edildi. Fəth edilən torpaqların sahiblərinə “müsəlman olma, cizyə ödəmə və döyüş” şəklində üç təkliflə müraciət edildi. Əslində döyüş ənənəsi olaraq düşmənin bütün mallarının yağmalanması, qəsb edilməsi, insanların əsir götürülməsi və ya öldürülməsi dövrü kimi xarakterizə olunan həmin dövrdə bu üç təklifdən daha məqbul bir təklif ola bilməzdi. Bu şərtlərin ikincisi olan cizyə, bəlkə də iqtisadi bir hədəf olaraq göstərilə bilər. Amma İslamın yayılmasındakı ən önəmli təsirlərdən biri məhz hərbi və ya can vergisi kimi bilinən cizyə idi. Əslində cizyə dəvətin başlanğıcı hesab edilirdi. Dəvət zamanı əsl məqsəd maddi qazanc deyildi. Cizyə bəlkə də bir vasitə idi. Cizyə sayəsində təhlükəsiz şəraitdə bir yerdə yaşamaq başlayır və İslam digər din mənsublarına tanıtdırılırdı. Müharibə əsnasında isə bu qeyri-mümkün idi. Cizyəni yaşlılar, uşaqlar, qadınlar, xəstələr və rahiblər ödəmirdi. Yalnız döyüşə bilən və əli silah tutan kişilər ödəməyə məcbur idi. Orduya əsgər verənlər – Azərbaycan ərazisindəki ermənilər kimi – bu vergidən azad edilirdilər. Məcburi əsgərliklə müqayisə olunduğu zaman bu vergi çox az hesab olunurdu. Cizyə bu mənada maddi bir yük deyildi. Onsuzda cizyənin miqdarı müsəlmanlar bölgəyə gəlməmişdən əvvəl zimmilərin Bizansa ödədikləri vergidən az idi. Nisbət olaraq müsəlmanların zəkatı qədər olması, məsələnin əsasının iqtisadi olmadığını açıq şəkildə göstərməkdədir.

Osman ibn Əfvan haqqında irəli sürülən tənqidlərin başında, onun dövlətin ən önəmli idarəetmə və hərbi işlər üzrə vəzifələrə öz yaxın qohumlarını təyin etməsi gəlir. Həqiqətən də xəlifəlik vəzifəsini icra etməyə başladığı ilk vaxtlardan etibarən ailəsinin də təlqinlərilə müxtəlif səbəblərdən Misir, Kufə, Bəsrə kimi önəmli strateji əyalət valilərini vəzifədən azad edərək, onların yerinə Bəni-Üməyyədən olan şəxsləri təyin etmişdir.

Kufə valiliyi - Muğirə ibn Şöbə (Səqif), Səd ibn Əbu Vəqqas (Zöhrə-Qureyş); Bəsrə valiliyi - Əbu Musa əl-Əşari (Əşar-Yəmən); Misir valiliyi - Əmr ibn əl-As (Səhm-Qureyş); Şam valiliyi - Müaviyə ibn Əbu Süfyan (Üməyyə-Qureyş);

Dörd xəlifə dövrünün fəthləri İslam tarixinin ən əhatəli fəth hərəkatlarının başlanğıcını təmsil edir. Bu fəthlərdə müsəlmanlar üçün “müqəddəs döyüş” olaraq əlaqələndiriləcək dini bir döyüş anlayışı yoxdur. Yəni müsəlmanların fəthlərində teolojik mənada “dini döyüş” məfhumu müzakirə mövzusu deyildir. Müsəlmanlar iştirak etdikləri hər bir döyüşü “Allah yolunda döyüş” olaraq adlandırmışlar. Müsəlmanlar özlərinə hücum edənlərə qarşı müdafiə olunarkən və ya özlərinə görə təhlükəli gördükləri bir hədəfi yox etməyə qərar verdikləri zaman bunu “Allah yolunda cihad” deyə qəbul etmişlər.

Osmаn şərtləri qəbul edərək müsəlmаnlаrın xəlifəsi oldu. Аncаq xilаfət ilk günlərdən Peyğəmbər səhаbələrinin bir dəstəsinin nаrаzılığı ilə üzləşdi. Ömərin oğlu Ubeydullаh, Əbu Lölönün Öməri qətlə yetirdiyi xəncəri əlində tovlаyаrаq müsəlmаn olmuş irаnlı əsir Hörmüzаn və Cufeynə Nəsrаni ilə bir yerdə olmаsı xəbərini eşitmişdi. Ubeydullаh öz bаşınа Hörmüzаnın yаnınа gedərək onu öldürür. Sonrа isə Cufeynəni qətlə yetirir. Nəhаyət Əbu Lölönün evinə gedərək onun qızını öldürür. Təbiidir ki, Peyğəmbərin sаdiq səhаbələri belə yаrаmаzlığа göz yumа bilməzdilər. Osmаnın xilаfətinin ilk günlərində xəlifədən Ubeydullаhı qаnunsuz olаrаq аdаm öldürməsinə görə cəzаlаndırmаsını istədilər. Qocаlığı ilə mülаyimləşən yumşаq təbiətli Osmаn, hаkimiyyətin ilk bаşlаnğıcındа onun boynundа böyük hаqqı olаn bir şəxsin oğlunu öldürmək istəmirdi. Həmçinin öz qohum-qəbiləsinin tərəfini sаxlаyаrаq belə dedi: “Heç rəvаdırmı ki, dünən аtаsını bu gün də onun (Ömərin) oğlunu öldürsünlər. Mən Ubeydullаhın yerinə beytül-mаldаn qаn bаhаsını ödəyirəm.” Osmаn zаhirdə bu ictihаdı ilə bir müsəlmаnı ölümdən xilаs etdi. Lаkin bir dəstə səhаbə Osmаnın İslаm qаnunlаrını pozаrаq Аllаhın təyin etdiyi müəyyən cəzа tədbirlərini yerinə yetirmədiyini gördülər. O məclisdə iştirаk edənlər İslаm hökmlərinin icrаsı zаmаnı аyrı-seçkilik etmək, qəti ilаhi hökm müqаbilində şəxsi təfsir və ictihаdа istinаd etməklə rаzılаşа bilməzdilər. Ubeydullаhın cəzаsız qаlmаsının İslаm fiqhi bаxımındаn münаqişə doğurmаsı çox əhəmiyyət kəsb etməsə də, ictimаi quruluşu həddindən аrtıq sаrsıtdı. Əgər iş bununlа qurtаrsаydı Osmаnlа müxаlif olаn dəstənin gələcəkdə onunlа müvаfiq olаn dəstənin sırаsınа qoşulmаlаrı mümkün olаrdı. Lаkin təəssüflər olsun ki, xəlifənin müşаvirləri (Əməvilər və Qüreyş), yəni Ömərin sərt nəzаrəti аltındа olаnlаr get-gedə ölkənin idаrə olunmаsınа və siyаsi işlərinə qаrışmаğа bаşlаdılаr. Onlаrın bu dəxаləti ənsаrın siyаsi səhnədən uzаqlаşmаsı ilə nəticələndi. Osmаnın Ömər tərəfindən təyin edilmiş vаli və hаkimləri vəzifələrindən çıxаrmаyаcаğını qəbul etməsinə bаxmаyаrаq, çox keçmədən onlаrın hаmısını işdən kənаr edərək yerlərinə öz qohum-əqrəbаsını təyin etdi. Görəsən bu iş onun öz istəyi, yoxsа onun Əməvi qəbiləsindən olаn müşаviri Mərvаnın təklifi ilə bаş vermişdir? Аllаh bilir! Аncаq bir şey аydındır ki, iş bаşınа gələnlər аrаsındа dini, siyаsi və iqtisаdi təqvаyа mаlik olmаyаn şəxslər də vаr idi.

Xalqın arasında Osmanın xilafətinə qarşı olanlar əlbəttə ki, kifayət qədər idi. Qarışıqlıq dövründə ortaya çıxan bəzi problemlərin kökünün sükunət dövrünə (ilk altı ilə) qədər gedib çıxdığı belə söylənmişdir. Dövlətin güclü olduğu ilk zamanlarda etiraz səsləri cılız görünürdü. Osmanın qarşısında həll edilməsi vacib olan problemlərin başında Ömərin şəhid edilməsi, başlı-başına problem idi/edilmişdi. Ömərin zaman-zaman məsləhətləşdiyi İran əsilli dövlət adamı Hörmüzan haqqında sui-qəsdi təşkil etdirdiyi şayələri yayılmışdı. Üstəlik Ömərin oğlu Ubeydullah atasının intiqamını almaqdan ötrü Hörmüzanı öldürmüşdü. Burada maraqlı olan nüans Osmanın ən böyük siyasi rəqibi Əli ibn Əbu Talibin Hörmüzanın qatili olan Ubeydullaha qarşı qisas hökmünün yerinə yetirilməsini tələb etməsi idi. Osman isə öz cibindən onun diyəsini ödəyərək hadisəni bağlamaq yolunu seçmişdi. Amma Osmanın bu həll yoluna əl atması ictimaiyyəti kifayət qədər razı salmamışdır ki, qarşıdakı illərdə etirazlara səbəb olmuşdu. İlk illərdə Osmana qarşı ciddi müxalifət edilmədiyini qeyd etmişdik. Amma xüsusilə sərhəd bölgələrində xarici qaynaqlı olduğu məlum olan bir sıra çıxışlar olmuşdu. Bu üsyan və çıxışlar yeni fəth edilən yerlərdə artmışdı. Məsələn, İskəndəriyyə xalqı Bizansın təşviq və təhrikiylə ayağa qalxmışdı. Misirin qüdrətli valisi Əmr ibn As, Misirin yerli xalqı olan qibtilərlə qurduğu güclü ittifaq sayəsində çıxışları asanlıqla yatıra bilmişdi. Bizanslılar bu çıxışları açıq şəkildə dəstəkləmişdi. Yenə şərq sərhədləri boyunca oxşar hadisələr baş vermişdi. Sasani/İran şahı Yezdəgirdin təhrik və təşviqiylə Rey xalqı ayağa qalxmış və Səd ibn Əbu Vəqqas tərəfindən üsyan yatırılmışdı.

Sələfi Ömər ibn Xəttab (13-23/634-644) tərəfindən hər cəhətilə mükəmməl bir dövlət idarəsini öhdəsinə götürən Osman ibn Əfvan, iqtidarının ilk altı ilində bu mükəmməlliyi mühafizə edə bilmişdi. Amma müxtəlif səbəblərdən ikinci altı il, Osman baxımından heç də uğurlu olmamışdır.

İlk tarixçilər və tarixi qaynaqlar Osman dövrü hadisələrinə önəmli yer vermişlər. Əbu Mihnəf Lut ibn Yəhya, Məhəmməd ibn Ömər (Vaqidi) və Seyf ibn Ömərin rəvayətlərilə, Əbu Cəfər Məhəmməd ibn Cərir ibn Rüstəm (310 /922) (ət-Təbəri), “Tarixur-Rəsul vəl-Mulk” (1964, I-VI), Əbu Abdullah Məhəmməd ibn Səd (230/844), “əl-Təbəqatul-Kubra” (Beyrut 1957, III), Əhməd ibn Yəhya, Cabir (279/892), “Ənsabul-Əşraf” (Yerüsəlim 1936, V) kimi ilk tarixi qaynaq sahibləri Osmanın xilafəti zamanında (23-35 /644-656) meydana gələn hadisələrdən təfsilatı ilə bəhs etmişlər. Lakin bu mənbələrdə qeyd edilən xəbərlər və ravilər hadisələri, hətta tək bir hadisəni belə çox fərqli şəkildə nəql etmişlər. Bir başqa deyimlə bu dövrün hadisələrilə əlaqədar xəbərlər, xəbər verənlərin siyasi ideallarına, dünyəvi təmayüllərinə görə müxtəlif cür təzahür etmişdir.

Bildiyiniz kimi, Osmаnın аğır günlərində Əli (ə) onu himаyə etmiş və onlаrın iddiаsının əksinə olаrаq heç də onun əleyhinə döyüşə qаlxmаmış, qiyаmçılаrа heç bir köməklik göstərməmişdir. Bu töhmət Əməvilərin qəlbində bəni Hаşimə qаrşı dərin kök sаlmış tаrixi nifrətdən bаşqа bir şey deyildir. Çünki Peyğəmbər (s) Üməyyə övlаdlаrındаn deyil, yаlnız bu qəbilədən çıxmışdır. Onlаr Osmаnın ölümündən sonrа xəlifənin bəni Hаşim tаyfаsındаn seçilməsinə dаvаm gətirə bilməzdilər. Burаdа sаdəcə olаrаq bir söz deyə bilərik ki, bə’zi qəbilə və tаyfа bаşçılаrı digər qəbilələrlə olаn düşmənçiliklərini də unutmаmışdılаr. Yаlnız müvəqqəti olаrаq bаşlаrı аyrı işə qаrışdığındаn onа çox əhəmiyyət vermir, fürsət tаpаn kimi yenidən keçmiş аdət-ən’ənələrinə qаyıdırdılаr.

Kufəlilərin narazı olma səbəbləri arasında ilk sıranı xəlifənin birbaşa olaraq özünün həyata keçirdiyi bəzi işləri tutmaqdadır. İslam dövlətinin digər bölgələrində olduğu kimi Kufədə də bəzi qruplar xəlifəni öz qohumlarını önəmli vəzifələrə təyin etdiyinə görə tənqid edirdilər. Osman təsadüflərlə izah edilməyəcək bir şəkildə, xəlifəliyinin ilk illərindən etibarən Üməyyə oğulları qəbiləsinə mənsub olan kəsləri vali olaraq təyin etdi və on iki illik xəlifəliyi müddətində sələfi Ömərin vəsiyyətinə tabe olaraq iş başına gətirdiyi Səd ibn Əbu Vəqqas və Əbu Musa əl-Əşəri xaric, əyalətlərdən heç birinin valilik məqamını Bəni-Üməyyədən başqa şəxslərə vermədi. Adı keçən bu iki şəxsin təyininin Ömərin vəsiyyətinə görə gerçəkləşdirildiyini nəzərə aldığımızda, Osmanın bunlardan başqa hər hansısa bir kəsi vəzifə başına gətirməsindən danışmaq olmaz.

Osmanı tənqid edən və ona müxalif olanların arasında ən üst sırada Əli ibn Əbu Talib dayanırdı. Osmanın Əli kimi dost müxalifinin olması onun üçün bir şans idi. Əli onun üçün səmimi bir dost və nəsihət verən sayılırdı. Əlinin müxalifəti dağıdıcı yox, hər zaman qurucu xarekter daşıyırdı. Əslinə qalanda isə Osmanın əsl şanssızlığı Mərvan, Müaviyə, Vəlid və İbn Əbi Sərh kimi dostlara sahib olması idi.

Hicrətin 35-ci ilinin Rəcəb ayında (656) Misirdən bir heyət validən şikayət etmək üçün Mədinəyə gəldi. Osman şəxsən özü və ya Əlinin də daxil olduğu geniş bir heyətlə dinlədi. Özünə yönəldilən itdihamlara cavab verib, bəzi göstəriş verdiyi işlərin də səhv olduğunu qəbul etdi. Qənimətlərin bölüşdürülməsi ilə bağlı şikayətlərini haqlı sayaraq geri qayıtmalarını təmin etdi. Şəvval ayında Misir, Kufə və Bəsrədən sayı 600-1000 arasında göstərilən üç qrup bölgəyə gəldi. Məkkə əvəzinə Mədinəyə yön alan bu üç qrup ayrı-ayrı məntəqələrdə yerləşdilər. Göndərdikləri iki təmsilçiylə Mədinədə özlərinə qarşı mübarizə apara biləcək hərbi qarnizonun olub-olmaması ilə maraqlanırdılar. Bu nümayəndələr Əli, Təlhə, Zübeyr və Peyğəmbərin xanımları ilə görüşərək valilərdən şikayət etdilər və onlardan xahiş etdilər ki, xəlifənin hüzuruna çıxmalarına yardım etsinlər. Təklifləri rədd edildiyinə görə geri qayıtdılar. Daha sonra misirlilər Əli ibn Əbu Talibə, bəsrəlilər Təlhəyə, kufəlilər isə Zübeyrə heyətlər göndərərək xəlifəlik təklifini irəli sürdülər. Hər üçü də bu təklifi şiddətlə rədd etdi. Bu zaman hadisələrdən narahat olan Əli ibn Əbu Talib oğlu Həsəni xəlifəni xəbərdar etmək üçün göndərdi.

Üsyançılar həcc mövsümünün bitməsi səbəbilə Məkkədən çox sayda insanın Mədinəyə gələcəyini düşünərək və əyalətlərdən göndərilən hərbi birləşmələrin yaxınlaşdığını xəbər alaraq tələsdilər. Mühasirənin sonuncu günündə gənc səhabələrin müdafiə etdiyi evin qapısını yandırdılar. Axşam saatlarında bitişik evlərdən içəri daxil olan bir neçə misirli, Quran oxuduğu halda Osmanı öldürdülər (18 Zilhiccə 35).

Osmanın öldürülməsilə nəticələnən müxalif hərəkətləri meydana gətirən bir sıra təsirlər olmuşdur. Bu təsirlər arasında xəlifə və valilərinin gördüyü işlər, bir başqa deyimlə idarəetmə ilə əlaqədar məsələlər önəmli yer tuturdu. Xəlifənin özünü haqlı bildiyi səbəblərlə öz qohumlarını önəmli vəzifələrə təyin etməsi, müxaliflərin narahatçılıq səbəblərindən sadəcə birini təşkil edirdi. Müxalif qrup öz narahatçılıqlarına dair bir sıra əsaslar göstərərək müxalifət yönümlü hərəkətlərini haqlı çıxarmağa çalışmışdır. Xəlifənin xoş niyyətlə vəzifə başına gətirdiyi valilərin bir sıra səhvləri və bölgələrdəki insanların sosial, iqtisadi və etnik quruluşunu nəzərə almadan atdıqları addımları gözlənilən müsbət nəticələri verməmişdir. Əksinə valilərin gördüyü işlərə görə gün keçdikcə insanların xəlifəyə qarşı olan qəzəbləri daha da artmışdır.

  1. Almaniya Milli Kitabxanası, Berlin Dövlət Kitabxanası, Bavariya Dövlət Kitabxanası və b. // Ümumi tənzimləmə nəzarəti (GND) — 2012—2016.
  2. Али-заде А. Осман ибн Аффан // Исламский энциклопедический словарьМ.: Ансар, 2007. — ISBN 978-5-98443-025-8
  3. İsmayıl Yiğit. DİA. XXXIII. 448–443.
  4. Şahlar Şərifov, “İslam tarixi”, Bakı, “Nurlar” Nəşriyyat-Poliqrafiya Mərkəzi, 2013. s. 83.
  5. İsmail Yiğit, Osman, İslam Ansiklopedisi, İstanbul, 2007, c.33, s. 438.
  6. Dç. Dr. Mehmet Azimli, Dört Halifeyi Farklı Okumak-3: Hz. Osman, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Ankara Okulu Yayınları, Ankara, 2013, s. 151.
  7. Yrd. Doç. Dr. Mehmet Dalkılıç, Osman bin Affanın halife seçilmesi ve seçim şurasının tarafsızlığı, Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Muş, 2014, c.2, s. 11.
  8. İsmail Yiğit, Osman, İslam Ansiklopedisi, İstanbul, 2007, c.33, s. 439.
  9. Dç. Dr. Mehmet Azimli, Hulefa-i Raşidin dönemi halife seçimleri, Ankara, Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, 2007, s. 52-54.
  10. Dr. Cəfər Şəhidi, “İslam tarixi və təhlillər”, Bakı, 2006, s. 105.
  11. Halil İbrahim Hançabay, Hz. Osmanın Halife Seçilmesi, Ekev Akademi dergisi, 2018, sayı 58, s. 378.
  12. əl-Fəth (Fəth) surəsi, 10-cu ayə.
  13. Halil İbrahim Hançabay, Hz. Osmanın Halife Seçilmesi, Ekev Akademi dergisi, 2018, sayı 58, s. 384-385.
  14. Dr. Cəfər Şəhidi, “İslam tarixi və təhlillər”, Bakı, 2006, s. 104.
  15. İbrahim Sarıçam (2015). Hz. Osman. Ankara. 43–97.
  16. Mustafa Fayda, Hulefa-yi Raşidin, İslam Ansiklopedisi, İstanbul, 1998, c. 18, s. 328.
  17. Prof. Dr. Sabri Hizmetli, “Genel olarak Raşid halifeler dönemi olayları: sonuçları ve etkileri”, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Ankara, 1999, s. 42-43.
  18. Prof. Dr. Sabri Hizmetli, “Genel olarak Raşid halifeler dönemi olayları: sonuçları ve etkileri”, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Ankara, 1999, s. 37.
  19. Adem Apak (2015). Hz. Osman döneminde devlet siyaseti. İstanbul. 87–152.
  20. Ahmet Uğur (1995). İslam tarihi (Hz. Peygamber və Dört Halife Dönemi). Kayseri. 148–153.
  21. Şahlar Şərifov, “İslam tarixi”, Bakı, “Nurlar” Nəşriyyat-Poliqrafiya Mərkəzi, 2013. s. 85.
  22. H. İbrahim Hasan (1991). Siyasi-dini-kültürel-sosyal İslam tarihi. İstanbul. 323–340.
  23. Şahlar Şərifov, “İslam tarixi”, Bakı, “Nurlar” Nəşriyyat-Poliqrafiya Mərkəzi, 2013. s. 86.
  24. Dç. Dr. Mehmet Azimli, Hulefa-i Raşidin döneminde gerçekleşen ilk fetihlerin sebepleri üzerine bazı değerlendirmeler, İstem yayınları, İstanbul, 2005, sayı 6, s. 188-189.
  25. Adem Apak, Hz. Osmanın halifeliği döneminde meydana gelen siyasi problemler ve sebepleri üzerine bazı değerlendirmeler, Usul İslam Araştırmaları Dergisi, İstanbul, 2005, s. 158.
  26. Yrd. Doç. Dr. Cafer Acar, Dörd halife dönemi fetihlerinin arka planına bazı mülahazalar, İnsan ve Toplum bilimleri araştırmaları dergisi, 2017, sayı 3, c. 6, s. 2054.
  27. Dr. Cəfər Şəhidi, “İslam tarixi və təhlillər”, Bakı, 2006, s. 105-106.
  28. Yrd. Doç. Dr. Ali Hatalmış, İslam Tarihinde İlk Darbe Girişimi ve Hz. Osmanın Şehit Edilmesi, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü dergisi, Van, 2017, sayı 37, s. 188.
  29. Ünal Kılıç, Kufelilerin hz. Osmana muhalefet etmelerinin sebepleri, Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Sivas, 2002, s. 240.
  30. Dç. Dr. Sabri Hizmetli, Tarihi rivayetlere göre Hz. Osmanın öldürülmesi, Ankara Okulu Yayınları, Ankara, 2009, s. 149.
  31. Dr. Cəfər Şəhidi, “İslam tarixi və təhlillər”, Bakı, 2006, s. 114.
  32. Ünal Kılıç, Kufelilerin hz. Osmana muhalefet etmelerinin sebepleri, Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Sivas, 2002, s. 241.
  33. Yrd. Doç. Dr. Ali Hatalmış, İslam Tarihinde İlk Darbe Girişimi ve Hz. Osmanın Şehit Edilmesi, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü dergisi, Van, 2017, sayı 37, s. 190.
  34. İsmail Yiğit, Osman, İslam Ansiklopedisi, İstanbul, 2007, c.33, s. 441.
  • . saqaleyn.wordpress.com. 2014-10-26. 2014-12-26 tarixində . İstifadə tarixi:2014-12-26.
  • Mərvan Xəlifat (2018-03-09). ((azərb.)). 313news.net. 2019-11-22 tarixində . İstifadə tarixi:2020-05-15.
  • ((azərb.)). 313news.net. 2018-02-23. 2019-11-18 tarixində . İstifadə tarixi:2020-05-15.

Osman ibn Əffan
osman, əffan, ərəb, عثمان, بن, عفان, الأموي, القرشي, məkkə, mədinə, illərdə, üçüncü, rəşidi, xəlifəsi, عثمان, بن, عفانrəşidi, xilafətinin, xəlifəsi644, iyun, 656sələfi, ömər, xəttabxələfi, əli, əbu, talibşəxsi, məlumatlardoğum, tarixi, doğum, yeri, taifvəfat, . Osman ibn Effan Dil Izle Redakte Osman ibn Effan ereb عثمان بن عفان الأموي القرشي 574 Mekke 656 Medine 644 656 ci illerde ucuncu Residi xelifesi Osman ibn Effanعثمان بن عفانResidi xilafetinin 3 cu xelifesi644 20 iyun 656Selefi Omer ibn XettabXelefi Eli ibn Ebu TalibSexsi melumatlarDogum tarixi 574 1 ve ya 575 2 Dogum yeri Et TaifVefat tarixi 260 656Vefat yeri MedineDefn yeri Beqi qebiristanligiMedineAtasi EffanHeyat yoldaslari Hz Xedice Kubra r a in bacisi qizlari 1 Rukeyya 2 Ummu GulsumUsaqlari Ebd Allah Seid Vikianbarda elaqeli mediafayllar Mundericat 1 Heyati 2 Ilk iki xelife dovrundeki fealiyyetleri 3 Xelife secilmesi 4 Xelifelik dovrunde bas veren onemli hadiseler 4 1 Qurani Kerimin coxaldilmasi 4 2 Surta Polis teskilati 4 3 Mekkenin Qizildeniz limaninin yerinin deyisdirilmesi 4 4 Bas veren naraziliqlar 4 4 1 Kufe 4 4 2 Medine 5 Xarici siyaseti 5 1 Simali Afrikanin fethi 648 5 2 Anadolu erazisine sefer 5 3 Iran torpaqlarindaki fethlerin tamamlanmasi 5 4 Kiprin fethi 653 5 5 Orta Asiya erazilerine axinlar 5 6 Yelkenler doyusu 655 5 7 II Belencer doyusu 653 6 Fethlerin neticesi 7 Osman ibn Effanin oldurulmesi 8 Hemcinin bax 9 Istinadlar 10 Xarici kecidlerHeyati RedakteFil hadisesinden 6 il sonra Taifde dunyaya geldi Qureysin en varli tacirlerinden olan atasi Efvan cahiliyyet dovrunde dunyasini deyisdi Anasi Erva binti Qureyz Resulallahin bibisi Ummu Hakim Beyza binti Ebdulmuttelibin qizidir Mensub oldugu Emevi Umeyye qebilesinin soyu Ebdumenaf ibn Quseyde Hezreti Peygemberin nesebile birlesir Resuli Ekremden alti yas kicikdir Genclik dovrunde atasinin yaninda ticaretle mesgul olan Osman Islamdan evvel Mekkenin onemli tacirlerinden biri idi Islami devetin ilk merhelesinde Ebu Bekrin vasitesile Resulallahin yanina gederek muselman oldu ve ilk on muselman arasinda yer aldi Esrafdan olmasi sebebile Islami qebul etmesi Qureys qebilesi icinde eks seda dogurdu Emisi Hekem ibn Ebul As onu baglayib dininden donene qeder azad etmeyeceyini dedikde ona siddetle qarsi cixdi Qerarli oldugunu gorub el qolunu acmaq mecburiyyetinde qalan emisinden sonra anasi da cox calisdi lakin onu dininden dondere bilmedi Osman qisa bir muddet sonra Hz Peygemberin qizi Ruqeyye ile evlendi Islamin besinci ilinde 615 xanimi ile birlikde ilk karvanda yer alaraq Hebesistana hicret etdi Hebesistanda dogulan ve hicretin dorduncu ilinde 625 vefat eden oglu Abdullah sebebile ona Ebu Abdullah kunyesi verildi Bir il sonra Hebesistandan Mekkeye qayitdi ve ardinca da Medineye hicret etdi 3 Islami qebul etdikden sonra evvelce Hz Peygemberin qizi Ruqiyye ile evlenmis 624 cu il hicretin ikinci ili onun vefatindan sonra Hz Peygemberin diger qizi Ummu Gulsum ile evlenmisdir Islami menbelere gore bu evlilikden sonra ona Zunnu reyn yeni Iki nur sahibi leqebi verilmisdir Heyat yoldasi Ruqiyyenin xestelenmesi ile elaqedar olaraq hicretin ikinci ilinde bas veren Bedr doyusunde istirak etmese de diger doyuslerde istirak etmisdir 4 Ilk iki xelife dovrundeki fealiyyetleri RedakteResuli Ekremin vehy katiblerinden olan Osman Ebu Bekrin xelifelik etdiyi dovrde de onun katibi olmus ve musavir vezifesini icra etmisdir Onun Omer ibn Xettabi xelife teyin etmesi xususunda musbet rey ortaya qoymusdur Omer ibn Xettabin meslehetcileri arasinda yer almisdir Onun Suriya seferine cixmasina ve Misirin fethine icaze vermesine muxalifet etdiyi halda feth edilen erazilerin fatehler arasinda bolunmeyerek fey olaraq sahiblerinde qalmasi fikrini desteklemisdi 5 Xelife secilmesi RedakteHz Peygemberin vefatindan sonra Xulafeyi Rasidin olaraq adlandirilan dovr bir cox cehetden onem dasimaqdadir Her ne qeder dord xelifenin oz dovrlerindeki hadiseler ayri ayri deyerlendirildiyi zaman her biri ferqli cehetlerden one cixsa da Osmanin xelifelik dovru bunlarin icerisinde ayri bir oneme sahibdir Cunki bi dovrde bas veren hadiseler ve bu hadiseler neticesinde Osmanin oldurulmesi Islam cemiyyetinin formalasmasinda nisbeten daha tesirli olmus ve hetta bezi sahelerdeki tesirleri gunumuze qeder gelib catmisdir Bu baximdan bu dovrde bas veren hadiselerle elaqedar menbelerin diqqetle arasdirilmasi hem bu dovrun hem de Islam tarixinin sonraki merhelelerinin daha yaxsi anlasilmasini heyata kecirecekdir 6 Islamin ikinci xelifesi olan Omer ibn Xettab 644 cu ilde Medine seherinde sui qesde meruz qaldi Xelife agir veziyyetde yaralanmisdi ve uzun muddet heyatda qalmasi mumkun gorunmurdu Bu sebebden de Medine xalqindan bir qrup insan ona muraciet ederek ozunden sonra xelife teyin etmesi xususunda isteklerini Ey mominlerin emiri Kas ki ozunden sonra xelife teyin etmis olsaydin deye dile getirdiler Bele bir teklifin qarsiligini yerine yetirmek Omer ucun cox cetin bir secim idi Her ne qeder Ebu Bekrin xelife secilmesinde aktiv rol oynamis olsa da bu mesele evvelki ile qiyas edilmeyecek qeder cetin idi Bele melum olur ki xelife oz dovrunde bas veren hadiselerden ve sosial durumun deyismesinden yola cixaraq cemiyyetin artiq evvelki kimi rahat sekilde idare edile bilmeyeceyini anlamis ozunden sonra xelife olacaq insanin daha cetin sertler altinda vezifeni icra edeceyini hiss etmis bu sebebden de her hansisa bir kesi teyin etmekden daha dogrusu bu isin mesuliyyetini tek basina boynuna goturmekden yayinmisdir 7 Omer ibn Xettab Mescidi Nebevide agir veziyyetde yaralandigi zaman asereyi mubessereden heyatda olan emisi oglu ve bacanagi Seid ibn Zeyd xaric alti neferi Osman Eli Ebdurrehman ibn Ovf Sed ibn Ebu Veqqas Telhe ibn Ubeydullah Zubeyr ibn Evvam uc gun icinde aralarindan bir neferi xelife secmek uzre vezifelendirmisdi Omer ibn Xettabin vefatindan evvel baslayan lakin onun ikinci emrile olumunden sonraya texire salinan toplanti Telhe ibn Ubeydullahin Medine xaricinde olmasi sebebile bes neferle basladi Muzakirelerin evvelinde Ebdurrehman ibn Ovf aralarindan bir neferin xelifelik haqqindan cekilerek en cox istenilen sexsi xelife secmek uzre hakimlik etmesi teklifini ireli surdu Diger namizedlerin qebul etmediyi bu vezifeni ozu yerine yetirdi ve onlarin tesdiq etmesile ise basladi Sura uzvlerinin her birile uzun uzun gorusler kecirdi Bundan basqa Medinede olan muhacir ve ensardan yuksek mensebe sahib olanlari hecc ziyareti donusu ora bas ceken valiler komandirler ve seher kenarindan gelen qebile reislerile gorusdu Uc gun davam eden bu goruslerin ardinca dorduncu gun subh namazindan sonra qerarini aciqlamaq ucun xalqi Mescidi Nebevide topladi Ilk once Eli ibn Ebu Talibi ardinca ise Osman ibn Efvani cagiraraq ikisinden de Allahin kitabina ve resulunun sunnesine tabe olacaqlarina elece de ilk iki xelifenin siyasetini davam etdireceklerine dair teminat istedi Elinin gucumun ve elmimin yetdiyi qeder seklinde cavab vermesine qarsiliq olaraq Osmanin tereddudsuz cavabindan sonra Osman ibn Efvani xelife elan etdiyini aciqlayaraq ona beyet etdi Daha sonra Eli ve mescidde olan diger insanlar da beyet etdiler 8 Dord xelifenin secilme modellerinden en maraqlisi ucuncu xelifenin secilmesi prosesidir Osmanin secilmesi zamani tam olaraq meslehet surasinin teyin edildiyinin sahidi oluruq Bu sura uc gun erzinde meslehetlesdikden sonra ucuncu xelifeni secdi Omer ibn Xettab butun ummetin desteklediyi edaleti ile sohret tapmisdi O fikirleri umumi olaraq qebul olunan besiretli bir insan idi O sui qesde meruz qaldiqda xalqin oz yerine xelife teyin etmesini istemesinden onun teyin edeceyi xelife namizedini tesdiqleyeceyinden anlaya bilerik Eger bele bir seyi ederek yerine basqa birini teyin etseydi cemiyyet terefinden qebul edilecekdi Onsuzda onun xelife namizedi olaraq teklif etdiyi alti nefere de etiraz edilmemisdi Lakin edeceyi en xirda bir xetanin cox boyuk yanlisliqlara sebeb olacagini numune ola bileceyini bildiyine gore teyinetme meselesinde cox diqqetli hereket etdi ve bu movzuda Yerime xelife teyin etmezsem ki menden xeyirlisi Hz Muhemmed teyin etmedi teyin edersem ki menden xeyirlisi Ebu Bekr teyin etdi deyerek bu iki usula da yaxin durmadi ve tamamile yeni bir usul ortaya qoydu Omer eshabin oz yerine oglunu teyin et teklifini qetiyyetle qebul etmedi Belece xilafetin seltenete cevrilmesine engel oldu Cemiyyet oglunu qebul etse de Omer ibn Xettab bunun seltenete cevrileceyinden narahat olaraq oglunun xelife olmasina mane oldu Cemiyyetin desteyini almis alti neferin adlarini sayaraq xelifenin bunlarin arasindan secilmesini ireli surdu Bunlar Ebdurrehman ibn Ovf Eli ibn Ebu Talib Osman ibn Efvan Telhe ibn Ubeydullah Zubeyr ibn Evvam Sed ibn Ebu Veqqas idi Bunlar Hz Peygemberin onlardan razi olaraq olduyu sexsler idi Omer bu sexsleri secme sebebi olaraq Hz Peygemberle doyusmeyenleri secdim seklinde aciqlamisdi Bu secim onemli idi Omer ictimai veziyyeti dusunerek bu alti neferi mueyyenlesdirmisdi Bu movqeyinden otru cemiyyet terefinden hec bir naraziliq gormedi Cemiyyetin narazi olmamasi qorxduqlarina gore deyil bu sexslere razi olduqlarina gore idi 9 Osmanin bu terzde xelife secilmesi o gune qeder gorunmeyen bir hadise idi Bildiyiniz kimi beni Saide eyvani altinda muhacir ve ensar Ebu Bekri xelife secdi Omeri ise Ebu Bekr mektub yazaraq xelife teyin etmisdir Bele yazirlar ki Osman Ebu Bekrin yazdigi mektubu muselmanlarin toplandigi yere aparib dedi ki bu mektubda adi yazilmis Omerle beyet edeceksiniz ve onlar da qebul etdiler Lakin alti neferden ibaret sura bir nov vekalet xarakteri dasiyirdi Bu sura her hansi bir neferi secmeli muselman icmasi da nacar onu qebul etmeliydi Osmanin xelife secilmesi de bir deste sehabelerin muhacirlerin arasinda yalniz alti neferin reyi ile heyata kecdi Goresen niye bele etdiler Oz dusuncelerine esasen muselmanlarin xeyrini bunda gorurduler Merkezi hokumete xelel gelmesin deye xilafet meselesi tezlikle hell edilmeli idi Lakin eger xelife sura vasitesile teyin olunmali idise goresen sura uzvlerinin sayini niye artirmadilar Goresen neye gore ensardan bu meclisde bir nefer de olsun bele istirak etmeyirdi Meger Ebu Bekr dememisdi ki ensar vezirdi Xatirlamaq lazimdir ki tarix boyu bele oxsar suallar ortaya cixmis ve bu barede coxlu sayda kelami mubahiseler dogurmusdur ve bezileri de bunlara cavab vermisler Bir seyi unutmaq olmaz ki bezi kicik meslehetli fikirler bir terefden muselmanlarin xeyrine olsa bele diger cehetden boyuk problemler uze cixarirdi Qeyd etmek lazimdir ki bu problemler olculub bicilmeden telesik atilan addimlarin neticesi idi Her halda bele bir addimin sonlugu bu neticeni vermeli idi 10 Sehabelerin Omer ibn Xettaba teqdim etdiyi diger teklif ise oglu Abdullahi oz yerine xelife olaraq teyin etmesi idi Lakin hec vaxt bele bir seyi dusunmediyini bildiren xelife bu teklife qarsi cixdi ve eger muselmanlarin xelifesi olmaq xeyirlidirse oz ailesinden bir neferin bu vezifeni yerine yetirdiyini eger xeyirli deyilse bir aileden bir neferin qurban olmasinin o aile ucun kifayet etdiyini aciqladi Elece de bu vezifeden gunahsiz bir sekilde xilas ola bilerse bundan otru Allaha sukur edeceyini de bildirdi 11 Omer ibn Xettab defn edildikden sonra Miqdad ibn Esved Omerin ona vermis oldugu tapsiriq sebebile sura uzvlerini yeniden bir yere topladi Suranin ilk toplantisi Aise xanimin evinde kecirilmisdir Lakin ikinci toplantinin beytulmalda Aise xanimin ve ya Misver ibn Mehremenin evinde teskil edildiyine dair ferqli melumatlar qeyd edilmisdir Osmanin xelife secilmesi ve bu muddet erzinde yasananlarla elaqedar olaraq en etrafli melumatlar Misver ibn Mehreme o 64 683 ve Ebu Mihnefin o 157 773 74 neql etdiyi revayetde aciqlanmisdir Misver ibn Mehremenin neql etdiyi revayete gore Omerin defn isleri tamamlandiqdan sonra Ebdurrehman ibn Ovf sura uzvlerile gorusdu ve her biri bu esnada ozleri haqqinda danisdilar Daha sonra Ebdurrehman ibn Ovf Kim digerini secmek ucun ozunu bu meseleden xaric eder deye sorusdu Hec kimden cavab gelmediyini gordukde ise Ozumu ve emioglumu Sed ibn Ebu Veqqas bu isden xaric edirem dedi Bundan sonra suranin diger uzvleri hec bir etiraz etmeden onun teklifini qebul etdiler ve minberin yaninda onun secdiyi namizedi qebul edeceklerine dair soz verdiler Ebdurrehman ibn Ovf xelife seciminde hakimlik vezifesini oz uzerine goturdukden sonra sura uzvlerinin her biri ile ayri ayriliqda meslehetlesmeye basladi Osman ve Eli ile tekbetek gorusdu Onlarin bu movzudaki fikirlerini dinledi Evvelce Eli ibn Ebu Talibe Eger senden basqa birine beyet etsem kimi secersen sualini verdi Eli Osman cavabini verdi Eyni suali Osmana da verdikde o da Elinin adini cekdi Daha sonra ise hem Zubeyr hem de Sedle gorusdu Bu goruslerin neticesi olaraq Zubeyr ibn Evvam Osmana desteyini ifade etdi Omerin vefatindan sonraki meclisde oz secimini Ebdurrehman ibn Ovfun ohdesine buraxdigini bildiren Sed ibn Ebu Veqqas da Osmandan yana oldugunu aciqladi Ebdurrehman suranin Medinede olan uzvleri ile danisdiqdan sonra diger meshur sehabelerle hecc ziyaretinden qayidan ve o esnada Medinede olan komandirlerle ve qebile reisleri ile uc gun erzinde meslehetlesmeler apardi Omerin mueyyen etdiyi vaxtin basa catdigi gunun seheri Ebdurrehman ibn Ovf Misver ibn Mehremenin evine geldi ve onu yuxudan oyatdi Ebdurrehman Misvere Seni yatmis halda gorurem Halbuki bu gece men hec yatmadim Get Osmani ve Elini bura cagir dedi Misver ilk once kimi cagirmasini sorusduqda istediyini cagira bilersen cavabini aldi Misver de ilk olaraq Elinin yanina getdi ve Ebdurrehmanin onu cagirdigini soyledi Bu zaman Eli Misverden Ebdurrehmanin basqa kimise cagirib cagirmadigini sorusdu Misver Osmani da cagirdigini bildirdi Daha sonra Eli ilk olaraq kimi cagirdigini sorusdu Misver de bu movzuda secimi onun ixtiyarina buraxdigini bildirdi Misver sonra Osmanin yanina getdi ve veziyyeti izah etdi Eli ibn Ebu Talibin sorusdugu suallari Osman da sorusdu Her ucu de mescide geldiler Ebdurrehman onlara Sizinle ve sizden basqa insanlarla danisdim amma bu movzuda ikinize beraber olan kimese rast gelmedim dedi Ardinca da Eliye uzunu tutaraq xelife secildiyi teqdirde Allahin kitabi ve peygemberin sunnesine tabe olacagina ve ondan evvelki iki xelifenin siyasetini izleyib izlemeyeceyini sorusdu Eli ise elmimin ve gucumun yetdiyi qeder bunlara riayet edeceyem cavabini verdi Sonra bu suali Osmana veren Ebdurrehman ondan sorusduqlarina riayet edeceyi cavabini aldi Bu sohbetden sonra Ebdurrehman ibn Ovf bir defe de mescidde her kesin qarsisinda eyni suallari vererek eyni cavablari aldi Ebdurrehman Osmanin elini qaldiraraq Ya Rebbi sahid ol Boynumdaki bu yuku Osmana hevale edirem deyerek ona beyet etdi Bu qerarin ardinca orada olan medineliler de Osmana beyet etdiler Elinin tereddud etdiyini goren Ebdurrehman Sene beyet edenler subhesiz ki Allaha beyet etmis olurlar Allahin eli onlarin ellerinin ustundedir Kim beyeti pozsa ancaq oz eleyhine pozmus olar Kim Allahla etdiyi ehdi yerine yetirse Allah ona boyuk mukafat verer 12 ayesini oxudu Bundan sonra Eli ibn Ebu Talib insanlarin arasindan kecdi ve Hiyle ki ne hiyle deyerek Osmana beyet etdi 13 Evvelde melum idi ki xilafet Eliye ya da Osmana yetisecek ancaq Emevi tayfasi Elinin xelife olmasina razi deyildi Sura uzvlerinden biri olan Ebdurrehman Osmanla qohum olduguna gore ona terefdar cixdi Danisiqlar ve get geller baslandi Sonda Ebdurrehman Eliye bele dedi Eger sene beyet etsem Allahin kitabina Peygember sunnesine ve Ebu Bekrle Omerin davranislarina esasen reftar edeceyini qebul edirsenmi Aydindir ki Eli axirinci serti qebul etmemisdir Cunki on iki il erzinde Peygember sunnesinde ele deyisiklikler bas vermisdi ki onlarla barismaq olmazdi Belelikle de Eli ibn Ebu Talib Ebdurrehmana bele cavab verdi Men Allahin kitabina Peygemberin sunnesine ve oz ictihadima esasen reftar edeceyem Ebdurrehman bu serti Osmana teklif etdikde ise o qebul etdi ve sura uzvleri onu xelife secdiler 14 Ebu Bekr xutbe oxumaq ucun minbere cixdiginda Hz Peygemberimizin dayandigi pilleden bir pille asagida dururdu Omer de xelife oldugu vaxt Ebu Bekrin durdugu pilleden bir pille asagida dayanirdi Osman xelife olunca Bu is uzanacaq deyib Peygemberin cixdigi pilleye qalxdi Ustelik de cume gunu xutbe evvelinde oxunan ilk azana bir azan da elave etdi 15 Xelifelik dovrunde bas veren onemli hadiseler RedakteFethler neticesinde varlanmaqla beraber cemiyyetde rifahin artdigi Osmanin xelifelik dovru ugurlu kecen sukunet dovru 644 649 ve xelifenin oldurulmesile neticelenen islam tarixinin ilk boyuk fitnesinin yasandigi qarisiqliq dovru 650 656 olaraq iki hisseye ayrilir Ilk alti il erzinde idareetmeden bezi sikayetler edilmesi hallari gorunse de bunlar probleme cevrilmemisdir Osmanin bu illerde xalq terefinden sertliyi ile bilinen Omerden daha cox sevildiyi qeyd edilmisdir Lakin ikinci dovrun baslangicindan etibaren dovletden ciddi sikayetler baslandi ve evvelki menfi hallar da bunlara elave olundu Tesirleri gunumuze qeder gelib catan qanli fitne herekati bu sikayetlerle baslayaraq Osmanin oldurulmesi ve ardinca da Cemel ve Siffeyn doyuslerile davam etdi Menbeler Osmani hedef alan ve daxili muharibeler dovrunu basladan usyani cox etrafli sekilde amma bir birile ziddiyyet teskil eden ve hetta icinden cixilmayacaq bir cox revayetle neql edilmisdir Muselmanlarin firqelere bolunmesinin temelini teskil eden bu ilk fitne eyni zamanda Islam tarixinin en ixtilafli meselesi olma ozelliyini dasimaqdadir 5 Osmanin xelife oldugu dovrde Islam ordusunun Iranin icerilerine dogru suretle irelilediyi bilinmekdedir Bu dovrde Isfehan Hemedan Kirman Ermeniyye Gurcustan Dagistan ve Azerbaycan Arran bolgesile Tiflis alinaraq Iranin fethi tamamlandi Osman Erdebil merkez olmaqla Azerbaycanin muxtelif seherlerine herbi birlesmeler yerlesdirdi Diger terefden ise Irana qarsi edilen seferler Behreynden deniz yolu ile davam etdirildi Bu yolla da Istexrin ardindan bolgenin diger seherleri muselmanlarin idaresi altina kecdi ve Belficistanin sahil bolgesine qeder genislendi 651 ci ilde butun Iran Islam hakimiyyeti altina daxil oldu Hicretin 31 ci ilinden sonra ise 652 bugunki Efqanistan serhedleri icerisinde olan Belx Herat Nisapur Tus kimi onemli seherlerden ibaret Xorasanin fethi ucun ilk addimlar atildi ve bu seherler de qisa bir muddet erzinde ele kecirildi 16 Osman hicretin 23 cu ilinin sonlari ve 24 cu ilinin evvellerinde 644 xelife olmasi ile uc onemli meseleni uzerine goturmus oldu 1 Dovlet qurulusunun tenzimlenmesi ve onun inkisafi 2 Fethler ve Bizansin Iskenderiyyeye hucumu 3 Iranda Rey Hemedan ve Istexr xalqlarinin Azerbaycan ve Ermeniyye usyanlari Iranin adlari cekilen bolge xalqlari ile Azerbaycan ve Ermeniyye ehalisi vergileri odemekden boyun qaciraraq usyan teskil etdiler Osman hem bas veren usyanlari yatirtmaq hem de Iskenderiyyeye hucum eden Bizans ordusuna qarsi cixmaq mecburiyyetinde qaldi Her iki terefde bas tutan herbi mubarizede de qalib geldi Osman dovrundeki fethler xususile iki yonde Serqde ve Qerbde heyata kecirildi Serqde ve Qerbde elde ede bileceyi ve ya elde etmesi labud olan yere qeder irelilemeyi bacardi Daha da ireli gede bilmezdi Cunki daha cox ireli getse bele bu mueyyen zamana qeder davam edecekdi ve ya geri cekilmek mecburiyyetinde qalacaqdi Futuhat neticesinde dovletin serhedleri genislendi ve en ustun hedde catdi Asiyada Turkistan Rusiya Cin ve Anadoluya Afrikada Simal Qerbi Afrika Megrib Avropada ise Ispaniyadan Portuqaliya ve Fransa serhedlerine qeder genislendi 17 Qurani Kerimin coxaldilmasi Redakte Omer ve Osmanin xelifelik dovrlerinde artan fethlerle Islam cografiyasinin genislenmesi ile xusulile ereblerin xaricindeki muselmanlar oz yurdlarindaki gorkemli sehabelerin sehifeleri elyazmalari ve qirayeti ile Qurani oyrenib oxuyurdular Bu veziyyet davam ederken yeddi herif icazesine ve Ereb diline bagli olaraq meydana gelen teleffuz ferqliliklerini deyerlendirmeyenler bunu esas sebeb kimi gorduler ve buna gore de ciddi mubahiseler basladi Hetta menim qirayetim senin qirayetinden yaxsidir deyenler de olurdu Ixtilaflari ve mubahiseleri goren Osman meseleni basda Ubey ibn Keb olmaqla meslehetcilerine danisdi Sonra Xefsenin Hz Muhemmed peygemberin xanimi olmusdur elindeki Ebu Bekrin elyazmalarini ondan isteyerek coxaltmaga ve merkezlere gondermeyi qerar aldi Coxaltma isinde Zeyd ibn Sabitin topladigi heyete tapsiriq verdi Komekcilerle birlikde sayi on ikiye catan heyete Abdullah ibn Zubeyr Seid ibn As ve Ebdurrehman ibn Haris ibn Hisam da tapsiriqlandirildi Xelife yazida mubahiseli mesele olanda Qurani Kerimin nazil oldugu Qureys qirayetini esas goturmelerini tapsirdi Heyetin calismasi 25 30 646 651 iller arasinda tamamlandi ve orijinal nusxe alindi Bu sey ile coxaldilan yeddi Quran nusxesi Mekke Kufe Besre Sam Yemen ve Behreyne gonderildi biri de Medinede saxlanildi Qurani Kerimin coxaldilmasinda esas iki meqsed vardi Birincisi surelerin siralanmasi ikincisi ise ferqli oxumalarin qarsisini almaq Surta Polis teskilati Redakte Osmanin ve Elinin dovlet bascisi olduqlari dovrde dovlet idaresinde onemli isler heyata kecirilmese de polis teskilati ve hebsxana quruldu Fey ve maaslarin edaletli sekilde bolusdurulmesine vergilerin toplanmasina dair onemli tedbirler heyata kecirildi Vilayetler ve eyaletlerin yeniden qurulmasina onem verildi 18 Islam olkelerinde seherlerde bolgelerde tehlukesizliyi ve esayisi qorumaq ucun qurulan teskilata Surta deyilir Qedim Islam tarixi menbelerinde ilk defe surta teslikatinin bascisi olan sahibus surta teyin edenin Osman oldugu Qureysli Abdullah ibn Qunfuz Et Teym surtanin basina teyin edildiyi qeyd olunur Xelife Osman dovrunde merkez Medinede basqa boyuk seherlerde de sahibus surta unvanli adamlar vezifelendirilmisdir Misir sahibus surtasi Abdullah ibn Sed Kufe sahibus surtasi Abdurrehman ibn Huneys El Esedi Besre sahibus surtasi ise Zeyd ibn Cebele idi Surta esayisi qorumaq gunahkarlarin axtarilib tapilmasi cezalandirma islerinin yerine yetirilmesi ile mesgul olurdu Mekkenin Qizildeniz limaninin yerinin deyisdirilmesi Redakte Suayb limani qedimden beri cahiliyye dovrunde Mekkenin sahil cixisi limani idi Mekkeliler 26 646 ci ilde xelife Osmanin yanina gelib Mekkenin Qizildeniz sahili limaninin Suaybdan Ciddeye kocurulmesini istediler Xelife veziyyeti yerinde arasdirmaq ucun yanina bes alti adam goturerek Ciddeye getdi Burani cox beyendi Denize girdi ve yuyundu Sonra da Ciddeden ayrilib Medineye getdi Bundan sonra Suayb yerine Cidde liman olaraq istifade edildi 15 Bas veren naraziliqlar Redakte Osman xelifeliye kecdikden sonra oz qebilesinden olan insanlari dovletde yuksek vezifelere getirdi Onun bu addimi Islam topluluqlari arasinda naraziliga sebeb oldu Kufe Redakte Xelife Osmanin dovrunde en cox veli deyisiyliyi Kufede olmusdu Onun dovrunde sira ile Mugire ibn Sube Sad ibn Ebu Vaqqas Valid ibn Uqbe ve Seid ibn As bu seherde veli olmuslar Seid ibn As selefi Valid kimi Kufe xalqina xos munasibetle yanasirdi Seherin qabaqcil adamlari ile tez tez sohbet eder vacib meselelerde istisare muzakire edirdi Velinin xalqla bu formada elaqeli olmasi onun ozune qarsi oldu Bir gun veli seherin esrefi ile sohbet ederken orada olanlardan biri Kufede genis erazisi olan Telhe ibn Ubeydullahin comerdliyinden ve xalqa etdiyi yaxsiliqlardan behs etdi Seid de eger o qeder torpagi olsa ozunun de bele comerd davrana bileceyini ve her kesi rahat etdire bileceyini soyleyince yiginacaqda olan Abdurrehman ibn Xurbeys bu torpaqlarin valinin olmasini dilediyini ifade etdi Kufenin qabaqda gelenleri de nece olur oz mulklerinin veliye aid olmasini isteyir deyerek Abdurrehmanin uzerine getdiler Veli ne qeder calissa da oz sarayinda meydana gelen bu hadiseni qabaqlaya bilmedi Doyulen sexsin qohumlari velinin adamlari bizi doydu deye sozler soylemeye basladilar Abdurrehmanin Esed qebilesinden olmasi sebebi ile bu hadise adi kecen qebile mensublarinin hamisinin xelifeye qarsi olmasina esas verdi Selefi Valid kimi Seid de xalqla dialoq qurmaq meqsedile tertib etdiyi bir yiginacaq neticesinde muskul veziyyete dusdu Kufedeki muxaliflerin de seyi ile seher her zaman hadiselerin bas vere bileceyi veziyyete geldi Medine Redakte Dovletin merkezi olan Medinede de idarecilik barede naraziliqlar ortaya cixdi Evvela bolgelerde meydana gelen qarisiqliqlarin fakturasi Medineye yeni xelife Osmana dayanirdi Valid ibn Uqbenin Abdullah ibn Sedin etdikleri xelifeye aid edilir onlari teyin etmis olmasina gore Osman gunahlandirilirdi Medinede xelifenin en cox tenqid olundugu mesele Emevi ailesinin isteklerini yerine yetirmesi ve dovlet siyasetini onlarin isteyine gore teyin etmesidir Beni Umeyye qabaqcillari xelifeye pis tekliflerde tapilirdilar onun sexsiyyetinden cox oz menfeetlerini gudurduler Tecrubesiz ehtiyatsiz ve heris bir kisi olan Mervanin da Hz Osmanin katibi olaraq teyin edilmesi ve onun da xelifeni muskul veziyyete salacaq reftarlar gostermesi Medine xalqini cox narahat etmisdir 19 Axirda da usyancilar Misir Kufe ve Besreden Medineye gelib xelifeni hakimiyyetden kenarlasdirmaga cehd etdiler Misirden gelenler Hz Elinin Besreden gelenler Telhenin Kufeden gelenler ise Zubeyrin yanina gedib xelife olmalarini teklif etdiler Amma bu sexslerin ucu de teklifi qebul etmeyib getmelerini istediler Lakin bunlar fikirlerinden donmediler Bu da anarxiyaya getirib cixardi Xelife Osmana hakimiyyetden cekilmeyi teklif etdiler O da razilasmadi Usyancilar Osmanin evini muhasiyeye aldilar iceri su bele vermediler Hz Eli ogullarindan Hz Hesen ve Hz Huseyni Osmani qorumaq ucun gonderdi ancaq bu da komek etmedi Onlar evi tutub muhafizleri de yaraladilar ve xanimi Naile xelifeni qorumaq ucun elini qabaga verdi barmaqlari kesildi Bununla da muselmanlarin xelifesi sehid edildi Yasi doxsana yaxin xelife cume gunu haqqin rehmetine qovusdu Belelikle muselman aleminde daxili muharibenin esasi qoyuldu Bundan sonra qetl edilen xelifeye Acilan qapi deyildi 20 Xarici siyaseti Redakte Osman ibn Effanin zamaninda Xilafet 655 ci il Simali Afrikanin fethi 648 Redakte 648 ci ilde Misir valiliyinden Emr ibn Asi kenarlasdiran xelife Osman onun yerine sud qardasi Abdullah ibn Sed ibn Serehi teyin etdi Daha once 646 ci ilde Simali Afrikaya vali teyin edilen Abdullah bezi yerleri alaraq illik vergi baglamisdir Misire vali teyin olunduqdan sonra xelifeden icaze alaraq Simali Afrikaya kecmis ve komekci qosun istemisdir Buna esasen xelife Osman eshabin secilenlerinden Abdullah ibn Abbas Abdullah ibn Zubeyr Abdullah ibn Omer ve Abdullah ibn Emrin oldugu ordunu Abdullah ibn Sede komeye gonderdi Berqaya gelen ordu burada Uqbe ibn Nafe ile birlesdi Oradan Trablusqerbe Tripoli gelen Islam ordusu burada Bizans valisi Qreqorsun hazirladigi ordu ile Subeytilada qarsilasdi Abdullah ibn Sed evvelce Qreqorsu Islama devet etmis qebul etmese cizye vermeyi bunu da qebul etmese muharibe edeceyini bildirmisdir Qreqors bu teklifleri redd etdikde iki teref arasinda muharibe baslamis ve Bizansli serkerdenin olumu ile Islam ordusu qalib gelmisdir Bu qelebeden sonra Subeytila da muselmanlar terefinden feth edilmisdir 21 Anadolu erazisine sefer Redakte Xelife Osman basinda Muaviyye Ibn Semit ve Xalid ibn Zeyd kimi sehabelerin de yer aldigi bir ordu ile Bizansa qarsi sefere cixdi Antakiya ve Tesusdan kecende qalalarin bassiz oldugunu gorub Suriya ve Elcezair eskerlerinden bir qrupunu ora yerlesdirdi ve ozu geri dondu Bu seferde indiki Serefliqochisar seherine catdilar ve ora isgal olundu Iyad ibn Qam daha once Hebib ibn Meslemeni Malatyaya gonderdi ve o da bu seheri feth etdi Lakin seher bir muddetden sonra itirildi Muaviyye Hebib ibn Meslemeni sehere yeniden gonderdi Seher tekrar tutuldu Sonra Muaviye ozu Malatyaya gederek seherin uygun gorulen yerlerine Suriya Elcezair ve diger bolgelerden gelen Esed Qeys kimi qebilelerden toplanan esgerleri yerlesdirdi 15 Iran torpaqlarindaki fethlerin tamamlanmasi Redakte Osmanin dovrunde Teberistan ve etrafi Seid ibn As terefinden feth edildi Bu fethler zamani Hz Elinin iki oglu Hesen ve Huseyn Abdullah ibn Abbas Amr ibn As Zubeyr ibn Avvamin da orduda oldugu bildirilir Gurgan meliki de Seid ibn Asdan sulh istemeye mecbur olmus illik 200 000 dirhem vergi odemeyi ohdesine goturmusdur 22 Arxasinca Rey Hemedan Kirman bolgesi Nisapur Tus Merv Herat Sicistan Kabil Belh ve Istexr feth edildi Bu seherlerin tutulmasi ile birlikde Besre korfezinin serq hisseleri Islam hakimiyyeti altina dusmus oldu Osmanin Besre velisi qoydugu Abdullah ibn Emr yerine Ziyad ibn Ebihi buraxaraq serqe dogru ireliledi Onun serkerdeleri Ehnef ibn Qeys 31 652 ci ilde Kirman ve Tebeseyn yolu ile girdiyi Xorasandan Toharistana qeder uzanan torpaqlari ele kecirdi Nisapuru tutdu ve burada Xorasanin ilk mescidini tikdirdi Irana qarsi edilen yurusler Behreynden deniz yolu ile de edilirdi Merv seherine qacmaga mecbur olan Sasani sahi III Yezdegirdin 31 651 ci ilde oldurulmesiyle Sasani imperiyasi dagildi ve erazisi Islam hakimiyyetine kecdi 15 Kiprin fethi 653 Redakte Suriya valisi Muaviye ibn Ebu Sufyan xelife Omerin dovrunde deniz donanmasi yaratmaq istese de Omer buna razi olmamisdir Xelife Osmanin dovrunde ise onun raziligi ile Muaviye ibn Ebu Sufyan Suriya serhedlerinde deniz donanmasi yaratdi 648 ci ilde Osmanin dovrunde Muaviye Kipri feth etmek ucun icaze istemis ve Osman buna raziliq vermisdir Muaviye ile Misir valisi Abdullah ibn Sed gemileri hazirlayib Kipr uzerine hereket etdiler 649 cu ilde edilen bu seferde Kipr feth edilmese de illik vergi vermeye razi olmusdur 653 cu ilde edilen seferde ise muselmanlar Kiprle yanasi Radosu da ele kecirmisler 21 Orta Asiya erazilerine axinlar Redakte Besre velisi olan Ebu Musa El Esari Osmanin xilafeti dovrunde vezifeden uzaqlasdirildi Bu insan xelife Omer terefinden veli teyin olunmusdu Amma sikayetlerin ardi arasi kesilmedikce xelife bu dovlet adamini isden kenarlasdirdi yerine Emir oglu Abdullahi qoydu Abdullah veli olandan sonra Orta Asiyada Omer zamaninda feth edilmeyen bezi yerlere seferler etdi ve Teberistan Gurgan ve Xorasan erazilerini tutdu Bir yandan Abdullah ibn Amirin Kabil adli serkerdesi Sicistan Nisapur Esferain kimi torpaqlari almisdir Yelkenler doyusu 655 Redakte Muselmanlar Bizansi Simali Afrika Kipr ve Anadoluda sixisdirdigindan Bizans imperatoru muselmanlarin deniz donanmasini yox etmek ucun boyuk bir donanma hazirlayib Ag denize Suriya ve Misir sahillerine gonderdi Bu donanmanin gemilerinin sayi bes yuzden cox oldugu ve deniz uzerinde yelken mesesi meydana getirdiyi ucun bu doyuse es Sevari yeni Yelkenler doyusu deyilmisdir Bizans donanmasinin basinda imperator Konstantin Islam donanmasinin basinda ise Abdullah ibn Sed dururdu Bas veren doyusde Bizans donanmasi meglub olmus ve imperator yaralanmisdir 23 II Belencer doyusu 653 Redakte Azerbaycana ilk basqindan sonra 639 cu il xelife Omerin dovrunde 646 ci ilde Arrana hucum eden islam ordusuna serkerde Salman ibn Rebie basciliq edirdi Onun ordusu Naxcivandan cixaraq Seki ve Gorus istiqametinde hereket etdi Arran erazisine daxil olub Beyleqani feth eden islam ordusuna yerli ehali cizye ve xerac vermeye razi oldu Beyleqanin fethinden sonra Berdeye gelen muselmanlar Terter cayi sahilinde duserge saldilar Berde ehalisi bir nece gun muqavimet gosterse de sonda xerac ve cizye vermek sertile muqavile bagladi Semkirin fethinden sonra serq istiqametinde hereket eden muselmanlar bir birinin ardinca Qebeleni Sekini Sirvani Sabrani da feth ederek ehalini xerac ve cizye vermeye razi etdiler Sonra Derbende yetisen muselmanlar Xezerlerle uz uze geldi 653 cu ilde Islam ordusu ile Xezerler arasinda bas veren II Belencer doyusunde de muselmanlar meglub oldu ve serkerde Salman ibn Rebie olduruldu 23 Fethlerin neticesi RedakteFethler neticesinde ele kecirilen torpaqlarda heyata kecirilen tedbirler de arasdirilarsa fethlerin meqsed ve hedefinin bilinmesi baximindan aydin olacaqdir Feth edilen torpaqlarin xalqlarina uc cehetli doyus huququ tetbiq edildi Feth edilen torpaqlarin sahiblerine muselman olma cizye odeme ve doyus seklinde uc teklifle muraciet edildi Eslinde doyus enenesi olaraq dusmenin butun mallarinin yagmalanmasi qesb edilmesi insanlarin esir goturulmesi ve ya oldurulmesi dovru kimi xarakterize olunan hemin dovrde bu uc teklifden daha meqbul bir teklif ola bilmezdi Bu sertlerin ikincisi olan cizye belke de iqtisadi bir hedef olaraq gosterile biler Amma Islamin yayilmasindaki en onemli tesirlerden biri mehz herbi ve ya can vergisi kimi bilinen cizye idi Eslinde cizye devetin baslangici hesab edilirdi Devet zamani esl meqsed maddi qazanc deyildi Cizye belke de bir vasite idi Cizye sayesinde tehlukesiz seraitde bir yerde yasamaq baslayir ve Islam diger din mensublarina tanitdirilirdi Muharibe esnasinda ise bu qeyri mumkun idi Cizyeni yaslilar usaqlar qadinlar xesteler ve rahibler odemirdi Yalniz doyuse bilen ve eli silah tutan kisiler odemeye mecbur idi Orduya esger verenler Azerbaycan erazisindeki ermeniler kimi bu vergiden azad edilirdiler Mecburi esgerlikle muqayise olundugu zaman bu vergi cox az hesab olunurdu Cizye bu menada maddi bir yuk deyildi Onsuzda cizyenin miqdari muselmanlar bolgeye gelmemisden evvel zimmilerin Bizansa odedikleri vergiden az idi Nisbet olaraq muselmanlarin zekati qeder olmasi meselenin esasinin iqtisadi olmadigini aciq sekilde gostermekdedir 24 Osman ibn Efvan haqqinda ireli surulen tenqidlerin basinda onun dovletin en onemli idareetme ve herbi isler uzre vezifelere oz yaxin qohumlarini teyin etmesi gelir Heqiqeten de xelifelik vezifesini icra etmeye basladigi ilk vaxtlardan etibaren ailesinin de telqinlerile muxtelif sebeblerden Misir Kufe Besre kimi onemli strateji eyalet valilerini vezifeden azad ederek onlarin yerine Beni Umeyyeden olan sexsleri teyin etmisdir 25 Kufe valiliyi Mugire ibn Sobe Seqif Sed ibn Ebu Veqqas Zohre Qureys Besre valiliyi Ebu Musa el Esari Esar Yemen Misir valiliyi Emr ibn el As Sehm Qureys Sam valiliyi Muaviye ibn Ebu Sufyan Umeyye Qureys Dord xelife dovrunun fethleri Islam tarixinin en ehateli feth herekatlarinin baslangicini temsil edir Bu fethlerde muselmanlar ucun muqeddes doyus olaraq elaqelendirilecek dini bir doyus anlayisi yoxdur Yeni muselmanlarin fethlerinde teolojik menada dini doyus mefhumu muzakire movzusu deyildir Muselmanlar istirak etdikleri her bir doyusu Allah yolunda doyus olaraq adlandirmislar Muselmanlar ozlerine hucum edenlere qarsi mudafie olunarken ve ya ozlerine gore tehlukeli gordukleri bir hedefi yox etmeye qerar verdikleri zaman bunu Allah yolunda cihad deye qebul etmisler 26 Osman sertleri qebul ederek muselmanlarin xelifesi oldu Ancaq xilafet ilk gunlerden Peygember sehabelerinin bir destesinin naraziligi ile uzlesdi Omerin oglu Ubeydullah Ebu Lolonun Omeri qetle yetirdiyi xenceri elinde tovlayaraq muselman olmus iranli esir Hormuzan ve Cufeyne Nesrani ile bir yerde olmasi xeberini esitmisdi Ubeydullah oz basina Hormuzanin yanina gederek onu oldurur Sonra ise Cufeyneni qetle yetirir Nehayet Ebu Lolonun evine gederek onun qizini oldurur Tebiidir ki Peygemberin sadiq sehabeleri bele yaramazliga goz yuma bilmezdiler Osmanin xilafetinin ilk gunlerinde xelifeden Ubeydullahi qanunsuz olaraq adam oldurmesine gore cezalandirmasini istediler Qocaligi ile mulayimlesen yumsaq tebietli Osman hakimiyyetin ilk baslangicinda onun boynunda boyuk haqqi olan bir sexsin oglunu oldurmek istemirdi Hemcinin oz qohum qebilesinin terefini saxlayaraq bele dedi Hec revadirmi ki dunen atasini bu gun de onun Omerin oglunu oldursunler Men Ubeydullahin yerine beytul maldan qan bahasini odeyirem Osman zahirde bu ictihadi ile bir muselmani olumden xilas etdi Lakin bir deste sehabe Osmanin Islam qanunlarini pozaraq Allahin teyin etdiyi mueyyen ceza tedbirlerini yerine yetirmediyini gorduler O meclisde istirak edenler Islam hokmlerinin icrasi zamani ayri seckilik etmek qeti ilahi hokm muqabilinde sexsi tefsir ve ictihada istinad etmekle razilasa bilmezdiler Ubeydullahin cezasiz qalmasinin Islam fiqhi baximindan munaqise dogurmasi cox ehemiyyet kesb etmese de ictimai qurulusu heddinden artiq sarsitdi Eger is bununla qurtarsaydi Osmanla muxalif olan destenin gelecekde onunla muvafiq olan destenin sirasina qosulmalari mumkun olardi Lakin teessufler olsun ki xelifenin musavirleri Emeviler ve Qureys yeni Omerin sert nezareti altinda olanlar get gede olkenin idare olunmasina ve siyasi islerine qarismaga basladilar Onlarin bu dexaleti ensarin siyasi sehneden uzaqlasmasi ile neticelendi Osmanin Omer terefinden teyin edilmis vali ve hakimleri vezifelerinden cixarmayacagini qebul etmesine baxmayaraq cox kecmeden onlarin hamisini isden kenar ederek yerlerine oz qohum eqrebasini teyin etdi Goresen bu is onun oz isteyi yoxsa onun Emevi qebilesinden olan musaviri Mervanin teklifi ile bas vermisdir Allah bilir Ancaq bir sey aydindir ki is basina gelenler arasinda dini siyasi ve iqtisadi teqvaya malik olmayan sexsler de var idi 27 Osman ibn Effanin oldurulmesi RedakteXalqin arasinda Osmanin xilafetine qarsi olanlar elbette ki kifayet qeder idi Qarisiqliq dovrunde ortaya cixan bezi problemlerin kokunun sukunet dovrune ilk alti ile qeder gedib cixdigi bele soylenmisdir Dovletin guclu oldugu ilk zamanlarda etiraz sesleri ciliz gorunurdu Osmanin qarsisinda hell edilmesi vacib olan problemlerin basinda Omerin sehid edilmesi basli basina problem idi edilmisdi Omerin zaman zaman meslehetlesdiyi Iran esilli dovlet adami Hormuzan haqqinda sui qesdi teskil etdirdiyi sayeleri yayilmisdi Ustelik Omerin oglu Ubeydullah atasinin intiqamini almaqdan otru Hormuzani oldurmusdu Burada maraqli olan nuans Osmanin en boyuk siyasi reqibi Eli ibn Ebu Talibin Hormuzanin qatili olan Ubeydullaha qarsi qisas hokmunun yerine yetirilmesini teleb etmesi idi Osman ise oz cibinden onun diyesini odeyerek hadiseni baglamaq yolunu secmisdi Amma Osmanin bu hell yoluna el atmasi ictimaiyyeti kifayet qeder razi salmamisdir ki qarsidaki illerde etirazlara sebeb olmusdu Ilk illerde Osmana qarsi ciddi muxalifet edilmediyini qeyd etmisdik Amma xususile serhed bolgelerinde xarici qaynaqli oldugu melum olan bir sira cixislar olmusdu Bu usyan ve cixislar yeni feth edilen yerlerde artmisdi Meselen Iskenderiyye xalqi Bizansin tesviq ve tehrikiyle ayaga qalxmisdi Misirin qudretli valisi Emr ibn As Misirin yerli xalqi olan qibtilerle qurdugu guclu ittifaq sayesinde cixislari asanliqla yatira bilmisdi Bizanslilar bu cixislari aciq sekilde desteklemisdi Yene serq serhedleri boyunca oxsar hadiseler bas vermisdi Sasani Iran sahi Yezdegirdin tehrik ve tesviqiyle Rey xalqi ayaga qalxmis ve Sed ibn Ebu Veqqas terefinden usyan yatirilmisdi 28 Selefi Omer ibn Xettab 13 23 634 644 terefinden her cehetile mukemmel bir dovlet idaresini ohdesine goturen Osman ibn Efvan iqtidarinin ilk alti ilinde bu mukemmelliyi muhafize ede bilmisdi Amma muxtelif sebeblerden ikinci alti il Osman baximindan hec de ugurlu olmamisdir 29 Ilk tarixciler ve tarixi qaynaqlar Osman dovru hadiselerine onemli yer vermisler Ebu Mihnef Lut ibn Yehya Mehemmed ibn Omer Vaqidi ve Seyf ibn Omerin revayetlerile Ebu Cefer Mehemmed ibn Cerir ibn Rustem 310 922 et Teberi Tarixur Resul vel Mulk 1964 I VI Ebu Abdullah Mehemmed ibn Sed 230 844 el Tebeqatul Kubra Beyrut 1957 III Ehmed ibn Yehya Cabir 279 892 Ensabul Esraf Yeruselim 1936 V kimi ilk tarixi qaynaq sahibleri Osmanin xilafeti zamaninda 23 35 644 656 meydana gelen hadiselerden tefsilati ile behs etmisler Lakin bu menbelerde qeyd edilen xeberler ve raviler hadiseleri hetta tek bir hadiseni bele cox ferqli sekilde neql etmisler Bir basqa deyimle bu dovrun hadiselerile elaqedar xeberler xeber verenlerin siyasi ideallarina dunyevi temayullerine gore muxtelif cur tezahur etmisdir 30 Bildiyiniz kimi Osmanin agir gunlerinde Eli e onu himaye etmis ve onlarin iddiasinin eksine olaraq hec de onun eleyhine doyuse qalxmamis qiyamcilara hec bir komeklik gostermemisdir Bu tohmet Emevilerin qelbinde beni Hasime qarsi derin kok salmis tarixi nifretden basqa bir sey deyildir Cunki Peygember s Umeyye ovladlarindan deyil yalniz bu qebileden cixmisdir Onlar Osmanin olumunden sonra xelifenin beni Hasim tayfasindan secilmesine davam getire bilmezdiler Burada sadece olaraq bir soz deye bilerik ki be zi qebile ve tayfa bascilari diger qebilelerle olan dusmenciliklerini de unutmamisdilar Yalniz muveqqeti olaraq baslari ayri ise qarisdigindan ona cox ehemiyyet vermir furset tapan kimi yeniden kecmis adet en enelerine qayidirdilar 31 Kufelilerin narazi olma sebebleri arasinda ilk sirani xelifenin birbasa olaraq ozunun heyata kecirdiyi bezi isleri tutmaqdadir Islam dovletinin diger bolgelerinde oldugu kimi Kufede de bezi qruplar xelifeni oz qohumlarini onemli vezifelere teyin etdiyine gore tenqid edirdiler Osman tesaduflerle izah edilmeyecek bir sekilde xelifeliyinin ilk illerinden etibaren Umeyye ogullari qebilesine mensub olan kesleri vali olaraq teyin etdi ve on iki illik xelifeliyi muddetinde selefi Omerin vesiyyetine tabe olaraq is basina getirdiyi Sed ibn Ebu Veqqas ve Ebu Musa el Eseri xaric eyaletlerden hec birinin valilik meqamini Beni Umeyyeden basqa sexslere vermedi Adi kecen bu iki sexsin teyininin Omerin vesiyyetine gore gerceklesdirildiyini nezere aldigimizda Osmanin bunlardan basqa her hansisa bir kesi vezife basina getirmesinden danismaq olmaz 32 Osmani tenqid eden ve ona muxalif olanlarin arasinda en ust sirada Eli ibn Ebu Talib dayanirdi Osmanin Eli kimi dost muxalifinin olmasi onun ucun bir sans idi Eli onun ucun semimi bir dost ve nesihet veren sayilirdi Elinin muxalifeti dagidici yox her zaman qurucu xarekter dasiyirdi Esline qalanda ise Osmanin esl sanssizligi Mervan Muaviye Velid ve Ibn Ebi Serh kimi dostlara sahib olmasi idi 33 Hicretin 35 ci ilinin Receb ayinda 656 Misirden bir heyet validen sikayet etmek ucun Medineye geldi Osman sexsen ozu ve ya Elinin de daxil oldugu genis bir heyetle dinledi Ozune yoneldilen itdihamlara cavab verib bezi gosteris verdiyi islerin de sehv oldugunu qebul etdi Qenimetlerin bolusdurulmesi ile bagli sikayetlerini haqli sayaraq geri qayitmalarini temin etdi Sevval ayinda Misir Kufe ve Besreden sayi 600 1000 arasinda gosterilen uc qrup bolgeye geldi Mekke evezine Medineye yon alan bu uc qrup ayri ayri menteqelerde yerlesdiler Gonderdikleri iki temsilciyle Medinede ozlerine qarsi mubarize apara bilecek herbi qarnizonun olub olmamasi ile maraqlanirdilar Bu numayendeler Eli Telhe Zubeyr ve Peygemberin xanimlari ile goruserek valilerden sikayet etdiler ve onlardan xahis etdiler ki xelifenin huzuruna cixmalarina yardim etsinler Teklifleri redd edildiyine gore geri qayitdilar Daha sonra misirliler Eli ibn Ebu Talibe besreliler Telheye kufeliler ise Zubeyre heyetler gondererek xelifelik teklifini ireli surduler Her ucu de bu teklifi siddetle redd etdi Bu zaman hadiselerden narahat olan Eli ibn Ebu Talib oglu Heseni xelifeni xeberdar etmek ucun gonderdi 34 Usyancilar hecc movsumunun bitmesi sebebile Mekkeden cox sayda insanin Medineye geleceyini dusunerek ve eyaletlerden gonderilen herbi birlesmelerin yaxinlasdigini xeber alaraq telesdiler Muhasirenin sonuncu gununde genc sehabelerin mudafie etdiyi evin qapisini yandirdilar Axsam saatlarinda bitisik evlerden iceri daxil olan bir nece misirli Quran oxudugu halda Osmani oldurduler 18 Zilhicce 35 34 Osmanin oldurulmesile neticelenen muxalif hereketleri meydana getiren bir sira tesirler olmusdur Bu tesirler arasinda xelife ve valilerinin gorduyu isler bir basqa deyimle idareetme ile elaqedar meseleler onemli yer tuturdu Xelifenin ozunu haqli bildiyi sebeblerle oz qohumlarini onemli vezifelere teyin etmesi muxaliflerin narahatciliq sebeblerinden sadece birini teskil edirdi Muxalif qrup oz narahatciliqlarina dair bir sira esaslar gostererek muxalifet yonumlu hereketlerini haqli cixarmaga calismisdir Xelifenin xos niyyetle vezife basina getirdiyi valilerin bir sira sehvleri ve bolgelerdeki insanlarin sosial iqtisadi ve etnik qurulusunu nezere almadan atdiqlari addimlari gozlenilen musbet neticeleri vermemisdir Eksine valilerin gorduyu islere gore gun kecdikce insanlarin xelifeye qarsi olan qezebleri daha da artmisdir Hemcinin bax RedakteRasidi xilafetIstinadlar Redakte Almaniya Milli Kitabxanasi Berlin Dovlet Kitabxanasi Bavariya Dovlet Kitabxanasi ve b Record 119073765 Umumi tenzimleme nezareti GND 2012 2016 lt a href https wikidata org wiki Track Q27302 gt lt a gt lt a href https wikidata org wiki Track Q304037 gt lt a gt lt a href https wikidata org wiki Track Q256507 gt lt a gt lt a href https wikidata org wiki Track Q170109 gt lt a gt lt a href https wikidata org wiki Track Q36578 gt lt a gt Ali zade A Osman ibn Affan Islamskij enciklopedicheskij slovar M Ansar 2007 ISBN 978 5 98443 025 8 lt a href https wikidata org wiki Track Q18517268 gt lt a gt lt a href https wikidata org wiki Track Q4062223 gt lt a gt lt a href https wikidata org wiki Track Q16488478 gt lt a gt lt a href https wikidata org wiki Track Q80226750 gt lt a gt Ismayil Yigit DIA XXXIII 448 443 Sahlar Serifov Islam tarixi Baki Nurlar Nesriyyat Poliqrafiya Merkezi 2013 s 83 1 2 Ismail Yigit Osman Islam Ansiklopedisi Istanbul 2007 c 33 s 438 Dc Dr Mehmet Azimli Dort Halifeyi Farkli Okumak 3 Hz Osman Ankara Universitesi Ilahiyat Fakultesi Dergisi Ankara Okulu Yayinlari Ankara 2013 s 151 Yrd Doc Dr Mehmet Dalkilic Osman bin Affanin halife secilmesi ve secim surasinin tarafsizligi Mus Alparslan Universitesi Sosyal Bilimler Dergisi Mus 2014 c 2 s 11 Ismail Yigit Osman Islam Ansiklopedisi Istanbul 2007 c 33 s 439 Dc Dr Mehmet Azimli Hulefa i Rasidin donemi halife secimleri Ankara Dinbilimleri Akademik Arastirma Dergisi 2007 s 52 54 Dr Cefer Sehidi Islam tarixi ve tehliller Baki 2006 s 105 Halil Ibrahim Hancabay Hz Osmanin Halife Secilmesi Ekev Akademi dergisi 2018 sayi 58 s 378 el Feth Feth suresi 10 cu aye Halil Ibrahim Hancabay Hz Osmanin Halife Secilmesi Ekev Akademi dergisi 2018 sayi 58 s 384 385 Dr Cefer Sehidi Islam tarixi ve tehliller Baki 2006 s 104 1 2 3 4 Ibrahim Saricam 2015 Hz Osman Ankara 43 97 Mustafa Fayda Hulefa yi Rasidin Islam Ansiklopedisi Istanbul 1998 c 18 s 328 Prof Dr Sabri Hizmetli Genel olarak Rasid halifeler donemi olaylari sonuclari ve etkileri Ankara Universitesi Ilahiyat Fakultesi Dergisi Ankara 1999 s 42 43 Prof Dr Sabri Hizmetli Genel olarak Rasid halifeler donemi olaylari sonuclari ve etkileri Ankara Universitesi Ilahiyat Fakultesi Dergisi Ankara 1999 s 37 Adem Apak 2015 Hz Osman doneminde devlet siyaseti Istanbul 87 152 Ahmet Ugur 1995 Islam tarihi Hz Peygamber ve Dort Halife Donemi Kayseri 148 153 1 2 Sahlar Serifov Islam tarixi Baki Nurlar Nesriyyat Poliqrafiya Merkezi 2013 s 85 H Ibrahim Hasan 1991 Siyasi dini kulturel sosyal Islam tarihi Istanbul 323 340 1 2 Sahlar Serifov Islam tarixi Baki Nurlar Nesriyyat Poliqrafiya Merkezi 2013 s 86 Dc Dr Mehmet Azimli Hulefa i Rasidin doneminde gerceklesen ilk fetihlerin sebepleri uzerine bazi degerlendirmeler Istem yayinlari Istanbul 2005 sayi 6 s 188 189 Adem Apak Hz Osmanin halifeligi doneminde meydana gelen siyasi problemler ve sebepleri uzerine bazi degerlendirmeler Usul Islam Arastirmalari Dergisi Istanbul 2005 s 158 Yrd Doc Dr Cafer Acar Dord halife donemi fetihlerinin arka planina bazi mulahazalar Insan ve Toplum bilimleri arastirmalari dergisi 2017 sayi 3 c 6 s 2054 Dr Cefer Sehidi Islam tarixi ve tehliller Baki 2006 s 105 106 Yrd Doc Dr Ali Hatalmis Islam Tarihinde Ilk Darbe Girisimi ve Hz Osmanin Sehit Edilmesi Van Yuzuncu Yil Universitesi Sosyal Bilimler Enstitusu dergisi Van 2017 sayi 37 s 188 Unal Kilic Kufelilerin hz Osmana muhalefet etmelerinin sebepleri Cumhuriyet Universitesi Ilahiyat Fakultesi Dergisi Sivas 2002 s 240 Dc Dr Sabri Hizmetli Tarihi rivayetlere gore Hz Osmanin oldurulmesi Ankara Okulu Yayinlari Ankara 2009 s 149 Dr Cefer Sehidi Islam tarixi ve tehliller Baki 2006 s 114 Unal Kilic Kufelilerin hz Osmana muhalefet etmelerinin sebepleri Cumhuriyet Universitesi Ilahiyat Fakultesi Dergisi Sivas 2002 s 241 Yrd Doc Dr Ali Hatalmis Islam Tarihinde Ilk Darbe Girisimi ve Hz Osmanin Sehit Edilmesi Van Yuzuncu Yil Universitesi Sosyal Bilimler Enstitusu dergisi Van 2017 sayi 37 s 190 1 2 Ismail Yigit Osman Islam Ansiklopedisi Istanbul 2007 c 33 s 441 Xarici kecidler Redakte Osman b Effanin qatilleri kimlerdir saqaleyn wordpress com 2014 10 26 2014 12 26 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2014 12 26 Mervan Xelifat 2018 03 09 Tarixi aydinlatma Osman Emmari vurur Emmar ise onu tehqir edir azerb 313news net 2019 11 22 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2020 05 15 Osmanin Hz Eliye e Subhesiz ki sen azgin ve azdiricisan demesi sehih senedle azerb 313news net 2018 02 23 2019 11 18 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2020 05 15 Menbe https az wikipedia org w index php title Osman ibn Effan amp oldid 6012873, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.