fbpx
Wikipedia

Ordubad

Bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyaya kömək edə bilərsiniz.
Əgər mümkündürsə, daha dəqiq bir şablondan istifadə edin.
Bu məqalə sonuncu dəfə 54 gün əvvəl InternetArchiveBot tərəfindən redaktə olunub. (Yenilə)
Bu məqalə Ordubad şəhəri haqqındadır. Ordubad rayonu üçün Ordubad rayonu səhifəsinə baxın.
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Ordubad (dəqiqləşdirmə).

Ordubad — Azərbaycan Respublikasında, Naxçıvan Muxtar Respublikasının tərkibində inzibati – ərazi vahidi.

Ordubad
38°54′17″ şm. e. 46°01′23″ ş. u.
Ölkə
Region Ordubad rayonu
Tarixi və coğrafiyası
Mərkəzin hündürlüyü 856 m
Saat qurşağı
Əhalisi
Əhalisi
Rəsmi dili azərbaycanca
Rəqəmsal identifikatorlar
Telefon kodu +994 0136
Poçt indeksi AZ6900
Ordubad
Ordubad
Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Mündəricat

Ordubad şəhərinin əsasının nə vaxt qoyulması elmə tam aydın olmadığı kimi bu şəhərin adının da mənşəyi tam olaraq aydınlaşdırılmamışdır. Bu toponimin necə yaranması ilə bağlı tədqiqatçıların müxtəlif fikirləri vardır. Bəzi tarixçilər toponimin mənşəyinin məlum olmadığını qeyd etmişlər. Onların fikrincə Ordubad sözünün müxtəlif dövrlərdə Orduvad, Ortvat, Urdubad, Ourdubad şəklində səslənmə formaları mövcud olmuşdur.

Əbülfəz Hüseyninin izahına görə isə şəhər əvvəllər "Ordubay" şəklində işlənmişdir. Mənası isə "Bəyin qalası" deməkdir.Tarixi inkişaf nəticəsində toponimin tərkibindəki "y" səsi "d" səsi ilə əvəzlənmiş və bugünkü "Ordubad" formasını almışdır.

Bəzi tədqiqatçıların fikrinə görə Ordubad 2 hissədən: "ordu" və "bad" sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmişdir ki, mənası "ordu yeri" deməkdir.

Qədim türk dillərində Ordubad oykonimi "iqamətgah", "qərargah","xan düşərgəsi" mənalarında işlənən "ordu" və "abad" (kənd yaşayış məntəqəsi) sözlərinin birləşməsindən ibarətdir. Coğrafi adın tərkib hissələrinin birləşməsi zamanı "abad" sözünün əvvəlindəki "a" səsi düşmüşdür. Keçmişdə şəhərin adı Orduvar şəklində də qeydə alınmışdır.

Mahmud Kaşğarlı (XI əsr) "ordu" sözünün "xaqanın yaşadığı yer, mərkəz" mənasında izah etmişdir. Coğrafi adın tərkibindəki "ordu" sözünün "qoşun" mənası XIV əsrdən sonra yaranmışdır.

Tədqiqatçı Ə.Fərəzli Ordubad toponiminin izahını verərkən Ordubadın Atropat adını bu günədək özündə qoruyub saxlayan yer adlarından biri olduğunu qeyd etmişdir. O, toponimdə ordu ucalığından yox, "od ucalığından" söhbət getdiyini bildirmişdir. Odbad-Otbad-Atbad-Ortbad-Ord(u)bat-Otrbad-Atrbad-Atropat kimi tarixi inkişaf yolu keçmiş və günümüzdə "Ordubad" şəklində sabitləşmişdir. Filologiya elmləri doktoru, professor Y.Axundlu isə Ə.Fərəzlinin izahı ilə razılaşmayaraq, bunun əksi istiqamətdə inkişaf yolu keçdiyini qeyd etmişdir.Yəni Atrobat-Atrobad-Ortbad… nəhayət Ordubad.

Eramızdan əvvəl IV yüzillikdə yaranmış Atropatena dövləti daxilində, dövlətin banisi olan Atropatın adının verildiyi ərazinin olması ehtimalı bu izahın mümkünlüyünü göstərir.

Ordubad torpağının yetirməsi olan Əliqulu Fərəcov şəhərə həsr etdiyi tarixi-iqtisadi oçerkdə sözün mənşəyi ilə bağlı yazır ki, hərfi tərcümədə "ordu dayanacağı" və ya "düşərgə yeri" mənasını verməsinə baxmayaraq, yaşlı əhali sözün "Ordbehişt" adının təhrif olunmuş forması olduğunu təsdiq edir.

Ordubad rayonu Arazın sol sahilində,Zəngəzur silsiləsinin ətəyindədir. Relyefi əsasən dağlıq,az bir hissəsi dağətəyi ,5–6 faizi isə aran ərazisindən ibarətdir.Ordubad, əvvəllər Fars ərazisində, indi isə Azərbaycan Respublikasında, şərqi Zaqafqaziyanın Araxes (Aras) çayının orta axarının şimal sahilində yerləşən bir şəhərdir. Təbrizdən təxminən 94 km şimal-qərbdədir və 948 m yüksəklikdədir. Ordubad şəhəri şimaldan Aşağı Əndəmic kəndi ilə, şərqdən Kotam kəndi ilə, cənubdan Araz çayı ilə, qərbdən isə Dəstə kəndi ilə həmsərhəddir.

Ərazidə, əsasən, Tabaşir və Antropogen çöküntüləri yayılmışdır.

Əsas çayları Gilan, Parağa, Vənənd, Ordubad, Əylis və Düylün çaylarıdır. Gilan Zəngəzur silsiləsinin 2700 m yüksəklikdəki yamaclarından formalaşır. Gilançayın 8 əsas qolu vardır. Düylün Zəngəzur silsiləsindən (2400 m) formalaşır. Vənəndçayın mənbəyi Qaplançaydan başlayıb Zəngəzur silsiləsinin 3400 m yüksəklikdəki cənub-qərb yamaclarında yerləşir. Əylisçay Vardanaxdərə və Dabaxlıdağ çaylarının qovuşmasından (3100 m) yaranır. Onun 3 qolu vardır. Ordubadçayın mənbəyi 3200 m yüksəklikdə yerləşir. Çayın 5 qolu vardır.

Boz, çəmən-boz, allüvial- çəmən, dağ-meşə, çimli dağ-çəmən torpaqlar yayılmışdır. Ərazinin iqlimi yayı quraq və qışı soyuq keçən iqlim tipi vardır.

Arazboyu düzənliklər və qismən alçaq dağlıq sahələr(600–1200m) səhra və yarımsəhra bitkiləri,orta dağlıq sahələr dağ-kserofit bitkilər,yüksək dağlıq sahələr subalp və alp çəmənləri ilə örtülüdür.

Ordubad ərazisində bitən nadir bitkilər aşağıdakılardır:

  • Qaraquş zəngçiçəyi (lat.Campanulaceae) — Zəngçiçəklilər fəsiləsindən olan mürəkkəb rəngli dağ çiçəyidir.Orubadın çəmənliklərində yayılmışdır.
  • Güləbətin (lat.Pulsatilla) — Qaymaqçiçəklilər fəsiləsindən olan çoxillik ot bitkisidir. Ordubadın "Göygöl" ərazilərində yayılmışdır.
  • Tıs-tıs (lat.Acantholimon) — Ən çox Ordubadın uca dağlarında bitir.
  • Komarov şaqqıldağı (lat.Colutea komarovii) — Elmdə ilk dəfə rus botaniki Komarov tərəfindən öyrənilmiş kol bitkisinin boz yaşıl çiçəkləri vardır. Ordubadın dağ yamaclarında daha çox yayılmışdır.
  • Çox rəngli dağlaləsi (lat.Tulipa) — Zanbaqçiçəklilər fəsiləsindən olan çoxillik ot bitkisidir. Ləçəkləri ağ-narıncı rəngdə olub otlaqlarda yayılmışdır. Muxtar Respublikanın bütün rayonlarında dağ və təpəlik çəmənliklərində rast gəlinir.
  • Kirpiyə bənzər tıs-tıs (lat.Echinopsilon E.) — Sıx xırda çiçəklərlə əhatə olunmuş bitki, sanki kirpiyə oxşayaraq tikanlıdır. Muxtar Respublikanın əksər rayonlarında dağ yamaclarında yayılmışdır.
  • Gəvən (lat.Astragalus) — Paxlalılar fəsiləsindən olan çoxillik tikanlı bitkidir. Muxtar Respublikanın Ordubadın yüksək dağ yamaclarında (quzeylərdə) yayılmışdır.
  • Çaytikanı (lat.Hippophae) — İydə fəsiləsindən olan kol bitkisi. Çaytikanı kol bitkisinə əsasən Muxtar Respublikasının Ordubadrayonundakı çay kənarlarında rast gəlinir.
  • Gülxətmi (lat.Althaea) — Muxtar Respublikanın bütün rayonlarında dağ-çəmən və düzənliklərdə xüsusən çay kənarı kolluqlarda yayılmışdır.
  • Zirinc (lat.Berberis) — Zirinckimilər fəsiləsindən olan kol bitkisi. Yer üzündə 175 növü vardır ki, Azərbaycanda 6 növündən 4-ü Naxçıvanda yayılmışdır. Naxçıvan MR-da Ordubadın dağ ətəyi kolluqlarda daha çox yayılmışdır.
  • Sumaq (lat.Rhus) — Hündür kol-ağac bitkisi olmaqla vətəni Kiçik Qafqaz (Ordubad) və Abşeron yarımadasındakı Qobustanda yayılmışdır. Naxçıvan MR-da Ordubad rayonu ərazilərindəki dağ ətəylərində yayılmışdır.
  • Baldırğan (lat.Heracleum) — Çətirçiçəklilər fəsiləsindən olan çoxillik ot bitkisidir. Baldırğanın Azərbaycanda 8 növü, Naxçıvan Muxtar Respublikası|Naxçıvan MR-da isə 2 növü yayılmışdır. Ordubadın geniş yayılmışdır.
  • Qafqaz xurması (xirnik), (lat.Diospyros lotus) — Ebenakimilər – Ebena fəsiləsindən olan subtropik çoxillik bitki növü. Bitki −25 Cº şaxtaya dözdüyü ümün Naxçıvan Muxtar Respublikasının iqliminə dözümlüdür. Son illərdə Astaradan gətirilmiş tinglərlə həvəskar bağbanlar tərəfindən Ordubad meyvə bağlarında əkib-becərilir.

Dərman bitkiləri

Zəhərli bitkilər

Azərbaycanda (o cümlədən də Muxtar Respublikada) otlaq sahələrdə 300-dən artıq zəhərli bitki növləri yayılmışdır ki, onlardan güclü təsirli, zəhərli bitkilər aşağıdakılardır;

  • Çöl qərənfili (Agrostemma Githago)
  • Canavar gözü (Daphne mezereum)

10) Kəpənək çiçək (lat.Aconitum) Muxtar Respublika ərazilərində zəif təsirli zəhərli bitkilər də, vardır ki, onlar öldürgən, acılıq, qatırquyruğu, kəkrə, çobanyastığı, cil, acı yonca, qızıl sarmaşıq (küc), yapışqan otu, mahmız çiçək, ayı döşəyi, süddüyən, acı biyan, süsən, lalə, üzərlik, birə otu, qaytarma, asırqal, həlməd, dəmirtikan, xaçgülü, ardıc, sarı kol, kərməşov, şümşad və.s göstərmək olar.

Rayonun məməlilər faunası üçün xarakterik olan heyvanlardan qonur ayı (Ursus arctos), iran bəbiri (Panthera pardus), avrasiya vaşaqı (Lynx lynx), canavar (Canis lupus), çaqqal (Canis aureus), adi tülkü (Vulpes vulpes), porsuq (Meles males), daşlıq dələsi (Martes foina), bezoar keçi (Capra aegagrus), asiya muflonu (Ovis orientalis), qaban (Sus scrofa), boz dovşan (Lepus europaeus), ağdöş kirpi (Erinaceus concolor), hind tirəndazı (Hystrix indica), qonur palazqulaq yarasa (Plecotus auritus) və s. növləri göstərmək olar. Ərazinin ornitofaunası, əsasən, toğlugötürən (Gypaetus barbatus), bataqlıq bayquşu (Asio flammeus), xəzər uları (Tetraogallus caspius), böyük və kiçik qayalıq sittası (Sitta tephronota, S.neumayer), kəklik (Alectoris chukar), dağ kətanquşu (Acanthis flavirostris) ilə təmsil olunur. Digər siniflərə aid heyvanlardan radde gürzəsi (Montivipera raddei), təlxələrdən zeytuni təlxə (Platyceps najadum), rəngbərəng təlxə (Hemorrhois ravergieri), qurğuşunrəngli təlxə (Hemorrhois plumbers), balıqlardan qızılxallı (forel) balığı (Salmo fario), mursa (Barbus mursa) və s. vardır. Qeyd etdiyimiz nadir və nəsli kəsilmək təhlükəsi altında olan bitki və heyvan növlərini qorumaq üçün Zəngəzur Milli Parkı ərazisində Ordubad Dövlət Yasaqlığı yaradılmışdır.

Bir sıra xarici və rus alimləri Cənubi Qafqaz cücüləri öyrənilməsi ilə əlaqədar apardıqları tədqiqatlar nəticəsində toplanmış materialarda Naxcıvan Muxtar Respublikası bölgəsinə,xüsusilə Ordubad rayonnunda daha çox diqqət yetirilir.Sonralar,1911-ci ildə alman alimi Y.Miller Ordubad rayonunda xeyli kəpənək növü toplanmışdır.

I əsrdə Ordubad şəhəri daha çox təsərrüfat və ticarət mərkəzi kimi məşhur olmuşdur. Naxçıvan və Kirandan sonra üçüncü şəhər sayılan Ordubad dövrün bir sıra mənbələrində "əyalət şəhəri" kimi xatırlanmışdır. AMEA-nın müxbir üzvü, tarix elmləri doktoru Fəxrəddin Səfərlinin yazdığına görə Atabəy Eldənizin Naxçıvanı tutmasından 1225-ci ilədək Ordubad ərazisi Atabəylər dövlətinin tərkibində olmuşdur. Kiran şəhərinin tənəzzülü və monqollar tərəfindən dağıdılmasından sonra Ordubad şəhəri sürətli inkişaf yoluna qədəm qoymuşdur. XIII əsrdən başlayaraq Ordubad şəhəri Azərbaycanın 260 tümən illik hasilatının toplandığı 21 iri şəhəri sırasına daxil olmuşdur. Ordubadın əlverişli karvan yolları üzərində, Araz çayı sahilində yerləşməsi, ərazinin 3 tərəfdən dağlarla əhatələnməsi onun inkişafını şərtləndirən əsas amillərdən olmuşdur. Ordubad ticarətlə yanaşı həmçinin Azərbaycanın əsas bağçılıq və üzümçülük bölgələrindən biri idi.

Həmdullah Qəzvininin verdiyi məlumata görə Ordubad Naxçıvan tüməninin 5 şəhərindən biri idi. Üzüm, qarğıdalıpambıq yetişdirilirdi. Suvarma sistemi Qapıcıq dağından çəkilmişdi. Naxçıvan xanlığı dövründə Azadciran mahalının mərkəzi kimi fəaliyyət göstərirdi.

1829-cu ilin may ayına olan məlumata əsasən şəhərdə 635 evdə hər iki cinsdən toplam 3444 nəfər əhali yaşayırdı. 1834-cü ildə siyahıya alma zamanı Ordubad və ondan asılı 52 kənd üçün, 11.341 müsəlman və erməni əhalisinin orada yaşadığı müəyyən edilmişdir. Şəhərdə 1 bazar, 6 böyük məscid, 6 karvansaray, Ordubad çayı üzərində tikilmiş daşdan körpü var idi. Əsas məsciddə müsəlman məktəbi yerləşirdi.

Ordubad torpağı təkcə əsrarəngiz gözəlliyi ilə deyil, həm də məşhur adamları, sənətkarları, dünya şöhrətli alimləri ilə də seçilib fərqlənmişdir. Məşhur astronom, alim, riyaziyyatçı, şair, dövlət xadimi Nəsirəddin Tusi Məhəmməd ibn Həsənin törəmələri hazırda Ordubadda yaşayırlar. Məşhur dövlət xadimi, şair, I Şah Abbasın baş vəziri olmuş Hatəm bəy Ordubadi də Tusi nəslinə mənsub olmuşdur. XIX əsrdə Nəcəf şəhərində yaşamış ayetollah Məhəmməd Əli Qələvi Ordubadinin ərəb dilinin qrammatikasına aid yazdığı bir neçə cildli kitab bütün şərq aləmində məşhurdur.

Ordubad torpağinin yetirmələri olan qırmızı diplomat İbrahim Əbilov Türkiyədə səfir işlədiyi illərdə Mustafa Kamal Paşa Atatürklə yaxından dostluq etmişdir. 1923-cü ildə Türkiyədə vəfat etmiş İ.Əbilovu M.K.Atatürk mumyalatdıraraq türk bayrağına bükdürüb türk əsgərinin müşayəti ilə Azərbaycana yola salmışdır. Ordubad torpağının daha bir yetirməsi olan general Novruz Rizayev ilk təhsilini Ordubadda almışdır. Roman janrının banilərindən olan məşhur Məmməd Səid Ordubadi, dünya şöhrətli alim, kimya elmi sahəsində yüksək kəşflər edən, 1941–1945-ci illər müharibəsində hərbi sənayenin inkişafında misilsiz xidmətlər göstəmiş Yusif Məmmədəliyev kimi ordubadlı alimlərin adları Azərbaycan adı ilə birgə çəkilməkdədir.

Ordubadlıların elm sahəsində xidmətləri böyük olmuşdur. Ordubaddan 365 nəfərdən çox alim çıxmışdır ki, onlardan Azərbaycan Respublikası Milli Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü professor İsmayıl İbrahimov, akademik Müzəffər Abutalıbov, akademik Rəhim Rəhimov, professor Musa Rüstəmov, Əliqulu Fərəcov, Nəsib Məmmədov, NKPİ-nin kimya elmlər namizədi Elmira Sadıxova. AMEA-nm müxbir üzvü professor Sabit Kərimov, Əliqulu Ağalarov, Adil Ağalarov, Sevda Məmmədəliyeva, Azər Şəmsəddinski, professor Bahadur Baxşıyev, Həbib Məmmədəliyev, Qüdrət Axundov, İmran Mehdiyev, professor Çingiz Rəhimov, Nazim Rüstəmov, Nurməmməd Rəhimov, Oqtay Fərəcov, Əbülfəz Qasımov, respublikamızı beynəlxalq təşkilatlarda layiqincə təmsil edən Ramiz Abutalıbov, tanınmış şərqşünaslar – Malik Mahmudov, Əbülfəz Əliyev (Elçibəy), Əliyar Səfərli, Mehri Məmmədova, kimya elmləri namizədi Dilşad Yusifova, xalq artisti Firuzə Əlixanova ve Kazım Ziya, yazıçı, jurnalist Əvəz Sadıq, Əjdər Xanbabayev, yazıçı Əkrəm Əylisli,Əsəd Əylisli, ilk türkoloq alim Fərhad Zeynalov, filoloq alim, professor Tağı Xalisbəyli, əməkdar müəllimi Əkbər Məftun, şərqşünas, elmlər namizədi Bəhruz Salehov və ümumiyyətlə, 150-dən çox elmlər doktoru, professor, 220-dən çox elmlər namizədləri və xarici ölkə universitetlərinin elmi adını alan ordubadlı alimlər Azərbaycanm fəxridirlər. Ordubadlılar elmlə ciddi çalışdıqları kimi digər sahələrdə xüsusilə əkin-biçin işlərində zəhmətsevərdir.

İl Sayı
1897 4.611
1926 3.665
İl Sayı
1939 4.312
1959 6.699
İl Sayı
1970 6.929
1979 8.145
İl Sayı
1989 9.395
2008 10.372

Gəmiqaya abidəsi

Kiçik Qafqazın Ordubad dağlarında, Qapıcıq dağının cənub və şərq yamaclarındakı Nəbi yurdunda, Qaranquş yaylaqlarında yerləşən qayalarda çəkilmiş petroqlif-piktoqramlar, Azərbaycan mədəniyyətinin ən qədim nümunələrindən biri.Ordubad ərazisində yerləşən məşhur Gəmiqaya abidəsi Naxçıvanın Qobustanıdır. Buradakı iki minə yaxın qayaüstü rəsimlər xalqımızın, bu bölgədə ilk insanların məskunlaşmasının çox ulu tarixini əks etdirməklə bərabər, həm də zəngin mədəniyyətimizin qədim izləri kimi də böyük əhəmiyyətə malikdir. Gəmiqaya dünya tufanından sonar Həzrəti Nuh Peyğəmbərin əfsanəvi gəmisinin son dayanacağıdır. Bura bəşər sivilizasiyasının ən qədim məskənlərindən biridir. İnsan nəsilləri Qapıcıq ətəklətrindən, Gəmiqayadan dünyaya yayılmışdır. Qapıcıq zirvəsi dünya tufanı çəkildikdən və Nuh Peyğəmbərin gəmisi torpağa endikdən sonar bəşər övladına açılmış ilk qapıdır.

ordubad

Misdağ yatağı

Ordubad rayonu ərazisində olan Misdağ yatağı Vənəndçayın yuxarı hissəsində yerləşir və əsasən malaxit, xalkopirit, xalkozin, minerallarından ibarətdir. Buradakı yataqlar faizli mislə müşahidə olunur. Onların tərkibində mis 0,3–8,25%-ə qədər, bəzən isə 21,56%qədər olur. Misdağ filiz sahəsində iki mis-qızıl yatağı mövcuddur. Birincisi filiz sahəsinin mərkəzi hissəsini əhatə edir ki, Ağyurd yatağıdır. İkinci Kətəm-Kələki ərazsinin mərkəzi hissəsindən şimal-şərqdə yerləşən Şəkərdərə yatağıdır. Bu yataqlarda qızılın miqdarı 0,5q/t,gümüş isə 13,2q/t qədərdir. Qeyd edək ki, geoloji ədqiqat işləri zamanı Şəkərdərədə qədim mədən yerlərinin bərpa olunması ilə yanaşı burada əsasən iki filiz zonası qeydə alınmışdır. 1Damar tipli mis filizləri;2 Mis-pirit filizləri.

Uca divar yaşayış yeri

Ucadivar yaşayış yeri Ordubad-Naxçıvan yolunda 7 km şimalda, Başdizə kəndinə 2 km qalmış Gilançayın sağ sahilində yerləşir. Keçən əsrdə aparılmış təsərrüfat işləri zamanı yaşayış yeri və qəbiristanlığın bir hissəsi dağılıdılmış və əkin sahəsinə çevrilmişdir. Hazırda Ucadivar orta əsrlər yaşayış yerinə aid Sumbatan-Dizə Baş-Dizə yolunun qərb tərəfndə, dağın yamacında bir neçə qəbir abidəsi salamat qalmışdır. Əldə edilən keramika nümunələrinə və qəbir abidələrinə əsasən abidənin XII–XVI əsrlərə aid olduğunu ehtimal etmək olar. Buradan XX əsrin 40-cı illərində təsərrüfat işləri zamanı daş kitabə tapılmışdır. Kitabədən bir sətir aydın oxunur<<Nəsimi məğrur olursan cahanda >>.

Çardağ qəbiristanlığı

Çardağ qəbiristanlığı Ordubad şəhərindən 2 km şərqdə yerləşir. Torpaq qəbirlərdən ibarət olan qəbiristanlıq geniş bir ərazini əhatə edir. Qəbirlər qərb-şərq istiqamətindədir. Qəbirlərin üzərində düzgün olmayan düzbucaqlı formasında sinə daşları qoyulmuşdur. Bəzi qəbirlərin ətrafı kiçik həcmli daşlarla əhatələnmiş, bəzilərinin isə üzəri tamamilə kiçik həcmli daşlarla qapadılmışdır. Seyid Səbrinin yerli əhaliyə əsaslanaraq verdiyi məlumata görə bu qəbirstanlıq bir tayfaya məxsus olmuşdur. Qəbiristanlığın bir tərəfində müsəlman qəbirlərinə də rast gəlinir. Qəbir abidələrinin bəzisinin başdaşlarında ərəb əlifbası ilə kitabələr vardır. Qəbirlərin əksəriyyətinin baş daşları yonulmamış qaya parçalarındandır. Axtarışlar zamanı qəbiristanlığın ərazisindən son orta əsrlərə aid keramika məmulatı aşkar olunmuşdur. Çardağ qəbiristanlığı XVI–XVII əsrlərə aid edilir.

Tiri nekropolu

Tiri nekropolu Ordubad rayonu ərazisində,hündür təpənin üzərindədir. Qəbirlər daş qutu tiplidir. Onlar düzbucaqlı formada olub yanlarda iri sal daşlarla qurulmuşdur. Qəbirlərin üzəri bəzən iki, bəzən isə bir neçə sal daşla örtülmüşdür. Müxtəlif istiqamətlərə yönəlmiş vəziyyətdə olan qəbirlər aşınma və təsərrüfat işləri görülərkən dağıdılmışdır. Aşkar olunan arxeoloji materialar gil qablardan, tunc üzük, sırğa, əqiqdən hazırlanmış muncuqlardan ibarətdir. Tapıntılara əsasən abidə e.ə.III-II əsrlərə aid edilir.

Buzxana abidəsi

Buzxana abidəsi

Əsas məqalə: Ordubad Buzxanası

Ordubad şəhərinin mərkəzində XIV əsrə aid memarlıq abidəsidir və XVIII əsrdə yenidən bərpa edilmişdir.

sersehir123
sersehir 123

Sərşəhir məscidi

Hələ qədim zamanlardan Naxçıvan Muxtar Respublikasında insanlar məskunlaşmağa başlamışlar. Bu prosesin başlaması Qədim Daş dövrünə təsadüf edir. Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazisində olan tarixi abidələri ilə tanınır. Bu tarixi abidələr üzərində tədqiqat prosesi isə ləng getmişdir. Sovet alimlərindən biri də bu prossesə fikir bildirərək qeyd etmişdir ki , Naxçıvanın 12-ci və 19-cu əsrlərinə aid tarixi abidələri kifayət qədər öyrənilməmişdir. Sözü gedən abidələr tarix və mədəniyyətimizin xronoloji ardıcıllığla izləmək istiqamətindən böyük əhəmiyyətə malikdir. Tarixi abidələr Naxçıvan Muxtar Respublikasının ayrı- ayrı regionlarında , kəndlərində bu gündə mövcuddur. Tədqiqat aparılan abidələrdən bir çoxu Ordubad şəhərində yerləşir. Ordubad Naxçıvan Muxtar Respublikasının 3 bölgəsindən biri hesap olunur . Ordubad şəhəri Naxçıvan əhalisi tərəfindən "yerin cənnəti " adlandırılmışdır.

Dini abidələr içərisinə daxil olan — Sərşəhir Məscidi böyük tarixi əhəmiyyətə malikdir. Məscid Sərşəhir məhəlləsinin mərkəzinin şimal tərəfində yerləşir . Tipoloji xüsusiyyətlərinə və memarlıq üslubuna diqqət yetirənlər məscidin 18-ci əsrə aid olduğunu vurğulamışlar. Üzlüyü fasad bişmiş kərpiclə , yuxarı tərəfi çiy daşdan , bünövrəsi isə çay daşından qoyulmuşdur . İkimərtəbəli bu məscidin planı kvadrat şəkillidir. Birinci mərtəbə kişilər , ikinci mərtəbə isə qadınlar üçün nəzərdə tutulmuşdur. Birinci mərtəbədən ikinci mərtəbəyə dolama pilləkan vasitəsi ilə çıxılır . Məscidin ikinci mərtəbəsində mövcud olan kitabxana bura gələnlərə ayrı zövq verir. Kitabxanada dini kitablara və 30-a yaxın əlyazmaya rast gələ bilərik. Döşəməsi taxta , tavanı isə taxta və fanerlə işlənən məscid olduqca cəlbedicidir. Tavan 6 ağac sütun və divarların üzərində dayanmışdır. Məscidin şəbəkəli pəncərələri qarşısında ki meydana açılır. Yenidən təmir bərpa işlərinə gəldikdə isə 1986-cı ildə təmir edilmişdir. Restovrasiyadan sonra məscid məhəllə məscidi kimi istifadədir

Xaraba-Gilan

Xaraba-Gilan, Ordubaddan 17km-də Yuxari Aza kəndinin şimal-şərqində, Düylün İkinci Gilan kəndinin cənub-qərbində, indiki Gilançayın sol sahilində yerləşir. Şəhər təpələr və dağlar üzərində yerləşir. Şəhərin xarabalıqları 100 ha‐dan artıq ərazini əhatə edir.

Tarixi:

Şəhərin tarixini öyrənmək üçün ən erkən və ən vacib fars mənbəyi XIII əsrdə adsız bir yazar tərəfindən yazılmış "Dünya Möcüzələri" (Dünya Möcüzələri) coğrafi əsəridir. Bu əsərdə qəsr, bina növləri və şəhərdə istehsal olunan mallar haqqında məlumat verilir.Kiran şəhərinin inkişafı Əbu-Dulafın hakimiyyəti ilə başlayır və Monqol istilasına qədər davam edir.Xaraba-Gilan haqqında məlumat, məşhur ərəb tarixçisi İbni Əl-Nasir tərəfindən 12-ci əsrin sonu və 13-cü əsrin əvvəllərində "El-Kamil fit-Tarix" əsərində də verilmişdir. 14-cü əsr. Tarixçi Məhəmməd Hinduşah, Naxçıvanî Xaraba-Gilanın çox böyük bir yaşayış yeri olduğunu yazır. Zəkəriyya Qəzvinî, "Kiran (Xaraba-Gilan əvvəllər belə adlandırılırdı) dördüncü iqlim qurşağının şəhərlərindən biridir, sakinləri Türkdür."o yazır. Fransız səyyah Gilyom Rübrük, Monqolların işğalı dövründə Naxçıvan və Giranın parçalanması haqqında "Şərq ölkələrinə səyahət" əsərində dəyərli məlumatlar verir. Qədim mənbələrdən və mövcud tarixi materiallardan Giran şəhəri, E.S 5.-13. Əsrin ən inkişaf etmiş şəhərlərindən biri olduğu anlaşılır. Monqollar XIII əsrdə bu şəhəri dağıtdıqdan sonra bu köhnə mədəniyyət mərkəzinin çöküşü başladı. Kiran şəhərinin inkişafı Əbu-Dulafın hakimiyyəti ilə başlayır və Monqol istilasına qədər davam edir. Bu dövrdə şəhər genişləndirilmiş, ictimai binalar, bəndlər (eyni zamanda müdafiə) və qalanın qərb tərəfini qoruyan dairəvi, altıbucaqlı və dördbucaqlı qüllələri olan bir müdafiə divarı tikilmkşdi.

Bu dövrdə çox varlı olan şəhər, müəyyən ölkələrlə yaxın ticarət və iqtisadi əlaqələrə sahib idi (1912-ci ildə təsadüfən tapılmış və IX–X əsrə aid 500 qızıl sikkə xəzinəsi, şəhərin nə qədər zəngin olduğunu sübut edir). . Naxçıvan xanlığının, müstəqilliyini Səlcuqluların gəlişinə qədər — XI əsrin ortalarına qədər davam etdirdi.

O dövrdə oğuz tayfalarının, Kəngərli tayfasının və vaxtilə Araz vadisində məskunlaşmış Hun bolqarlarının nümayəndələri Naxçıvan ərazisində yaşayırdılar. Bu nisbi tayfaların hərbi və iqtisadi gücünə əsaslanan Səlcuqlular işğallarını yaxın ölkələrə sürətləndirdilər. Toğrul bəyin (1043–1063) dövründə Səlcuqlular Araz vadisini işğal edərək işğal etdikləri torpaqları və şəhərləri Naxçıvan əmirinin idarəsinə verdilər

Naxçıvan Səlcuqlu sultanlarının dayağı idi. Səlcuqlu sultanı Alparslan dövründə Naxçıvan bir müddət onun (1064-cü ilə qədər) iqamətgahından, daha sonra Səlcuqlu valilərinin iqamətgahından biri oldu. Bu dövr Kiran Naxçıvan əmrinə bağlı idi. aşkar edilmiş xarabalıqlardan birini Gilan məqbərələrini Səlcuqlu hökmdarlarından birinə aid olduğunu düşünür.

Zəngəzur silsiləsindəki indiki Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonuCulfa rayonunun bir hissəsi) V əsrin əvvəl (etnoloqlar arasında folklor və xalq sənətinin "xəzinəsi" adlandırılan bu bölgə çox maraqlı və zəngin bir tarixə malikdir.

Tədqiqi

XIX əsrin sonları və XX əsrin əvvəllərindən başlayaraq Ordubad abidələri tədqiq edilmisdir.

1896‐cı ildə Xaraba‐Gilan şəhər yerinin xarabalıqlarını gəzmiş arxeoloq Dumberq, buradan üzərində ərəb əlifbası ilə yazı olan iki daş plitəni apararaq Qafqaz muzeyinə (indiki Gürcüstan Milli Muzeyi) təhvil vermişdir. 1904‐cü ildə Xaraba‐Gilan şəhər yerində tədqiqat xarakterli işlər aparılmışdır .

1912‐ci ildə Xaraba‐Gilanda 500 qızıl sikkədən ibarət dəfinən aşkar olundu. Moskva Arxeoloji Cəmiyyəti Qafqaz bölməsiŞəhər yerində yoxlama qazıntıları aparır, tapılan əşyalar Qafqaz muzeyinə təhvil verilir. Şəhərin 8 yerində yoxlama qazıntıları aparılir. Bu zaman şəhər yerinin şimal tərəfində yerləşən hakim təbəqəyə məxsus sülalə qəbiristanlığındakı türbələr dağıdılmışdır.Bu axtarışlar zamanı sərdabələrdən qiymətli əşyalar yoxa çıxmışdır. Xaraba‐Gilan türbələrindən aparılmış ağ mərmərdən olan və hər biri 640 kq ağırlığında iki qəbir daşı Yuxarı Aza kəndində gizlədilmişdir. Həmin qəbir daşları səlcuq hökmdarı Məlikşahın anasına və xalasına məxsus olmuşdur. Tədqiqatlar lazımi elmi səviyyədə aparılmadığından abidələrin qismən dağıdılmasına və bir çox unikal tapıntıların itibbatmasına səbəb olmuşdur.

Azərbaycanda 1923‐cü ildə yaradılmış "Azərbaycan Arxeoloji Komitəsi" və "Azərbaycanı Tədqiq və Tətəbbö Cəmiyyəti" arxeoloji abidələrin tədqiqinə diqqəti artırır.1926‐cı ilin fevral ayında Azərbaycanı Tədqiq və Tətəbbö Cəmiyyətinin Naxçıvan şöbəsi Xaraba‐Gilan şəhər yerində qazıntı aparmaq istəyini Azərbaycan Arxeoloji Komitəsinə bildirir və qazıntılarda iştirak etmək üçün komitənin əməkdaşlarından birinin göndərilməsini xahiş edir.

1926‐cı ilin iyul ayında V.M.Sısoyev Xaraba‐Gilanda arxeoloji qazıntılara başlayır. Təəssüf ki, bu arxeoloq da qazıntıları şəhərin yaşayış məhəllələrində, sənətkarlar məhəlləsində, narınqalada, ictimai təyinatlı binaların qalıqlarında və müdafiə divarları yanında deyil, əsasən türbə və qəbirlərdə aparır. Ona görə də aparılan qazıntılarda nə mədəni təbəqə, nə bə tapıntıların dövrü müəyyən edilmir. Yalnız onunla birlikdə çalışan epiqraf İ.Əzimzadə (Məddah) tərəfindən şəhər yerinin cənub hissəsində yerləşən qəbiristanlıqdakı bir neçə qəbir daşındakı yazıların oxunması şəhərin tarixi haqqında bəzi dəqiq məlumatlar əldə etməyə imkan vermişdi

1927‐1928‐ci illərdə Qafqaz Tarix‐Arxeologiya İnstitutunun arxeoloji ekspedisiyası şəhər yeri və ətraf abidələrdə qazıntıları davam etdirmişdir.

1976‐cı ildən Xaraba‐Gilan şəhər yerində planlı və sistematik arxeoloji tədqiqatlara başlanmışdır. Arxeoloq V.H.Əliyevin rəhbərlik etdiyi Naxçıvan arxeoloji ekspedisiyasının Xaraba‐Gilan dəstəsi şəhərin əsas yaşayış məhəlləsində, ictimai binanın qalıqlarında arxeoloji qazıntı aparmış, şəhərin şərq müdafiə divarı yaxınlığında yoxlama şurfları qoymuşdur. Əsas məqsəd abidənin sra‐ tiqrafiyasını müəyyən etmək olmuşdur. Dəstənin 1976‐1979‐cu illərdə apardığı tədqiqatlar nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, Xaraba‐Gilan şəhər yeri çoxtəbəqəli abidədir. Narınqala və ətrafındakı tikililər Antik dövrün əvvəllərinə (e.ə.IV–III əsrlərə), şəhərin qərb müdafiə divarı yanında aşkar edilmiş siklopik divar qalıqları isə erkən Dəmir dövrünə aiddir. Xaraba‐Gilan şəhər yeri ətrafında aparılan arxeoloji kəşfiyyat işləri nəticəsində Tunc və Dəmir dövrlərinə aid PlovdağSumbatan‐Dizə abidələri qeydə alınmışdı.

1980‐ci ildə Naxçıvan arxeoloji ekspedisiyasının Xaraba‐Gilan dəstəsi arxeoloq Q.Aslanovun rəhbərliyi ilə müstəqil ekspedisiyaya çevrildikdən sonra tədqiqatların miqyası daha da genişləndirilir. Ekpedisiya iki istiqamətdə Xaraba‐Gilan şəhər yerində və ona yaxın abidələrdə arxeoloji tədqiqatlar aparır. Arxeoloji tədqiqatlarda B.İbrahimli (rəis müavini), memar K.Məmmədzadə, mixi yazılar üzrə mütəxəssis S.Qaşqay, Leninqrad Bölməsinin əməkdaşlar şərqşünas İ.Medvedskaya, rəssam Q.Kuzneçova, memar S.Miqel iştirak etmişlər.

Ekspedisiyanın 1980‐1990‐cı illərdə fəaliyyəti nəticəsində Xaraba‐Gilan şəhər yerində karvansaray kompleksi, son Tunc–erkən Dəmir dövrünə aid Xalı‐Keşan, Mərdangölü, Muncuqlu‐təpəDəlmə nekropolları aşkar edilib tədqiq olunmuş və Gilançay vadisində onlarla yeni abidə qeydə alınmışdı. Tədqiqatların nəticələri Azərbaycanla yanaşı, AlmaniyaAvstriyada çıxan müxtəlif elmi jurnallarda nəşr olunub, beynəlxalq konfranslarda məruzə şəklində dinlənilib. Xaraba‐Gilan şəhər yerinin tədqiqi mövzusu üzrə Moskva Dövlət Universitetində namizədlik dissertasiyası müdafiə olunmuşdur.

2000‐ci ildə Moskva şəhərində B.İbrahimlinin "Orta əsr Kiran şəhəri" monoqrafiyası , 2002‐ci ildə Bakıda Q.Aslanov, B.İbrahimov,S.Qaşqayın "Xaraba‐Gilanın qədim nekropolları" kitabı çapdan çıxmışdır.

2004‐cü ildən AMEA Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun Xaraba‐ Gilan arxeoloji ekspedisiyası II Plovdağ nekropolunda yeni arxeoloji tədqiqatlara başlamışdır. Burada son Tunc dövrünə aid kurqanlar tədqiq olunmuş, abidənin stratiqrafiyası dəqiqləşdirilmiş və onun çoxtəbəqəli olduğu müəyyən edilmişdir. Ekspedisiyanın apardığı təqiqatlarda H.Q.Qədirzadə (rəis müavini), H.F.Səfərli, Naxçıvan Dövlət Pedaqoji Universiteti Memarlıq kafedrasının müdiri Q.Əliyev, memar G.Qənbərova, Sankt‐Peterburq Dövlət Maddi‐Mədəniyyət İnstitunun Trassologiya şöbəsinin müdiri N.Skakun və b. iştirak etmişlər. 2021-05-03 at the Wayback Machine

2005‐ci il dekabr ayının 6‐da Naxçıvan Ali Məclisinin sədri Vasif Talıbovun "Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazisindəki tarix və mədəniyyət abidələrinin qorunması və pasortlaşdırılması işinin təşkili haqqında" Sərəncamından sonra arxeoloji abidələrin geniş miqyasda aşkar edilməsi və qeydiyyatı həyata keçirilmişdir. Həmin ildə arxeoloqlar V.B.Baxşəliyev və T.Xəlilov tərəfindən Gilançayın yuxarı axarında e.ə. II‐I minilliklərə aid Dəmyələr, İlikliqaya, Qumluq yaşayış yerləri və nekropolları və digər abidələr aşkar edilərək qeydə alınmışdır.

2008‐ci ildə "Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu tərəfindən 2008‐2009‐cu illərdə aparılması nəzərdə tutulan arxeoloji ekspedisiyaların maliyyələşdirilməsi ilə bağlı əlavə tədbirlər haqqında" Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin Sərəncamından sonra Xaraba‐Gilan arxeoloji ekspedisiyası tədqiqatları genişləndirmiş, üç dəstəyə bölünərək Plovdağla yanaşı Sumbatan‐Dizə və Rəsul dərəsi yaşayış yerlərində yeni qazıntılara başlamışdır. Rəsul dərəsi yaşayış yerində qazıntı işləri aparan ikinci dəstə arxeoloq Q.İsmayılzadənin rəhbərliyi altında çalışır.

2012‐ci ildə Xaraba‐Gilan arxeoloji ekspedisiyası Dəlmə qalasında yeni qazıntılara başlamışdır. Hazırda Xaraba‐Gilan arxeoloji ekspedisiyası dörd abidədə ‐ II Plovdağ yaşayış yeri və nekropolunda, III Plovdağ nekropolunda, Rəsul dərəsində və Dəlmə qalasında arxeoloji tədqiqat işlərini davam etdirir.

"Xaraba-Gilan arxeoloji ekspedisiyasının 2013-cü ildə apardığı arxeoloji tədqiqatlar" mövzusunda elmi seminar keçirilib.

Xaraba-Gilan antik və orta əsr şəhər yerində uğurlu arxeoloji tədqiqatlar aparılıb (2015)

Xaraba Gilan" arxeoloji ekspedisiyasının yekunlarına həsr olunan tədbir keçirilib.(2017 ci il)

AMEA-nın Naxçıvan Bölməsində Xaraba Gilan arxeoloji ekspedisiyasının 2018-ci ildə Xaraba-Gilanda tədqiqatlar aparıb.

AMEA-nın Naxçıvan Bölməsində Ordubad rayon ərazisində fəaliyyət göstərən Xaraba Gilan arxeoloji ekspedisiyasının cari ilin(2020 ci il) nəticələrinə həsr olunan tədbir keçirilib.

Etimologiyası

Gilan, Kiran kimi işlədilən bu adın etimologiyası hələlik tam açılmamışdır. Diqqəti cəlb edən adın birinci hissəsi — Kir, Kil, Gil-dir. O. Süleymanov qeyd edir ki, şumerlər öz heroqliflərini kur, kir (dağ-torpaq) "ölkə" mənasında işlədiblər.

Orta əsr Kiran şəhəri XIV əsrin əvvəllərində zəlzələ nəticəsində dağıldıqdan sonra onun xarabalıqlarına yerli əhali tərəfindən Xaraba‐Gilan adı verilmişdir "Gilan" sözünün etimologiyası haqqında müxtəlif fikirlər vardır. Bu söz "böyük", "möhtəşəm" (ibn əl‐Əsir, Həmdullah Qəzvini), "giləklərin yaşadığı yer" (A.Oleari), "gilli torpaq" (C.Rəfiyev), kadusilərin bir qolu olan "gellərin yaşadığı yer" (V.Bartold) mənalarında izah edilir "Kiran" sözü isə Türk dilində "sınır" ‐ sərhəd mənasında işlədilir.

Xaraba Gilan şəhər yeri və ətraf ərazinin yazılı mənbələrdən məlum olan ən qədim adı Azadır.

Fars dilli mənbələrdə də vilayət "Azad‐Ciran" adı ilə tanınır. Qoqtn, Qoxtn, Qoltan adının da tarixi köklərini izah etmək mümkündür. Bibliyada adı çəkilən Qoq və Maqoq tayfaları, Qurani‐Kərimdə adı gedən Yəcus və Məcuslar haqqındakı məlumatların bir hissəsi Mete dövrünün hun və yüeci tayfalarına aid məlumatlardandır. Qurani‐Kərimdə bu adlar onlara dini mənsubiyyətinə görə verilmiş, "yəcus" dedikdə bütpərəstlər, "məcus" dedikdə isə atəşpərəstlər nəzərdə tutulmuşdur. Qoqtn adı da qoqların‐yəcusların–yüecilərin yaşadığı yer deməkdir. Yüecilərin adı "Yacı" ("Yaycı" yazılsa da, xalq dilində "yacı" deyilir) kəndlərinin adında indi də qorunub saxlanmışdır.

Təsviri

Qərb tərəfdə, ətrafdakı dağlardan 70‐80 m hündür və üzəri nisbətən düz olan dağın üstündə şəhərin narınqalası yerləşir. Dağın şimal‐qərb tərəfindən başqa hər tərəfi sıldırım qayalıqdır. Dağın eni bəzi yerlərdə 300 m‐ə çatır. Beləliklə, təkcə narınqalanın sahəsi 30 hektara qədərdir. Qədim yunan şəhərlərində olan akropolların planına uyğun inşa edilmişdir. Narınqalanın mərkəzi hissəsində qala qarnizonunun yerləşdiyi çoxlu kiçik otaqlardan ibarət kompleks, seçmə daşlarla və əhəngkövrə ilə işlənmiş, şəhər hakimi və qoşun başçılarının olduqları bir neçə iri həcmli kompleks və iki örtülü su anbarı yerləşmişdir.Su ambarlarından biri bərabəryanlı üstəgələk formasında, ikincisi isə dördbucaqlı planda işlənmişdir. Narınqalaya yeganə giriş yolu şəhərin birinci və ikinci məhəllələrinin qalaya uzanan yerindəndir. Şəhərin narınqalası və məhəllələri dairəvi, dördbucaqlı və altıbucaqlı planda bürcləri olan möhkəm müdafiə divarları ilə əhatə olunmuşdur. Məhəllələr arasındakı çökəkliklərdə karvansara, dəyirman, hamam və b. ictimai binalar yerləşmişdi.

Şəhərin şimal tərəfi sıldırım qayalar olduğundan, burada müdafiə divarlarına istehkamlara və başqa müdafiə qurğularına ehtiyac olmamışdır.

Şəhərin müdafiə sistemində yaxınlıqdakı kiçik qalalar və qarovul məntəqələri də mühüm rol oynamışdır. Xaraba‐Gilan yaxınlığındakı beş kəndin adında saxlanmış "Dizə" sözü sasanilər dövründə (III‐VII əsrlər) "qala" mənasında iş‐ lənmişdir. Məhz bu ərazilərdə şəhərin forpostları yerləşirdi.

Şəhər dağlıq ərazidə və böyük çaylardan aralı yerləşdiyindən onun olduqca mürəkkəb su təchizatı sistemi olmuşdur. Ən böyük su anbarı şəhərin şimal‐şərqində Narınqalaya yaxın yerləşmişdir. Burada eni 500 m‐dən artıq olan dərənin qabağı 20‐22 m enində daşdan işlənmiş bəndlə kəsilmişdir. Bu bənd həm də müdafiə divarı rolunu oynamış, onun şərq tərəfdəki axırıncı bür‐ cündən divarın üstü ilə Narınqalaya yol olmuşdur. Bu su anbarı Düylünçaydan çəkilmiş arx vasitəsilə və yağış suları ilə doldurulurdu.

Şəhər içməli su ilə əsasən kəhrizlər vasitəsilə təmin olunurdu. Bu kəhrizlərdən ikisinin ayağı indi də şəhər yerindən cənubda və qərbdə bulaq kimi üzə çıxır. Su itkisinə yol verməmək üçün şəhər daxilində saxsı borulardan (güyüm) istifadə olunmuşdur.

Abidələri

XII əsrdə Naxçıvan və Kiran şəhərlərində memarlıq ən yüksək səviyyəyə çatmışdı və özünəməxsus xüsusiyyətləri ilə müstəqil bir memarlıq məktəbi formalaşmağa başladı. Naxçıvan memarlıq məktəbinin qurucusu Memar Əcəmi İbn-əbu-Bəkr Naxçıvani idi ki, o təkcə bu məktəbin qurucusu deyil, onu həm də Azərbaycanın qübbəli məqbərələrinin memarlığının inkişafını təyin edən bir memar kimi qəbul etmək mümkündür. Naxçıvan memarlıq məktəblərinin memarlarının şöhrəti doğulduqları şəhərdən uzaqda da bilinirdi. Nümunə olaraq, Bərdədəki məqbərəni və Aşağı Aza kəndindəki minarəni, tikilib sonralar dağıdılan və Marağa şəhərindəki tikililəri göstərmək mümkündür. Bu məktəbin müvəffəqiyyətinin zirvəsi Yusuf İbn Küseyr Türbəsi (13.IX- II.1162), Möminə Xatun Türbəsi (24.III- 22.IV.1186) və Naxçıvanda ortalarında məhv edilmiş mədəniyyət kompleksidir.

Məqbərə

Xaraba-Gilandakı səkkizguşəli məqbərə (Kiran) Naxçıvan, memarlıq məktəbinin ən böyük əsərlərindən biri hesab edilə bilər. Qalıqları V.M.Sısoyev və B.İ. İbrahimov tərəfindən qazıntılar aparılmışdır B.İ. İbrahimov 1980 ci il öz arşdırmalarında yazır . Türbə qüllə tipli mərkəzi günbəz tikililərə aiddir və iki hissədən ibarətdir: 1-ci Türbənin yuxarı hissəsi səkkizguşəli və dördbucaqlı bişmiş kərpicdən, alt hissəsi — yeraltı kamera xaricdən dördbucaq, daxildən səkkizguşəlidir.Blok ətrafındakı örtüyün qorunub saxlanılan hissəsini nəzərə alsaq, türbənin bişmiş kərpicdən hazırlanfığını görərəik.Məzarın kənarlarının həndəsi naxışlardan ibarət bir xalça ilə örtülü olduğunu söyləmək olar. Məzarın yan tərəflərindəki naxışlar, Yusuf İbn Küseyr türbəsinin kənarındakı naxışları təkrarlayır. Düz kənardan küncə keçid Möminə Xatun türbəsi kimi bəzədilmiş, lakin daha zərif yarı dairəvi sütunlarla tamamlanmışdır. Məzarın yanlarının Möminə Xatun türbəsinin tağlarına bənzər bəzədildiyini düşünmək olar.

Məzarların oxşarlığı alt otaqların düzülüşündə də görünür. Xarabalı-Gilandakı məzarın alt otağının içi fiqur şəklində dördkünc kərpicdən düzəldilmişdir. Yuxarıda deyilənlərdən Xaraba-Gilandakı türbənin ümumi planı, dekorasiya keyfiyyəti və detalı baxımından Yusuf İbn Küseyr və Möminə Xatun türbələrinə bənzədiyi görülür. Bunun xaricində bu türbələr oxşar tikililərin inşasında ortaq inkişaf xəttini təşkil edir. Qapıların mütləq bənzərliyi, profil detalları və yan bəzəklərin ümumi təbiəti, örtükləri və bloklarla konstruktiv ortaqlığı eyni şəkildə, Xaraba-Gilan (Kiran) da məqbərənin inşa edildiyini memar İbn-Əbu Bəkr tərəfindən düzəldildiyi təxmin etməyə imkan verir. Konstruktiv həll, ölçülər, kənarların formasına baxılırsa Xaraba- Gilandakı 1-ci türbənin XII əsrin 80 ci illərində tikildiyi və Əcəmi ibn Əbubekr yaradıcılığında 20 illik fasilə olmadığını sübut edir.

2-ci Türbə

Naxçıvan memarlıq məktəbinin ustaları yalnız mürəkkəb kompozisiyalı qülləvari türbələrin yaratmışlar..Lakin Xaraba‐Gilanda aşkar edilmiş 2 saylı türbə sübut edir ki, onlar orijinallığı ilə seçilən kub şəkilli türbələr də inşa etmişlər.

Türbənin daxili iki qatdan ibarətdir. Alt qat ‐ yəni sərdabə ortasında dayaq sütunu olan tağ formasındadır. Marağadakı Qırmızı künbəzin (1148‐ci il) və Naxçıvandakı Möminə xatun (1187) türbəsinin sərdabələri eynilə bu quruluşdadır. Üst qat isə ziyarətgah ol muşdur. Maraqlıdır ki, 2 saylı türbə təkcə memorial abidə deyil, həm də kult xarakteri daşımışdır. Bunu üst qatın daxildən zəngin ornamentlərlə bəzədilməsi də göstərir. Türbənin təmizlənməsi zamanı üzərində "Məhəmməd", "Bəkr", "Əli" yazılmış dörd və altı bucaqlı dekorativ kərpiclər tapılmışdır.

Türbənin kimlərə məxsus olmasını hələlik müəyyən etmək mümkün olmamışdır. Lakin əldə olunan arxeoloji materiallar bu türbələrdə səlcuqlar və hülakülər dövründə məşhur dövlət adamlarının, onların qohumlarının dəfn olunduğunu söyləməyə əsas verir.Sərdabə və onun ətrafında aparılmış arxeoloji tədqiqat işləri nəticəsində buradan qoz ağacından düzəldilmiş tabut qalıqları, ölülərin üstündə olmuş geyimlərin hissələri, tabutların içərisinə salınmış üstünə çəkilmiş örtüklərdən parçalar, tabutların bərkidildiyi dəmir cəftələr və bir ədəd qara şəvədən hazırlanmış oturmuş vəziyyətdə meymun fiquru aşkar edilmişdir.

Sərdabədən sarışın qadına məxsus hörüyün və qadın paltarlarına aid hissələrin tapılması və antropoloq rəyinə görə, burada kişilərlə bərabər qadınların da dəfn olunduğunu göstərdi. Qoftaya oxşar paltarın üzərində isə kəmər izi açıqaydın izlənir

1927‐ci ildə Tiflisdəki Qafqaz muzeyinə Xaraba‐Gilandan üzərində kitabə olan iki ədəd ağ mərmərdən qəbir daşı aparılmışdır.

1979‐cu ildə dəfinə axtaranlar tərəfindən dağıdılmış sərdabədə ayaqlı taxta tabutlarda geyimləri, silahları və bəzəkləri ilə birlikdə dəfn olunmuş və mümiyalanmış səkkiz ölü aşkar edilmişdir ki, bunların da ikisi dəfndən qabaq öldürülmüş qadınlara məxsus idi. Skeletləri tədqiq edən antropoloq R.Qasımova onların avropoid, neqroid və monqoloid irqlərinə mənsub olduqlarını müəyyən etmişdi. Beləliklə, sərdabədə hansısa bir dövlət başçısının və ya sərkərdənin dəfn olunduğuna şübhə yoxdur. Ehtimal ki, bu Hülakü hökmdarlarından biri olmuşdur. Çünki, qədim dəfn adəti islamı qəbul etməmiş (və ya etmiş) monqol əsilzadələrində XIV əsrin əvvəllərinə qədər qalmışdı. Tarixi məlumatlara görə Hülakü xan 1265‐ci ilin fevral ayında öldüyü zaman monqol adətinə görə, onunla birlikdə qəbirə gənc, gözəl qızlar da qoyulmuşdu.

Naxçıvan memarlıq məktəbinin inciləri olan memorial abidələr öz konstruktiv həllinə, memarlıq üslubuna, ornamentlərinin mürəkkəbliyinə və zənginliyinə görə Azərbaycan və dünya memarlığında xüsusi yer tutur. Bu məktəbin təsiri təkcə Azərbaycanda deyil, Yaxın Şərqin bir çox şəhərlərində özünü göstərmişdir.

Karvansara:

Xaraba‐Gilanın ictimai tikililəri içərisində II və III məhəllələr arasındakı çökəklikdə yerləşən karvansaranı xüsusilə qeyd etmək olar. Karvansaradan şərq tərəfdə şəhər hamamlarından biri aşkar edilmişdir. Burada kənarları oyma üsulu ilə naxışlanmış daş vannalar və dağ daşları və əhəngkövrə ilə işlənmiş su çəni vardır.

Karvansara kompleksinin fundamenti qaya üzərində işlənmişdir. Bəkidici kimi gildən istifadə olunmuşdur. Qapı və pəncərə başları bişmiş kərpiclərlə çatma tağ formasında işlənmişdir.

Karvansaranın divarları 3 m hündürlüyə qədər daşla, sonra isə çiy kərpiclərlə (27 x 27 x 8 sm) işlənmiş, saman qarışıq gillə suvandıqdan sonra əhənglə ağar‐ dılmışdır. Divarların eni 60 sm‐dən 2 m‐ ə qədərdir.

Türbələrdə, hamamlarda, müdafiə divarlarında və şəhərin başqa iri həcmli tikililərində olduğu kimi, burada da özü‐ lün yuxarı divarlara nisbətən bir neçə dəfə enli götürülməsi üsulundan istifadə olunmuşdur. Karvansara kompleksi ya‐ taq, məişət və təsərrüfat otaqlarından, anbarlardan, tövlə və həyətdən ibarətdir. Kompleksin otaqlarının hamısı dördbu‐ caqlı plandadır. Yataq otaqlarının xarak‐ terik cəhətləri bu otaqlarda küfləsiz təndir, buxarı və otağın bir tərəfində dördbucaqlı planda tikilmiş safanın olmasıdır.

Məişət otaqları həm birbirilə əla‐qəlidir, həm də onlardan təsərrüfat otaqlarına keçid vardır. Yataq və məişət otaqlarının pəncərə və qapı yanları, karnizləri əhəngdən tökmə üsulu ilə, müxtəlif for‐ malarda hazırlanmış həndəsi və nəbati ornamentlərlə, ərəb əlifbası ilə yazılmış dualarla bəzədilmişdi.

Xaraba‐Gilan bütün Naxçıvan ərazisi də daxil olmaqla yüksək seysmik zona hesab olunur. Bunu yaxşı bilən yerli ustalar daş və kərpic tikililərdə müxtəlif antiseysmik üsullardan istifadə etmişlər:

İncəsənəti

Xaraba‐Gilan şəhər yerindən müxtəlif faomalı və tərkibli zəngin keramika əldə edilmişdir. Buraya şirli və şirsiz qablar, müxtəlif fiqurlar, memarlıq nümunələri və s. daxildir.

Şirsiz qablar:

Şirsiz keramika məmulatı içərisində IX‐XI əsrlərə aid süfrə qabları da vardır. XI əsrdən başlayaraq kiçik həcmli küpələrin bir qismi istisna olunmaqla, qalan bütün süfrə qabları şirlə örtülürdü.Şirsiz kasa, boşqab və fincanlar qırmızı gildən, küpə və vazalar isə boz və yaşılboz rəngli gildən hazırlanır və açıqboz rəngli anqobla örtülürdü. Təsadüfi hallarda qırmızı rəngli anqobla örtülmüş qablara da rast gəlinir.Şirsiz materiallar içərisində mətbəx qabları xüsusi yer tutur. Belə qablar Azərbaycanın orta əsr şəhərləri üçün xarakterik olub, zaman‐zaman az dəyişikliyə uğramışdır. Mətbəx qabların ən bariz nümunələrinin qırmızı və ya yarımşar formalı gövdəsi, petləvari qulpları və yumru oturacaqları vardır. Qazanlar, əsasən cızma üsulu ilə dalğavari və düz xətlərlə naxışlanmışdır.Xaraba‐Gilandan əldə olunmuş, həcminə görə ən böyük şirsiz qablar küplər (pifoslar) və kuzələrdir. Onların qırmızı gilli olub, əksəriyyətinin üzərinə açıq boz rəngli anqob çəkilmişdir. Küzələr əsasən xırda dişli alətlə cızma üsulu ilə paralel və dalğavari xətlərlə naxışlanmışdır. Təsərrüfat küplərinin naxışları daha zəngindir. Onlar cızma, yapma, basma üsulları ilə müxtəlif ornamentlərlə və gövdəsinin bir neçə yerindən keçən relyefik kəmərlərlə bəzədilmişdir.

Xüsusi təyinatlı qablara sferokonus, şamdan, çıraq və üçayaqları göstərmək olar. IX‐X əsrlərə aid sferokonuslar əsasən şar gövdəli və ya yumurta formalı olurdular. XI‐XIII əsrlərdə əvvəlkilərə nisbətən iri gövdəsi və biz oturacağı olan bədii tərtibatlı sferokonuslar geniş yayılmağa başlayır. Bunların üzəri zəngin naxışlanmışdır. Ornamentlər əsasən relyefik formada, yapma üsulu ilə yerinə yetirilmişdir. Bu ornamentlər içərisində romblara, dairələrə, altıləçəkli güllərə, üzümün stilləşdirilmiş dənəsinə, çiçəyinə və yarpağına da rast gəlinir. Analoji yapma bəzəyi olan küpələrdən və sferokonuslardan üzüm məhsullarının (xüsusən də şərabın) saxlanması və daşınmasında istifadə olunmuşdur. Elə sferokonuslar var ki, bütünlüklə üzüm salxımı formasında hazırlanmışdır. Beləliklə, orta əsr sferokonuslarından müxtəlif məqsədlər üçün (əl qumbarası kimi, civə və başqa təhlükəli maddələrin, şərab, sirkə və doşabın daşınmasında) istifadə olunmuşdur.

Xüsusi təyinatlı qablar içərisində çıraqlar və şamdanlar ayrıca qrup təşkil edirlər. Lüləli çıraqlar neftlə, açıq, kasa formalı çıraqlar isə yağla yandırılmışdır. Şirsiz qablar içərisində ləyən və aftafalar da vardır.


Əldə edilmiş keramikanın təqribən beşdən bir hissəsini şirli qablar təşkil edir ki, bunların da əksəriyyəti süfrə qablarına aiddir (boşqablar, kasalar, vazalar, duz qabları və s.).

XI‐XIII əsrlərdə Yaxın Şərqinmüsəlman ölkələrində, o cümlədən

Şirli qablar:

Azərbaycanda da, şirli məmulatların istehsalı geniş vüsət almışdı.Şirli qabların böyük əksəriyyətiqırmızı gilli olub, üzəri həndəsi,

nəbati naxışlarla və yazılarla bəzədilirdi. Şirli qablardan başqa, Kiran şəhərində (Xaraba‐Gilanda)

yüksək keyfiyyətli fayans qablar

da istehsal olunurdu. Müxtəlif formalı və zəngin naxışlı bu qabların bir qisminin eksport olunduğuna şübhə yoxdur. Kiranda istehsal olunmuş qablara Naxçıvan və Ani şəhərlərindən əldə edilmiş keramika məmulatı içərisində rast gəlinir.

Qırmızı gilli qabların çox hissəsi yaşıl şirlə örtülür və "qraffito" üsulu ilə naxışlanırdı. Ağ anqob üzərindən rəngsiz (şəffaf) şirlə örtülən qablar da vardır. Rəngsiz şir, qabların müxtəlif rənglərlə, istənilən ornamentlərlə bəzədilməsinə şərait yaradırdı. Bu zaman bütün rənglərdən və rəng çalarlarından istifadə olunmuşdur.

Şirli qablar içərisində kaşılı keramikanı‐fayans məmulatını xüsusi qeyd etmək lazımdır. Qırmızı rəngli gilin kaşı ilə əvəz olunması yüksək keyfiyyətli şəffaf qlazurun əldə olunmasına şərait yaratmışdı. Kaşılı keramikanın, fayans qabların naxışlanmasında "qraffito" üsulundan istifadə olunmuşdur. Əsas naxışlama üsulu fırça ilə müxtəlif boyaların salınması və bundan başqa yapma bəzəklər, relyefik naxışlardır.

Fayans qablar (Kaşı məmulatı) şirli keramikanın təqribən 30%‐ni təşkil edir. Bu da onun Xaraba‐Gilanda geniş yayıldığını göstərir. Boşqab tipli, naxışına və formasına görə eyni olan bir sıra qablar həm qırmızı gildən, həm də kaşıdan (fayansdan) hazırlanmışdır ki, bu da onların yerli istehsal olduğunu sübut edir. Xaraba Gilandan əldə edilmiş fayans qabların çeşidini və keyfiyyətini nəzərə alsaq, burada fayans istehsalının müəyyən dövrlərdə Rey və Sultanabaddan geri qalmadığını söyləmək olar.

Numuzamtika:

Bunu yazılı mənbələr və arxeoloji məlumatlar sübut edir; Numizmatik materiallar qədim dövrlərdə şəhərin iqtisadi, siyasi və mədəni həyatı haqqında dəyərli məlumatlar verir. Xaraba-Gilanda, Mitridatın II Arşakitinin gümüş dirhəmi (M.Ö. 123–88) və İmperator honoriusun (h. 395–423) qızıl sikkələri aşkar efilmişdo (1, 11, 15).

1912-ci ildə Xaraba-Gilanda qızıl dinar xəzinəsi (təxminən 500 nümunə) tapıldı. Bu nümunələrdən 5-i Ermitajda, 5–6-sı Tarix Muzeyində və 2-si Gürcüstan Dövlət Muzeyindədir. Bunların arasında 11 Abbasi və 1 Samani sikkəsi var. Xəlifə sikkələrinin əksəriyyətində yer adı göstərilmir, yalnız 315-ci ildə (927–928) Medinet-as-Salam, lakin xəlifə Mutemidin (256–279 / 870-ci illər) köhnə möhürlü bir sikkə var. 892). 317-ci hicri / 929–930-cu ildə Nasir bin-Əhmədin Samani sikkəsi əl-Məhəmmədiyədə zərb edilmişdi. Bu xəzinə Xaraba-Gilanın geniş ticarət əlaqələrini və şəhərin iqtisadi vəziyyətini sübut edir.

Xaraba-Gilan sikkələrinin əksəriyyəti XII–XIII əsrlərə aid Eldegizler sikkələridir. Bu təsadüfi deyil, çünki Naxçıvan Eldegizlər sülaləsinin paytaxtı olduğu zaman Kiran bölgənin ikinci böyük şəhəri idi.

Ildegizler sikkələrindən başqa, Gilandakı (XI–XII əsr) anonim Bizans mis sikkəsi, Məsud I (1180–1193 əsr), Şirvanşahlar (XII əsr) mis sikkəsi ilə yanaşı, 1189–1190-cı illərdə Mosulda zərb edilmiş Mis sikkələri. Hülakü Mah Mut Qazanın sikkəsi (1295–1304-cü illər), Hülakü Əbu Saitin 1328–1330-cu illər arasında gümüş dirhəmi və digərləri Azərbaycan şəhərlərində zərb edilmişdir .

Məşhur numizmatik M. Seyfəttininin verdiyi məlumata görə, ermitajın numizmatik bölməsində 20-ci əsrin əvvəllərində kiranda basılmış dirhəmlər var (inventar nömrəsi No14871, çəki 2,85 q / 21 mm.

Epiqrafika

Epiqrafik materiallar şəhərin tarixi və mədəniyyətinin araşdırılmasında mühüm rol oynayır. Bunlar çox müxtəlifdir və alebastr və gil lövhələrdə, keramika, suvaq, metal məmulatlar, daş və bəzək əşyalarında təqdim olunur. Yazılar arami, fars, ərəb və türk dillərində yazılmışdır.

Bu yazılar yarımqiymətli və adi daşlar, keramika və metal əşyalar üzərində oyma üsulu ilə və qara tuşla yazılmışdır. Memarlıq yazılarını xüsusi qeyd etmək lazımdır. Bunlar seriya ilə hazırlanmış kəc plitələrdən, dekorativ bişmiş kər‐ piclərdən memarlıq köynəyi üzərində yığılmış mətnlərdən, kaşıdan hazırlanmış yazı nümunələrindən və daş üzərindəki kitabələrdən ibarətdir.

Aşkar edilmiş maddi mədəniyyətin qədim kökləri Plovdağ (e.ə.III‐II mi‐ nilliklər) və Muncuqlutəpə (e.ə.I minilliyin birinci yarısı) abidələrindən başlayır. Antik dövrdən şəhər kimi formalaşan Kiran XIV əsrin əvvəllərində süqut etdikdən sonra bu mədəniyyət öz ənənəvi inkişafını Aza (XIV‐XV əsr) və Ordubad (XVI əsrdən sonra) şəhərlərində davam etdirmişdir.

Ən qədim kitabə tək saplı bir küpə (düz dibli sferik) Judeo-Aramic mürəkkəb yazısıdır. Surahi boyundan dibə qədər yazı ilə örtülmüşdür, lakin səthin çox hissəsi təmizlənməsi demək olar ki, mümkün olmayan mineral duzlarla örtülmüşdür. Buna görə məqalənin yalnız kiçik bir hissəsini oxumaq mümkün idi. Arami dilində yazılmış bir neçə söz oxundu: "güc" və ya "cazibə", "insan həyatı üçün", "bizi əzməyimizə imkan verməyin", İ.M.dyakonova görə, yuxarıdakı mətn olduğunu göstərir. Bu, qısaldılmaların içərisndə "namaz", üç "elif", yəni "Tanrı, Tanrı, Tanrı" və s sözləri oxunur. Bu yazı Sasani dini mətnləri kimi hər hansı bir dini qrupla əlaqəli deyil. Bənzər yazılara əsasən Mandean, Gnostik və Yəhudi sehrli kasalarında və daha çox İraqda və İranda tapılan digər qablarda rast gəlmək olar.

Mənbələrdə 70 kəhrizi və məscidi ilə tanınan Ordubad şəhərinin su təchizatı və kanalizasiya sistemi, analoqu olmayan şərq memarlığı üçün xarakterik mədəniyyət abidəsidir. Orta əsr şəhərlərinin xarakterik xüsusiyyətlərini özündə əks etdirən Ordubad şəhəri Səfəvi hökmdarlarları I şah Abbasın baş vəziri təyin edilən ordubadlı Hatəm bəyin dövründə daha da inkişaf etmiş və burada bir-birini tamamlayan nadir memarlıq abidələri yaranmışdır. Orta əsrlərdə şəhərlərin salınmasında su təchizatı ilə yanaşı şəhərin kanalizasiya sisteminə və yaşıllıqlarına da xüsusi fıkir verilirdi. Şəhər əhalisini içməli su ilə təchiz etmək və şəhərin yaşıllıqlarını suvarmaq üçün süni su mənbələrindən yəni kəhrizlərdən istifadə edirdilər. Şəhər kəhrizləri strateji cəhətdən də əlverişli nıövqe tuturdu. Düşmən mühasirəsində olan şəhər əhalisinin suya olan tələbatı da yalnız kəhrizlər vasitəsilə həll edilirdi. Ordubad şəhərinin yeganə su mənbəyini Ordubad və Gənzə çayları və onların məcrasının yeraltı axınlarından qidalanan kəhriz sistemləri təşkil edir. Əsasən Ordubad və Gənzə çaylarının yeraltı axınlardan qaynaqlanan Ordubad şəhərinin su təchizatının həllində ərazinin mühəndis-geoloji və hidrogeoloji xüsusiyyətləri kankanların min illik təcrübələrində nəzərə almmışdır. Yayda çaylar quruduqları vaxt yeganə etibarlı və təmiz su mənbəyi olan kəhrizlərdən istifadə olunur.


Ordubad şəhəri uzaq və yaxın şərq ölkələrini Avropa ilə birləşdirən Böyük İpək Yolunun üstündə yerləşən, Naxçıvan Muxtar Respublikasının tarixi-arxeloji abidələri ilə zəngin olan, UNESCO-nun Ümumdünya irsinin ilkin siyahısında olan rayonlarımızdan biridir. Ordubad rayonunda hər məhəllənin özünə məxsus məscidləri varki bunlarda əsasən XVII–XIX əsrlərə aiddir. Ordubad rayonu özünə məxsus məscidlər mənəvi inanc yeri olan pirlərlə, ziyarətgahlarla zəngindir. Bunlara aiddir: · Tivi kəndindəki pirlər · Malik İbrahim piri · Nüs-nüs piri · Üstüpü piri · Səyyid Səfi piri · Şəmsəddin Məhəmməd piri · Dər kəndindəki pir · Xanağa piri

Tivi pirləri — Tivi kəndində iki məscidlə çox saylı pirlər vardır ki, onların sayı 70-ə yaxındır. Kəndin yaşlı insanlarının deyiminə görə, yer üzünü su alan zaman Nuh peyğəmbərin gəmisində gələnlər ərazidəki Qapı Cudi (Qapıcıq-3.906 m.) dağında nicat tapmış və sonradan su çəkildikcə onların ocaq yerləri dövrümüzədək qalmış, ziyarətgahlara çevrilmişdir. Tivi kəndində qədimdən qalma pir (ocaq) yerləri bunlardır; Qapıcıq, Qız-oğlan, Qara pir, Bibi Qətəl, İmran, Beş qardaş, Palıd, Tağı, Sarı qaya, Dağdağan, Cəviz, İmran mülkü, Əliəbbas, Qara daş, Həmzə, Navur, Anabat və s. Bunlardan başqa bir neçə sayda ocaq (pir) yerləri kəndin kənardakı qayalıqlar arasından yerləşir. Bunlardan ən uca zirvədə yerləşən Qapıcıq piridir ki buranında üzərində daşlardan tikilmiş xüsusi sahədə və qaya daşları üzərindəki rəsmlərdə Gəmiqaya(E.ə IV–I minilliklər) ərazisi həkk olunmuşdur. Tividəki ən məhşur pillərdən biridə Anabat piridir. Bu piri bu qədər şöhrət qazanmasına səbəb isə orda saxlanılan möcüzəvi "ələm"dir. Ələmin adı Tir-Əbülfəth (Həmin söz ərəbcə "zəfər bayrağı" mənasını verir) adlandırılmışdır. Ələmin möcüzəvi sirri, əsasən "tovuz quyruq" şəkildə metal parçasının çərçivəsindəki nazik məftil şəbəkə üzərindəki yazılardadır. Ərəb əlifbası ilə çərçivədə Allah, Məhəmməd, Əli, Fatimə, Həsən və Hüseyn sözləri yazılmış əşyanın forması su damlasına oxşayır. Həmin "damlanın" eni 17, uzunluğu isə 25 sm-dir. Metal şəbəkə üzərindəki yazılmış hərflər qırıldığından tor şəbəkənin üzərinə mühafizə edici sellioid təbəqə pərçimləmişlər.

Malik İbrahim — Pir Ordubad şəhərindəki Bəlkə dağının cənub ətəklərindəki 2 hektar ərazisi olan köhnə qəbrstanlıqdadır. Şəhər qəbrstanlığında XVIII əsrdən qalma Malik İbrahim məscidi vardır. Məscid binası 18x16 metr ölçüsündə Kiril əlifbasının "Q" hərfi formasında bir mərtəbəli, eyvanlı tikilmişdir. Məsciddə 1554-cü ildə (hicri 962-ci ildə) vəfat etmiş Məhəmməd Fərruxzad bəyin məzarı vardır. Aparılmış tədqiqatlarda həmin məsciddən bir qədər aralıdakı digər məzarın üstündə ərəbcə yazılmış "Əbu Səid Əbülxeyr" kitabəsi vardır ki, həmin məzar mərhum Şeyx Əbu Səidin (ona Malik İbrahim də deyərdilər) övladı (davamçısı)-nındır. Ordubadlı axund, Kərbəlayi Yusif Ağabala oğlunun söyləməsinə görə Malik İbrahim həzrət Əli (ə)-in sərkərdəsi (əshabi) olmuş, İslam dininin möhkəmlənməsi uğrunda çox işlər görmüşdür. O, hicri 700-cü il tarixində (ərəblər Naxçıvanda olanda) Ordubad şəhərini özünə ikinci vətən seçmiş, burada əcəli ilə vəfat etmişdir. Malik İbrahimin Ordubaddakı məzarı üstündə XVIII əsrdə sərdabə və sonradan isə məscid tikmişlər.

Nüs-nüs piri - Bu pir adını Ordubaddakı eyni adlı kənddən götürür. Nüs-nüs pirinə rayonda "Qırx kimsə" adı deyərlər. Buraya Ordubad şəhərindən 7 km-lik asfalt yol gəlir. Kəndin ərazisi okean səviyyəsindən 2.500 metr yüksəklikdə yerləşir. Dübəndi çayının sahilindəki meyvə bağları içərisindədir. Nüs-nüs kəndinin yaranması ərazidəki pirlə əlaqədardır. Belə ki, orada ilk məskunlaşan adamların qara rəngli sütunvari daşa "nis-nis" (qeyb olmaq) deməklərindən kəndin adı yaranmışdır. Nüs-nüs kəndində iki məscid binasından biri pir yerində tikilmişdir ki, bura el arasında "Sərçi" (sulu yer) deyərlər. Həmin məscid XIV əsrdə inşa edilərək dövrümüzədək salamat gəlib çatmışdır. Məscid binası əsasən iki mərtəbəlidir ki, birinci mərtəbədə möcüzəvi pir yeri vardır. Belə ki, məscidin (pirin) içərisindən hündürlüyü 6 metrə çatan və 1 metr enində kvadrat şəkli olan daş sütun "göyərməkdədir". Kəndin yaşlı sakinlərinin söyləməsinə görə burada əvvəllər bir neçə dəfə zəlzələ təkanından həmin qara daş sütunu uçaraq sınıb tökülmüş, lakin sonradan yenə də əvvəlki yerində "göyərərək" peyda olmuşdur. Kəndin mollası Kərbəlayi Əqil Əli oğlunun söyləməsinə görə pirdəki məscid binası 630 il bundan öncə Elxan hökmüdarı Əbu Səid Bahadur xan tərəfindən tikdirilmişdir. Bundan başqa pirdəki qədim dövrlərdən qalma səndəl ağacından hazırlanmış 1,5x1 metr ölçüsündəki taxta qapı üzərində qədim ərəb əlifbası ilə (süls xətti ilə) kitabə oyularaq yazılmışdır. (Həmin yazılı kitabə haqqında ilk dəfə pirdə olmuş rus şərqşunası N. V. Xanıkov məlumat vermişdir.) Bir tağlı taxta qapı üzərindəki yazının tərcüməsi belədir;-"Allahın adı ilə olan bu məscidi Bahadur şah tikdirmiş və burada iki rükət ziyarət namazı qılınmalıdır".

Üstüpü piri — Bu pirə Üstüpü kəndində İsfəndiyar da deyirlər. Çünki burada səyyid İsfəndiyar adlı şəxsin məzarı vardır. Pir Ordubad rayonundakı Üstüpü kəndində, Düyülün çayının sol sahilində yerləşir. Okean səviyyəsindən 2.000 metr yüksəklikdədir. Orta əsrlərdə İslam xəlifəsi Abbasilərin zamanında Yusif ibn Səccad tərəfindən İrakla İran ərazilərindən Həzrət Əli nəslindən olan səyyidlər təqib olunaraq öldürülürdü. Həmin adamlardan biri olan səyyid İsfəndiyar adlı şəxs gələrək Naxçıvandakı müqəddəs Əshabi-Kəhf mağarasını ziyarət etmiş və indiki Üstüpü ərazisində (o vaxt ərazilər Gilan vilayətindəki Azad (Aza sözü oradan götürülmüşdür) şəhəri bələdiyyəsinə tabe idi) məskunlaşaraq qalmışdır. XX əsrin əvvəllərində Üstüpü kəndindəki pir yerində mərhum səyyid İsfəndiyar şəcərəsindən olan Mir İsmayıl ağa (1964–1981-ci illərdə Naxçıvan came məscidinin axundu Mir Abdulla Seyidovun (1906–1981) atası olmuşdur) mücövür olmuş və vəfat etdikdən sonra cənazəsini pir yerində dəfn etmişlər. Üstüpü piri iki mərtəbəli binadan ibarətdir. Burada ziyarətə gələnlər üçün lazım olan məişət şəraiti yaradılmışdır.

Səyyid Səfi piri — Ordubad rayonundakı Düyülün kəndindəki pir yeri sufi İslam təriqəti ilə bağlı XIX əsrdən sonra yaranmışdır. Orta əsrlərdə İslam xəlifəsi Yusif ibn Səccad tərəfindən (Abbasilərin zamanında) İrak ərazilərindən Həzrət Əli (ə) şəcərəsindən olan (şiə islam təriqətçiləri) müsəlmanlar təqib olunaraq öldürülürdü. Bütün bunlarla əlaqədar olaraq şiə müsəlmanlarının yeddinci imamı Həzrət Musa Kazimin oğlu Səyyid Səfi (Səffan) doğma yurdlarından didərgin salınmışdır. Tale onu Araz çayının sol sahilində yerləşən orta əsrlətin məşhur şəhəri Azada gətirib çıxarmışdır. Həmin dövrlərdə xalq atəşpərəstliyə sitayış edir, İslam dininə məhəl qoymurdular. Səyyid Səfi (Səffan) Azad şəhərində qalıb İslam təlimlərini həyata keçirmiş və riayakar rahiblər tərəfindən zəhərləndirilərək şəhid olmuşdur. Mərhumun məzarını qaldığı evinin içərisində dəfn etdikdən sonra hicri tarixi ilə 765-ci ildə müsəlman xeyriyyəçiləri tərəfindən sərdabə tikmişlər.

Şəmsəddin Məhəmməd piri — XIV əsrə aid pir yeri Ordubad rayonundakı qədim tarixi ərazilərindən sayılan Aşağa Aza kəndindədir. Şəmsəddin Məhəmməd pirinin ətrafı XIV–XVII əsrlərdən qalma böyük qəbrstanlıq olmuş, lakin kənddə yaşayan ermənilər özlərinə şəxsi mülk salarkən qəbrüstü yazılı daşları sındıraraq dağıtmışlar. Xoşbəxtlikdən pir binasının içərisindəki məzarüstü yazılı daş yerində salamat qalmışdır. Həmin məzarın üstündəki daşda ərəbcə bu sözlər yazılmışdır;-"Əbədi pərvərdigar olan Allahın yaxınlığına möhtac, xoşbəxt mömin, rəhmətlik, əzəmətli Mövlana (Ərəbcə "bizim ağa" deyilən söz, XIII əsrdə Mövlana Cəlaləddin Rumi tərəfindən təsdiq olunaraq, nüfuzlu adamların adlarının əvvəlində çəkilirdi) Şəmsəddin Məhəmməd, səkkiz yüz doxsan ikinci il, zilhiccə ayında fani dünyadan əbədi dünyaya köçdü. Allah onun qəbirini işıqlandırsın. Amin! Zilhiccə ayı, 892" (miladi 1487-ci il) Pirin ətrafında sonradan orta əsr feodal tayfa başçıları dəfn olunmuşlar. Altmışıncı illərdə ətraf kəndlərdən pirə ziyarətə gələnlərin sayı daha çox olmuşdur. Ziyarətçilər qəbirdəki yazının mənasını bilməmiş, oranın "imam qəbiri" olduğunu güman etməklə Allaha qurbanlar kəsib ehsanlar verərdilər.

Dər kəndindəki pir – Bu pir haqqında olan yeganə elmi məlumatı ilk dəfə 1870-ci ildə Sankt-Peterburqda nəşr olunmuş "Qafqaz haqqında məlumat" toplusundakı "Qədim qala" sərlövhəli məqaləsindədir. Həmin məqalənin yazılmasından yüz il sonra Azərbaycan alimləri Ə. V. Salamzadə ilə K. M. Məmmədzadə Dər kəndindəki pirdə olmuş, oradakı tarixi memarlıq tikililəri haqqında tədqiqatlar aparmışlar. Azərbaycan, rus və ingilis dillərindəki yazdıqları kitabda Dər kəndindəki pirin Naxçıvan ərazisində qiymətli tarixi memarlıq abidəsi olduğunu qeyd etmişlər. Müəlliflər tədqiqat əsərlərində bildirmişlər ki, pir binası XIV əsrdə tikilmiş Azərbaycan memarlıq sənətinin incilərindəndir. Kəndin ərazisində digər iki türbələrin (XIV–XVII əsrlər) xərabəlikləri dövrümüzədək qalmışdır. Tikilidəki divarın yarı uçuq vəziyyəti bir daha göstərir ki, pir yeri əvvəllər ərazidə yaşamış ermənilər tərəfindən vəhşiliklə sökülmüşdür. Təssüf ki, pirdəki məzarların üzərindəki yazılı daş kitabələr götürüldüyündən orada basdırılan adamların şəxsiyyətindən məlumat vremək qeyri mümkündür. Sovet dövründə doxsanıncı ilədək Dər kəndindəki pirə ziyarətə getmək müsəlman vətəndaşlara qadağan olunmuşdur.Hətta əraziyə (kəndə) qonaq kimi getmək belə yasaq olmuş, inzibati orqanlardan icazə alınmalı idi.

Xanağa piri — Pir yeri Ordubad rayonundakı Xanağa kəndində yerləşmişdir. Xanağa piri kəndin şimal-şərq tərəfindən axan Xanağa çayının sol sahilindədir. İki otağı olan binanın içərisində müsəlman məzarı vardır ki, əvvəllər onların sayı üç olmuşdur. Xanağa piri kəndin şimal-şərq tərəfindən axan Xanağa çayının sol sahilindədir. İki otağı olan binanın içərisində müsəlman məzarı vardır ki, əvvəllər onların sayı üç olmuşdur. Həmin məzarlardan birində Şeyx Nurəddinin oğlu Şeyx İslam,digərində isə Səyyid Həmidin oğlu Səyyid Tahir adlarında nüfuzlu şəxslər (üləmalar) dəfn olunmuşlar. Qəribədir ki, əvvəllər burada olmuş rus şərqşünası V. M. Sisoyev pirdəki məzarların sayının iki olduğunu göstərmişdir. Görünür ki, üçüncü məzarın quruluş istiqaməti qərbdən şərqə olmamış, şimaldan cənuba tərəf (əmanət qəbir) basdırıldığından nəşin sümük qalıqları çıxarılıb aparılmışdır. Pirin düzbucaqlı formada olan binası sonrakı illərdə bərpa olunaraq yenidən tikilmişdir. İçəridəki daş kitabələrlə mərmər sənduqələr bura gələnlərin diqqətini cəlb edir. Tədqiqatçılar pirin yaranması tarixini XIV–XV və XVII əsrlərə aid etmişlər. Pirdəki daş üzərində yazılmış kitabənin ərəbcədən tərcüməsi belədir;-"Yer üzərində olan hər kəs fanidir. Ancaq əzəmət və kərəm sahibi olan Rəbbinin zatı baqidir. (Quran. "Ərrəhman" (55) surəsi, ayə 26, 27). Daha sonra isə orada bu sözlər də yazılmışdır;"Bu qəbir Həmidin oğlu Səyyid Tahirindir. 707/1307–08 il" Burada birinci göstərilən tarix hicri ilə ikinci isə miladini bildirərək "08" rəqəmi isə Hicrətin səkkisinci-Şəban ayını bildirmişdir. Bunlardan başqa pirdəki digər bir daş üzərində belə yazılmışdır ki, -"Ey bütün qəriblərin dostu! (buradakı dost sözü Allahı bildirir) Bu bağ (məzar deməkdir) Şeyx Nurəddinin oğlu Rəhmətlik, bağışlanılmış, xoşbəxt şəhid, 1010-cu ildə (hicri tarixi ilə) Allah rəhmətinə çatmış, şeyxlər nəslindən (olan), Şeyx İslamındır." (miladi 1601–1602-ci illərdə). Həmin kitabənin mənasından aydın olur ki, pirdə basdırılan şəxs din yolunda, şəhid olmuş Şeyx İslam Şeyx Nürəddinin oğludur. Mərhumun kübar feodal təbəqəsindən olması Quran ayələrinin məzar daşına yazdırılması sübut edir ki, ərazidə sufilərin Xanəgahı (mədrəsəsi) olmuşdur

  • Feyruz Bağırov "Nuh yurduna ziyarət" Naxçıvan M.Nemət "Azərbaycanda pirlər" Bakı 1992
  • Q.Həsənov "Naxçıvan MSSR-in tarixi-arxeloji abidələri. Naxçıvan-1998
  • 10 Hacı Fəxrəddin Səfərli. Ordubad Şəhərinin Epikrafik Abidələri . Bakı-Elm −2001


  1. Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti
  2. Naxçıvan ensiklopediyası II cild
  3. Naxçıvan Ensklopediyası 2cild
  4. Encyclopædia Iranica (C. Edmund Bosworth) July 20, 2002
  5. Səfəralı Babayev.Naxçıvan Muxtar Respublikasının coğrafiyası.Naxçıvanş1999.238s
  6. Naxçıvan florası
  7. [ölü keçid]
  8. Qəzvini, Nüzhətül-qülub, səh. 89
  9. Шопен И. И. "Исторический памятник состояния Армянской области в эпоху ее присоединения к Российской империи." Санкт-Петербург, Издательство: Типография Императорской Академии Наук, 1852 г. Оглавление: Часть III, Отделение III. Народонаселение, Глава первая. Города, 3. Город Ордубад, стр. 482
  10. Шопен И. И. "Исторический памятник состояния Армянской области в эпоху ее присоединения к Российской империи." Санкт-Петербург, Издательство: Типография Императорской Академии Наук, 1852 г. Оглавление: Часть III, Отделение III. Народонаселение, Глава первая. Города, 3. Город Ордубад, 482–483 стр.
  11. Rusiya İmperiyası əhalisinin siyahıya alınması (1897)
  12. SSRİ əhalisinin siyahıya alınması (1926)
  13. SSRİ əhalisinin siyahıya alınması (1939)
  14. SSRİ əhalisinin siyahıya alınması (1959)
  15. SSRİ əhalisinin siyahıya alınması (1970)
  16. SSRİ əhalisinin siyahıya alınması (1979)
  17. SSRİ əhalisinin siyahıya alınması (1989)
  18. http;\\www.iranicaonline.org\
  19. Vəli Baxşəliyev. Abbas Seyidov. Qədirzadə Qədir. Bəhlul İbrahimli Qədim Ordubad .Naxçıvan −2014.s. 422 s/63
  20. Vəli Bахşəli оğlu Bахşəliyеv. Nахçıvаnın аrхеоlоji аbidələri. – Bаkı: Еlm, 2008, 301 s.
  21. Nahçıvan tarihi: V–XV.yüzyıllar.Kürkçüoğlu Erol Güneş Vakfı Yayınları.Erzurum2007.s134
  22. Миклухо-Маклай Н.Д. Аджаиб ад-Дуня. Ученые записки Института востоковедения. Том 9. М., -Л., 1954.
  23. Zəxariyyə əl-Kazvini. Kitab əsər əl-Bilad. Goettingen. 1848. (ərəbcə).
  24. Sultan Məlikşah dövründə Kəfəsoğlu I. Səlcuqlu İmparatorluğu (türkcə). İstanbul. 1953.
  25. [Тифлисский листок, 1914]
  26. [Известия КОМАО, Вып. 2, 1903].
  27. [Известия КОМАО, 1919, с.48]
  28. [Сысоев В.М. 1929, с.8]
  29. [Азимбеков И., 1929, с. 309‐310].
  30. [İbrahimli B., 2000]
  31. [Aslanov Q., İbrahimov B., Qaşqay S., 2002]
  32. Oljas Süleymenov. Az-Ya. Bakı, 2007.
  33. .Доклады АН Азерб ССР. Баку "Элм" 1984. Том ХЛ.
  34. Zafer Bayburtluoğlu armağanı : sanat yazılar; Kayseri Büyükşehir Belediyesi kültür yayınları, Kayseri ;, 36 s 106
  35. Пахомов Е.А. Клады Азербайджана и других республик и краев Кавказа. Вып. 2. Баку, 1938 c/28 29
  36. Сейфаддини М.А. Монетное дело и денежное отношение в Азербайджане XII — ХIV вв. том 1. Баку. 1978.c/165
  37. Naxçıvan Ensiklopediyası
  38. Feyruz Bağırov "Nuh yurduna ziyarət" Naxçıvan
  39. Səfərli.H Naxçıvanın türk- İslam mədəniyyəti abidələri
Vikianbarda Ordubad ilə əlaqəli mediafayllar var.
Azərbaycan ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.
Şəhər ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.


Sitat səhvi: <ref> tags exist for a group named "x", but no corresponding <references group="x"/> tag was found

Ordubad
ordubad, naxçıvan, muxtar, respublikasında, şəhər, məqalə, qaralama, halındadır, məqaləni, redaktə, edərək, vikipediyaya, kömək, edə, bilərsiniz, əgər, mümkündürsə, daha, dəqiq, şablondan, istifadə, edin, məqalə, sonuncu, dəfə, gün, əvvəl, internetarchivebot, . Ordubad Naxcivan Muxtar Respublikasinda seher Dil Izle Redakte Bu meqale qaralama halindadir Meqaleni redakte ederek Vikipediyaya komek ede bilersiniz Eger mumkundurse daha deqiq bir sablondan istifade edin Bu meqale sonuncu defe 54 gun evvel InternetArchiveBot terefinden redakte olunub Yenile Bu meqale Ordubad seheri haqqindadir Ordubad rayonu ucun Ordubad rayonu sehifesine baxin Bu adin diger istifade formalari ucun bax Ordubad deqiqlesdirme Ordubad Azerbaycan Respublikasinda Naxcivan Muxtar Respublikasinin terkibinde inzibati erazi vahidi Ordubad38 54 17 sm e 46 01 23 s u Olke AzerbaycanRegion Ordubad rayonuTarixi ve cografiyasiMerkezin hundurluyu 856 mSaat qursagi UTC 04 00EhalisiEhalisi 10 372 nef 2008 Resmi dili azerbaycancaReqemsal identifikatorlarTelefon kodu 994 0136Poct indeksi AZ6900Ordubad Ordubad Vikianbarda elaqeli mediafayllar Mundericat 1 Etimologiyasi 2 Cografiyasi 3 Geoloji qurulusu 4 Ordubad caylari 5 Landsaftlari ve bioloji muxtelifliyi 6 Bitki ortuyu 7 Ordubadin faunasi 8 Tarixi 9 Ehalisi 10 Abideleri 10 1 Gemiqaya abidesi 10 2 Misdag yatagi 10 3 Uca divar yasayis yeri 10 4 Cardag qebiristanligi 10 5 Tiri nekropolu 10 6 Buzxana abidesi 10 7 Sersehir mescidi 10 8 Xaraba Gilan 10 8 1 Tarixi 10 8 2 Tedqiqi 10 8 3 Etimologiyasi 10 8 4 Tesviri 10 8 5 Abideleri 10 8 5 1 Meqbere 10 8 5 2 2 ci Turbe 10 8 5 3 Karvansara 10 8 6 Inceseneti 10 8 6 1 Sirsiz qablar 10 8 6 2 Sirli qablar 10 8 6 3 Numuzamtika 10 8 6 4 Epiqrafika 11 Kehrizleri 12 Ordubad pirleri 13 Menbe 14 Qalereya 15 Hemcinin bax 16 IstinadlarEtimologiyasi RedakteOrdubad seherinin esasinin ne vaxt qoyulmasi elme tam aydin olmadigi kimi bu seherin adinin da menseyi tam olaraq aydinlasdirilmamisdir Bu toponimin nece yaranmasi ile bagli tedqiqatcilarin muxtelif fikirleri vardir Bezi tarixciler toponimin menseyinin melum olmadigini qeyd etmisler Onlarin fikrince Ordubad sozunun muxtelif dovrlerde Orduvad Ortvat Urdubad Ourdubad seklinde seslenme formalari movcud olmusdur Ebulfez Huseyninin izahina gore ise seher evveller Ordubay seklinde islenmisdir Menasi ise Beyin qalasi demekdir Tarixi inkisaf neticesinde toponimin terkibindeki y sesi d sesi ile evezlenmis ve bugunku Ordubad formasini almisdir Bezi tedqiqatcilarin fikrine gore Ordubad 2 hisseden ordu ve bad sozlerinin birlesmesinden emele gelmisdir ki menasi ordu yeri demekdir Qedim turk dillerinde Ordubad oykonimi iqametgah qerargah xan dusergesi menalarinda islenen ordu ve abad kend yasayis menteqesi sozlerinin birlesmesinden ibaretdir Cografi adin terkib hisselerinin birlesmesi zamani abad sozunun evvelindeki a sesi dusmusdur Kecmisde seherin adi Orduvar seklinde de qeyde alinmisdir 1 Mahmud Kasgarli XI esr ordu sozunun xaqanin yasadigi yer merkez menasinda izah etmisdir Cografi adin terkibindeki ordu sozunun qosun menasi XIV esrden sonra yaranmisdir 2 Tedqiqatci E Ferezli Ordubad toponiminin izahini vererken Ordubadin Atropat adini bu gunedek ozunde qoruyub saxlayan yer adlarindan biri oldugunu qeyd etmisdir O toponimde ordu ucaligindan yox od ucaligindan sohbet getdiyini bildirmisdir Odbad Otbad Atbad Ortbad Ord u bat Otrbad Atrbad Atropat kimi tarixi inkisaf yolu kecmis ve gunumuzde Ordubad seklinde sabitlesmisdir Filologiya elmleri doktoru professor Y Axundlu ise E Ferezlinin izahi ile razilasmayaraq bunun eksi istiqametde inkisaf yolu kecdiyini qeyd etmisdir Yeni Atrobat Atrobad Ortbad nehayet Ordubad Eramizdan evvel IV yuzillikde yaranmis Atropatena dovleti daxilinde dovletin banisi olan Atropatin adinin verildiyi erazinin olmasi ehtimali bu izahin mumkunluyunu gosterir Ordubad torpaginin yetirmesi olan Eliqulu Ferecov sehere hesr etdiyi tarixi iqtisadi ocerkde sozun menseyi ile bagli yazir ki herfi tercumede ordu dayanacagi ve ya duserge yeri menasini vermesine baxmayaraq yasli ehali sozun Ordbehist adinin tehrif olunmus formasi oldugunu tesdiq edir Cografiyasi RedakteOrdubad rayonu Arazin sol sahilinde Zengezur silsilesinin eteyindedir 3 Relyefi esasen dagliq az bir hissesi dageteyi 5 6 faizi ise aran erazisinden ibaretdir Ordubad evveller Fars erazisinde indi ise Azerbaycan Respublikasinda serqi Zaqafqaziyanin Araxes Aras cayinin orta axarinin simal sahilinde yerlesen bir seherdir 4 Tebrizden texminen 94 km simal qerbdedir ve 948 m yukseklikdedir Ordubad seheri simaldan Asagi Endemic kendi ile serqden Kotam kendi ile cenubdan Araz cayi ile qerbden ise Deste kendi ile hemserheddir Geoloji qurulusu RedakteErazide esasen Tabasir ve Antropogen cokuntuleri yayilmisdir 5 Ordubad caylari RedakteEsas caylari Gilan Paraga Venend Ordubad Eylis ve Duylun caylaridir Gilan Zengezur silsilesinin 2700 m yukseklikdeki yamaclarindan formalasir Gilancayin 8 esas qolu vardir Duylun Zengezur silsilesinden 2400 m formalasir Venendcayin menbeyi Qaplancaydan baslayib Zengezur silsilesinin 3400 m yukseklikdeki cenub qerb yamaclarinda yerlesir Eyliscay Vardanaxdere ve Dabaxlidag caylarinin qovusmasindan 3100 m yaranir Onun 3 qolu vardir Ordubadcayin menbeyi 3200 m yukseklikde yerlesir Cayin 5 qolu vardir 5 Landsaftlari ve bioloji muxtelifliyi RedakteBoz cemen boz alluvial cemen dag mese cimli dag cemen torpaqlar yayilmisdir Erazinin iqlimi yayi quraq ve qisi soyuq kecen iqlim tipi vardir 5 Bitki ortuyu RedakteArazboyu duzenlikler ve qismen alcaq dagliq saheler 600 1200m sehra ve yarimsehra bitkileri orta dagliq saheler dag kserofit bitkiler yuksek dagliq saheler subalp ve alp cemenleri ile ortuludur 3 Ordubad erazisinde biten nadir bitkiler asagidakilardir Qarabag daglalesi lat Tulipa karabachensis Ordubadin dag eteylerindeQaraqus zengciceyi lat Campanulaceae Zengcicekliler fesilesinden olan murekkeb rengli dag ciceyidir Orubadin cemenliklerinde yayilmisdir Gulebetin lat Pulsatilla Qaymaqcicekliler fesilesinden olan coxillik ot bitkisidir Ordubadin Goygol erazilerinde yayilmisdir Tis tis lat Acantholimon En cox Ordubadin uca daglarinda bitir Komarov saqqildagi lat Colutea komarovii Elmde ilk defe rus botaniki Komarov terefinden oyrenilmis kol bitkisinin boz yasil cicekleri vardir Ordubadin dag yamaclarinda daha cox yayilmisdir Cox rengli daglalesi lat Tulipa Zanbaqcicekliler fesilesinden olan coxillik ot bitkisidir Lecekleri ag narinci rengde olub otlaqlarda yayilmisdir Muxtar Respublikanin butun rayonlarinda dag ve tepelik cemenliklerinde rast gelinir Kirpiye benzer tis tis lat Echinopsilon E Six xirda ciceklerle ehate olunmus bitki sanki kirpiye oxsayaraq tikanlidir Muxtar Respublikanin ekser rayonlarinda dag yamaclarinda yayilmisdir Geven lat Astragalus Paxlalilar fesilesinden olan coxillik tikanli bitkidir Muxtar Respublikanin Ordubadin yuksek dag yamaclarinda quzeylerde yayilmisdir Caytikani lat Hippophae Iyde fesilesinden olan kol bitkisi Caytikani kol bitkisine esasen Muxtar Respublikasinin Ordubad ve rayonundaki cay kenarlarinda rast gelinir Boymaderen lat Althaea Murekkebcicekliler fesilesinden olan coxillik ot bitkisidir Naxcivan MR da butun rayonlarinda cemen ve cay sahillerinde yayilmisdir Gulxetmi lat Althaea Muxtar Respublikanin butun rayonlarinda dag cemen ve duzenliklerde xususen cay kenari kolluqlarda yayilmisdir Keklikotu lat Thymus Dodaqcicekliler fesilesinden olan edviyyat bitkisinin veteni Qafqaz daglaridir Naxcivan MR da keklikotu bitkisi esasen Ordubad rayonundaki Goygol etrafindaki guneylerde etirli novu yayilmisdir Dagnanesi lat Ziziphora Dodaqcicekliler fesilesinden olan edviyyat bitkisidir Azerbaycanda nanenin bes novu o cumleden Naxcivan MR da rayonlarinda dag eteyi cay sahilllerinde iki novu yayilmisdir Zirinc lat Berberis Zirinckimiler fesilesinden olan kol bitkisi Yer uzunde 175 novu vardir ki Azerbaycanda 6 novunden 4 u Naxcivanda yayilmisdir Naxcivan MR da Ordubadin dag eteyi kolluqlarda daha cox yayilmisdir Dovsanalmasi lat Cotoneaster Muxtar Respublikanin Ordubad rayonunda kolluqlarda yayilmisdir Yemisan lat Crataegus Gulcicekliler fesilesinden olan kol bitkisinin veteni Amerikadir Muxtar Respublikanin Ordubadin dag eteyi kolluqlarda yayilmisdir Dagdagan lat Celtis El arasinda bezen bu kol agaca muqeddes das agaci da deyerler Qaraagackimiler fesilesinden olan bitkinin yarpaqlari payizda tokulur govdesinin hundurluyu 3 metrden artiq olur Naxcivan MR da yalniz Ordubad ve Culfa rayonlarindaki dag yamaclarinda seyrek bitmisdir Innab lat Ziziphus Murdarcakimiler fesilesinden kol agac bitkisidir Ordubadda daha cox yayilmisdir Sumaq lat Rhus Hundur kol agac bitkisi olmaqla veteni Kicik Qafqaz Ordubad ve Abseron yarimadasindaki Qobustanda yayilmisdir Naxcivan MR da Ordubad rayonu erazilerindeki dag eteylerinde yayilmisdir Ardic lat Juniperus Servkimiler fesilesinden olan hemiseyasil agac koldur Ordubadin dag eteylerinde genis yayilmisdir 6 Benovse lat Viola Ikilepeliler sinfinden olan coxillik ot bitkisi dag zirvelerinde rast gelinir Baldirgan lat Heracleum Cetircicekliler fesilesinden olan coxillik ot bitkisidir Baldirganin Azerbaycanda 8 novu Naxcivan Muxtar Respublikasi Naxcivan MR da ise 2 novu yayilmisdir Ordubadin genis yayilmisdir Qafqaz xurmasi xirnik lat Diospyros lotus Ebenakimiler Ebena fesilesinden olan subtropik coxillik bitki novu Bitki 25 Cº saxtaya dozduyu umun Naxcivan Muxtar Respublikasinin iqlimine dozumludur Son illerde Astaradan getirilmis tinglerle heveskar bagbanlar terefinden Ordubad meyve baglarinda ekib becerilir Derman bitkileri Sariliqotu lat Erysimum Quseppeyi lat Capsella Jensen lat Panax ginseng Atpitragi lat Arctium Zeherli bitkiler Azerbaycanda o cumleden de Muxtar Respublikada otlaq sahelerde 300 den artiq zeherli bitki novleri yayilmisdir ki onlardan guclu tesirli zeherli bitkiler asagidakilardir Itbogan lat Colchicum Xas xas Papaver somniferum Qaymaqciceyi lat Ranunculus Col qerenfili Agrostemma Githago Canavar gozu Daphne mezereum Kustusam lat Bryonia Bat bat lat Hyoscyamus Qaracohre lat Taxus Delibeng lat Datura 10 Kepenek cicek lat Aconitum Muxtar Respublika erazilerinde zeif tesirli zeherli bitkiler de vardir ki onlar oldurgen aciliq qatirquyrugu kekre cobanyastigi cil aci yonca qizil sarmasiq kuc yapisqan otu mahmiz cicek ayi doseyi sudduyen aci biyan susen lale uzerlik bire otu qaytarma asirqal helmed demirtikan xacgulu ardic sari kol kermesov sumsad ve s gostermek olar 7 Ordubadin faunasi RedakteRayonun memeliler faunasi ucun xarakterik olan heyvanlardan qonur ayi Ursus arctos iran bebiri Panthera pardus avrasiya vasaqi Lynx lynx canavar Canis lupus caqqal Canis aureus adi tulku Vulpes vulpes porsuq Meles males dasliq delesi Martes foina bezoar keci Capra aegagrus asiya muflonu Ovis orientalis qaban Sus scrofa boz dovsan Lepus europaeus agdos kirpi Erinaceus concolor hind tirendazi Hystrix indica qonur palazqulaq yarasa Plecotus auritus ve s novleri gostermek olar Erazinin ornitofaunasi esasen toglugoturen Gypaetus barbatus bataqliq bayqusu Asio flammeus xezer ulari Tetraogallus caspius boyuk ve kicik qayaliq sittasi Sitta tephronota S neumayer keklik Alectoris chukar dag ketanqusu Acanthis flavirostris ile temsil olunur Diger siniflere aid heyvanlardan radde gurzesi Montivipera raddei telxelerden zeytuni telxe Platyceps najadum rengbereng telxe Hemorrhois ravergieri qurgusunrengli telxe Hemorrhois plumbers baliqlardan qizilxalli forel baligi Salmo fario mursa Barbus mursa ve s vardir Qeyd etdiyimiz nadir ve nesli kesilmek tehlukesi altinda olan bitki ve heyvan novlerini qorumaq ucun Zengezur Milli Parki erazisinde Ordubad Dovlet Yasaqligi yaradilmisdir 5 Bir sira xarici ve rus alimleri Cenubi Qafqaz cuculeri oyrenilmesi ile elaqedar apardiqlari tedqiqatlar neticesinde toplanmis materialarda Naxcivan Muxtar Respublikasi bolgesine xususile Ordubad rayonnunda daha cox diqqet yetirilir Sonralar 1911 ci ilde alman alimi Y Miller Ordubad rayonunda xeyli kepenek novu toplanmisdir 8 Tarixi RedakteI esrde Ordubad seheri daha cox teserrufat ve ticaret merkezi kimi meshur olmusdur Naxcivan ve Kirandan sonra ucuncu seher sayilan Ordubad dovrun bir sira menbelerinde eyalet seheri kimi xatirlanmisdir AMEA nin muxbir uzvu tarix elmleri doktoru Fexreddin Seferlinin yazdigina gore Atabey Eldenizin Naxcivani tutmasindan 1225 ci iledek Ordubad erazisi Atabeyler dovletinin terkibinde olmusdur Kiran seherinin tenezzulu ve monqollar terefinden dagidilmasindan sonra Ordubad seheri suretli inkisaf yoluna qedem qoymusdur XIII esrden baslayaraq Ordubad seheri Azerbaycanin 260 tumen illik hasilatinin toplandigi 21 iri seheri sirasina daxil olmusdur Ordubadin elverisli karvan yollari uzerinde Araz cayi sahilinde yerlesmesi erazinin 3 terefden daglarla ehatelenmesi onun inkisafini sertlendiren esas amillerden olmusdur Ordubad ticaretle yanasi hemcinin Azerbaycanin esas bagciliq ve uzumculuk bolgelerinden biri idi Hemdullah Qezvininin verdiyi melumata gore Ordubad Naxcivan tumeninin 5 seherinden biri idi Uzum qargidali ve pambiq yetisdirilirdi Suvarma sistemi Qapiciq dagindan cekilmisdi 9 Naxcivan xanligi dovrunde Azadciran mahalinin merkezi kimi fealiyyet gosterirdi Ehalisi Redakte1829 cu ilin may ayina olan melumata esasen seherde 635 evde her iki cinsden toplam 3444 nefer ehali yasayirdi 1834 cu ilde siyahiya alma zamani Ordubad ve ondan asili 52 kend ucun 11 341 muselman ve ermeni ehalisinin orada yasadigi mueyyen edilmisdir 4 10 Seherde 1 bazar 6 boyuk mescid 6 karvansaray Ordubad cayi uzerinde tikilmis dasdan korpu var idi 11 Esas mescidde muselman mektebi yerlesirdi 10 Ordubad torpagi tekce esrarengiz gozelliyi ile deyil hem de meshur adamlari senetkarlari dunya sohretli alimleri ile de secilib ferqlenmisdir Meshur astronom alim riyaziyyatci sair dovlet xadimi Nesireddin Tusi Mehemmed ibn Hesenin toremeleri hazirda Ordubadda yasayirlar Meshur dovlet xadimi sair I Sah Abbasin bas veziri olmus Hatem bey Ordubadi de Tusi nesline mensub olmusdur XIX esrde Necef seherinde yasamis ayetollah Mehemmed Eli Qelevi Ordubadinin ereb dilinin qrammatikasina aid yazdigi bir nece cildli kitab butun serq aleminde meshurdur Ordubad torpaginin yetirmeleri olan qirmizi diplomat Ibrahim Ebilov Turkiyede sefir islediyi illerde Mustafa Kamal Pasa Ataturkle yaxindan dostluq etmisdir 1923 cu ilde Turkiyede vefat etmis I Ebilovu M K Ataturk mumyalatdiraraq turk bayragina bukdurub turk esgerinin musayeti ile Azerbaycana yola salmisdir Ordubad torpaginin daha bir yetirmesi olan general Novruz Rizayev ilk tehsilini Ordubadda almisdir Roman janrinin banilerinden olan meshur Memmed Seid Ordubadi dunya sohretli alim kimya elmi sahesinde yuksek kesfler eden 1941 1945 ci iller muharibesinde herbi senayenin inkisafinda misilsiz xidmetler gostemis Yusif Memmedeliyev kimi ordubadli alimlerin adlari Azerbaycan adi ile birge cekilmekdedir Ordubadlilarin elm sahesinde xidmetleri boyuk olmusdur Ordubaddan 365 neferden cox alim cixmisdir ki onlardan Azerbaycan Respublikasi Milli Elmler Akademiyasinin heqiqi uzvu professor Ismayil Ibrahimov akademik Muzeffer Abutalibov akademik Rehim Rehimov professor Musa Rustemov Eliqulu Ferecov Nesib Memmedov NKPI nin kimya elmler namizedi Elmira Sadixova AMEA nm muxbir uzvu professor Sabit Kerimov Eliqulu Agalarov Adil Agalarov Sevda Memmedeliyeva Azer Semseddinski professor Bahadur Baxsiyev Hebib Memmedeliyev Qudret Axundov Imran Mehdiyev professor Cingiz Rehimov Nazim Rustemov Nurmemmed Rehimov Oqtay Ferecov Ebulfez Qasimov respublikamizi beynelxalq teskilatlarda layiqince temsil eden Ramiz Abutalibov taninmis serqsunaslar Malik Mahmudov Ebulfez Eliyev Elcibey Eliyar Seferli Mehri Memmedova kimya elmleri namizedi Dilsad Yusifova xalq artisti Firuze Elixanova ve Kazim Ziya yazici jurnalist Evez Sadiq Ejder Xanbabayev yazici Ekrem Eylisli Esed Eylisli ilk turkoloq alim Ferhad Zeynalov filoloq alim professor Tagi Xalisbeyli emekdar muellimi Ekber Meftun serqsunas elmler namizedi Behruz Salehov ve umumiyyetle 150 den cox elmler doktoru professor 220 den cox elmler namizedleri ve xarici olke universitetlerinin elmi adini alan ordubadli alimler Azerbaycanm fexridirler Ordubadlilar elmle ciddi calisdiqlari kimi diger sahelerde xususile ekin bicin islerinde zehmetseverdir Il Sayi1897 4 611 12 1926 3 665 13 Il Sayi1939 4 312 14 1959 6 699 15 Il Sayi1970 6 929 16 1979 8 145 17 Il Sayi1989 9 395 18 2008 10 372Abideleri RedakteGemiqaya abidesi Redakte Kicik Qafqazin Ordubad daglarinda Qapiciq daginin cenub ve serq yamaclarindaki Nebi yurdunda Qaranqus yaylaqlarinda yerlesen qayalarda cekilmis petroqlif piktoqramlar Azerbaycan medeniyyetinin en qedim numunelerinden biri 19 Ordubad erazisinde yerlesen meshur Gemiqaya abidesi Naxcivanin Qobustanidir Buradaki iki mine yaxin qayaustu resimler xalqimizin bu bolgede ilk insanlarin meskunlasmasinin cox ulu tarixini eks etdirmekle beraber hem de zengin medeniyyetimizin qedim izleri kimi de boyuk ehemiyyete malikdir Gemiqaya dunya tufanindan sonar Hezreti Nuh Peygemberin efsanevi gemisinin son dayanacagidir Bura beser sivilizasiyasinin en qedim meskenlerinden biridir Insan nesilleri Qapiciq etekletrinden Gemiqayadan dunyaya yayilmisdir Qapiciq zirvesi dunya tufani cekildikden ve Nuh Peygemberin gemisi torpaga endikden sonar beser ovladina acilmis ilk qapidir ordubad Misdag yatagi Redakte Ordubad rayonu erazisinde olan Misdag yatagi Venendcayin yuxari hissesinde yerlesir ve esasen malaxit xalkopirit xalkozin minerallarindan ibaretdir Buradaki yataqlar faizli misle musahide olunur Onlarin terkibinde mis 0 3 8 25 e qeder bezen ise 21 56 qeder olur Misdag filiz sahesinde iki mis qizil yatagi movcuddur Birincisi filiz sahesinin merkezi hissesini ehate edir ki Agyurd yatagidir Ikinci Ketem Keleki erazsinin merkezi hissesinden simal serqde yerlesen Sekerdere yatagidir Bu yataqlarda qizilin miqdari 0 5q t gumus ise 13 2q t qederdir Qeyd edek ki geoloji edqiqat isleri zamani Sekerderede qedim meden yerlerinin berpa olunmasi ile yanasi burada esasen iki filiz zonasi qeyde alinmisdir 1Damar tipli mis filizleri 2 Mis pirit filizleri Uca divar yasayis yeri Redakte Ucadivar yasayis yeri Ordubad Naxcivan yolunda 7 km simalda Basdize kendine 2 km qalmis Gilancayin sag sahilinde yerlesir Kecen esrde aparilmis teserrufat isleri zamani yasayis yeri ve qebiristanligin bir hissesi dagilidilmis ve ekin sahesine cevrilmisdir Hazirda Ucadivar orta esrler yasayis yerine aid Sumbatan Dize Bas Dize yolunun qerb terefnde dagin yamacinda bir nece qebir abidesi salamat qalmisdir Elde edilen keramika numunelerine ve qebir abidelerine esasen abidenin XII XVI esrlere aid oldugunu ehtimal etmek olar Buradan XX esrin 40 ci illerinde teserrufat isleri zamani das kitabe tapilmisdir Kitabeden bir setir aydin oxunur lt lt Nesimi megrur olursan cahanda gt gt Cardag qebiristanligi Redakte Cardag qebiristanligi Ordubad seherinden 2 km serqde yerlesir Torpaq qebirlerden ibaret olan qebiristanliq genis bir erazini ehate edir Qebirler qerb serq istiqametindedir Qebirlerin uzerinde duzgun olmayan duzbucaqli formasinda sine daslari qoyulmusdur Bezi qebirlerin etrafi kicik hecmli daslarla ehatelenmis bezilerinin ise uzeri tamamile kicik hecmli daslarla qapadilmisdir Seyid Sebrinin yerli ehaliye esaslanaraq verdiyi melumata gore bu qebirstanliq bir tayfaya mexsus olmusdur Qebiristanligin bir terefinde muselman qebirlerine de rast gelinir Qebir abidelerinin bezisinin basdaslarinda ereb elifbasi ile kitabeler vardir Qebirlerin ekseriyyetinin bas daslari yonulmamis qaya parcalarindandir Axtarislar zamani qebiristanligin erazisinden son orta esrlere aid keramika memulati askar olunmusdur Cardag qebiristanligi XVI XVII esrlere aid edilir Tiri nekropolu Redakte Tiri nekropolu Ordubad rayonu erazisinde hundur tepenin uzerindedir Qebirler das qutu tiplidir Onlar duzbucaqli formada olub yanlarda iri sal daslarla qurulmusdur Qebirlerin uzeri bezen iki bezen ise bir nece sal dasla ortulmusdur Muxtelif istiqametlere yonelmis veziyyetde olan qebirler asinma ve teserrufat isleri gorulerken dagidilmisdir Askar olunan arxeoloji materialar gil qablardan tunc uzuk sirga eqiqden hazirlanmis muncuqlardan ibaretdir Tapintilara esasen abide e e III II esrlere aid edilir Buzxana abidesi Buzxana abidesi Redakte Esas meqale Ordubad Buzxanasi Ordubad seherinin merkezinde XIV esre aid memarliq abidesidir ve XVIII esrde yeniden berpa edilmisdir sersehir123 sersehir 123 Sersehir mescidi Redakte Hele qedim zamanlardan Naxcivan Muxtar Respublikasinda insanlar meskunlasmaga baslamislar Bu prosesin baslamasi Qedim Das dovrune tesaduf edir x 1 Naxcivan Muxtar Respublikasi erazisinde olan tarixi abideleri ile taninir Bu tarixi abideler uzerinde tedqiqat prosesi ise leng getmisdir Sovet alimlerinden biri de bu prossese fikir bildirerek qeyd etmisdir ki Naxcivanin 12 ci ve 19 cu esrlerine aid tarixi abideleri kifayet qeder oyrenilmemisdir Sozu geden abideler tarix ve medeniyyetimizin xronoloji ardicilligla izlemek istiqametinden boyuk ehemiyyete malikdir Tarixi abideler Naxcivan Muxtar Respublikasinin ayri ayri regionlarinda kendlerinde bu gunde movcuddur Tedqiqat aparilan abidelerden bir coxu Ordubad seherinde yerlesir Ordubad Naxcivan Muxtar Respublikasinin 3 bolgesinden biri hesap olunur 20 Ordubad seheri Naxcivan ehalisi terefinden yerin cenneti adlandirilmisdir Dini abideler icerisine daxil olan Sersehir Mescidi boyuk tarixi ehemiyyete malikdir Mescid Sersehir mehellesinin merkezinin simal terefinde yerlesir Tipoloji xususiyyetlerine ve memarliq uslubuna diqqet yetirenler mescidin 18 ci esre aid oldugunu vurgulamislar 21 Uzluyu fasad bismis kerpicle yuxari terefi ciy dasdan bunovresi ise cay dasindan qoyulmusdur Ikimertebeli bu mescidin plani kvadrat sekillidir Birinci mertebe kisiler ikinci mertebe ise qadinlar ucun nezerde tutulmusdur Birinci mertebeden ikinci mertebeye dolama pillekan vasitesi ile cixilir Mescidin ikinci mertebesinde movcud olan kitabxana bura gelenlere ayri zovq verir Kitabxanada dini kitablara ve 30 a yaxin elyazmaya rast gele bilerik Dosemesi taxta tavani ise taxta ve fanerle islenen mescid olduqca celbedicidir Tavan 6 agac sutun ve divarlarin uzerinde dayanmisdir Mescidin sebekeli pencereleri qarsisinda ki meydana acilir Yeniden temir berpa islerine geldikde ise 1986 ci ilde temir edilmisdir Restovrasiyadan sonra mescid mehelle mescidi kimi istifadedir Xaraba Gilan Redakte Xaraba Gilan Ordubaddan 17km de Yuxari Aza kendinin simal serqinde Duylun Ikinci Gilan kendinin cenub qerbinde indiki Gilancayin sol sahilinde yerlesir Seher tepeler ve daglar uzerinde yerlesir Seherin xarabaliqlari 100 ha dan artiq erazini ehate edir 22 23 Tarixi Redakte Seherin tarixini oyrenmek ucun en erken ve en vacib fars menbeyi XIII esrde adsiz bir yazar terefinden yazilmis Dunya Mocuzeleri Dunya Mocuzeleri cografi eseridir Bu eserde qesr bina novleri ve seherde istehsal olunan mallar haqqinda melumat verilir 24 Kiran seherinin inkisafi Ebu Dulafin hakimiyyeti ile baslayir ve Monqol istilasina qeder davam edir Xaraba Gilan haqqinda melumat meshur ereb tarixcisi Ibni El Nasir terefinden 12 ci esrin sonu ve 13 cu esrin evvellerinde El Kamil fit Tarix eserinde de verilmisdir 14 cu esr Tarixci Mehemmed Hindusah Naxcivani Xaraba Gilanin cox boyuk bir yasayis yeri oldugunu yazir Zekeriyya Qezvini Kiran Xaraba Gilan evveller bele adlandirilirdi dorduncu iqlim qursaginin seherlerinden biridir sakinleri Turkdur 25 o yazir Fransiz seyyah Gilyom Rubruk Monqollarin isgali dovrunde Naxcivan ve Giranin parcalanmasi haqqinda Serq olkelerine seyahet eserinde deyerli melumatlar verir Qedim menbelerden ve movcud tarixi materiallardan Giran seheri E S 5 13 Esrin en inkisaf etmis seherlerinden biri oldugu anlasilir Monqollar XIII esrde bu seheri dagitdiqdan sonra bu kohne medeniyyet merkezinin cokusu basladi Kiran seherinin inkisafi Ebu Dulafin hakimiyyeti ile baslayir ve Monqol istilasina qeder davam edir Bu dovrde seher genislendirilmis ictimai binalar bendler eyni zamanda mudafie ve qalanin qerb terefini qoruyan dairevi altibucaqli ve dordbucaqli qulleleri olan bir mudafie divari tikilmksdi Bu dovrde cox varli olan seher mueyyen olkelerle yaxin ticaret ve iqtisadi elaqelere sahib idi 1912 ci ilde tesadufen tapilmis ve IX X esre aid 500 qizil sikke xezinesi seherin ne qeder zengin oldugunu subut edir Naxcivan xanliginin musteqilliyini Selcuqlularin gelisine qeder XI esrin ortalarina qeder davam etdirdi O dovrde oguz tayfalarinin Kengerli tayfasinin ve vaxtile Araz vadisinde meskunlasmis Hun bolqarlarinin numayendeleri Naxcivan erazisinde yasayirdilar Bu nisbi tayfalarin herbi ve iqtisadi gucune esaslanan Selcuqlular isgallarini yaxin olkelere suretlendirdiler Togrul beyin 1043 1063 dovrunde Selcuqlular Araz vadisini isgal ederek isgal etdikleri torpaqlari ve seherleri Naxcivan emirinin idaresine verdiler 26 Naxcivan Selcuqlu sultanlarinin dayagi idi Selcuqlu sultani Alparslan dovrunde Naxcivan bir muddet onun 1064 cu ile qeder iqametgahindan daha sonra Selcuqlu valilerinin iqametgahindan biri oldu Bu dovr Kiran Naxcivan emrine bagli idi askar edilmis xarabaliqlardan birini Gilan meqberelerini Selcuqlu hokmdarlarindan birine aid oldugunu dusunur Zengezur silsilesindeki indiki Naxcivan Muxtar Respublikasinin Ordubad rayonu ve Culfa rayonunun bir hissesi V esrin evvel etnoloqlar arasinda folklor ve xalq senetinin xezinesi adlandirilan bu bolge cox maraqli ve zengin bir tarixe malikdir Tedqiqi Redakte XIX esrin sonlari ve XX esrin evvellerinden baslayaraq Ordubad abideleri tedqiq edilmisdir 1896 ci ilde Xaraba Gilan seher yerinin xarabaliqlarini gezmis arxeoloq Dumberq buradan uzerinde ereb elifbasi ile yazi olan iki das pliteni apararaq Qafqaz muzeyine indiki Gurcustan Milli Muzeyi tehvil vermisdir 27 1904 cu ilde Xaraba Gilan seher yerinde tedqiqat xarakterli isler aparilmisdir 28 1912 ci ilde Xaraba Gilanda 500 qizil sikkeden ibaret definen askar olundu Moskva Arxeoloji Cemiyyeti Qafqaz bolmesiSeher yerinde yoxlama qazintilari aparir tapilan esyalar Qafqaz muzeyine tehvil verilir 29 Seherin 8 yerinde yoxlama qazintilari aparilir Bu zaman seher yerinin simal terefinde yerlesen hakim tebeqeye mexsus sulale qebiristanligindaki turbeler dagidilmisdir Bu axtarislar zamani serdabelerden qiymetli esyalar yoxa cixmisdir Xaraba Gilan turbelerinden aparilmis ag mermerden olan ve her biri 640 kq agirliginda iki qebir dasi Yuxari Aza kendinde gizledilmisdir Hemin qebir daslari selcuq hokmdari Meliksahin anasina ve xalasina mexsus olmusdur Tedqiqatlar lazimi elmi seviyyede aparilmadigindan abidelerin qismen dagidilmasina ve bir cox unikal tapintilarin itibbatmasina sebeb olmusdur Azerbaycanda 1923 cu ilde yaradilmis Azerbaycan Arxeoloji Komitesi ve Azerbaycani Tedqiq ve Tetebbo Cemiyyeti arxeoloji abidelerin tedqiqine diqqeti artirir 1926 ci ilin fevral ayinda Azerbaycani Tedqiq ve Tetebbo Cemiyyetinin Naxcivan sobesi Xaraba Gilan seher yerinde qazinti aparmaq isteyini Azerbaycan Arxeoloji Komitesine bildirir ve qazintilarda istirak etmek ucun komitenin emekdaslarindan birinin gonderilmesini xahis edir 30 1926 ci ilin iyul ayinda V M Sisoyev Xaraba Gilanda arxeoloji qazintilara baslayir Teessuf ki bu arxeoloq da qazintilari seherin yasayis mehellelerinde senetkarlar mehellesinde narinqalada ictimai teyinatli binalarin qaliqlarinda ve mudafie divarlari yaninda deyil esasen turbe ve qebirlerde aparir Ona gore de aparilan qazintilarda ne medeni tebeqe ne be tapintilarin dovru mueyyen edilmir Yalniz onunla birlikde calisan epiqraf I Ezimzade Meddah terefinden seher yerinin cenub hissesinde yerlesen qebiristanliqdaki bir nece qebir dasindaki yazilarin oxunmasi seherin tarixi haqqinda bezi deqiq melumatlar elde etmeye imkan vermisdi 31 1927 1928 ci illerde Qafqaz Tarix Arxeologiya Institutunun arxeoloji ekspedisiyasi seher yeri ve etraf abidelerde qazintilari davam etdirmisdir 1976 ci ilden Xaraba Gilan seher yerinde planli ve sistematik arxeoloji tedqiqatlara baslanmisdir Arxeoloq V H Eliyevin rehberlik etdiyi Naxcivan arxeoloji ekspedisiyasinin Xaraba Gilan destesi seherin esas yasayis mehellesinde ictimai binanin qaliqlarinda arxeoloji qazinti aparmis seherin serq mudafie divari yaxinliginda yoxlama surflari qoymusdur Esas meqsed abidenin sra tiqrafiyasini mueyyen etmek olmusdur Destenin 1976 1979 cu illerde apardigi tedqiqatlar neticesinde mueyyen edilmisdir ki Xaraba Gilan seher yeri coxtebeqeli abidedir Narinqala ve etrafindaki tikililer Antik dovrun evvellerine e e IV III esrlere seherin qerb mudafie divari yaninda askar edilmis siklopik divar qaliqlari ise erken Demir dovrune aiddir Xaraba Gilan seher yeri etrafinda aparilan arxeoloji kesfiyyat isleri neticesinde Tunc ve Demir dovrlerine aid Plovdag ve Sumbatan Dize abideleri qeyde alinmisdi 1980 ci ilde Naxcivan arxeoloji ekspedisiyasinin Xaraba Gilan destesi arxeoloq Q Aslanovun rehberliyi ile musteqil ekspedisiyaya cevrildikden sonra tedqiqatlarin miqyasi daha da genislendirilir Ekpedisiya iki istiqametde Xaraba Gilan seher yerinde ve ona yaxin abidelerde arxeoloji tedqiqatlar aparir Arxeoloji tedqiqatlarda B Ibrahimli reis muavini memar K Memmedzade mixi yazilar uzre mutexessis S Qasqay Leninqrad Bolmesinin emekdaslar serqsunas I Medvedskaya ressam Q Kuznecova memar S Miqel istirak etmisler Ekspedisiyanin 1980 1990 ci illerde fealiyyeti neticesinde Xaraba Gilan seher yerinde karvansaray kompleksi son Tunc erken Demir dovrune aid Xali Kesan Merdangolu Muncuqlu tepe ve Delme nekropollari askar edilib tedqiq olunmus ve Gilancay vadisinde onlarla yeni abide qeyde alinmisdi Tedqiqatlarin neticeleri Azerbaycanla yanasi Almaniya ve Avstriyada cixan muxtelif elmi jurnallarda nesr olunub beynelxalq konfranslarda meruze seklinde dinlenilib Xaraba Gilan seher yerinin tedqiqi movzusu uzre Moskva Dovlet Universitetinde namizedlik dissertasiyasi mudafie olunmusdur 2000 ci ilde Moskva seherinde B Ibrahimlinin Orta esr Kiran seheri 32 monoqrafiyasi 2002 ci ilde Bakida Q Aslanov B Ibrahimov S Qasqayin Xaraba Gilanin qedim nekropollari 33 kitabi capdan cixmisdir 2004 cu ilden AMEA Arxeologiya ve Etnoqrafiya Institutunun Xaraba Gilan arxeoloji ekspedisiyasi II Plovdag nekropolunda yeni arxeoloji tedqiqatlara baslamisdir Burada son Tunc dovrune aid kurqanlar tedqiq olunmus abidenin stratiqrafiyasi deqiqlesdirilmis ve onun coxtebeqeli oldugu mueyyen edilmisdir Ekspedisiyanin apardigi teqiqatlarda H Q Qedirzade reis muavini H F Seferli Naxcivan Dovlet Pedaqoji Universiteti Memarliq kafedrasinin mudiri Q Eliyev memar G Qenberova Sankt Peterburq Dovlet Maddi Medeniyyet Institunun Trassologiya sobesinin mudiri N Skakun ve b istirak etmisler 1 Arxivlesdirilib 2021 05 03 at the Wayback Machine 2005 ci il dekabr ayinin 6 da Naxcivan Ali Meclisinin sedri Vasif Talibovun Naxcivan Muxtar Respublikasi erazisindeki tarix ve medeniyyet abidelerinin qorunmasi ve pasortlasdirilmasi isinin teskili haqqinda Serencamindan sonra arxeoloji abidelerin genis miqyasda askar edilmesi ve qeydiyyati heyata kecirilmisdir Hemin ilde arxeoloqlar V B Baxseliyev ve T Xelilov terefinden Gilancayin yuxari axarinda e e II I minilliklere aid Demyeler Ilikliqaya Qumluq yasayis yerleri ve nekropollari ve diger abideler askar edilerek qeyde alinmisdir 2008 ci ilde Azerbaycan Milli Elmler Akademiyasinin Arxeologiya ve Etnoqrafiya Institutu terefinden 2008 2009 cu illerde aparilmasi nezerde tutulan arxeoloji ekspedisiyalarin maliyyelesdirilmesi ile bagli elave tedbirler haqqinda Azerbaycan Respublikasinin Prezidenti Ilham Eliyevin Serencamindan sonra Xaraba Gilan arxeoloji ekspedisiyasi tedqiqatlari genislendirmis uc desteye bolunerek Plovdagla yanasi Sumbatan Dize ve Resul deresi yasayis yerlerinde yeni qazintilara baslamisdir Resul deresi yasayis yerinde qazinti isleri aparan ikinci deste arxeoloq Q Ismayilzadenin rehberliyi altinda calisir 2012 ci ilde Xaraba Gilan arxeoloji ekspedisiyasi Delme qalasinda yeni qazintilara baslamisdir Hazirda Xaraba Gilan arxeoloji ekspedisiyasi dord abidede II Plovdag yasayis yeri ve nekropolunda III Plovdag nekropolunda Resul deresinde ve Delme qalasinda arxeoloji tedqiqat islerini davam etdirir 21 Xaraba Gilan arxeoloji ekspedisiyasinin 2013 cu ilde apardigi arxeoloji tedqiqatlar movzusunda elmi seminar kecirilib 2 Xaraba Gilan antik ve orta esr seher yerinde ugurlu arxeoloji tedqiqatlar aparilib 2015 3 Xaraba Gilan arxeoloji ekspedisiyasinin yekunlarina hesr olunan tedbir kecirilib 2017 ci il 4 AMEA nin Naxcivan Bolmesinde Xaraba Gilan arxeoloji ekspedisiyasinin 2018 ci ilde Xaraba Gilanda tedqiqatlar aparib 5 AMEA nin Naxcivan Bolmesinde Ordubad rayon erazisinde fealiyyet gosteren Xaraba Gilan arxeoloji ekspedisiyasinin cari ilin 2020 ci il neticelerine hesr olunan tedbir kecirilib 6 Etimologiyasi Redakte Gilan Kiran kimi isledilen bu adin etimologiyasi helelik tam acilmamisdir Diqqeti celb eden adin birinci hissesi Kir Kil Gil dir O Suleymanov qeyd edir ki sumerler oz heroqliflerini kur kir dag torpaq olke menasinda isledibler 34 Orta esr Kiran seheri XIV esrin evvellerinde zelzele neticesinde dagildiqdan sonra onun xarabaliqlarina yerli ehali terefinden Xaraba Gilan adi verilmisdir Gilan sozunun etimologiyasi haqqinda muxtelif fikirler vardir Bu soz boyuk mohtesem ibn el Esir Hemdullah Qezvini gileklerin yasadigi yer A Oleari gilli torpaq C Refiyev kadusilerin bir qolu olan gellerin yasadigi yer V Bartold menalarinda izah edilir Kiran sozu ise Turk dilinde sinir serhed menasinda isledilir Xaraba Gilan seher yeri ve etraf erazinin yazili menbelerden melum olan en qedim adi Azadir Fars dilli menbelerde de vilayet Azad Ciran adi ile taninir Qoqtn Qoxtn Qoltan adinin da tarixi koklerini izah etmek mumkundur Bibliyada adi cekilen Qoq ve Maqoq tayfalari Qurani Kerimde adi geden Yecus ve Mecuslar haqqindaki melumatlarin bir hissesi Mete dovrunun hun ve yueci tayfalarina aid melumatlardandir Qurani Kerimde bu adlar onlara dini mensubiyyetine gore verilmis yecus dedikde butperestler mecus dedikde ise atesperestler nezerde tutulmusdur Qoqtn adi da qoqlarin yecuslarin yuecilerin yasadigi yer demekdir Yuecilerin adi Yaci Yayci yazilsa da xalq dilinde yaci deyilir kendlerinin adinda indi de qorunub saxlanmisdir 21 Tesviri Redakte Qerb terefde etrafdaki daglardan 70 80 m hundur ve uzeri nisbeten duz olan dagin ustunde seherin narinqalasi yerlesir Dagin simal qerb terefinden basqa her terefi sildirim qayaliqdir Dagin eni bezi yerlerde 300 m e catir Belelikle tekce narinqalanin sahesi 30 hektara qederdir Qedim yunan seherlerinde olan akropollarin planina uygun insa edilmisdir Narinqalanin merkezi hissesinde qala qarnizonunun yerlesdiyi coxlu kicik otaqlardan ibaret kompleks secme daslarla ve ehengkovre ile islenmis seher hakimi ve qosun bascilarinin olduqlari bir nece iri hecmli kompleks ve iki ortulu su anbari yerlesmisdir Su ambarlarindan biri beraberyanli ustegelek formasinda ikincisi ise dordbucaqli planda islenmisdir Narinqalaya yegane giris yolu seherin birinci ve ikinci mehellelerinin qalaya uzanan yerindendir Seherin narinqalasi ve mehelleleri dairevi dordbucaqli ve altibucaqli planda burcleri olan mohkem mudafie divarlari ile ehate olunmusdur Mehelleler arasindaki cokekliklerde karvansara deyirman hamam ve b ictimai binalar yerlesmisdi 21 22 Seherin simal terefi sildirim qayalar oldugundan burada mudafie divarlarina istehkamlara ve basqa mudafie qurgularina ehtiyac olmamisdir Seherin mudafie sisteminde yaxinliqdaki kicik qalalar ve qarovul menteqeleri de muhum rol oynamisdir Xaraba Gilan yaxinligindaki bes kendin adinda saxlanmis Dize sozu sasaniler dovrunde III VII esrler qala menasinda is lenmisdir Mehz bu erazilerde seherin forpostlari yerlesirdi Seher dagliq erazide ve boyuk caylardan arali yerlesdiyinden onun olduqca murekkeb su techizati sistemi olmusdur En boyuk su anbari seherin simal serqinde Narinqalaya yaxin yerlesmisdir Burada eni 500 m den artiq olan derenin qabagi 20 22 m eninde dasdan islenmis bendle kesilmisdir Bu bend hem de mudafie divari rolunu oynamis onun serq terefdeki axirinci bur cunden divarin ustu ile Narinqalaya yol olmusdur Bu su anbari Duyluncaydan cekilmis arx vasitesile ve yagis sulari ile doldurulurdu Seher icmeli su ile esasen kehrizler vasitesile temin olunurdu Bu kehrizlerden ikisinin ayagi indi de seher yerinden cenubda ve qerbde bulaq kimi uze cixir Su itkisine yol vermemek ucun seher daxilinde saxsi borulardan guyum istifade olunmusdur Abideleri Redakte XII esrde Naxcivan ve Kiran seherlerinde memarliq en yuksek seviyyeye catmisdi ve ozunemexsus xususiyyetleri ile musteqil bir memarliq mektebi formalasmaga basladi Naxcivan memarliq mektebinin qurucusu Memar Ecemi Ibn ebu Bekr Naxcivani idi ki o tekce bu mektebin qurucusu deyil onu hem de Azerbaycanin qubbeli meqberelerinin memarliginin inkisafini teyin eden bir memar kimi qebul etmek mumkundur Naxcivan memarliq mekteblerinin memarlarinin sohreti dogulduqlari seherden uzaqda da bilinirdi Numune olaraq Berdedeki meqbereni ve Asagi Aza kendindeki minareni tikilib sonralar dagidilan ve Maraga seherindeki tikilileri gostermek mumkundur Bu mektebin muveffeqiyyetinin zirvesi Yusuf Ibn Kuseyr Turbesi 13 IX II 1162 Momine Xatun Turbesi 24 III 22 IV 1186 ve Naxcivanda ortalarinda mehv edilmis medeniyyet kompleksidir Meqbere Redakte Xaraba Gilandaki sekkizguseli meqbere Kiran Naxcivan memarliq mektebinin en boyuk eserlerinden biri hesab edile biler Qaliqlari V M Sisoyev ve B I Ibrahimov terefinden qazintilar aparilmisdir B I Ibrahimov 1980 ci il oz arsdirmalarinda yazir Turbe qulle tipli merkezi gunbez tikililere aiddir ve iki hisseden ibaretdir 1 ci Turbenin yuxari hissesi sekkizguseli ve dordbucaqli bismis kerpicden alt hissesi yeralti kamera xaricden dordbucaq daxilden sekkizguselidir Blok etrafindaki ortuyun qorunub saxlanilan hissesini nezere alsaq turbenin bismis kerpicden hazirlanfigini gorereik Mezarin kenarlarinin hendesi naxislardan ibaret bir xalca ile ortulu oldugunu soylemek olar Mezarin yan tereflerindeki naxislar Yusuf Ibn Kuseyr turbesinin kenarindaki naxislari tekrarlayir Duz kenardan kunce kecid Momine Xatun turbesi kimi bezedilmis lakin daha zerif yari dairevi sutunlarla tamamlanmisdir Mezarin yanlarinin Momine Xatun turbesinin taglarina benzer bezedildiyini dusunmek olar Mezarlarin oxsarligi alt otaqlarin duzulusunde de gorunur Xarabali Gilandaki mezarin alt otaginin ici fiqur seklinde dordkunc kerpicden duzeldilmisdir Yuxarida deyilenlerden Xaraba Gilandaki turbenin umumi plani dekorasiya keyfiyyeti ve detali baximindan Yusuf Ibn Kuseyr ve Momine Xatun turbelerine benzediyi gorulur Bunun xaricinde bu turbeler oxsar tikililerin insasinda ortaq inkisaf xettini teskil edir Qapilarin mutleq benzerliyi profil detallari ve yan bezeklerin umumi tebieti ortukleri ve bloklarla konstruktiv ortaqligi eyni sekilde Xaraba Gilan Kiran da meqberenin insa edildiyini memar Ibn Ebu Bekr terefinden duzeldildiyi texmin etmeye imkan verir Konstruktiv hell olculer kenarlarin formasina baxilirsa Xaraba Gilandaki 1 ci turbenin XII esrin 80 ci illerinde tikildiyi ve Ecemi ibn Ebubekr yaradiciliginda 20 illik fasile olmadigini subut edir 35 2 ci Turbe Redakte Naxcivan memarliq mektebinin ustalari yalniz murekkeb kompozisiyali qullevari turbelerin yaratmislar Lakin Xaraba Gilanda askar edilmis 2 sayli turbe subut edir ki onlar orijinalligi ile secilen kub sekilli turbeler de insa etmisler Turbenin daxili iki qatdan ibaretdir Alt qat yeni serdabe ortasinda dayaq sutunu olan tag formasindadir Maragadaki Qirmizi kunbezin 1148 ci il ve Naxcivandaki Momine xatun 1187 turbesinin serdabeleri eynile bu qurulusdadir Ust qat ise ziyaretgah ol musdur Maraqlidir ki 2 sayli turbe tekce memorial abide deyil hem de kult xarakteri dasimisdir Bunu ust qatin daxilden zengin ornamentlerle bezedilmesi de gosterir Turbenin temizlenmesi zamani uzerinde Mehemmed Bekr Eli yazilmis dord ve alti bucaqli dekorativ kerpicler tapilmisdir Turbenin kimlere mexsus olmasini helelik mueyyen etmek mumkun olmamisdir Lakin elde olunan arxeoloji materiallar bu turbelerde selcuqlar ve hulakuler dovrunde meshur dovlet adamlarinin onlarin qohumlarinin defn olundugunu soylemeye esas verir Serdabe ve onun etrafinda aparilmis arxeoloji tedqiqat isleri neticesinde buradan qoz agacindan duzeldilmis tabut qaliqlari olulerin ustunde olmus geyimlerin hisseleri tabutlarin icerisine salinmis ustune cekilmis ortuklerden parcalar tabutlarin berkidildiyi demir cefteler ve bir eded qara seveden hazirlanmis oturmus veziyyetde meymun fiquru askar edilmisdir 36 Serdabeden sarisin qadina mexsus horuyun ve qadin paltarlarina aid hisselerin tapilmasi ve antropoloq reyine gore burada kisilerle beraber qadinlarin da defn olundugunu gosterdi Qoftaya oxsar paltarin uzerinde ise kemer izi aciqaydin izlenir 1927 ci ilde Tiflisdeki Qafqaz muzeyine Xaraba Gilandan uzerinde kitabe olan iki eded ag mermerden qebir dasi aparilmisdir 1979 cu ilde define axtaranlar terefinden dagidilmis serdabede ayaqli taxta tabutlarda geyimleri silahlari ve bezekleri ile birlikde defn olunmus ve mumiyalanmis sekkiz olu askar edilmisdir ki bunlarin da ikisi defnden qabaq oldurulmus qadinlara mexsus idi Skeletleri tedqiq eden antropoloq R Qasimova onlarin avropoid neqroid ve monqoloid irqlerine mensub olduqlarini mueyyen etmisdi Belelikle serdabede hansisa bir dovlet bascisinin ve ya serkerdenin defn olunduguna subhe yoxdur Ehtimal ki bu Hulaku hokmdarlarindan biri olmusdur Cunki qedim defn adeti islami qebul etmemis ve ya etmis monqol esilzadelerinde XIV esrin evvellerine qeder qalmisdi Tarixi melumatlara gore Hulaku xan 1265 ci ilin fevral ayinda olduyu zaman monqol adetine gore onunla birlikde qebire genc gozel qizlar da qoyulmusdu Naxcivan memarliq mektebinin incileri olan memorial abideler oz konstruktiv helline memarliq uslubuna ornamentlerinin murekkebliyine ve zenginliyine gore Azerbaycan ve dunya memarliginda xususi yer tutur Bu mektebin tesiri tekce Azerbaycanda deyil Yaxin Serqin bir cox seherlerinde ozunu gostermisdir Karvansara Redakte Xaraba Gilanin ictimai tikilileri icerisinde II ve III mehelleler arasindaki cokeklikde yerlesen karvansarani xususile qeyd etmek olar Karvansaradan serq terefde seher hamamlarindan biri askar edilmisdir Burada kenarlari oyma usulu ile naxislanmis das vannalar ve dag daslari ve ehengkovre ile islenmis su ceni vardir Karvansara kompleksinin fundamenti qaya uzerinde islenmisdir Bekidici kimi gilden istifade olunmusdur Qapi ve pencere baslari bismis kerpiclerle catma tag formasinda islenmisdir Karvansaranin divarlari 3 m hundurluye qeder dasla sonra ise ciy kerpiclerle 27 x 27 x 8 sm islenmis saman qarisiq gille suvandiqdan sonra ehengle agar dilmisdir Divarlarin eni 60 sm den 2 m e qederdir Turbelerde hamamlarda mudafie divarlarinda ve seherin basqa iri hecmli tikililerinde oldugu kimi burada da ozu lun yuxari divarlara nisbeten bir nece defe enli goturulmesi usulundan istifade olunmusdur Karvansara kompleksi ya taq meiset ve teserrufat otaqlarindan anbarlardan tovle ve heyetden ibaretdir Kompleksin otaqlarinin hamisi dordbu caqli plandadir Yataq otaqlarinin xarak terik cehetleri bu otaqlarda kuflesiz tendir buxari ve otagin bir terefinde dordbucaqli planda tikilmis safanin olmasidir Meiset otaqlari hem birbirile ela qelidir hem de onlardan teserrufat otaqlarina kecid vardir Yataq ve meiset otaqlarinin pencere ve qapi yanlari karnizleri ehengden tokme usulu ile muxtelif for malarda hazirlanmis hendesi ve nebati ornamentlerle ereb elifbasi ile yazilmis dualarla bezedilmisdi Xaraba Gilan butun Naxcivan erazisi de daxil olmaqla yuksek seysmik zona hesab olunur Bunu yaxsi bilen yerli ustalar das ve kerpic tikililerde muxtelif antiseysmik usullardan istifade etmisler Inceseneti Redakte Xaraba Gilan seher yerinden muxtelif faomali ve terkibli zengin keramika elde edilmisdir Buraya sirli ve sirsiz qablar muxtelif fiqurlar memarliq numuneleri ve s daxildir Sirsiz qablar Redakte Sirsiz keramika memulati icerisinde IX XI esrlere aid sufre qablari da vardir XI esrden baslayaraq kicik hecmli kupelerin bir qismi istisna olunmaqla qalan butun sufre qablari sirle ortulurdu Sirsiz kasa bosqab ve fincanlar qirmizi gilden kupe ve vazalar ise boz ve yasilboz rengli gilden hazirlanir ve aciqboz rengli anqobla ortulurdu Tesadufi hallarda qirmizi rengli anqobla ortulmus qablara da rast gelinir Sirsiz materiallar icerisinde metbex qablari xususi yer tutur Bele qablar Azerbaycanin orta esr seherleri ucun xarakterik olub zaman zaman az deyisikliye ugramisdir Metbex qablarin en bariz numunelerinin qirmizi ve ya yarimsar formali govdesi petlevari qulplari ve yumru oturacaqlari vardir Qazanlar esasen cizma usulu ile dalgavari ve duz xetlerle naxislanmisdir Xaraba Gilandan elde olunmus hecmine gore en boyuk sirsiz qablar kupler pifoslar ve kuzelerdir Onlarin qirmizi gilli olub ekseriyyetinin uzerine aciq boz rengli anqob cekilmisdir Kuzeler esasen xirda disli aletle cizma usulu ile paralel ve dalgavari xetlerle naxislanmisdir Teserrufat kuplerinin naxislari daha zengindir Onlar cizma yapma basma usullari ile muxtelif ornamentlerle ve govdesinin bir nece yerinden kecen relyefik kemerlerle bezedilmisdir Xususi teyinatli qablara sferokonus samdan ciraq ve ucayaqlari gostermek olar IX X esrlere aid sferokonuslar esasen sar govdeli ve ya yumurta formali olurdular XI XIII esrlerde evvelkilere nisbeten iri govdesi ve biz oturacagi olan bedii tertibatli sferokonuslar genis yayilmaga baslayir Bunlarin uzeri zengin naxislanmisdir Ornamentler esasen relyefik formada yapma usulu ile yerine yetirilmisdir Bu ornamentler icerisinde romblara dairelere altilecekli gullere uzumun stillesdirilmis denesine ciceyine ve yarpagina da rast gelinir Analoji yapma bezeyi olan kupelerden ve sferokonuslardan uzum mehsullarinin xususen de serabin saxlanmasi ve dasinmasinda istifade olunmusdur Ele sferokonuslar var ki butunlukle uzum salximi formasinda hazirlanmisdir Belelikle orta esr sferokonuslarindan muxtelif meqsedler ucun el qumbarasi kimi cive ve basqa tehlukeli maddelerin serab sirke ve dosabin dasinmasinda istifade olunmusdur Xususi teyinatli qablar icerisinde ciraqlar ve samdanlar ayrica qrup teskil edirler Luleli ciraqlar neftle aciq kasa formali ciraqlar ise yagla yandirilmisdir Sirsiz qablar icerisinde leyen ve aftafalar da vardir 21 Elde edilmis keramikanin teqriben besden bir hissesini sirli qablar teskil edir ki bunlarin da ekseriyyeti sufre qablarina aiddir bosqablar kasalar vazalar duz qablari ve s XI XIII esrlerde Yaxin Serqinmuselman olkelerinde o cumleden Sirli qablar Redakte Azerbaycanda da sirli memulatlarin istehsali genis vuset almisdi Sirli qablarin boyuk ekseriyyetiqirmizi gilli olub uzeri hendesi nebati naxislarla ve yazilarla bezedilirdi Sirli qablardan basqa Kiran seherinde Xaraba Gilanda yuksek keyfiyyetli fayans qablar da istehsal olunurdu Muxtelif formali ve zengin naxisli bu qablarin bir qisminin eksport olunduguna subhe yoxdur Kiranda istehsal olunmus qablara Naxcivan ve Ani seherlerinden elde edilmis keramika memulati icerisinde rast gelinir Qirmizi gilli qablarin cox hissesi yasil sirle ortulur ve qraffito usulu ile naxislanirdi Ag anqob uzerinden rengsiz seffaf sirle ortulen qablar da vardir Rengsiz sir qablarin muxtelif renglerle istenilen ornamentlerle bezedilmesine serait yaradirdi Bu zaman butun renglerden ve reng calarlarindan istifade olunmusdur Sirli qablar icerisinde kasili keramikani fayans memulatini xususi qeyd etmek lazimdir Qirmizi rengli gilin kasi ile evez olunmasi yuksek keyfiyyetli seffaf qlazurun elde olunmasina serait yaratmisdi Kasili keramikanin fayans qablarin naxislanmasinda qraffito usulundan istifade olunmusdur Esas naxislama usulu firca ile muxtelif boyalarin salinmasi ve bundan basqa yapma bezekler relyefik naxislardir Fayans qablar Kasi memulati sirli keramikanin teqriben 30 ni teskil edir Bu da onun Xaraba Gilanda genis yayildigini gosterir Bosqab tipli naxisina ve formasina gore eyni olan bir sira qablar hem qirmizi gilden hem de kasidan fayansdan hazirlanmisdir ki bu da onlarin yerli istehsal oldugunu subut edir Xaraba Gilandan elde edilmis fayans qablarin cesidini ve keyfiyyetini nezere alsaq burada fayans istehsalinin mueyyen dovrlerde Rey ve Sultanabaddan geri qalmadigini soylemek olar Numuzamtika Redakte Bunu yazili menbeler ve arxeoloji melumatlar subut edir Numizmatik materiallar qedim dovrlerde seherin iqtisadi siyasi ve medeni heyati haqqinda deyerli melumatlar verir Xaraba Gilanda Mitridatin II Arsakitinin gumus dirhemi M O 123 88 ve Imperator honoriusun h 395 423 qizil sikkeleri askar efilmisdo 1 11 15 1912 ci ilde Xaraba Gilanda qizil dinar xezinesi texminen 500 numune tapildi Bu numunelerden 5 i Ermitajda 5 6 si Tarix Muzeyinde ve 2 si Gurcustan Dovlet Muzeyindedir Bunlarin arasinda 11 Abbasi ve 1 Samani sikkesi var Xelife sikkelerinin ekseriyyetinde yer adi gosterilmir yalniz 315 ci ilde 927 928 Medinet as Salam lakin xelife Mutemidin 256 279 870 ci iller kohne mohurlu bir sikke var 892 317 ci hicri 929 930 cu ilde Nasir bin Ehmedin Samani sikkesi el Mehemmediyede zerb edilmisdi Bu xezine Xaraba Gilanin genis ticaret elaqelerini ve seherin iqtisadi veziyyetini subut edir Xaraba Gilan sikkelerinin ekseriyyeti XII XIII esrlere aid Eldegizler sikkeleridir Bu tesadufi deyil cunki Naxcivan Eldegizler sulalesinin paytaxti oldugu zaman Kiran bolgenin ikinci boyuk seheri idi Ildegizler sikkelerinden basqa Gilandaki XI XII esr anonim Bizans mis sikkesi Mesud I 1180 1193 esr Sirvansahlar XII esr mis sikkesi ile yanasi 1189 1190 ci illerde Mosulda zerb edilmis Mis sikkeleri Hulaku Mah Mut Qazanin sikkesi 1295 1304 cu iller Hulaku Ebu Saitin 1328 1330 cu iller arasinda gumus dirhemi ve digerleri Azerbaycan seherlerinde zerb edilmisdir 37 Meshur numizmatik M Seyfettininin verdiyi melumata gore ermitajin numizmatik bolmesinde 20 ci esrin evvellerinde kiranda basilmis dirhemler var inventar nomresi No14871 ceki 2 85 q 21 mm 38 Epiqrafika Redakte Epiqrafik materiallar seherin tarixi ve medeniyyetinin arasdirilmasinda muhum rol oynayir Bunlar cox muxtelifdir ve alebastr ve gil lovhelerde keramika suvaq metal memulatlar das ve bezek esyalarinda teqdim olunur Yazilar arami fars ereb ve turk dillerinde yazilmisdir Bu yazilar yarimqiymetli ve adi daslar keramika ve metal esyalar uzerinde oyma usulu ile ve qara tusla yazilmisdir Memarliq yazilarini xususi qeyd etmek lazimdir Bunlar seriya ile hazirlanmis kec plitelerden dekorativ bismis ker piclerden memarliq koyneyi uzerinde yigilmis metnlerden kasidan hazirlanmis yazi numunelerinden ve das uzerindeki kitabelerden ibaretdir Askar edilmis maddi medeniyyetin qedim kokleri Plovdag e e III II mi nillikler ve Muncuqlutepe e e I minilliyin birinci yarisi abidelerinden baslayir Antik dovrden seher kimi formalasan Kiran XIV esrin evvellerinde suqut etdikden sonra bu medeniyyet oz enenevi inkisafini Aza XIV XV esr ve Ordubad XVI esrden sonra seherlerinde davam etdirmisdir En qedim kitabe tek sapli bir kupe duz dibli sferik Judeo Aramic murekkeb yazisidir Surahi boyundan dibe qeder yazi ile ortulmusdur lakin sethin cox hissesi temizlenmesi demek olar ki mumkun olmayan mineral duzlarla ortulmusdur Buna gore meqalenin yalniz kicik bir hissesini oxumaq mumkun idi Arami dilinde yazilmis bir nece soz oxundu guc ve ya cazibe insan heyati ucun bizi ezmeyimize imkan vermeyin I M dyakonova gore yuxaridaki metn oldugunu gosterir Bu qisaldilmalarin icerisnde namaz uc elif yeni Tanri Tanri Tanri ve s sozleri oxunur Bu yazi Sasani dini metnleri kimi her hansi bir dini qrupla elaqeli deyil Benzer yazilara esasen Mandean Gnostik ve Yehudi sehrli kasalarinda ve daha cox Iraqda ve Iranda tapilan diger qablarda rast gelmek olar Kehrizleri RedakteMenbelerde 70 kehrizi ve mescidi ile taninan Ordubad seherinin su techizati ve kanalizasiya sistemi analoqu olmayan serq memarligi ucun xarakterik medeniyyet abidesidir Orta esr seherlerinin xarakterik xususiyyetlerini ozunde eks etdiren Ordubad seheri Sefevi hokmdarlarlari I sah Abbasin bas veziri teyin edilen ordubadli Hatem beyin dovrunde daha da inkisaf etmis ve burada bir birini tamamlayan nadir memarliq abideleri yaranmisdir Orta esrlerde seherlerin salinmasinda su techizati ile yanasi seherin kanalizasiya sistemine ve yasilliqlarina da xususi fikir verilirdi Seher ehalisini icmeli su ile techiz etmek ve seherin yasilliqlarini suvarmaq ucun suni su menbelerinden yeni kehrizlerden istifade edirdiler Seher kehrizleri strateji cehetden de elverisli niovqe tuturdu Dusmen muhasiresinde olan seher ehalisinin suya olan telebati da yalniz kehrizler vasitesile hell edilirdi Ordubad seherinin yegane su menbeyini Ordubad ve Genze caylari ve onlarin mecrasinin yeralti axinlarindan qidalanan kehriz sistemleri teskil edir Esasen Ordubad ve Genze caylarinin yeralti axinlardan qaynaqlanan Ordubad seherinin su techizatinin hellinde erazinin muhendis geoloji ve hidrogeoloji xususiyyetleri kankanlarin min illik tecrubelerinde nezere almmisdir Yayda caylar quruduqlari vaxt yegane etibarli ve temiz su menbeyi olan kehrizlerden istifade olunur 39 Ordubad pirleri RedakteOrdubad seheri uzaq ve yaxin serq olkelerini Avropa ile birlesdiren Boyuk Ipek Yolunun ustunde yerlesen Naxcivan Muxtar Respublikasinin tarixi arxeloji abideleri ile zengin olan UNESCO nun Umumdunya irsinin ilkin siyahisinda olan rayonlarimizdan biridir 40 Ordubad rayonunda her mehellenin ozune mexsus mescidleri varki bunlarda esasen XVII XIX esrlere aiddir Ordubad rayonu ozune mexsus mescidler menevi inanc yeri olan pirlerle ziyaretgahlarla zengindir 41 Bunlara aiddir Tivi kendindeki pirler Malik Ibrahim piri Nus nus piri Ustupu piri Seyyid Sefi piri Semseddin Mehemmed piri Der kendindeki pir Xanaga piri Tivi pirleri Tivi kendinde iki mescidle cox sayli pirler vardir ki onlarin sayi 70 e yaxindir Kendin yasli insanlarinin deyimine gore yer uzunu su alan zaman Nuh peygemberin gemisinde gelenler erazideki Qapi Cudi Qapiciq 3 906 m daginda nicat tapmis ve sonradan su cekildikce onlarin ocaq yerleri dovrumuzedek qalmis ziyaretgahlara cevrilmisdir Tivi kendinde qedimden qalma pir ocaq yerleri bunlardir Qapiciq Qiz oglan Qara pir Bibi Qetel Imran Bes qardas Palid Tagi Sari qaya Dagdagan Ceviz Imran mulku Eliebbas Qara das Hemze Navur Anabat ve s Bunlardan basqa bir nece sayda ocaq pir yerleri kendin kenardaki qayaliqlar arasindan yerlesir Bunlardan en uca zirvede yerlesen Qapiciq piridir ki buraninda uzerinde daslardan tikilmis xususi sahede ve qaya daslari uzerindeki resmlerde Gemiqaya E e IV I minillikler erazisi hekk olunmusdur Tivideki en mehsur pillerden biride Anabat piridir Bu piri bu qeder sohret qazanmasina sebeb ise orda saxlanilan mocuzevi elem dir Elemin adi Tir Ebulfeth Hemin soz erebce zefer bayragi menasini verir adlandirilmisdir Elemin mocuzevi sirri esasen tovuz quyruq sekilde metal parcasinin cercivesindeki nazik meftil sebeke uzerindeki yazilardadir Ereb elifbasi ile cercivede Allah Mehemmed Eli Fatime Hesen ve Huseyn sozleri yazilmis esyanin formasi su damlasina oxsayir Hemin damlanin eni 17 uzunlugu ise 25 sm dir Metal sebeke uzerindeki yazilmis herfler qirildigindan tor sebekenin uzerine muhafize edici sellioid tebeqe percimlemisler Malik Ibrahim Pir Ordubad seherindeki Belke daginin cenub eteklerindeki 2 hektar erazisi olan kohne qebrstanliqdadir Seher qebrstanliginda XVIII esrden qalma Malik Ibrahim mescidi vardir Mescid binasi 18x16 metr olcusunde Kiril elifbasinin Q herfi formasinda bir mertebeli eyvanli tikilmisdir Mescidde 1554 cu ilde hicri 962 ci ilde vefat etmis Mehemmed Ferruxzad beyin mezari vardir Aparilmis tedqiqatlarda hemin mescidden bir qeder aralidaki diger mezarin ustunde erebce yazilmis Ebu Seid Ebulxeyr kitabesi vardir ki hemin mezar merhum Seyx Ebu Seidin ona Malik Ibrahim de deyerdiler ovladi davamcisi nindir Ordubadli axund Kerbelayi Yusif Agabala oglunun soylemesine gore Malik Ibrahim hezret Eli e in serkerdesi eshabi olmus Islam dininin mohkemlenmesi ugrunda cox isler gormusdur O hicri 700 cu il tarixinde erebler Naxcivanda olanda Ordubad seherini ozune ikinci veten secmis burada eceli ile vefat etmisdir Malik Ibrahimin Ordubaddaki mezari ustunde XVIII esrde serdabe ve sonradan ise mescid tikmisler Nus nus piri Bu pir adini Ordubaddaki eyni adli kendden goturur Nus nus pirine rayonda Qirx kimse adi deyerler Buraya Ordubad seherinden 7 km lik asfalt yol gelir Kendin erazisi okean seviyyesinden 2 500 metr yukseklikde yerlesir Dubendi cayinin sahilindeki meyve baglari icerisindedir Nus nus kendinin yaranmasi erazideki pirle elaqedardir Bele ki orada ilk meskunlasan adamlarin qara rengli sutunvari dasa nis nis qeyb olmaq demeklerinden kendin adi yaranmisdir Nus nus kendinde iki mescid binasindan biri pir yerinde tikilmisdir ki bura el arasinda Serci sulu yer deyerler Hemin mescid XIV esrde insa edilerek dovrumuzedek salamat gelib catmisdir Mescid binasi esasen iki mertebelidir ki birinci mertebede mocuzevi pir yeri vardir Bele ki mescidin pirin icerisinden hundurluyu 6 metre catan ve 1 metr eninde kvadrat sekli olan das sutun goyermekdedir Kendin yasli sakinlerinin soylemesine gore burada evveller bir nece defe zelzele tekanindan hemin qara das sutunu ucaraq sinib tokulmus lakin sonradan yene de evvelki yerinde goyererek peyda olmusdur Kendin mollasi Kerbelayi Eqil Eli oglunun soylemesine gore pirdeki mescid binasi 630 il bundan once Elxan hokmudari Ebu Seid Bahadur xan terefinden tikdirilmisdir Bundan basqa pirdeki qedim dovrlerden qalma sendel agacindan hazirlanmis 1 5x1 metr olcusundeki taxta qapi uzerinde qedim ereb elifbasi ile suls xetti ile kitabe oyularaq yazilmisdir Hemin yazili kitabe haqqinda ilk defe pirde olmus rus serqsunasi N V Xanikov melumat vermisdir Bir tagli taxta qapi uzerindeki yazinin tercumesi beledir Allahin adi ile olan bu mescidi Bahadur sah tikdirmis ve burada iki ruket ziyaret namazi qilinmalidir 42 Ustupu piri Bu pire Ustupu kendinde Isfendiyar da deyirler Cunki burada seyyid Isfendiyar adli sexsin mezari vardir Pir Ordubad rayonundaki Ustupu kendinde Duyulun cayinin sol sahilinde yerlesir Okean seviyyesinden 2 000 metr yukseklikdedir Orta esrlerde Islam xelifesi Abbasilerin zamaninda Yusif ibn Seccad terefinden Irakla Iran erazilerinden Hezret Eli neslinden olan seyyidler teqib olunaraq oldurulurdu Hemin adamlardan biri olan seyyid Isfendiyar adli sexs gelerek Naxcivandaki muqeddes Eshabi Kehf magarasini ziyaret etmis ve indiki Ustupu erazisinde o vaxt eraziler Gilan vilayetindeki Azad Aza sozu oradan goturulmusdur seheri belediyyesine tabe idi meskunlasaraq qalmisdir XX esrin evvellerinde Ustupu kendindeki pir yerinde merhum seyyid Isfendiyar seceresinden olan Mir Ismayil aga 1964 1981 ci illerde Naxcivan came mescidinin axundu Mir Abdulla Seyidovun 1906 1981 atasi olmusdur mucovur olmus ve vefat etdikden sonra cenazesini pir yerinde defn etmisler Ustupu piri iki mertebeli binadan ibaretdir Burada ziyarete gelenler ucun lazim olan meiset seraiti yaradilmisdir Seyyid Sefi piri Ordubad rayonundaki Duyulun kendindeki pir yeri sufi Islam teriqeti ile bagli XIX esrden sonra yaranmisdir Orta esrlerde Islam xelifesi Yusif ibn Seccad terefinden Abbasilerin zamaninda Irak erazilerinden Hezret Eli e seceresinden olan sie islam teriqetcileri muselmanlar teqib olunaraq oldurulurdu Butun bunlarla elaqedar olaraq sie muselmanlarinin yeddinci imami Hezret Musa Kazimin oglu Seyyid Sefi Seffan dogma yurdlarindan didergin salinmisdir Tale onu Araz cayinin sol sahilinde yerlesen orta esrletin meshur seheri Azada getirib cixarmisdir Hemin dovrlerde xalq atesperestliye sitayis edir Islam dinine mehel qoymurdular Seyyid Sefi Seffan Azad seherinde qalib Islam telimlerini heyata kecirmis ve riayakar rahibler terefinden zeherlendirilerek sehid olmusdur Merhumun mezarini qaldigi evinin icerisinde defn etdikden sonra hicri tarixi ile 765 ci ilde muselman xeyriyyecileri terefinden serdabe tikmisler Semseddin Mehemmed piri XIV esre aid pir yeri Ordubad rayonundaki qedim tarixi erazilerinden sayilan Asaga Aza kendindedir Semseddin Mehemmed pirinin etrafi XIV XVII esrlerden qalma boyuk qebrstanliq olmus lakin kendde yasayan ermeniler ozlerine sexsi mulk salarken qebrustu yazili daslari sindiraraq dagitmislar Xosbextlikden pir binasinin icerisindeki mezarustu yazili das yerinde salamat qalmisdir Hemin mezarin ustundeki dasda erebce bu sozler yazilmisdir Ebedi perverdigar olan Allahin yaxinligina mohtac xosbext momin rehmetlik ezemetli Movlana Erebce bizim aga deyilen soz XIII esrde Movlana Celaleddin Rumi terefinden tesdiq olunaraq nufuzlu adamlarin adlarinin evvelinde cekilirdi Semseddin Mehemmed sekkiz yuz doxsan ikinci il zilhicce ayinda fani dunyadan ebedi dunyaya kocdu Allah onun qebirini isiqlandirsin Amin Zilhicce ayi 892 miladi 1487 ci il Pirin etrafinda sonradan orta esr feodal tayfa bascilari defn olunmuslar Altmisinci illerde etraf kendlerden pire ziyarete gelenlerin sayi daha cox olmusdur Ziyaretciler qebirdeki yazinin menasini bilmemis oranin imam qebiri oldugunu guman etmekle Allaha qurbanlar kesib ehsanlar vererdiler Der kendindeki pir Bu pir haqqinda olan yegane elmi melumati ilk defe 1870 ci ilde Sankt Peterburqda nesr olunmus Qafqaz haqqinda melumat toplusundaki Qedim qala serlovheli meqalesindedir Hemin meqalenin yazilmasindan yuz il sonra Azerbaycan alimleri E V Salamzade ile K M Memmedzade Der kendindeki pirde olmus oradaki tarixi memarliq tikilileri haqqinda tedqiqatlar aparmislar Azerbaycan rus ve ingilis dillerindeki yazdiqlari kitabda Der kendindeki pirin Naxcivan erazisinde qiymetli tarixi memarliq abidesi oldugunu qeyd etmisler Muellifler tedqiqat eserlerinde bildirmisler ki pir binasi XIV esrde tikilmis Azerbaycan memarliq senetinin incilerindendir Kendin erazisinde diger iki turbelerin XIV XVII esrler xerabelikleri dovrumuzedek qalmisdir Tikilideki divarin yari ucuq veziyyeti bir daha gosterir ki pir yeri evveller erazide yasamis ermeniler terefinden vehsilikle sokulmusdur Tessuf ki pirdeki mezarlarin uzerindeki yazili das kitabeler goturulduyunden orada basdirilan adamlarin sexsiyyetinden melumat vremek qeyri mumkundur Sovet dovrunde doxsaninci iledek Der kendindeki pire ziyarete getmek muselman vetendaslara qadagan olunmusdur Hetta eraziye kende qonaq kimi getmek bele yasaq olmus inzibati orqanlardan icaze alinmali idi Xanaga piri Pir yeri Ordubad rayonundaki Xanaga kendinde yerlesmisdir Xanaga piri kendin simal serq terefinden axan Xanaga cayinin sol sahilindedir Iki otagi olan binanin icerisinde muselman mezari vardir ki evveller onlarin sayi uc olmusdur Xanaga piri kendin simal serq terefinden axan Xanaga cayinin sol sahilindedir Iki otagi olan binanin icerisinde muselman mezari vardir ki evveller onlarin sayi uc olmusdur Hemin mezarlardan birinde Seyx Nureddinin oglu Seyx Islam digerinde ise Seyyid Hemidin oglu Seyyid Tahir adlarinda nufuzlu sexsler ulemalar defn olunmuslar Qeribedir ki evveller burada olmus rus serqsunasi V M Sisoyev pirdeki mezarlarin sayinin iki oldugunu gostermisdir Gorunur ki ucuncu mezarin qurulus istiqameti qerbden serqe olmamis simaldan cenuba teref emanet qebir basdirildigindan nesin sumuk qaliqlari cixarilib aparilmisdir Pirin duzbucaqli formada olan binasi sonraki illerde berpa olunaraq yeniden tikilmisdir Icerideki das kitabelerle mermer senduqeler bura gelenlerin diqqetini celb edir Tedqiqatcilar pirin yaranmasi tarixini XIV XV ve XVII esrlere aid etmisler Pirdeki das uzerinde yazilmis kitabenin erebceden tercumesi beledir Yer uzerinde olan her kes fanidir Ancaq ezemet ve kerem sahibi olan Rebbinin zati baqidir Quran Errehman 55 suresi aye 26 27 Daha sonra ise orada bu sozler de yazilmisdir Bu qebir Hemidin oglu Seyyid Tahirindir 707 1307 08 il Burada birinci gosterilen tarix hicri ile ikinci ise miladini bildirerek 08 reqemi ise Hicretin sekkisinci Seban ayini bildirmisdir Bunlardan basqa pirdeki diger bir das uzerinde bele yazilmisdir ki Ey butun qeriblerin dostu buradaki dost sozu Allahi bildirir Bu bag mezar demekdir Seyx Nureddinin oglu Rehmetlik bagislanilmis xosbext sehid 1010 cu ilde hicri tarixi ile Allah rehmetine catmis seyxler neslinden olan Seyx Islamindir miladi 1601 1602 ci illerde Hemin kitabenin menasindan aydin olur ki pirde basdirilan sexs din yolunda sehid olmus Seyx Islam Seyx Nureddinin ogludur Merhumun kubar feodal tebeqesinden olmasi Quran ayelerinin mezar dasina yazdirilmasi subut edir ki erazide sufilerin Xanegahi medresesi olmusdurMenbe RedakteFeyruz Bagirov Nuh yurduna ziyaret Naxcivan M Nemet Azerbaycanda pirler Baki 1992 http anl az el Kitab 2015 1992 337 pdfQ Hesenov Naxcivan MSSR in tarixi arxeloji abideleri Naxcivan 199810 Haci Fexreddin Seferli Ordubad Seherinin Epikrafik Abideleri Baki Elm 2001Qalereya Redakte Hemcinin bax RedakteOrdubad rayonu Culfa seheriIstinadlar Redakte Azerbaycan toponimlerinin ensiklopedik lugeti Naxcivan ensiklopediyasi II cild 1 2 Naxcivan Ensklopediyasi 2cild 1 2 Encyclopaedia Iranica C Edmund Bosworth July 20 2002 1 2 3 4 http biodiversity az az ekoturizm 70 Seferali Babayev Naxcivan Muxtar Respublikasinin cografiyasi Naxcivans1999 238s Naxcivan florasi http www elibrary az docs azerbaijan gl2 pdf olu kecid Qezvini Nuzhetul qulub seh 89 1 2 Shopen I I Istoricheskij pamyatnik sostoyaniya Armyanskoj oblasti v epohu ee prisoedineniya k Rossijskoj imperii Sankt Peterburg Izdatelstvo Tipografiya Imperatorskoj Akademii Nauk 1852 g Oglavlenie Chast III Otdelenie III Narodonaselenie Glava pervaya Goroda 3 Gorod Ordubad str 482 Shopen I I Istoricheskij pamyatnik sostoyaniya Armyanskoj oblasti v epohu ee prisoedineniya k Rossijskoj imperii Sankt Peterburg Izdatelstvo Tipografiya Imperatorskoj Akademii Nauk 1852 g Oglavlenie Chast III Otdelenie III Narodonaselenie Glava pervaya Goroda 3 Gorod Ordubad 482 483 str Rusiya Imperiyasi ehalisinin siyahiya alinmasi 1897 lt a href https wikidata org wiki Track Q2163579 gt lt a gt SSRI ehalisinin siyahiya alinmasi 1926 lt a href https wikidata org wiki Track Q4350766 gt lt a gt SSRI ehalisinin siyahiya alinmasi 1939 lt a href https wikidata org wiki Track Q4127589 gt lt a gt SSRI ehalisinin siyahiya alinmasi 1959 lt a href https wikidata org wiki Track Q4350764 gt lt a gt SSRI ehalisinin siyahiya alinmasi 1970 lt a href https wikidata org wiki Track Q4350767 gt lt a gt SSRI ehalisinin siyahiya alinmasi 1979 lt a href https wikidata org wiki Track Q11185939 gt lt a gt SSRI ehalisinin siyahiya alinmasi 1989 lt a href https wikidata org wiki Track Q2621042 gt lt a gt https web archive org web 20120105082332 http dmfa nakhchivan az page php lang az amp page 000109 http www iranicaonline org 1 2 3 4 5 Veli Baxseliyev Abbas Seyidov Qedirzade Qedir Behlul Ibrahimli Qedim Ordubad Naxcivan 2014 s 422 s 63 1 2 Veli Bahseli oglu Bahseliyev Nahcivanin arheoloji abideleri Baki Elm 2008 301 s Nahcivan tarihi V XV yuzyillar Kurkcuoglu Erol Gunes Vakfi Yayinlari Erzurum2007 s134 Mikluho Maklaj N D Adzhaib ad Dunya Uchenye zapiski Instituta vostokovedeniya Tom 9 M L 1954 Zexariyye el Kazvini Kitab eser el Bilad Goettingen 1848 erebce Sultan Meliksah dovrunde Kefesoglu I Selcuqlu Imparatorlugu turkce Istanbul 1953 Tiflisskij listok 1914 Izvestiya KOMAO Vyp 2 1903 Izvestiya KOMAO 1919 s 48 Sysoev V M 1929 s 8 Azimbekov I 1929 s 309 310 Ibrahimli B 2000 Aslanov Q Ibrahimov B Qasqay S 2002 Oljas Suleymenov Az Ya Baki 2007 Doklady AN Azerb SSR Baku Elm 1984 Tom HL Zafer Bayburtluoglu armagani sanat yazilar Kayseri Buyuksehir Belediyesi kultur yayinlari Kayseri 36 s 106 Pahomov E A Klady Azerbajdzhana i drugih respublik i kraev Kavkaza Vyp 2 Baku 1938 c 28 29 Sejfaddini M A Monetnoe delo i denezhnoe otnoshenie v Azerbajdzhane XII HIV vv tom 1 Baku 1978 c 165 Elovset Quliyev Naxcivan kehrizleri 2008 sehife 49 59 Naxcivan Ensiklopediyasi Feyruz Bagirov Nuh yurduna ziyaret Naxcivan Seferli H Naxcivanin turk Islam medeniyyeti abideleri Vikianbarda Ordubad ile elaqeli mediafayllar var Azerbaycan ile elaqedar bu meqale qaralama halindadir Meqaleni redakte ederek Vikipediyani zenginlesdirin Seher ile elaqedar bu meqale qaralama halindadir Meqaleni redakte ederek Vikipediyani zenginlesdirin Sitat sehvi lt ref gt tags exist for a group named x but no corresponding lt references group x gt tag was foundMenbe https az wikipedia org w index php title Ordubad amp oldid 5984365, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.