fbpx
Wikipedia

Nizami Gəncəvi

Nizami Gəncəvi (fars.نظامی گنجوی, tam adı: Əbu Məhəmməd İlyas ibn Yusif; təxm. 1141, Gəncə, Eldənizlər dövləti (hazırkı Azərbaycan Respublikasının ərazisi) – təxm. 1209, Gəncə) — fars dilli poeziyasının klassiki, orta əsrlər şərqinin ən böyük şairlərindən biri, fars dilli epik ədəbiyyatın ən böyük romantik şairi, farsdilli epik poeziyaya danışıq dili və realistik stili gətirmiş sənətkardır.

Nizami Gəncəvi
fars.نظامی گنجوی

Qəzənfər Xalıqov tərəfindən çəkilmiş Nizami Gəncəvinin bədii təsviri (1940)
İlk adı Əbu Məhəmməd İlyas ibn Yusif
Təxəllüsü Nizami Gəncəvi
Doğum tarixi
Doğum yeri Gəncə, Arran əyaləti, Azərbaycan Atabəylər dövləti
Vəfat tarixi
Vəfat yeri Gəncə
Vəfat səbəbi Ürək xəstəliyi
Dəfn yeri Nizami məqbərəsi, Gəncə
Vətəndaşlığı Eldənizlər dövlət i
Həyat yoldaşı Afaq
Uşağı Məhəmməd
Atası Yusif ibn Zəki
Anası Rəisə
Fəaliyyəti Yazıçı
Əsərlərinin dili farsca
İstiqamət farsdilli epik, lirik ədəbiyyatı, hikmət ədəbiyyatı
Janr qəzəl, qəsidə
İlk əsəri Sirlər xəzinəsi
Tanınmış əsərləri Xəmsə
Nizami Gəncəvi Vikimənbədə
Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Şifahi xalq ədəbiyyatı və yazılı tarixi salnamələrin ənənəvi mövzularından istifadə edən Nizami, islamdan əvvəlki və islam dövrü İranını birləşdirmişdir. Nizaminin qəhrəmanlıq-romantik poeziyası sonrakı əsrlər boyunca, fars dilinin istifadə olunduğu bütün ərazilərdə özünü ona oxşatmağa çalışan gənc sənətkarların yaradıcılığına təsir etmiş, nəinki Persiyada, həm də Azərbaycan, Əfqanıstan, Gürcüstan, Hindistan, İran, Pakistan, Tacikistan, TürkiyəÖzbəkistan kimi müasir ölkələrin mədəniyyətinin formalaşmasında rol oynamışdır. Nizaminin yaradıcılığı, Hafiz Şirazi, Mövlana Cəlaləddin RumiSədi Şirazi kimi böyük sənətkarların yaradıcılığına təsir etmişdir. Onun, müxtəlif ictimai, mədəni və elmi mövzuları işıqlandıran beş məsnəvisi bütün şərq ölkələrində böyük məşhurluğa malik olmuşdur ki, bunu da, şairin əsərlərinin çoxlu sayda və müxtəlif dövrlərə aid əlyazmalarının dövrümüzə çatması sübut edir. Nizaminin "Xosrov və Şirin", "Leyli və Məcnun""İsgəndərnamə" kimi əsərlərinin qəhrəmanları, indi də, bütün islam ölkələrində, eləcə də dünyada tanınmaqdadır.

Şairin 850 illik yubileyi şərəfinə 1991-ci il UNESCO tərəfindən "Nizami ili" elan edilmişdir. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyev 880 illik yubileyi şərəfinə 2021-ci ilin “Nizami Gəncəvi İli” elan edilməsi haqqında sərəncam imzalamışdır.

Mündəricat

Nizami Eldənizlər dövlətinin hökmdarı Qızıl Arslanın qəbulunda. 1481-ci ilə aid əlyazmadan miniatür, Uolters Sənət Muzeyi

1135/1136-cı ildən 1225-ci ilə kimi Azərbaycan (əsasən indiki Cənubi Azərbaycan ərazisini əhatə edirdi) və Arran əyalətləri səlcuq sultanlarının İraqi-Əcəmdəki Böyük atabəyləri kimi Eldənizlər sülaləsi tərəfindən idarə olunmuşdur. Eldənizlər (bəzən Eldəgəzlər və ya Eldəgizlər də adlandırılır) sülaləsinin əsası, İraqi-Əcəmdəki səlcuq sultanının azad edilmiş qulamı (döyüşçü-qul) olmuş qıpçaq mənşəli Şəmsəddin Eldəniz tərəfindən qoyulmuşdur. Səlcuq imperiyasının dağılması dövründə Azərbaycan atabəyləri (yəni, səlcuq taxtı varislərinin regenti) olmuş Eldənizlər, 1181-ci ildən etibarən müstəqil yerli hakim kimi ərazini idarə etməyə başladılar. Eldənizlər dövlətinin varlığına, 1225-ci ildə daha əvvəl gürcülər tərəfindən ələ keçirilmiş ərazilər də daxil olmaqla, dövlət ərazilərinin Cəlaləddin tərəfindən tutulması ilə son qoyulmuşdur. Ehtimal ki, Şəmsəddin Eldəniz Azərbaycan üzərində nəzarəti 1153-cü ildə, Sultan Məsud ibn Məhəmmədin sonuncu favoriti Qass bəy Arslanın ölümündən sonra əldə etmişdir.

Həmin dövrdə Arran və Azərbaycanla qonşuluqda yerləşən Şirvan ərazisində Kəsranilər sülaləsi tərəfindən idarə edilən Şirvanşahlar dövləti mövcud idi. Kəsranilər sülaləsi ərəb mənşəyinə malik olsa da, farslaşmış və bu sülalədən olan şahlar özlərini qədim Sasani şahlarının varisləri elan etmişdilər.

Nizaminin doğum tarixinə kimi türk-səlcuqların İranCənubi Qafqazı ələ keçirməsindən yüz il keçmişdi. Fransa tarixçisi Rene Qrussenin fikrincə, özləri türkman mənşəli olan Səlcuqlular, İran taxtını ələ keçirdikdən sonra, ölkədə türkləşdirmə siyasəti aparmamış, əksinə, "könüllü şəkildə fars oldular və qədim böyük Sasani şahları kimi İran əhalisini köçərilərin hücumlarından, iran mədəniyyətini isə türkman təhlükəsindən xilas etdilər." .

Nizaminin "Xəmsə"yə daxil olan poemalar üzərində işləməyə başladığı XII əsrin sonuncu rübündə, Səlcuqların ali hakimiyyəti parçalanma dövrünü yaşayır, siyasi və sosial narazılıqlar isə artırdı. Lakin, fars mədəniyyəti, mərkəzləşdirilmiş hakimiyyətin mövcud olduğu dövrlə müqayisədə yerli hakimiyyətlərə parçalanma dövründə daha yaxşı inkişaf edir, fars dili isə əsas ədəbiyyat dili olaraq qalırdı. Bu xüsusiyyət, o zaman fars mədəniyyəti forpostu xüsusiyyəti daşımış, Nizaminin də yaşadığı və irandilli əhalinin üstünlük təşkil etdiyi Qafqaz şəhəri olan Gəncəyə də aid idi. Həmin dövrdə Gəncədə irandilli əhalinin üstünlük təşkil etməsinə, Nizaminin müasiri olmuş və onun kimi Gəncə şəhərində yaşayıb-yaratmış tarixçi Kirakos Qandzaketsi (təxm. 1200–1271) də şahidlik edir. Qeyd etmək lazımdır ki, orta əsr ermənidilli ədəbiyyatda bütün irandilli xalqlar "parsik" – farslar adlandırılırdı ki, bu da Qandzaketsinin əsərinin ingiliscə tərcüməsində də əksini tapmışdır. Nizaminin yaşadığı dövrdə Gəncənin fars mədəniyyətinin çiçəkləndiyi şəhərlərdin biri olmasını göstərən faktlardan biri də, XIII əsrə aid Nüzhət əl-Məclis antologiyasında, XI-XII əsrlərdə şəhərdə yaşayıb-yaratmış 24 farsdilli şairin əsərinin toplanmasıdır. XI-XII əsrlər Gəncəsinin irandilli əhalisi arasında xüsusilə kürdləri qeyd etmək lazımdır ki, onların da burada məskunlaşmasına vaxtilə şəhəri idarə etmiş kürd mənşəli Şəddadilər sülaləsi təkan vermişdir. Nizaminin atasının Qumdan Gəncəyə köçməsi və valideylərinin bu şəhərdə məskunlaşmasını da bəzi tədqiqatçılar şəhədə kürdlərin üstünlüyə malik olması və Nizaminin anasının kürd mənşəli olması ilə izah edirlər.

Nizamidən yüz il sonra yaşamış İran tarixçisi Həmdullah Qəzvini "xəzinələrlə dolu" Arran şəhəri Gəncəni İranın ən zəngin və çiçəklənən şəhəri kimi təsvir edir. O dövrdə, Azərbaycan, Arran və Şirvan Xorasandan sonra fars mədəniyyətinin ikinci ən böyük yeni mərkəzi idi. Mütəxəssislər fars poeziyasının Xorasan stili daxilində qərb məktəbini ayırırlar ki, bu da Azərbaycan məktəbi, bəzən isə Şirvan, Arran və ya Qafqaz məktəbi adlandırılır. Bu məktəb mürəkkəb metaforik və fəlsəfi məzmunu, həmçinin xristian ənənəsindən alınmış obrazların istifadəsi ilə seçilir. Nizami, Qərb məktəbinin ən mühüm nümayəndələrindən biri hesab edilir.

Nizaminin həyatı haqqında çox az məlumat var; şairin həyatı haqqında yeganə məlumat mənbəyi onun əsərləridir ki, bu əsərlərdə də kifayət qədər aydın informasiya verilməmişdir. Buna görə də Nizaminin adı və şəxsiyyəti ətrafında çoxlu əfsanələr yaranmış və onun bioqrafiyasını bəzəmişdir.

Adı və ləqəbi

Şairin əsl adı İlyas, atasının adı Yusif, babasının adı Zəki olmuşdur: oğlu Məhəmmədin doğulmasından sonra onun da adı şairin tam adına keçmiş və onun tam adı Əbu Məhəmməd İlyas ibn Yusif ibn Zəki Müəyyəd olmuşdur. Ədəbi ləqəb kimi şair "Nizami" sözünü seçmişdir ki, bunu da bəzi təzkirəçilər, şairin ailəsinin ənənəvi olaraq tikməçiliklə məşğul olması ilə izah edirlər; Nizami ədəbiyyatla məşğul olmaq üçün ailə sənətindən imtina etmiş, toxuyucu səbri ilə əsərləri üzərində çalışmışdır. Şairin Nizam əd-Din Əbu Məhəmməd İlyas ibn Yusif ibn Zəki ibn Müəyyəd olmuşdur. Yan Rıpka şairin rəsmi adının Hakim Camal əd-Din Əbu Məhəmməd İlyas ibn Yusif ibn Zəki ibn Müəyyəd Nizami olduğunu qeyd edir.

Doğum tarixi və yeri

Nizami Gəncəvinin Gəncə şəhərində 1946-cı ildə (heykəltəraş:Fuad Əbdürrəhmanov)2012-ci ildə (heykəltəraş:Şərif Şərifov) ucaldılmış heykəlləri.

Nizaminin dəqiq doğum tarixi bilinmir. Məlum olan odur ki, şair, 1140-1146-cı (hicri 535—540) illər arasında doğulmuşdur. Nizaminin bioqrafları və müasir tədqiqatçılar, onun dəqiq doğum tarixini altı il arasında göstərirlər (535-40/1141-6). Formalaşmış ənənəyə əsasən və UNESCO-nun da qəbul etdiyi tarixə əsasən şairin doğum tarixi kimi 1141-ci il qəbul olunur. Bu tarixə şair özü də, "Xosrov və Şirin" poemasının "Kitab üçün üzr" bölməsində işarə edərək deyir:

Fələk yaradırkən deyib mənə "şir",
Lakin bu vücudum bir yun heykəldir,
Deyiləm düşmənlə vuruşan şirdən,
Yetər ki, özümlə döyüşürəm mən.
(R.Rzanın tərcüməsi)

Bu beytlərdən məlum olur ki, şair Şir bürcü altında doğulmuşdur. Həmin bölmədəcə Nizami bildirir ki, poema üzərində işə başlayarkən onun qırx yaşı olmuşdur, poemanı yazmağa isə şair, hicri təqvimlə 575-ci ildə başlamışdır. Bu hesaba əsasən belə nəticə alınır ki, Nizami hicri 535-ci ildə (miladi 1141-ci il) doğulmuşdur. Həmin il ulduzlar 17-22 avqust tarixlərində Şir bürcü altında düzülmüşdür ki, buna əsasən də Nizaminin 17-22 avqust 1141-ci ildə doğulması güman edilir.

Şairin doğum yeri də uzun müddət mübahisə mövzusu olmuşdur. Lütfəli bəy Azər (XVIII əsrdə yaşamışdır) "Atəşgədə" adlı təzkirəsində Nizaminin aşağıda göstərilən və "İsgəndərnamə" poemasından olması iddia edilən (poemanın Abdulla ŞaiqMikayıl Rzaquluzadə tərəfindən Azərbaycan dilinə tərcümə edilmiş və nəşr olunmuş variantında həmin beyt yoxdur) beytə istinadən Nizaminin mərkəzi İrandakı Qum şəhərində doğulmasını iddia edir:/

Gəncə şəhərində yerləşən Nizami məqbərəsi
Mən mirvari kimi Gəncə dənizində qərq olsam da,
dağlarda yerləşən Qum şəhərindənəm.
(Əhməd İsayevin tərcüməsi)

Nizaminin orta əsr bioqraflarının hamısı (Aufi Sədidəddin (XIII əsr), Dövlətşah Səmərqəndi (XV əsr) və s.) şairin doğulduğu şəhər kimi, onun bütün ömrü boyu yaşadığı və vəfat etdiyi Gəncə şəhərini göstərirlər. Akademik Y.E. Bertels qeyd edir ki, Nizaminin ona məlum olan ən yaxşı və qədim əlyazmalarında belə Qum haqqında məlumata rast gəlməmişdir. Hazırda, akademik müəlliflər tərəfindən qəbul edilmiş ortaq fikrə əsasən, Nizaminin atasının Qumdan olmasına, lakin Nizaminin özünün Gəncədə doğulmasına, onun əsərlərində Qumda doğulması ilə bağlı iddianın isə mətn səhvi olmasına inanılır. Nizaminin yaşadığı dövrdə Gəncə şəhəri, 1077-1307-cü illərdə mövcud olmuş Böyük Səlcuq imperiyasının (və onun yerli təmsilçiləri olan Azərbaycan Atabəylərinin) hakimiyyəti altında olmuşdur.

Nizami şəhərdə doğulmuş və ömrünün sonuna kimi şəhərdə yaşamışdır. Onun doğma şəhəri olan Gəncədə o dövrdə irandilli əhali üstünlük təşkil etdiyinə görə fars mədəniyyəti hakim olmuşdur. Həyatı haqqında az məlumat olmasına baxmayaraq, şairin ömrünün sonuna kimi Cənubi Qafqazda yaşaması güman edilir. Nizaminin həyatı haqqında cüzi məlumatlar onun əsərlərində verilmişdir.

Valideynləri və qohumları

Nizaminin Qumdan (Mərkəzi İran) Gəncəyə köçmüş atası Yusif ibn Zəki ehtimal ki, dövlət işçisi olmuşdur. Nizaminin iran mənşəli anası Rəisə, şairin özünün sözlərinə görə kürd olmuşdur. Ehtimal ki, kürd sülalə başçısının qızı olan həmin xanım, bəzi ehtimallara görə, Atabəylərdən əvvəl Gəncədə hakim olmuş Şəddadilər sülaləsindən olmuşdur.

Nizami valideynlərini erkən itirmişdir. Atasının ölümündən sonra İylası anası tərbiyələndirmiş, anasının ölümündən sonra isə uşaq dayısı Xoca Ömərin himayəsində qalmışdır. “Xosrov və Şirin” əsərində yazır:

“Türklüyüm bu Həbəşdə heç getmir. Dadlı dovğaya xalq meyl etmir”.

“Xosrov və Şirin” əsərində yazır:

“Türklüyüm bu Həbəşdə heç getmir. Dadlı dovğaya xalq meyl etmir”. “Dağ kimi ucalmışdı bir zaman Türk dövləti deyən” Nizami necə ərəb yaxud farsa xidmət edə bilərdi?

Dövlətşah Səmərqəndi (1438–1491) özünün "Təzkirət ət-şüəra" adlı traktatında (1487-ci ildə tamamlanmışdır) Nizaminin, Qivami Mütərrizi adlı şair qardaşı olmasını qeyd etmişdir.

Təhsili

Yaşadığı dövrün standartlarına görə Nizaminin parlaq təhsili olmuşdur. Nizaminin yaşadığı dövrdə belə hesab edilirdi ki, şair müxtəlif fənnlər üzrlə bilikli olmalıdır. Lakin, buna baxmayaraq, Nizami öz savadı ilə şairlər arasında seçilə bilmişdi: Nizaminin əsərləri onun ərəb və fars ədəbiyyatının şifahi və yazılı ənənələrinə gözəl bələd olmasına, riyaziyyat, astronomiya, astrologiya, əlkimya, tibb, botanika, teologiya, Quran təfsiri, şəriət, xristianlıq, iudaizm, İran mifləri və əfsanələri, tarix, etika, fəlsəfə, ezoterika, musiqitəsviri sənəti yaxşı bilməsinə dəlalət edir.

Baxmayaraq ki, Nizamini mənbələrdə tez-tez "həkim" (müdrik) adlandırırlar, o, Fərabi, İbn SinaSührəvərdi kimi filosof və ya İbn əl-ƏrəbiƏbdürrəzzaq əl-Kaşani kimi sufizm nəzəriyyəçisi olmamışdır. Buna baxmayaraq, daha sonrakı dövrdə yaşamış, müxtəlif elm sahələrində fəaliyyət göstərmələrinə baxmayaraq fəlsəfə, qnosis və teologiyanı birləşdirməyə çalışmış Qütbəddin ŞiraziBaba Əfzəl Kaşani kimi, İslam fəlsəfi fikrinin müxtəlif sahələrinə yaxşı bələd olan filosof və qnostik hesab edirlər.

Şəxsi həyatı

Nizami Gəncəvi şahın qəbulunda, 1570-ci ilə aid miniatür, Azərbaycan Tarix Muzeyi

Nizaminin həyatı haqqında çox az məlumat saxlanılsa da, dəqiq bilinir ki, o, saray şairi olmamış, çünki bu halda dürüstlüyünü itirəcəyindən qorxmuş və ilk növbədə azad yaradıcılıq imkanı arzulamışdır. Buna baxmayaraq, Nizami əsərlərini müxtəlif sülalələrdən olan hökmdarlara həsr etmişdir. Məsələn, "Leyli və Məcnun" poemasını Nizami, şirvanşaha, "Yeddi gözəl" poemasını isə Eldənizlərin rəqibi Ağsunqurilər sülaləsindən Əlaəddin Körpə Arslana ithaf etmişidr.

Nizami, bütün həyatı boyunca Gəncədə yaşamış və üç dəfə evlənmişdir. Şairin ilk və ən sevimli həyat yoldaşı Afaq adlı qıpçaq qul olmuşdur. Ona bir çox şeirlər həsr edən Nizami, "ləyaqətli görünüşlü və gözəl ağıllı" adlandırmışdır. Afaq, Nizamiyə Dərbənd hakimi Dara Müzəffərəddin tərəfindən hədiyyə edilmiş, Nizami isə onu azad edərək evlənmişdir. 1174-cü ildə onların oğlan övladı dünyaya gəlmiş və şair oğlunu Məhəmməd adlandırmışdır. 1178-1179-cu illərdə "Xosrov və Şirin" poemasının tamamlanması zamanı Afaq vəfat etmişdir. Nizaminin sonrakı iki həyat yoldaşı da vaxtından əvvəl vəfat etmiş, onların hər birinin ölümü, şairin yeni epik poemasını tamamlaması ilə üst-üstə düşmüşdür ki, bu münasibətlə də Nizami yazmışdır:

İlahi, nəyə görə, mən hər poemaya görə bir həyat yoldaşı qurban verməliyəm

Nizami, siyasi qeyri-stabillik və intensiv intellektual aktivlik dövründə yaşamışdır ki, bu da onun şerlərində və poemalarında əks olunmuşdur. Şairin himayədarları ilə qarşılıqlı münasibəti, əsərlərinin dəqiq yazılma tarixi haqqında məlumatlar yoxdur, bilinən tarixlər isə Nizamidən sonrakı dövrdə yaşamış təzkirəçilərin verdiyi məlumatlardan əldə edilmişdir. Hələ sağlığında Nizami böyük hörmət və izzət sahibi olmuşdur. Atabəylər dəfələrlə Nizamini saraya dəvət etmiş, lakin, şairin israrla imtina etmişdir, buna baxmayaraq, Nizamini müqəddəs hesab edən hökmdar ona beş min dinar və 14 kənd bağışlamışdır.

Dini inancına görə Nizami sünni müsəlman olmuşdur. Şairin doğum tarixi kimi, vəfat tarixi də mübahisəlidir. Nizaminin vəfat tarixini qeyd edən orta əsr bioqrafları bir-biri ilə 37 il (575—613/1180-1217) fərqi olan müxtəlif rəqəmlər göstərirlər. Hazırda dəqiq olan yeganə məlumat odur ki, Nizami XIII əsrdə vəfat etmişdir. Nizaminin vəfat tarixinin hicri 605-ci ilə (miladi 1208/1209) uyğunlaşdırılması, Gəncədən tapılmış və Bertels tərəfindən nəşr edilmiş ərəb dilli kitabəylə əsaslandırılmışdır. Şairin vəfat tarixi ilə bağlı ikinci məlumat isə, Nizaminin ölümündən sonra ehtimal ki, onun oğlu tərəfindən yazılmış və "İsgəndərnamə" poemasının "İqbalnamə" adlı ikinci hissəsində antik filosoflar Platon, SokratAristotelin ölümü ilə bağlı şerə əlavə edilmiş beytlərdir. Bu beytlərdə şairin yaşı müsəlman təqviminə əsasən göstərilmiş və buna uyğun olaraq da, onun vəfat tarixi hicri 598-ci (1201/1202) il kimi hesablanmışdır.

Altmış üç yaşından altı ay qədər
Keçmişkən, istədi eləsin səfər.
Keçmiş alimlərdən danışdı bütün,
O da onlar kimi yatacaq bir gün.

Nizami dövrü fars mədəniyyəti, qədim köklərə, əzəmət və dəbdəbəyə malik olması ilə məşhurdur. Davamlı olaraq, ölkə ərazisinə yürüş edən yadelli xalqların təsirinə məruz qalmasına baxmayaraq, islamaqədərki fars mədəniyyəti, musiqi, memarlıq və ədəbiyyatda zəngin özünüifadə ənənələri formalaşdıraraq, özünü saxlamaq, qismən dəyişilmək və yad elementləri özünə uyğunlaşdırmaq xüsusiyyətinə malik idi. Nizaminin də sonuncu poemasını həsr etdiyi Makedoniyalı İskəndər, fars mədəniyyətinin əsirinə çevrilmiş çoxsaylı tarixi şəxslərdən biridir. Nizami, Şərq mədəniyyətinin səciyyəvi məhsulu idi. O, islamaqədərki və islamdansonrakı İran, həmçinin İran və Qədim dünya arasında körpü yaratmışdır. İranın türk-Səlcuq hakimiyyəti altında olduğu dövrdə yaşayan Nizami Gəncəvi bu dövlətin ucqar bölgəsi olan Qafqazda yaşayıb-yaratmasına baxmayaraq, "Yeddi gözəl" poemasında İranı "dünyanın ürəyi" adlandırmışdır:

İran, bir ürəkdir, bu aləm bədən,
Olmaz xəcalətli, belə söz deyən.
Çünki, ürəyidir bu yerin İran,
Ürək yaxşı olar bədəndən, inan!
Orijinal mətn(fars.)

همه عالم تن است و ایران دل

نیست گوینده زین قیاس خجل
چونکه ایران دل زمین باشد
دل ز تن به بود یقین باش
Məmməd Rahimin tərcüməsi

Ədəbi təsir

Professor Çelkovskinin fikrincə, Firdovsinin "Şahnamə" əsərini oxumaq Nizaminin sevimli məşğuliyyəti olmuşdur. Qətran Təbrizi, Sənai, Fəxrəddin Əsəd Gurgani, Təbəri kimi müəlliflərin Nizami yaradıcılığıa təsir etmələrinə baxmayaraq, Firdovsi yaradıcılığı, şair üçün əsas ilham mənbəyi və "İsgəndərnamə" poemasının yazılması zamanı əsas mənbə olmuşdur. Nizami, öz əsərlərində, xüsusilə "İsgəndərnamə"nin girişində tez-tez "Şahnamə"yə istinad edir. Belə hesab etmək olar ki, Firdovsinin əsərinə heyran olan Nizami, qarşısında həmin əsərə layiq olan epik poemalar yaratmaq məqsədi qoymuş və həmin poemalardan üçünün – "Xosrov və Şirin", "Yeddi gözəl" və "İsgəndərnamə" – yaradılması üçün mənbə kimi "Şahnamə"dən istifadə etmişdir. Nizami Firdovsini "həkim" – "müdrik", "daana" – "bilgin" və orator sənətinin "sözü təzə gəlin kimi bəzəyən" böyük ustadı adlandırmışdır. O, oğluna "Şahnamə"ni oxumağı və müdrik insanın dəyərli fikirlərini yadda saxlamağı tövsiyə edirdi. Yevgeni Bertelsin fikrinə görə isə, "Nizami öz əsərlərini Firdovsinin əsərindən üstün hesab edir", "palaz"ipəyə", "gümüş"ü "qızıl"a çevirdiyini bildirir.

XI əsr fars şairi Fəxrəddin Əsəd Gurganinin yaradıcılığı Nizami yaradıcılığına böyük təsir göstərmişdir. Poemaları üçün bir çox süjetləri Firdovsi yaradıcılığından alan Nizami, poeziya yazı sənəti, obrazlı danışıq və kompozisiya qurma texnikasını əsasən Gurganidən almışdır. Bu, "Xosrov və Şirin" poemasında, xüsusilə, Gurganinin "Veys və Ramin" poemasından əsas səhnənin təkrarı olan "Aşiqlərin mübahisəsi" səhnəsində açıq görünür. Bundan başqa, Nizami poemanı, Gurganinin də poemasını yazdığı həzəc bəhrində yazmışdır. Gurgani yaradıcılığının Nizami yaradıcılığına təsirini həm də ikincinin astrologiya elminə olan marağı ilə izah etmək mümkündür.

İlk monumental əsəri olan "Sirlər xəzinəsi"ni Nizami, Sənainin "Hədiqət-ül-həqaiq" poemasının təsiri ilə yazmışdır..

Xəmsə

Sirlər xəzinəsi

"Sultan Səncər və qoca qarı" hekayətinə
Sultan Məhəmməd tərəfindən çəkilmiş
miniatür, Təbriz miniatür məktəbi,
1539–1543, Britaniya kitabxanası.
"İki rəqib alimin hekayəti" çəkilmiş miniatür, Təbriz miniatür məktəbi, 1539–1543, Britaniya kitabxanası.

Sirlər xəzinəsi Nizami Gəncəvinin ilk iri həcmli əsəridir . Yaxın və Orta Şərq ədəbiyyatında didaktik poema janrının ən qiymətli nümunələrindən biri olan bu əsər şairin yaradıcılığında epik şeir sahəsində ilk qələm təcrübəsi idi. Əsər hicri tarixilə 570-ci ildə yazılmışdır ki, miladi təqvimilə 1174-1175-ci illərə uyğun gəlir. "Sirlər Xəzinəsi" zahirən Nizamiyə qədər Yaxın və Orta Şərq ədəbiyyatında geniş yayılan didaktik əsərlər silsiləsinə daxildir. Mövzuca, məqsədcə müəyyən dərəcədə "Kəlilə və Dimnə", "Qutadqu bilik", "Hədiqətül-həqiqə", "Siyasətnamə", "Qabusnamə", "Cəhar məqalə" və sair kimi əsərlərə yaxın olan "Sirlər Xəzinəsi" həm də onlardan fərqlənir. Nizami sanki özünəqədərki didaktik ədəbiyyatı yekunlaşdırıb ona daha yüksək humanistdemokratik istiqamət vermişdir.

Nizami Gəncəvi "Sirlər Xəzinəsi"ni yazarkən özünə qədər şərq ədəbiyyatında sabitləşmiş bir sıra ənənələri təkmilləşdirərək orijinal mövqedən çıxış etmişdir. Həmin cəhət birinci dəfə hind alimi Ə. A. Əhmədin diqqətini cəlb etmişdir. O, qeyd edir: "Xacə Nizami Gəncəvi qədim üslubu dəyişərək məsnəvi deməkdə yeni bir tərz ixtira edib, sözü bəzəmiş və birinci olaraq o, bu nazik, çətin yolla getməklə namünasib sözün sir-zibilini, xoşagəlməz, daş-kəsəkli və bəyənilməz qafiyələri bu yoldan təmizləyərək, şer mülkünü nizama salmışdır." Nizami "Sirlər Xəzinəsi"ndə əsas mətləbə başlamazdan əvvəl tövhid, nət, merac, əsərin ithaf edildiyi şəxsə xitab, kitabın yazılması səbəbi və sonda xətmi-kitab, habelə hər bir nəzəri məqalətə aid yalnız bir didaktik hekayə vermək kimi formaları ədəbiyyata gətirməklə didaktik poema janrını forma cəhətdən təkmilləşdirmişdir. Fars dəri dilində Nizaminin "Sirlər Xəzinəsi"nə kimi əruz vəzninin səri bəhrində ayrı-ayrı beytlər olsa da, böyük həcmli didaktik poemalarda bu bəhrdən istifadə edilməsi haqqında heç bir məlumat yoxdur. "Sirlər Xəzinəsi"ndən əvvəl yazılmış didaktik poemalar isə Əruzun Həzəc bəhrində yazılmışdır.

Nizaminin xəmsəsində külli miqdarda atalar sözlərindən, zərbi-məsəllərdən, aforizm və idiomatik ifadələrdən istifadə etmiş və öz əsərinin bədii dəyərini artırmışdır. Həm də onun xalq yaradıcılığından, folklordan aldığı ifadələr, əsasən Azərbaycan xalqı ilə bağlı olmuşdur. Elə buna görə də, Azərbaycan xalqının adət və ənənələrini, dil və ifadə xüsusiyyətlərini bilmədən "Sirlər xəzinəsi"ndə aforizm və zərbi-məsəllərlə ifadə edilmiş dərin mənanı tamamilə qavramaq qeyri-mümkündür. Y. E. Bertels "Sirlər Xəzinəsi"nin bədii dilindən danışarkən göstərir ki, şair bu əsərində bədii sözün bütün həqiqi və məcazi mənalarından istifadə edir. Buna görə də, "Sirlər Xəzinəsi"ni dərindən başa düşmək üçün hərtərəfli, universal biliyə malik olmaq lazımdır. Y. E. Bertels "Sirlər Xəzinəsi"nin bir sıra beytlərinin Qərb və Şərq tədqiqatçıları tərəfndən doğru şərh edilmədiyini göstərmiş, dərin mənalı aforizmlərlə ifadə edilmiş beytləri açıb təhlil etmişdi. Bununla birlikdə Y. E. Bertels "Sirlər Xəzinəsi"ndə çətin anlaşılan təşbih və tərkiblərin işlədildiyini, şairin əsərin dilini bilərəkdən çətinləşdirdiyini qeyd edir. "Sirlər Xəzinəsi" xalq yaradıcılığından gələn çoxmənalı ifadələrlə, idiomlarla, frazeoloji birləəşmələrlə zəngin olduğu üçün onun dərin mənasını başa düşmək doğrudan da bəzi çətinliklər törədir. Y. E. Bertelsin poemanın dili haqqındakı mülahizələri onu bu nəticəyə gətirir ki, "Sirlər Xəzinəsi" sadə xalq kütlələri üçün deyil, yüksək savadlı zadəgan təbəqə üçün yazılmışdır.

H. Araslı "Sirlər Xəzinəsi"nin əsas ideya və mövzusunun ədalət və əmək mövzusu olduğunu, ümumiyyətlə bu mövzuda dövrün mühüm ictimai-siyasi və əxlaqi məsəllərinin öz əksini tapdığını qeyd edir. Y. E. Bertels "Sirlər Xəzinəsi"nin mövzusundan danışdıqda əsərin əsasında şairin ədalət və əmək haqqında fikirləri, verilən sözün üstündə durmaq, rəhmli olmaq, qızıla nifrət, həqiqi dostluq kimi əxlaqi məsələlərin durduğunu göstərmişdir. F. Qasımzadə "Sirlər Xəzinəsi"nin ayrı-ayrı məqalələrində qoyulmuş mövzu və ideyaları əsasən ədalət, əmək və əxlaq kimi üç istiqamətdə qruplaşdırıb təhlil etməyin mümkün olduğunu qeyd edir.

Xosrov və Şirin

Xosrov və Şirin Nizami Gəncəvinin ikinci poemasıdır. Əsər 1180-ci ildə fars dilində yazılmışdır. Nizami Gəncəvi, bu əsəri Atabəy Şəmsəddin Məhəmməd Cahan Pəhləvan Eldəgizə (1173–1186) ithaf etmişdir. Əsərdə Cahan Pəhləvandan başqa, Toğrul ibn-Arslan Səlcuqi (1178–1194) və Qızıl Arslanın (1186–1191) da adları çəkilir.

Əsərin süjetinin əsasında Sasani şahnı II Xosrov Pərviz (590-628) və onun həyat yoldaşlarından biri olan Şirin haqqında şərqdə geniş yayılmış "Xosrov və Şirin" əfsanəsi durur. Hələ Nizamidən çox qabaq "Xosrov və Şirin" dastanını ilk dəfə Firdovsi (X əsr) "Şahnamə"nin tərkibində nəzmə çəkmişdir. Lakin Firdovsi əsərinin içində epizodik bir səhnə yaratmaqla "Xosrov və Şirin" dastanına yüngülcə toxunmuşdur. Bu mövzunu geniş planda işləməyi Nizami Gəncəvi öz öhdəsinə götürmüş və ilk dəfə "Xosrov və Şirin" mövzusunda məsnəvi yazmışdır. Bəzi tədqiqatçıların fikrincə isə Nizami Gəncəvi "Xosrov və Şirin"i Fəxrəddin Əsəd Gurganinin "Veys və Ramin" poemasının müstəqim təsiri altında yazmışdır.

İranda "Xosrov və Şirin"in elmi tənqidi mətnini Vəhid Dəstgerdi hazırlayıb nəşr etdirmişdir. Vəhid Dəstgerdinin tərtib etdiyi nüsxə otuz qədim və mötəbər əlyazmasının müqayisəsi nəticəsində ortaya çıxmışdır. Bu nüsxələr 1300-1689-cu illər arasında yazılmışdır. Bu və digər cəhətlərinə görə Vəhid Dəstgerdinin nəşr etdiyi nüsxə poemanın ən etibarlı nüsxələrindən biri hesab edilir. əstgerdinin tərtib etdiyi nüsxədə poemanın misralarının sayı 12508-dir. Digər mühüm mənbə olan L. A. Xetaqurovun tərtib etdiyi nüsxədə misraların sayı 12330-dur. Xetaqurovun tərtib etdiyi elmi-tənqidi mətn dünyanın məşhur kitabxanalarında saxlanılan on ən qədim, etibarlı nüsxə əsasında tərtib olunmuş, habelə Dəstgerdinin nəşrindən də istifadə edilərək dəqiqləşdirmələr aparılmışdır. Dəstgerdinin tərtib etdiyi nüsxə Xetaqurovun tərtib etdiyi nüsxədən 278 misra artıqdır.

"Xosrov və Şirin" poeması Nizami Gəncəvi Xəmsəsinin ən maraqlı əsərlərindən biri olsa da, sırf bu əsərin tədqiqinə həsr edilmiş tədqiqatlar olduqca azdır. Bu sahədə Q. Beqdeli və Q. Əliyevin əsərləri xüsusi əhəmiyyətə malikdir. İran alimlərindən Vəhid Dəstgerdi ilk dəfə şairin əsərlərinin mükəmməl elmi-tənqidi mətnlərini hazırlayıb nəşr etdirmiş, həmçinin Nizami əsərlərində çətin anlaşılan sözlərin lüğətini tərtib etmişdir. Lakin, əsərlərin elmi təhlili ilə məşğul olmamışdır. İran alimlərindən Nizami əsərlərinin tədqiqinə xüsusi diqqət yetirəni "Əhvalo asare-qəsaedo qəzəliyyate-Nizami Gəncəvi" əsərinin müəllifi Səid Nəfisidir. Müəllif bu əsərində əsasən Nizaminin dövrü, əsərlərini kimə həsr etməsi haqqında fikirlər söyləsə də, şairin bütün poemalarının yığcam təhlilini də vermişdir. Səid Nəfisi əsasən "Xosrov və Şirin" poemasının əxlaqi-didaktik xüsusiyyətlərindən danışmış, siyasi-ictimai və fəlsəfi əhəmiyyətindən bəhs etmiş, lakin, obrazların təhlilinə diqqət yetirməmişdir. Digər İran alimi, "Nizami şairi-dastansəra" əsərinin müəllifi Əli Əkbər Şəhabi şairin yaşadığı dövr və yaradıcılığı haqqında məlumat verməklə bərabər, sələfləri ilə müqayisədə Nizaminin əsərlərinin təhlili üzərində daha çox dayanıb, Xəmsənin bütün qəhrəmanlarının qısa səciyyəsini vermişdir. 1954-cü ildə Qahirədə Misir alimi Əbdül-Nəim Məhəmməd Həsəneynin "Nizami əl-Gəncəvi" adlı monoqrafiyası nəşr edilmişdir. Əbdül-Nəim Məhəmməd Həsəneyn sələflərinə nisbətən "Xəmsə" haqqında daha geniş fikir söyləmiş, hər poema üzərində ayrıca dayanaraq, onların təhlilini vermişdir. "Xosrov və Şirin" poeması haqqında fikir söyləyən Sovet alimlərindən Y. E. Bertels Nizami yaradıcılığı haqqında bir neçə tədqiqat əsərinin müəllifidir. Bertels özünün ayrı-ayrı əsərlərində "Xosrov və Şirin" poemasının ideya məzmunundan bəhs etmişdir. Bertels Xosrov, ŞirinFərhad obrazlarının əsas səciyyələri barədə çox yığcam fikir söyləyib, əsərin digər surətlərindən də qısa şəkildə bəhs etmişdir.

Leyli və Məcnun

Leyli və Məcnunun bir-birini görərək huşunu itirməsi, 1550–1560,
Konqres Kitabxanası.

Leyli və Məcnun Nizami Gəncəvinin üçüncü poemasıdır. "Leyli və Məcnun" mövzusunda məsnəvi yazmağı 1188-ci ildə Nizami Gəncəviyə XXI Şirvanşah olan I Axsitan məktub göndərməklə sifariş etmişdi. Ç. Sasanian I Axsitanın pomadan narazı qalmasını düşünür və yazır: "Leyli və Məcnun poemasında Axsitanı razı salmayan cəhət, həmən "türki sifətlər" və "köhnə sözlər"dir ki, hökmdar məktubunda şairə xatırlatmışdı." A. Krımski isə yazır ki, "Nizami əsərinin türkobrazlığı həqiqətdə şirvanşah sarayının zövqünə uyğun olmamışdır."

"Leyli və Məcnun" poemasını Axsitanın bəyənməyib mükafatlandırmaması və şairin ölümünə qədər onun hardasa baxımsız qalması, ehtimal ki, XIII əsrin I yarısında poemanın yenidən redaktə olunmaq zərurətini yaratmışdır. Şirvanşahın əsərdəki əsatiri xüsusiyyətlərə, türk xarakterlərinə mənfi münasibəti nəticəsində poema sonradan redaktə edilərək dəyişdirilmişdir. Əsərdə üslub müxtəlifliyinin müşahidə edilməsi, müəyyən fəsillərdə nəzərə çarpan əlaqəsizlik, mətləbdən kənara çıxmaq, əsərin ümumi ideyasına zidd olan beyt və şerlərin yer tutması sübut edir ki, poemanı sənətkarlıq cəhətdən Nizamidən zəif olan bir şair redaktə etmişdir.

Nizaminin "Leyli və Məcnun" poemasının ilk elmi-tənqidi mətni İran alimi Vəhid Dəstgerdi tərəfindən 30 əlyazma nüsxəsi əsasında hazırlanaraq, 1934-cü ildə Tehranda nəşr edilmişdir. O, bu mətni hazırlayarkən, XIII-XVII əsrlərdə üzü köçürülmüş əlyazmalarına əsaslanmışdır. Dəstgerdi əsərin mətninə yazdığı izahatında qeyd edir: "...bu gün "Leyli və Məcnun"un ən səhih nüsxəsi bizimkidir və bütün əlyazma və çap kitabları oxunmaq üçün faydasızdır." Nizaminin "Leyli və Məcnun"unun mövcud çap nüsxələri içərisində V. Dəstgerdi nəşrindən sonra 1965-ci ildə AMEA Şərqşünaslıq İnstitutunun əməkdaşları Ə. Ələsgərzadə və F. Babayevin çap etdirdikləri elmi-tənqidi mətni alimlərin diqqətini daha çox cəlb edir. Akademik Yevgeni Bertelsin redaktə etdiyi bu kitaba akademik Ə.Ə. Əlizadə müqəddimə yazmışdır. Tənqidi mətn 10 əlyazması və V. Dəstgerdinin nəşr etdiyi nüsxə əsasında tərtib edilmişdir. İstifadə edilmiş əlyazmaların ikisi XIV əsrə aiddir və bunlar ən qədim nüsxə hesab edilir. Katib Məhəmməd ibn əl-Hüseyn ibn Sane tərəfindən 1361-ci ildə köçürülmüş və Fransa Milli Kitabxanasında saxlanan nüsxə mətndə əsas götürülmüşdür.

Leyli və Məcnun özünün ideya və məzmununa görə "Xəmsə"yə daxil olan digər poemalardan bütünlüklə fərqlənən orijinal bir əsərdir. Y. Bertels və A. Boldırev "Leyli və Məcnun"u Nizami yaradıcılığında bir uçurum hesab edirlər. Onların fikrincə Nizami bu əsərində bütün yaradıcılığı boyu davam etdirdiyi siyasi, ictimai ideyalardan uzaq düşmüşdür. Y. Bertels yazır ki, ""Leyli və Məcnun"da doğrudan da şairin, onu məşğul edən əsas fikirdən kənarda qalması zənn olunur..." Bu fikri daha sonra A.N. Boldırev davam etdirərək yazır: "Leyli ilə Məcnunun məhəbbəti haqqındakı əfsanənin ciddi çərçivəsi Nizamiyə üçüncü əsərində mühüm siyasi motivləri nəzərə çarpdırmağa imkan verməmişdir...Ola bilsin ki, ancaq buna görə Nizami Şirvanşah Axsitanın sifarişinə könülsüz yanaşmışdır."

Nizami "Leyli və Məcnun" poemasında insanın mənəvi əsarətinə və məhəbbətin faciəsinə səbəb olan ictimai-dini ziddiyyətləti tənqid etmişdir. "Leyli və Məcnun"da ideya və məzmun iki əsas ədəbi priyom üzərində qurulmuşdur. Birinci halda Nizami iki gəncin faciəli məhəbbətini ictimai-dini şəraitlə əlaqələndirir. Əsərin bu hissəsində orta əsr həyat həqiqətlərinin güclü ifadəsi müşahidə edilir. İkinci halda isə, mövcud ictimai mühitdə insan səadətinin qeyri-mümkünlüyü fonunda yalnız maddi aləmi seyr edib ruhani aləmdəki əbədi gözələ qovuşmaq yolu ilə xoşbəxtliyə çatmağın mümkünlüyü göstərilir.

Poemaya belə bir nəzərlə yanaşdıqda iki Leyli və Məcnun və iki şərait görünür. Birincidə Leyli və Məcnun real, maddi insandır və buna görə də, mövcud ictimai şərait gerçək tarixi şəraitdir. Əsərin bu hissəsində Nizami hadisələri real zəmində təsvir edir. İkincidə isə Leyli və Məcnun məcazi obrazlar kimi təsvir olunurlar. Əsərin bu hissəsindəə təkcə insan sürətləri deyil, varlıq, şərait özü də məcazi baxımdan təcəssüm edilir. Bu cəhətdən əsərin ikinci hissəsində hadisələri ürfani məzmunda tərsim və tərənnüm edilmişdir. Həm də Nizami bu iki mühüm cəhəti əsərdə tam vəhdət halında birləşdirmiş, ikinci birincinin məntiqi davamı kimi verilmişdir. Poemanın birinci hissəsində cərəyan edən real hadisələr və real ictimai-tarixi zəmin üzərində inkişaf edən süjet əsərin sonuna doğru fəlsəfi-ürfani məzmun kəsb edir.

Yeddi gözəl

"Bəhram Gur Qara sarayda
Hindistan gözəlinin hekayəsini
dinləyərkən"
, 1548, Şiraz məktəbi,
Frir Sənət Qalereyası.
"Mahan tilsimli bağda", 1648, Buxara məktəbi, Rusiya Milli Kitabxanası.

Nizami Gəncəvinin dördüncü poemasıdır. Əsər 1197-ci ildə, fars dilində yazılmışdır. Nizami bu poemanı Ağsunqurlar sülaləsindən olan Marağa hakimi Əlaəddin Körpə Arslana həsr etmişdir. Poemanın adını hərfi şəkildə həm "Yeddi Portret", həm də "Yeddi Gözəl" kimi tərcümə etmək olar. Əsərin adında metaforizm vardır. Nizami bilərəkdən söz oyunu edərək, əsərə bu cür iki anlamlı ad vermişdir.

Əsərin süjetinin əsasında Sasani şahı Bəhram Gur (420-439) haqqında əfsanə durur. Poemanın demək olar ki, yarısı, qədim mifologiyaya uyğun olaraq hərəsi bir planetə və ya həftənin gününə uyğun rəngli saraylarda yaşayan yeddi gözəlin hekayələrindən ibarətdir. Yeddi gözəl poeması erotik ədəbiyyatın şah əsərlərindən biri olsa da, ciddi mənəvi anlama malikdir.

Əruz vəzninin Xəfif bəhrində yazılan "Yeddi gözəl" poeması müxtəlif hesablamalara görə 4637-5136 beytdən ibarədir. Əsərin tənqidi nəşrinə yazdığı ön sözdə Almaniya şərqşünası Hellmut Ritter "Yeddi gözəl"i "yeni fars ədəbiyyatının ən yaxşı və ən gözəl eposu" kimi təsvir edir və eyni zamanda "şərqi hind-avropa ədəbiyyatının ən vacib bədii əsərlərindən biri" olduğunu göstərir. Poemanı yazarkən Nizami müxtəlif qədim mənbələrdən istifadə edib ki, onların da arasında Firdovsinin "Şahnamə"si və şairin çoban və sadiq olmayan it haqqında hekayəni götürdüyü güman edilən Nizam-əl-Mülkün "Siyasətnamə"sini qeyd edirlər. Ola bilsin ki, Nizami yeddi gözəlin danışdığı novellaları da yazarkən hansısa daha qədim ədəbi abidələrdən yararlanmışdır, lakin, məlum olan qədim şərq ədəbiyyat nümunələrinin heç biri ilə paralellər qurmaq mümkün olmamışdır.

Nizami tərəfindən yazılmış hekayələr sonrakı dövrdə farsdilli ədəbiyyat, şərq ədəbiyyatı və dünya ədəbiyyatının inkişafına ciddi təsir göstərmişdir. Məsələn, dördüncü (slavyan) şahzadənin söylədiyi qəddar şahzadə haqqında hekayə qərbdə Pöti de la Kruanın tərcüməsində "Turandot" adı ilə məşhur olsa da, müəllifin Nizami olduğu bilinməmişdir.

Poemanın tənqidi mətni Hellmut RitterYan Rıpka tərəfindən on beş əlyazma nüsxəsi əsasında hazırlanmış və 1848-ci ildə Bombeydə əldə edilmiş litoqrafiyalarla birlikdə 1934-cü ildə Praqada hazırlanmış və həmin ildə İstanbulda nəşr edilmişdir. Bu nəşr ciddi tekstual-tənqidi metodologiya əsasında hazırlanmış azsaylı klassik farsdilli mətnlərdən biridir: mütəxəssislər əlyazmaları "A" və "B" adlandırdıqlar iki qrupa bölmüşdür. Yalnız hər iki qrup əlyazmalarda yer alan beytlər orijinal hesab edilmişdir. "B" qrupunda yer alan əlyazmalar nəşr üçün əsas hesab edilmiş, "A" qrupunda yer alan əlyazmalardan əlavə olunmuş beytlər isə kvadrat mötərizələrlə işarələnmişdir. "A" qrupu üçün xarakterik olan beytlər tənqidi hissələrlə verilmişdir. 1936-cı ildə İran alimi Vahid Dəstgirdi əsəri nəşr etdirmiş və bu nüsxə sonralar da bir neçə dəfə təkrarən nəşr olunmuşdur. Dəstgirdi "hicri 700-1000-ci illəri əhatə edən" on üç qədim əlyazma nüsxəsindən istifadə etmişdir.

İsgəndərnamə

Yar Məhəmməd əl-Həravi -
Makedoniyalı İsgəndər yeddi filosofun
əhatəsində
, 1516, Uolters Sənət Muzeyi.
Kəmaləddin Behzad -
İsgəndərin su pərilərini görməsi, 1479, Herat, Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyi.

İsgəndərnamə, Nizami Gəncəvinin beşinci və sonuncu poemadır. Poema 1200-1203-cü illər arasında fars dilində yazılmışdır. "İsgəndərnamə" poeması iki hissədən ibarətdir: birinci hissə "Şərəfnamə", ikinci hissə "İqbalnamə" adlanır. "Şərəfnamə" Azərbaycan Atabəylərindən Nüsrətəddin Əbubəkr ibn Məhəmmədə, "İqbalnamə" isə Mosul hakimi Məlik İzzəddinə ithaf edilmişdir. İskəndərnamə tarixi-romantik poema olub, epopeya da adlandırıla bilər. Əsər müəllifin başqa poemaları, xüsusilə məhəbbət dastanlarından fərqlənməklə, Nizaminin həcmcə ən böyük əsəri olub 10460 beyti əhatə edir. Əsərin 6835 beyti Şərəfnamədə, 3625 beyti isə İqbalnamədə cəmlənmişdir.

Şair bu əsərdə ictimai-siyasi hadisələri fəlsəfi və bədii lövhələrlə işıqlandırmışdır. Poemada elmi-fəlsəfi məzmun yüksək bədii forma ilə birlikdə verilir ki, burada Nizami qələminin gücü özünü göstərir. M. F. Axundov Nizami İskəndərnaməsini "həm məzmun gözəlliyinə, həm də ifadə gözəlliyinə malik olan nəzm" adlandırır. Firudin bəy Köçərli isə qeyd edir ki, Nizami kimi "fəsih, rəvan təb və şirin zəban şair dünya üzünə az gəlibdir."

Ə. Abbasov qeyd edir ki, "İsgəndərnamə" əzmun (bəzi sahələrdə) və forma cəhətdən Nizami yaradıcılığında müstəsna mövqe tutmaqla yanaşı, şairin başqa poemalarından üstünlük təşkil edir. S. Nəfisi isə qeyd edir ki, İsgəndərnamə bədii cəhətdən şah əsər olmaqla yanaşı, şairin "Xosrov və Şirin" və "Leyli və Məcnun" poemalarına nisbətən ikinci dərəcəli əsərdir.

İskəndərnamə tarixi-romantik poema olub, epopeya da adlandırıla bilər. Əsər müəllifin başqa poemaları, xüsusilə məhəbbət dastanlarından fərqlənməklə, Nizaminin həcmcə ən böyük əsəri olub 10460 beyti əhatə edir. Əsərin 6835 beyti Şərəfnamədə, 3625 beyti isə İqbalnamədə cəmlənmişdir. Poema əruz vəzninin mütəqarebe məqsur (məhzuf) bəhrində yazılmışdır. Saqinamə və müğənninamələr İskəndərnamədə bir yenilikdir. Şair hər dastanın məzmununu nəql etməzdən əvvəl, adətən, giriş xarakterli nəsihətnamə verir. Müəllifin digər poemalarında da bəzən həmin üsula rəayət edilsə də, ancaq İsgəndərnamədə bu bir sistem şəklini alır. Nizami bir qayda olaraq hər epizodun sonunda yığcam nəticələr çıxarır.

XIX əsrdən başlayaraq Nizaminin başqa əsərləri ilə yanaşı "İsgəndərnamə" poeması da Avropada tanınmağa başlayır. Məşhur şərqşünas Hammer "İsgəndərnamə"dən 100-ə qədər beyti alman dilinə tərcümə edir. Avropa şərqşünaslarından Darmsteter, Ete, Yakob, Braun, Arberru, Miller və başqaları öz əsərlərinə "İsgəndərnamə" poemasından qısa şəkildə bəhs edirlər. Macarıstan şərqşünası V. Baxer 1871-ci ildə Nizaminin həyat və yaradıcılığına aid yazdığı kitabında Ceyms Darmesteter Şərqdə "İskəndərnamə" rəvayətindən danışarkən yeri gəldikcə Nizaminin əsərindən də bəhs edir. O, göstərir ki, Nizaminin İsgəndəri peyğəmbər, Allahı sevən və İbrahimin nəvəsidir. Darmsteterin fikrincə, Nizaminin atəşgahların dağıdılmasına aid olan qədim mənbələrdən məlumatlı olduğunu demək çətindir. Ete Herman İsgəndərin dirilik suyu ardınca zülmət dünyasına getməsi epizodunun fars mətninin almancaya tərcüməsini və şərhini vermişdir. O, özünün "Fars ədəbiyyatı tarixi" adlı başqa bir əsərində də yeri gəldikcə "İsgəndərnamə" haqqında fikirlər söyləmişdir. Arberriyə görə "İsgəndərnamə" Şairin dördüncü poemasıdır. Müəllif nədənsə "Şərəfnamə"ni (I hissə) "İqbalnamə", "İqbalnamə"ni (II hissə) isə "Xirədnamə" adlandırır.

"İsgəndərnamə" Nizami Gəncəvinin poemaları arasında elmi-tənqidi mətni olan ilk əsərdir. Akademik Ə. Əlizadə və F. Babayev tərəfindən hazırlanmış bu nəşr dünyanın müxtəlif kitabxanalarında saxlanılan ən qədim on əlyazma əsasında tərtib edilmişdir.

Lirikası

Farsca divanı

Nizami Gəncəvinin lirik əsərlərinin toplandığı divan. Mənbələrdə Nizami divanının 20.000 beytə yaxın olduğu göstərilsə də, onun çox kiçik bir hissəsi dövrümüzə çatmışdır. Bütün yaradıcılığı boyunca Nizami epik əsərlərində Divanını xatırlatmış, lirik şeirləri və qəzəlləri ilə fəxr etmişdir. Şair qəzəllərindən birinin sonunda, Şirvanşah I Axsitanı öz divanının sahibi adlandırır.

Nizaminin lirik irsindən əldə olan nümunələr klassik şərq şeirinin ancaq üç şəklini – qəsidə, qəzəlrübai şəkillərini əhatə edir. Bu nümunələr şairin zəngin lirik irsinin çox az bir hissəsini təşkil etsə də, onlar sənətkarın lirik yaradıcılığının ümumi ideya istiqaməti, bədii xüsusiyyətləri haqqında danışmağa, müəyyən elmi nəticələrə gəlməyə imkan vermişdir. Bu əsərlər göstərir ki, insan, onun həyatı, taleyi, arzu və istəkləri Nizami lirikasının əsas mövzusu olmuşdur.

Nizami divanının öyrənilməsi daha gec başlanılsa da, şairin divanı haqqında hələ təzkirə müəllifləri müəyyən fikirlər söyləmişlər. Divanın bəzi hissələri müxtəlif orta əsr cüng və təzkirələrində yaşamışdır. Nizami divanının əldə edilmiş hissələri göstərir ki, o, özündən əvvəl yazıb-yaratmış Rudəki, Nasir Xosrov Qubadyani, Sənai, Ənvəri, Qətran TəbriziXaqani kimi şairlərin mütərəqqi ənənələrini davam və inkişaf etdirmiş, poeziyanı həyata, insanın arzu və əməllərinə yaxınlaşdırmışdır.

Türkcə divanı

2013-cü ildə Zəncan Universitetinin professoru, azərbaycanlı alim Hüseyn Türksoy Misirin Xədəviyyə kitabxanasında, Nizami qovluğunda Nizami Gəncəviyə aid olduğu iddia edilən azərbaycanca-türkcə divan nüsxəsi tapmışdır. Prof. Sənan İbrahimov divana ön söz yazaraq, onu transliterasiya edib, nəşr etdirmişdir.

20 Aprel 2012-ci ildə İtaliyanın paytaxtı Roma şəhərində Heydər Əliyev Fondunun dəstəyi və Azərbaycanın İtaliyadakı səfirliyinin iştirakı ilə Roma şəhərindəki məşhur "Villa Borghese" parkında Nizami Gəncəvinin abidəsinin açılışı olub. Abidənin açılışında Neapol Şərqşünaslıq Universitetinin professoru Mineli Bernardini çıxış edərək Nizami Gəncəvinin yaradıcılığını yüksək qiymətləndirib və Azərbaycanın Gəncə şəhərində dünyaya göz açan dahi şairin əsərlərini bütün dövrlər üçün əvəzsiz xəzinə adlandırıb. Professor bildirmişdir ki, dahi Nizaminin yaradıcılığı Azərbaycan xalqına xidmət etməklə yanaşı, digər xalqlar üçün də böyük əhəmiyyət daşıyır. "Nizamini İtaliyada da yaxşı tanıyırlar", - deyən alim xalqımızın dahi oğlunun əsərlərinin italyan dilinə tərcümə edildiyini və sevildiyini, onun bütün yaradıcılığının bəşəri əhəmiyyət daşıdığını diqqətə çatdırib.

  • Nizami Gəncəvinin 850 illiyi münasibəti ilə buraxılmış SSRİ-nin 1 rublluq yubiley monetası

  • Nizami Gəncəvinin adına SSRİ-nin poçt markası

  • Nizami Gəncəvinin xatirəsinə həsr olunmuş qızıl sikkənin üz tərəfi

  • Nizami Gəncəvinin xatirəsinə həsr olunmuş qızıl sikkənin arxa tərəfi

Elmira Şahtaxtinskaya – Nizaminin portreti

Romanslar

Muğamlar

Operalar

Simfonik əsərlər

Nizamiyə ithaf

Nizami belə daşlara poetik dil vermiş,onları danışdırmış, müxtəlif dövrlərdə xalq sənətini, xalqın iqtisadi və siyasi həyatını, məfkurəsini poeziyanın kömeyi ilə bizə çatdırmışdır. O, Xəmsəyə daxil olan poemalarının hər birində firuzə, əqiq, almaz, brilyant, yaqut, kəhraba, ləl, zümrüd, mirvari kimi qiymətli və yarımqiymətli daşların, mineralların, xarakter xüsusiyyətlərini sanki bir mineroloq kimi təsvvür etmiş, onları görmüş və adlarını çəkməklə, dövrün şəraitinə onların xüsusiyyətlərindən insan qəlbinə, hissinə və zəkasına təsir göstərə bilən, elmi,məntiqi və bədii obrazlar yaratmışdır. "İsgəndərnamə"ni oxuduqda məlum olur ki şair "İsgəndərin Bərdədə Nüşabə ilə məclisdə oturması" hekayətində İsgəndərin qonaqlara payladığı qiymətli daş-qaşların: zümrüd, firuzə, brilyant, gövhər, zər, zivər. qızıl və.s. adları çəkilir, eyni zamanda onlardan hazırlanmış əşyaların formaları və xassələri təsbir olunur.

Dəyərli üzüklər, zümrüd, firuzə

Brilyant, daş qaşlar gülümsər üzə

Qızıldan parlaq tac-zümrüd naxışlı

Gövhərlə işlənmiş naxışlı, daşlı (İsgəndərnamə)

"Leyli və Məcnun" adlı poemasında isə "Nofəlin ikinci müharibəsi" adlı hekayətində göy rəngli əqiq haqqında deyilir.

Qumları sel kimi apardıqca qan

Əqiq göyərirdi sarı qumlardan (Leyli və Məcnun)

Ləl haqqında isə "İqbalnamə" də verilən başqa bir misrada maraq doğurur

Tünd şərab qədəhə tökülsə əgər

Ləl lacövhərdə şəbxun eyləyər (İqbalnamə)

"Sirlər xəzinəsi" adlı poemasında isə "Paxıllara məzəmmət" hekayətində incinin, sədəfin dənizdən çıxarılmasına işarə edilir

Sular bol-bol çoxdakı axıb dolar sədəfə

Bircə yağış damlası inci olar sədəfə (Sirlər xəzinəsi)

"Yeddi gözəl" əsərində "Bəhramın anadan olması " hekayətində tikan yarasının yaqutla sağalmasından bəhs edilmişdir.

daşda yaqut olar tikanda xurma

o şikəst etsəydi kimi nə zaman

Bundan yetişərdi xəstəyə dərman (Yeddi gözəl)

Məlumdur ki, kimyanın tədqiq obyekti materiyadır. Materiya iki formada mövcuddur. 1. maddə. 2. sahə. Hər ikisi bir-birilə səx əlaqədədir. Nizami araşdırmaları göstərir ki, "Xəmsə" dəki materiya, maddə,sahə və cism və s. haqqındakı anlayışlar tamamilə bir fikri isbat edir

Cövhər keşməkeşdən doğub parladı

"Hərəkət eyləyən cism" oldu adı ("İqbalnamə")

Şairin kainatın təsviri ilə bağlı fikirlərini daha canlı və elmi şəkildə vermək üçün həndəsi və coğrafi anlayışlardan bədii vasitə kimi istifadə etmişdir.

Dünyaya gəlmədən əvvəl xaçpərəst

Çəkdi bu dünyada xaç kimi bir xətt

Həmin bu dörd bucaq ətləsi xətlə

Həndəsi ölçünü keçirdi ələ (İqbalnamə)

  1. Chelkowski, Peter J. (1975). . New York: Metropolitan Museum of Art. səh. .

    «Nizami’s strong character, his social sensibility, and his poetic genius fused with his rich Persian cultural heritage to create a new standard of literary achievement. Using themes from the oral tradition and written historical records, his poems unite pre-Islamic and Islamic Iran»

  2. Chelkowski, P. "Niẓāmī Gand̲j̲awī, Ḏj̲amal al-Dīn Abū Muḥammad Ilyās b. Yūsuf b. Zakī Muʾayyad". In P.J. Bearman, Th. Bianquis, К. Эд. Босворт, E. van Donzel and W.P. Heinrichs (ed.). Энциклопедия ислама Online. Brill Academic Publishers. ISSN 1573-3912.

    UNESCO recognised the 1141 date as his birth date and declared 1991 the year of Niẓāmī.

  3. president.az. ((azərb.)). president.az. (#archive_missing_date) tarixində . İstifadə tarixi:2021-01-05.
  4. K. A. Luther (December 15, 1987). . Encyclopedia (eng). Iranica. 2011-08-28 tarixində . İstifadə tarixi:2010-09-02.

    ATĀBAKĀN-E ĀḎARBĀYJĀN, an influential family of military slave origin, also called Ildegozids, ruled parts of Arrān and Azerbaijan from about 530/1135-36 to 622/1225; as "Great Atābaks" (atābakān-e aʿẓam) of the Saljuq sultans of Persian Iraq (western Iran), they effectively controlled the sultans from 555/1160 to 587/1181; in their third phase they were again local rulers in Arrān and Azerbaijan until the territories which had not already been lost to the Georgians, were seized by Jalāl-al-dīn Ḵᵛārazmšāh in 622/1225.

  5. K. A. Luther (December 15, 1987). . Encyclopedia (eng). Iranica. 2011-08-28 tarixində . İstifadə tarixi:2010-09-02.

    Īldegoz… He also sought to secure his position on the edges of the declining Saljuq empire by gaining control over parts of Azerbaijan; he probably gained clear control over it only after the death of Masʿūd’s last favorite, Ḵāṣṣ Beg Arslān b. Palangarī in 548/1153, who had been given a position in that area as well.

  6. Bosworth, C. E. Encyclopaedia of Islam – Shirwan Shāh. 1997: Brill. səh. 488. (#accessdate_missing_url)

    We can also discern the progressive Persianisation of this originally Arab family (a process parallel to and contemporary with that of the Kurdicisation of the Rawwadids [q.v.] in Adharbaydjan). After the Shah Yazid b. Ahmad (381—418/991-1028), Arab names give way to Persian ones like Manuchihr, Kubadh, Faridun, etc., very likely as a reflection of marriage links with local families, and possibly with that of the ancient rulers in Shabaran, the former capital, and the Yazidids now began to claim a nasab going back to Bahrain Gur or to Khusraw Anushirwan.

  7. Grousset, Rene (1970). . Rutgers University Press. səh. 718. ISBN 0-8135-1304-9, 9780813513041.

    "It is to be noted that the Seljuks, those Turkomans who became sultans of Persia, did not Turkify Persia — no doubt because they did not wish to do so. On the contrary, it was they who voluntarily became Persians and who, in the manner of the great old Sassanid kings, strove to protect the Iranian populations from the plundering of Ghuzz bands and save Iranian culture from the Turkoman menace."

  8. Peter J. Chelkowski, "Mirror of the Invisible World". — New York: Metropolitan Museum of Art, 1975, P.2
  9. De Blois, Francois (2004). . Routledge. səh. 544. ISBN 0-947593-47-0, 9780947593476..

    Nizami Ganja’i, whose personal name was Ilyas, is the most celebrated native poet of the Persians after Firdausi… His nisbah designates him as a native of Ganja (Elizavetpol, Kirovabad) in Azerbaijan, then still a country with an Iranian population, and he spent the whole of his life in Transcaucasia; the verse in some of his poetic works which makes him a native of the hinterland of Qom is a spurious interpolation.

  10. Гандзакеци, Киракос (1976). . М.: Наука. səh. 154.

    Глава 21. О разорении города Гандзак — "Этот многолюдный город [Гандзак] был полон персов, а христиан там было мало.

  11. Gandzakatsi, Kirakos (1986). . New York. səh. 197.

    This city was densely populated with Iranians and a small number of Christians.

    . Анонимный хронист начала XIII среди населения города упоминает две группы — христиане и персы ()
  12. . Encyclopædia Iranica. 2011-08-28 tarixində . İstifadə tarixi:26 iyun 2017.

    The most significant merit of Nozhat al-majāles, as regards the history of Persian literature, is that it embraces the works of some 115 poets from the northwestern Iran (Arrān, Šarvān, Azerbaijan; including 24 poets from Ganja alone), where, due to the change of language, the heritage of Persian literature in that region has almost entirely vanished.

  13. Minorsky, V. (1948). review of G. H. Darab translation of Makhzan al-Asrar. BSOAS. səh. 5.

    "…Nizami’s mother was of Kurdish origin, and this might point to Ganja where the Kurdish dynasty of Shaddad ruled down to AH. 468; even now Kurds are found to the south of Ganja".

  14. Minorsky, V. (1957). Studies in Caucasian History. Cambridge University Press. səh. 34.<

    "The author of the collection of documents relating to Arran Mas’ud b. Namdar (c. 1100) claims Kurdish nationality. The mother of the poet Nizami of Ganja was Kurdish (see autobiographical digression in the introduction of Layli wa Majnun). In the 16th century there was a group of 24 septs of Kurds in Qarabagh, see Sharaf-nama, I, 323. Even now the Kurds of the USSR are chiefly grouped south of Ganja. Many place-names composed with Kurd are found on both banks of the Kur"

  15. Ḥamd-Allāh Mustawfī of Qazwīn. . Persian Literature in Translation (ingilis). The Packard Humanities Institute. 2011-08-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:2011-01-22.

    Several cities in Īrān are more opulent than many others, Richer and more productive, by reason of climate and soil, [<Arabic>] Of these is Ganjah, so full of treasure, in Arrān, Isfahān in `Irāq, In Khurāsān Marv and Ṭus, in Rūm (Asia Minor) Āq Sarāy.

  16. Chelkowski, Peter (1974). . Taylor & Francis, Ltd. on behalf of International Society for Iranian Studies. 112–131.

    "The three main literary styles which follow each other consecutively are known as: Khurasani, Iraqi, and Hindi. The time spans of each style are equally flexible. Within these broad geographical divisions we then come across certain "literary schools" which reflect regional peculiarities and idiosyncrasies and are identified with smaller entities like provinces or towns. For example, there are: the Azerbayjani school, the Tabriz school, or the Shirvan school."

  17. Hunter, Shireen T. (1998). Iran and Transcaucasia in Post-Soviet Era" in Central Asia meets the Middle East. Psychology Press. 89–129.

    "Despite these myths, the historical and cultural elements of which the ex-Soviet Azerbaijanis are most proud, such as being the land of Zoroaster and the poet Nizami, have distinctly Iranian origins and characters"

  18. Тамимдари, Ахмад (2007). История персидской литературы. Петербургское востоковедение. səh. 83. ISBN 5-85803-355-4, ББК Э383-4, УДК 297.
  19. Rypka, Jan (January 1968). "Poets and Prose Writers of the Late Saljuq and Mongol Periods", в "The Cambridge History of Iran". 578.

    Hakim Jamal al-din Abu Muhammad Ilyas b. Yusuf b. Zaki b. Mu’ayyad Nizami a native of Ganja in Azarbaijan… Little is known of his life, the only source being his own works, which in many cases provided no reliable information.

  20. Ganjavī, Niẓāmī (1995). (Julie Scott Meisami). Oxford: Oxford University Press. 305. ISBN 0-19-283184-4.

    "Abû Muhammad Ilyas ibn Yusuf ibn Zaki Mu’ayyad, known by his pen-name of Nizami… He lived in an age of both political instability and intense intellectual activity, which his poems reflect; but little is known about his life, his relations with his patrons, or the precise dates of his works, as the accounts of later biographers are colored by the many legends built up around the poet."

  21. Scott Meisami, Julie (1995). . Oxford University. ISBN 0-19-283184-4. (#text_ignored)

    "Abû Muhammad Ilyas ibn Yusuf ibn Zaki Mu’ayyad, known by his pen-name of Nizami, was born around 1141 in Ganja, the capital of Arran in Transcaucasian Azerbaijan, where he remained until his death in about 1209."

  22. Zarrinkoob, Abdolhossein (1977). Nizami, a life-long quest for a utopia (Colloquio sul poeta persiano Nizami e la leggenda iranica di Alessandro magno (ROMA, 25-26 MARZO 1975)). Roma: G. Bardi, deH'Accademia Nazionale dei Lincei. 7.

    The generous gifts of these royal patrons, which included a Turkish slave-maid with one or two pieces of land, offered a good opportunity for the poet to work on his poetical craft with the patience of a skillful embroiderer. In fact, some writers of Tadhkiras have stated(4) that embroidering was the inherited profession of the poet’s family and that, he himself had renounced it for the sake of poetry, although there is nothing in the poet’s work that might assure us of this point. … But in all these facts, there is nothing to assure us about the poet’s craft.

  23. Scott Meisami, Julie (1995). . Oxford University. ISBN 0-19-283184-4. (#text_ignored)

    "Abû Muhammad Ilyas ibn Yusuf ibn Zaki Mu’ayyad, known by his pen-name of Nizami, was born around 1141 in Ganja, the capital of Arran in Transcaucasian Azerbaijan, where he remained until his death in about 1209. His father, who had migrated to Ganja from Qom in north central Iran, may have been a civil servant; his mother was a daughter of a Kurdish chieftain; having lost both parents early in his life, Nizami was brought up by an uncle. He was married three times, and in his poems laments the death of each of his wives, as well as proferring advice to his son Muhammad. He lived in an age of both political instability and intense intellectual activity, which his poems reflect; but little is known about his life, his relations with his patrons, or the precise dates of his works, as the accounts of later biographers are colored by the many legends built up around the poet."

  24. Rypka, Jan, "Poets and Prose Writers of the Late Saljuq and Mongol Periods" (1995). (5 – The Saljuq and Mongol Periods). Cambridge: William Bayne Fisher, Ilya Gershevitch, Ehsan Yar Shater, Cambridge University Press. səh. 771. ISBN 0-521-06936-X, 9780521069366. İstifadə tarixi:24 iyun 2017.

    As the scene of the greatest flowering of the panegyrical qasida, southern Caucasia occupies a prominent place in New Persian literary history. But this region also gave to the world Persia’s finest creator of romantic epics. Hakim Jamal al-din Abu Muhammad Ilyas b. Yusuf b. Zaki b. Mu’ayyad Nizami a native of Ganja in Azarbaijan, is an unrivaled master of thoughts and words, a poet whose freshness and vigor all the succeeding centuries have been unable to dull.

  25. Rypka, Jan (January 1968). Poets and Prose Writers of the Late Saljuq and Mongol Periods’, in The Cambridge History of Iran, Volume 5, The Saljuq and Mongol Periods. 578.

    "We can only deduce that he was born between 535 and 540 (1140–46) …"

  26. Chelkowski, P. "Niẓāmī Gand̲j̲awī, Ḏj̲amal al-Dīn Abū Muḥammad Ilyās b. Yūsuf b. Zakī Muʾayyad". In P.J. Bearman, Th. Bianquis, К. Эд. Босворт, E. van Donzel and W.P. Heinrichs (ed.). Энциклопедия ислама Online. Brill Academic Publishers. ISSN 1573-3912.

    The traditional biographers, and some modern researchers, differ by six years about the exact date of his birth (535-40/1141-6)…

  27. Низами Гянджеви. Избранное. — Баку: "Азернешр", 1989. — 6 с.
  28. İsayev, Əhməd (01 Sentyabr 2012). . Azərbaycan qəzeti. İstifadə tarixi:26 iyun 2017.
  29. Бертельс Е. Э. - Великий азербайджанский поэт Низами. — Баку: издательство АзФАН, 1940. — стр. 26:

    "В лучшей и старейшей из известных мне рукописей Низами, принадлежащей Национальной библиотеке в Париже и датированной 763 г. (1360 г. н. э.), этой строки не имеется."

  30. (ingilis). Encyclopædia Britannica. 2011-08-28 tarixində . İstifadə tarixi:2011-02-08.

    Neẓāmī, in full Elyās Yūsof Neẓāmī Ganjavī, Neẓāmī also spelled Niẓāmī (b. c. 1141, Ganja, Seljuq empire [now Ganca, Azerbaijan]—d. 1209, Ganja), greatest romantic epic poet in Persian literature, who brought a colloquial and realistic style to the Persian epic.

  31. Rypka, Jan (January 1968). Poets and Prose Writers of the Late Saljuq and Mongol Periods’, in The Cambridge History of Iran, Volume 5, The Saljuq and Mongol Periods. 578.

    We can only deduce that he was born between 535 and 540 (1140–46) and that his background was urban.

  32. Rypka, Jan (January 1968). Poets and Prose Writers of the Late Saljuq and Mongol Periods’, in The Cambridge History of Iran, Volume 5, The Saljuq and Mongol Periods. 578.

    "Little is known of his life, the only source being his own works, which in many cases provided no reliable information."

  33. Scott Meisami, Julie (1995). . Oxford University. ISBN 0-19-283184-4. (#text_ignored)

    "Abû Muhammad Ilyas ibn Yusuf ibn Zaki Mu’ayyad, known by his pen-name of Nizami, was born around 1141 in Ganja, the capital of Arran in Transcaucasian Azerbaijan, where he remained until his death in about 1209. His father, who had migrated to Ganja from Qom in north central Iran, may have been a civil servant; his mother was a daughter of a Kurdish chieftain; having lost both parents early in his life, Nizami was brought up by an uncle."

  34. Rypka, Jan, "Poets and Prose Writers of the Late Saljuq and Mongol Periods" (1995). (5 – The Saljuq and Mongol Periods). Cambridge: William Bayne Fisher, Ilya Gershevitch, Ehsan Yar Shater, Cambridge University Press. səh. 771. ISBN 0-521-06936-X, 9780521069366. İstifadə tarixi:24 iyun 2017.

    "At all events his mother was of Iranian origin, the poet himself calling her Ra’isa and describing her as Kurdish."

  35. Rypka, Jan, "Poets and Prose Writers of the Late Saljuq and Mongol Periods" (1995). (5 – The Saljuq and Mongol Periods). Cambridge: William Bayne Fisher, Ilya Gershevitch, Ehsan Yar Shater, Cambridge University Press. səh. 771. ISBN 0-521-06936-X, 9780521069366. İstifadə tarixi:24 iyun 2017.

    "At all events his mother was of Iranian origin, the poet himself calling her Ra’isa and describing her as Kurdish."

  36. V. Minorsky. — CUP Archive, 1953. — Т. I. — С. 34. — 208 с.
  37. Scott Meisami, Julie (1995). . Oxford University. ISBN 0-19-283184-4. (#text_ignored)

    "Abû Muhammad Ilyas ibn Yusuf ibn Zaki Mu’ayyad, known by his pen-name of Nizami, was born around 1141 in Ganja, the capital of Arran in Transcaucasian Azerbaijan, where he remained until his death in about 1209. His father, who had migrated to Ganja from Qom in north central Iran, may have been a civil servant; his mother was a daughter of a Kurdish chieftain; having lost both parents early in his life, Nizami was brought up by an uncle."

  38. "The Poetry of Nizami Ganjavi: Knowledge, Love, and Rhetortics", Edited by Kamran Talattof and Jerome W. Clinton, Palgrave Macmillan, New York, 2001, ISBN 978-0-312-22810-1, ISBN 0-312-22810-4. pg 210:

    "His father, Yusuf and mother, Rai’sa, died while he was still relatively young, but maternal uncle, Umar, assumed responsibility for him"

  39. "The Poetry of Nizami Ganjavi: Knowledge, Love, and Rhetortics", New York, 2001. pg 2:

    "His father, Yusuf and mother, Rai’sa, died while he was still relatively young, but maternal uncle, Umar, assumed responsibility for him"

  40. Seyyed Hossein Nasr, Mehdi Amin Razavi. (1996). . Mehdi Amin Razavi, Routledge. səh. 375. ISBN 0-7007-0314-4, 9780700703142.

    When Nizami, who was an unusual gifter child, began his formal education, he encountered a vast ocean of Islamic sciences. He studied the religious sciences as his work reflect and mastered the art of quaranic interpretation and Hadith which are the fundamental and foundational bases of the Islamic sciences.

  41. Nizami (1966). The Story of Layla and Majnun, by Nizami. Translated Dr. Rudolf. Gelpke in collaboration with E. Mattin and G. Hill, Omega Publications. ISBN #0-930872-52-5.
  42. Abel, A. "Iskandar Nama". In P.J. Bearman, Th. Bianquis, К. Эд. Босворт, E. van Donzel and W.P. Heinrichs (ed.). Encyclopaedia of Islam. Brill Academic Publishers. ISSN 1573-3912.

    "As a learned Iranian poet, Niẓami, who demonstrates his eclecticism in the information he gives (he says, "I have taken from everything just what suited me and I have borrowed from recent histories, Christian, Pahlavi and Jewish … and of them I have made a whole"), locates the story of his hero principally in Iran.

  43. Maria, Subtelny (2007). . USA: Michel Conan and W. John Kress, Dumbarton Oaks. səh. 278. ISBN 0-88402-327-3, 9780884023272.

    In a highly evocative tale he relates in the Makhzan al-Asrar ("Treasury of Secrets"), the twelfth-century Persian poet, Nizami whose oeuvre is an acknowledged repository of Iranian myths and legends, illustrates the way in which the rose was perceived in the Medieval Persian imagination.

  44. Chelkowski, P. "Niẓāmī Gand̲j̲awī, Ḏj̲amal al-Dīn Abū Muḥammad Ilyās b. Yūsuf b. Zakī Muʾayyad". In P.J. Bearman, Th. Bianquis, К. Эд. Босвоpт, E. van Donzel and W.P. Heinrichs (ed.). Encyclopaedia of Islam. Brill Academic Publishers. ISSN 1573-3912.

    From his poetry, it is evident that he was learned not only in mathematics, astronomy, medicine, jurisprudence, history, and philosophy but also in music and the arts.

  45. Chelkowski, P. "Niẓāmī Gand̲j̲awī, Ḏj̲amal al-Dīn Abū Muḥammad Ilyās b. Yūsuf b. Zakī Muʾayyad". In P.J. Bearman, Th. Bianquis, К. Эд. Босворт, E. van Donzel and W.P. Heinrichs (ed.). Encyclopaedia of Islam. Brill Academic Publishers. ISSN 1573-3912.

    In recognition of his vast knowledge and brilliant mind, the honorific title of ḥakīm, "learned doctor, " was bestowed upon him by scholars.

  46. Seyyed Hossein Nasr, Mehdi Amin Razavi. (1996). . Mehdi Amin Razavi, Routledge. səh. 375. ISBN 0-7007-0314-4, 9780700703142.

    Nizami was not a philosopher like Farabi, ibn Sina and Suhrawardi or the expositor of theoretical Sufism like Ibn 'Arabi and 'Abd al-Razzaq Kashani. However he should be regarded as philosopher and a gnostic who had who had mastered various fields of Islamic thought which he synthesized in a way to bring to mind the tradition of the Hakims who were to come after him such as Qutb al-Din Shirazi and Baba Afdal Kashani, who, while being masters of various school of knowledge, attempted to synthesize different traditions of philosophy, gnosis and theology.

  47. Chelkowski, P. "Niẓāmī Gand̲j̲awī, Ḏj̲amal al-Dīn Abū Muḥammad Ilyās b. Yūsuf b. Zakī Muʾayyad". In P.J. Bearman, Th. Bianquis, К. Эд. Босворт, E. van Donzel and W.P. Heinrichs (ed.). Энциклопедия ислама Online. Brill Academic Publishers. ISSN 1573-3912.

    "Usually, there is more precise biographical information about the Persian court poets, but Nizāmī was not a court poet; he feared loss of integrity in this role and craved primarily for the freedom of artistic creation."

  48. K. A. Luther (December 15, 1987). (eng). Iranica. 2011-08-28 tarixində . İstifadə tarixi:2010-09-02.

    "Alāʾ-al-dīn of Marāḡa… He seems to have been a man of pronounced literary interests, since at his request the poet Neẓāmī Ganǰavī composed the Haft peykar".

  49. Scott Meisami, Julie (1995). . Oxford University. ISBN 0-19-283184-4. (#text_ignored)

    "… Nizami was brought up by an uncle. He was married three times, and in his poems laments the death of each of his wives, as well as proferring advice to his son Muhammad. He lived in an age of both political instability and intense intellectual activity, which his poems reflect; but little is known about his life, his relations with his patrons, or the precise dates of his works, as the accounts of later biographers are colored by the many legends built up around the poet."

  50. Iraj Bashiri (2000). . 2011-08-28 tarixində . İstifadə tarixi:2010-09-06.
  51. Scott Meisami, Julie (1995). . Oxford University. ISBN 0-19-283184-4. (#text_ignored)

    "… He was married three times, and in his poems laments the death of each of his wives, as well as proferring advice to his son Muhammad."

  52. Scott Meisami, Julie (1995). . Oxford University. ISBN 0-19-283184-4. (#text_ignored)

    "… Nizami … He lived in an age of both political instability and intense intellectual activity, which his poems reflect; but little is known about his life, his relations with his patrons, or the precise dates of his works, as the accounts of later biographers are colored by the many legends built up around the poet."

  53. . Lailî and Majnûn – Persian Literature in Translation (ingilis). The Packard Humanities Institute. 2000. 2011-08-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:2011-01-31.

    In honour of Nizámi, it is related that Ata Beg was desirous of forming and cultivating an acquaintance with him, and with that view ordered one of his courtiers to request his attendance. But it was replied, that Nizámi, being an austere recluse, studiously avoided all intercourse with princes. Ata Beg, on hearing this, and suspecting that the extreme piety and abstinence of Nizámi were affected, waited upon him in great pomp for the purpose of tempting and seducing him from his obscure retreat; but the result was highly favourable to the poet; and the prince ever afterwards looked upon him as a truly holy man, frequently visiting him, and treating him with the most profound respect and veneration. Nizámi also receiv­ed many substantial proofs of the admiration in which his genius and learning were held. On one occasion, five thousand dinars were sent to him, and on another he was presented with an estate consisting of fourteen villages.

  54. E.E. Bertels (1962), Selected Works, Nizami and Füzuli, "the fact that unlike the Shia Iranians, "Nizami was righteous Sunni"", Oriental Literature
  55. Chelkowski, P. "Niẓāmī Gand̲j̲awī, Ḏj̲amal al-Dīn Abū Muḥammad Ilyās b. Yūsuf b. Zakī Muʾayyad". In P.J. Bearman, Th. Bianquis, К. Эд. Босворт, E. van Donzel and W.P. Heinrichs (ed.). Энциклопедия ислама Online. Brill Academic Publishers. ISSN 1573-3912.

    The traditional biographers, and some modern researchers, differ by six years about the exact date of his birth (535-40/1141-6), and as much as thirty-seven years about the date of his death (575—613/1180-1217). Now there is no doubt, however, that he died in the 7th/13th century, and the earlier dates must be discarded as erroneous.

  56. De Blois, Francois (2004). . Routledge. səh. 544. ISBN 0-947593-47-0, 9780947593476.
  57. De Blois, Francois (2004). . Routledge. səh. 544. ISBN 0-947593-47-0, 9780947593476.
  58. Chelkowski, Peter J. (1975). "Mirror of the Invisible World". New York: Metropolitan Museum of Art. səh. 117.

    The culture of Nizami’s Persia is renowned for its deep-rooted tradition and splendor. In pre-Islamic times, it had developed extraordinarily rich and exact means of expression in music, architecture, and daily life as well as in writing, although Iran, its center--or, as the poets believed, its heart--was continually overrun by invading armies and immigrants, this tradition was able to absorb, transform, and ultimately overcome foreign intrusion. Alexander the Great was only one of many conquerors, to be seduced by the Persian way of life.

  59. Chelkowski, Peter J. (1977). Nezami's Iskandarnameh, Colloquio sul poeta persiano Nizami e la leggenda iranica di Alessandro magno. Roma. səh. 13.

    Nizami was a typical product of the Iranian culture. He created a bridge between Islamic Iran and pre-Islamic Iran and also between Iran and the whole ancient world.

  60. Rypka, Jan (1968). . Netherlands: Reidel Publishing Company. səh. . ISBN 9027701431.

    The centripetal tendency is evident in the unity of Persian literature from the points of view of language and content and also in the sense of civic unity. Even the Caucasian Nizami, although living on the far-flung periphery, does not manifest a different spirit and apostrophizes Iran as the Heart of the World.

  61. Escobar, Pepe (2007). Globalistan: How the Globalized World is Dissolving into Liquid War. Nimble Books. səh. 368. ISBN 0-9788138-2-0, 9780978813826.

    … the great 12th century Persian poet Nezami, who in the famous Haft Peykar ("The Seven Portraits") wrote that "The world is the body and Iran is its heart".

  62. نظامی گنجوی. . آثار سخنسرایان پارسی‌گو (fars). 2011-08-28 tarixində . İstifadə tarixi:2011-02-10.

    چونکه ایران دل زمین باشد:

    Orijinal mətn(fars.)

    همه عالم تن است و ایران دل

    نیست گوینده زین قیاس خجل
    چونکه ایران دل زمین باشد
    دل ز تن به بود یقین باشد

  63. Ganjavi, Nizami (1995). . USA: Oxford University Press, J. S. Meisami (Editor). səh. 368. ISBN 978-0-19-283184-2. İstifadə tarixi:8 iyul 2017.

    The world is a body, Iran its heart,

    No shame to him who says such a word
    Iran, the world’s most precious heart,
    excels the body, there is no doubt.
    Among the realms the kings posses,
    the best domain goes to the best.
  64. NIZĀMĪ OF GANJA (Editor and translator – C. E. Wilson) (1924(London)). . Persian Literature in Translation (ingilis). The Packard Humanities Institute. 2011-08-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:2010-10-04.

    The world entire is body, Persia, heart,

    the writer shames not at this parallel;
    For since that land’s the heart of (all) the earth
    the heart is better than the body, sure*295.
    Of these dominions which the rulers have
    the best of places to the best accrue.
    Qeyd:

    295. The sense is apparently, "since Persia is the heart of the earth, Persia is the best part of the earth, because it is certain that the heart is better than the body."

  65. Gəncəvi, Nizami (Bakı). (PDF). 2004: Lider nəşriyyatı, farscadan tərcümə: Məmməd Rahim, elmi redaktor: Xəlil Yusifli. səh. 337. ISBN 9952-417-07-X. İstifadə tarixi:8 iyul 2017.
  66. Chelkowski,, P. (1977). "Nezami's Iskandarnameh:"in Colloquio sul poeta persiano Nizami ela leggenda iranica di Alessandro magno. Roma.

    "It seems that Nezami’s favorite pastime was reading Firdawsi’s monumental epic Shahnameh(The book of Kings)"

  67. Chelkowski,, P. (1977). "Nezami's Iskandarnameh:"in Colloquio sul poeta persiano Nizami e la leggenda iranica di Alessandro magno. Roma.

    "However, it was not Tabari directly, but Ferdowsi who was Nizami’s source of inspiration and material in composing Iskandarnameh. Nizami constantly alludes to the Shahnameh in his writing, especially in the prologue to the Iskandarnameh. It seems that he was always fascinated by the work of Firdawsi and made it a goal of his life to write an heroic epic of the same stature."

  68. Dr. Ali Asghar Seyed Gohrab (Jun 2003). "Layli and Majnun: Love, Madness and Mystic Longing". Brill Studies in Middle Eastern literature. 276.
  69. Бертэльс,, Е. Э. (1981). "Низами и Фирдоуси". Баку.
  70. Davis, Dick. VIS O RĀMIN (ingilis). 2011-08-28url= tarixində (#archive_missing_url). (#accessdate_missing_url)

    The poem had an immense influence on Neẓāmi, who takes the bases for most of his plots from Ferdowsi but the basis for his rhetoric from Gorgāni. This is especially noticeable in his Ḵosrow o Širin, which imitates a major scene (that of the lovers arguing in the snow) from Vis o Rāmin, as well as being in the same meter (hazaj) as Gorgāni’s poem. Nezami’s concern with astrology also has a precedent in an elaborate astrological description of the night sky in Vis o Rāmin. Given Nezami’s own paramount influence on the romance tradition, Gorgāni can be said to have initiated much of the distinctive rhetoric and poetic atmosphere of this tradition, with the exception of its Sufi preoccupations, which are quite absent from his poem.

  71. J.T.P. De Bruijn (December 15, 2002). (ingilis). Iranica. 2011-08-28 tarixində . İstifadə tarixi:2010-09-06.

    The Ḥadiqat al-ḥaqiqa is not only one of the first of a long line of Persian didactical maṯnawis, it is also one of the most popular works of its kind as the great number of copies made throughout the centuries attest. Its great impact on Persian literature is evidenced by the numerous citations from the poem occurring in mystical as well as profane works. It has been taken as a model by several other poets, including Neẓāmi, ʿAṭṭār, Rumi, Awḥadi, and Jāmi.

  72. JTP de Bruijn. Persian Sufi Poetry, An Introduction to the Mystical — Taylor and Francis(Routledge) 1997 pp 97:

    The first poet who frankly acknowledged his indebtedness to Sanai as a writer of a didactical Masnavi was Ilyas ibn Yusuf Nizami of Ganja (1141–1209).

  73. Nizami Gəncəvi – Sirlər Xəzinəsi, Önsöz, Bakı, 2004
  74. X. Hüseynov – Nizaminin "Sirlər Xəzinəsi", Bakı, 1983, səh 171
  75. Ağa Əhməd – Həft Asiman, Kəlküttə, 1873, səh. 37 – 38
  76. Е. Э. Бертельс – Низами и Физули, Москва, 1962, səh. 173
  77. X. Hüseynov – Nizaminin "Sirlər Xəzinəsi", Bakı, 1983, səh 28
  78. Е. Э. Бертельс – Низами и Физули, Москва, 1962, səh. 137 – 199
  79. Е. Э. Бертельс – Низами и Физули, Москва, 1962, səh. 200 – 201
  80. H. Araslı – Sirlər Xəzinəsi (müəddimə), Nizami, Sirlər Xəzinəsi, Bakı, 1947, səh. 3-11
  81. Е. Э. Бертельс – "Сокровищница тайн" (передисловие), Низами Гянджеви, Сокрови Сокровищница тайнщница тайн, Москва, 1959, səh. 11
  82. F. Qasımzadə - "Məxzən-ül-əsrar" əsəri haqqında, (Müqəddimə), Nizami, Sirlər Xəzinəsi, Bakı, 1940, səh. 5
  83. Müctəba Meynəvi, Vis və Ramin, "Söz" dərgisi, 6-cı il,nömrə 1, ; Fəxrəddin Əsəd Gurgani, Vis və Ramin Məhəmməd Cəfər Məhcubun səyi ilə, müqəddimə, 1959
  84. Dick Davis (January 6, 2005), "Vis o Rāmin", in: İranika Ensiklopediyası Online Edition. Accessed on 01 iyun 2014.
  85. Vəhid nəşri, Tehran, 1313
  86. Beqdeli, 224-226
  87. Lev Aleksandroviç Xetaqurovun nəşri, Bakı, 1960
  88. Səid Nəfisi. Nizami Gəncəvi həyatı, əsərləri, , qəsidələri, qəzəlləri. Tehran , şəmsi 1338
  89. Nizami Gəncəvi. Doktor Əbdülnəim Məhəmməd Hüseyn. Qahirə, 1373 h., 1954 m.
  90. Y. E. Bertels –Nizami. Həyatı və yaradıcılığı, Bakı, 1941
  91. Е. Э. Бертелс – Низами. Творческий путь поэта, М., 1956
  92. Низами Гянджеви. Лейли и Меджнун. К 840-летию Низами Гянджеви. Перевод с фарси, предисловие и комментарии Рустама Алиева. / Редактор А. В. Старостин. Баку: Элм. 1981. səh. 388.
  93. Aşurbəyli, Sara (1983). Государство Ширваншахов (VI-XVI вв.). Баку: Элм. səh. 341.

    В это же время большую известность на всем Ближнем Востоке получил другой гениальный поэт Низами, написавший в 1188 г. по заказу Ахситана поэму "Лейли и Меджнун".

  94. Yamanaka, Yuriko (2001). The Desert as a Realm of Unbound Passion: Love and Madness in the Tale of Layla and Majnun // Cultural change in the Arab world / Edited by Tetsuo Nishio (№ 55). Kokuritsu Minzokugaku Hakubutsukan. 149.

    The most famous Persian rendering of this tale is the epic romance Layla va Majnun by Nizami Ganjavi (1141–1209 A.D.). His Layla and Majnun (1188 A.D.) is the third work in his Khamza (Quintet, a collection of five great epic poems), and was written by the order of Akhsatan, a king of the Shirvan-shah dynasty.

  95. Suzuki, Michiko (1980). Oral Tradition of Epic and Folktales (Music culture in West Asia). National Museum of Ethnology. səh. 155.

    Its popularization was accelerated by Layli Majnun, a romantic epic of about 4,000 verses, composed in 1188 by Nizami, at the request of Akhsatan I of Azerbaijan.

  96. Sasanian, 1985. səh. 49
  97. Sasanian, 1985. səh. 50
  98. Крымский, А. (1947). Низами и его изучение ("Низами" сб. статей). Баку. ISBN 178.
  99. Dəstgerdi, 1985. səh. 275
  100. Sasanian, 1985. səh. 9
  101. Sasanian, 1985. səh. 67
  102. "Nizami" (I kitab). Bakı: Elm. 1940. 175.
  103. Болдырев, А.Н. (1960). Низами. Вступительная статья к поэме и стихотворения Низами. Москва. 22.
  104. Sasanian, 1985. səh. 61
  105. Sasanian, 1985. səh. 62
  106. François de Blois. (anql.) // Encyclopædia Iranica. — 15 dekabr 2002. — Т. XI. — С. 522—524.
  107. Бертельс. А. Е. // Большая советская энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия.
  108. François de Blois. // Encyclopædia Iranica. — 15 December 2002. — V. XI. — pp. 522-524.
  109. Nizami Gandjawi (англ.) // The Encyclopaedia of Islam / Edited by C. E. Bosworth, E. van Donzel and W. P. Heinrichs and G. Lecomte. — Лейден, 1995. — Т. VIII. — С. 79. — ISBN 9004098348.
  110. Pöti de la Krua Les mille et jours (Paris, 1710–1712) adlı külliyyatını İran səfəri zamanı tərtib etmişdir. Turandot mövzusunun ən ilkin fars nəsr versiyası Ovfinin Nizaminin ölümündən qısa müddət sonra tərtib etdiyi "Hekayələr külliyyatı"ndadır.
  111. Рыпка Я. Опыт текстологического разбора первой главы поэмы "Хафт Пайкар" // Краткие сообщения Института народов Азии : Сборник памяти Е. Э. Бертельса. — М., 1964. — Т. 65. — С. 148.
  112. S. Nəfisi – Nizami Gəncəvinin qəsidə və qəzəllər divanı, səh. 111-115
  113. M. F. Axundov – Əsərləri, II Cild, Bakı, 1951, səh. 220
  114. F.Köçərli – Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi materialları, I cild, I hissə, Bakı, 1925, səh. 65
  115. Abbasov, səh. 149
  116. Abbasov, səh. 151
  117. S. Nəfisi – Nizami Gəncəvinin qəsidə və qəzəllər divanı, səh. 108
  118. W. Bacher – Nizammis Leben und Werke, Leipzig, 1871
  119. Darmesteter James – Essais orienteaux La Legende d’Alexandre Coup d’oeil sur d’historie du people juif, Paris, , səh. 245
  120. Ete Hermann – Alexanders Zug sum Lebensquell im Land der Finsterniss Sitzungber d bayerisch, Akad. 1871, səh. 343-405
  121. A. Arberry – Classical Persian Literature, London, 1958, səh. 126
  122. Abbasov, səh. 17-18
  123. Elmin Nuri (2013-04-09). ((azərb.)). modern.az. 2015-09-17 tarixində . İstifadə tarixi:2015-09-09.
  124. Elmin Nuri (2013-04-20). ((azərb.)). modern.az. 2015-09-17 tarixində . İstifadə tarixi:2015-09-09.
  125. ((azərb.)). azadliq.org. 2013-04-16. 2015-09-17 tarixində . İstifadə tarixi:2015-09-18.
  126. . 2012-04-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:2012-04-21.
  127. Nizami Gəncəvi yaradıcılığı fənlərin tədrisində, bakı 1991
  128. "Nizami mədəni irsinin müasir dövrdə interpretasiyası". Alamiya: . 2020. 506.
  129. Rəhilə Qeybullayeva və Kristin van Ruymbeke. ((azərb.)). azertag.az. (#archive_missing_date) tarixində . İstifadə tarixi:2021-04-07.

Vikianbarda Nizami Gəncəvi ilə əlaqəli mediafayllar var.

Vikimənbədə Nizami Gəncəvi ilə əlaqəli məlumatlar var.

Vikisitatda Nizami Gəncəvi ilə əlaqəli məlumatlar var.

  • (azərb.)
  • . A biography by Prof. Iraj Bashiri, University of Minnesota.
  • Sərvər Şirinin heykəllərlə söhbət rubrikasından

Nizami Gəncəvi
nizami, gəncəvi, azərbaycan, fars, dilli, poeziyasının, klassiki, fars, نظامی, گنجوی, adı, əbu, məhəmməd, ilyas, yusif, təxm, 1141, gəncə, eldənizlər, dövləti, hazırkı, azərbaycan, respublikasının, ərazisi, təxm, 1209, gəncə, fars, dilli, poeziyasının, klassik. Nizami Gencevi Azerbaycan fars dilli poeziyasinin klassiki Dil Izle Redakte Nizami Gencevi fars نظامی گنجوی tam adi Ebu Mehemmed Ilyas ibn Yusif texm 1141 Gence Eldenizler dovleti hazirki Azerbaycan Respublikasinin erazisi texm 1209 Gence fars dilli poeziyasinin klassiki orta esrler serqinin en boyuk sairlerinden biri fars dilli epik edebiyyatin en boyuk romantik sairi farsdilli epik poeziyaya danisiq dili ve realistik stili getirmis senetkardir Nizami Gencevifars نظامی گنجویQezenfer Xaliqov terefinden cekilmis Nizami Gencevinin bedii tesviri 1940 Ilk adi Ebu Mehemmed Ilyas ibn YusifTexellusu Nizami GenceviDogum tarixi 1141Dogum yeri Gence Arran eyaleti Azerbaycan Atabeyler dovletiVefat tarixi 1209Vefat yeri GenceVefat sebebi Urek xesteliyiDefn yeri Nizami meqberesi GenceVetendasligi Eldenizler dovlet iHeyat yoldasi AfaqUsagi MehemmedAtasi Yusif ibn ZekiAnasi ReiseFealiyyeti YaziciEserlerinin dili farscaIstiqamet farsdilli epik lirik edebiyyati hikmet edebiyyatiJanr qezel qesideIlk eseri Sirler xezinesiTaninmis eserleri XemseNizami Gencevi Vikimenbede Vikianbarda elaqeli mediafayllar Sifahi xalq edebiyyati ve yazili tarixi salnamelerin enenevi movzularindan istifade eden Nizami islamdan evvelki ve islam dovru Iranini birlesdirmisdir 1 Nizaminin qehremanliq romantik poeziyasi sonraki esrler boyunca fars dilinin istifade olundugu butun erazilerde ozunu ona oxsatmaga calisan genc senetkarlarin yaradiciligina tesir etmis neinki Persiyada hem de Azerbaycan Efqanistan Gurcustan Hindistan Iran Pakistan Tacikistan Turkiye ve Ozbekistan kimi muasir olkelerin medeniyyetinin formalasmasinda rol oynamisdir Nizaminin yaradiciligi Hafiz Sirazi Movlana Celaleddin Rumi ve Sedi Sirazi kimi boyuk senetkarlarin yaradiciligina tesir etmisdir Onun muxtelif ictimai medeni ve elmi movzulari isiqlandiran bes mesnevisi butun serq olkelerinde boyuk meshurluga malik olmusdur ki bunu da sairin eserlerinin coxlu sayda ve muxtelif dovrlere aid elyazmalarinin dovrumuze catmasi subut edir Nizaminin Xosrov ve Sirin Leyli ve Mecnun ve Isgendername kimi eserlerinin qehremanlari indi de butun islam olkelerinde elece de dunyada taninmaqdadir Sairin 850 illik yubileyi serefine 1991 ci il UNESCO terefinden Nizami ili elan edilmisdir 2 Azerbaycan Respublikasinin Prezidenti cenab Ilham Eliyev 880 illik yubileyi serefine 2021 ci ilin Nizami Gencevi Ili elan edilmesi haqqinda serencam imzalamisdir 3 Mundericat 1 Tarixi medeni muhit 2 Heyati 2 1 Adi ve leqebi 2 2 Dogum tarixi ve yeri 2 3 Valideynleri ve qohumlari 2 4 Tehsili 2 5 Sexsi heyati 3 Yaradiciligi 3 1 Edebi tesir 4 Eserleri 4 1 Xemse 4 1 1 Sirler xezinesi 4 1 2 Xosrov ve Sirin 4 1 3 Leyli ve Mecnun 4 1 4 Yeddi gozel 4 1 5 Isgendername 4 2 Lirikasi 4 2 1 Farsca divani 4 2 2 Turkce divani 5 Dunya seviyyesinde taninmasi 6 Adina kesilmis pul ve poct markalari 7 Seirleri esasinda musiqi eserler 8 Tebietsunasliq Xemse de 9 Haqqinda olan edebiyyat 10 Istinadlar 11 Hemcinin bax 12 Xarici kecidlerTarixi medeni muhit Redakte Nizami Eldenizler dovletinin hokmdari Qizil Arslanin qebulunda 1481 ci ile aid elyazmadan miniatur Uolters Senet Muzeyi 1135 1136 ci ilden 1225 ci ile kimi Azerbaycan esasen indiki Cenubi Azerbaycan erazisini ehate edirdi ve Arran eyaletleri selcuq sultanlarinin Iraqi Ecemdeki Boyuk atabeyleri kimi Eldenizler sulalesi terefinden idare olunmusdur Eldenizler bezen Eldegezler ve ya Eldegizler de adlandirilir sulalesinin esasi Iraqi Ecemdeki selcuq sultaninin azad edilmis qulami doyuscu qul olmus qipcaq menseli Semseddin Eldeniz terefinden qoyulmusdur Selcuq imperiyasinin dagilmasi dovrunde Azerbaycan atabeyleri yeni selcuq taxti varislerinin regenti olmus Eldenizler 1181 ci ilden etibaren musteqil yerli hakim kimi erazini idare etmeye basladilar Eldenizler dovletinin varligina 1225 ci ilde daha evvel gurculer terefinden ele kecirilmis eraziler de daxil olmaqla dovlet erazilerinin Celaleddin terefinden tutulmasi ile son qoyulmusdur 4 Ehtimal ki Semseddin Eldeniz Azerbaycan uzerinde nezareti 1153 cu ilde Sultan Mesud ibn Mehemmedin sonuncu favoriti Qass bey Arslanin olumunden sonra elde etmisdir 5 Hemin dovrde Arran ve Azerbaycanla qonsuluqda yerlesen Sirvan erazisinde Kesraniler sulalesi terefinden idare edilen Sirvansahlar dovleti movcud idi Kesraniler sulalesi ereb menseyine malik olsa da farslasmis ve bu sulaleden olan sahlar ozlerini qedim Sasani sahlarinin varisleri elan etmisdiler 6 Nizaminin dogum tarixine kimi turk selcuqlarin Iran ve Cenubi Qafqazi ele kecirmesinden yuz il kecmisdi Fransa tarixcisi Rene Qrussenin fikrince ozleri turkman menseli olan Selcuqlular Iran taxtini ele kecirdikden sonra olkede turklesdirme siyaseti aparmamis eksine konullu sekilde fars oldular ve qedim boyuk Sasani sahlari kimi Iran ehalisini kocerilerin hucumlarindan iran medeniyyetini ise turkman tehlukesinden xilas etdiler 7 Nizaminin Xemse ye daxil olan poemalar uzerinde islemeye basladigi XII esrin sonuncu rubunde Selcuqlarin ali hakimiyyeti parcalanma dovrunu yasayir siyasi ve sosial naraziliqlar ise artirdi Lakin fars medeniyyeti merkezlesdirilmis hakimiyyetin movcud oldugu dovrle muqayisede yerli hakimiyyetlere parcalanma dovrunde daha yaxsi inkisaf edir fars dili ise esas edebiyyat dili olaraq qalirdi Bu xususiyyet o zaman fars medeniyyeti forpostu 8 xususiyyeti dasimis Nizaminin de yasadigi ve irandilli ehalinin ustunluk teskil etdiyi 9 Qafqaz seheri olan Genceye de aid idi Hemin dovrde Gencede irandilli ehalinin ustunluk teskil etmesine Nizaminin muasiri olmus ve onun kimi Gence seherinde yasayib yaratmis tarixci Kirakos Qandzaketsi texm 1200 1271 de sahidlik edir 10 Qeyd etmek lazimdir ki orta esr ermenidilli edebiyyatda butun irandilli xalqlar parsik farslar adlandirilirdi ki bu da Qandzaketsinin eserinin ingilisce tercumesinde de eksini tapmisdir 11 Nizaminin yasadigi dovrde Gencenin fars medeniyyetinin ciceklendiyi seherlerdin biri olmasini gosteren faktlardan biri de XIII esre aid Nuzhet el Meclis antologiyasinda XI XII esrlerde seherde yasayib yaratmis 24 farsdilli sairin eserinin toplanmasidir 12 XI XII esrler Gencesinin irandilli ehalisi arasinda xususile kurdleri qeyd etmek lazimdir ki onlarin da burada meskunlasmasina vaxtile seheri idare etmis kurd menseli Seddadiler sulalesi tekan vermisdir Nizaminin atasinin Qumdan Genceye kocmesi ve valideylerinin bu seherde meskunlasmasini da bezi tedqiqatcilar sehede kurdlerin ustunluye malik olmasi ve Nizaminin anasinin kurd menseli olmasi ile izah edirler 13 14 Nizamiden yuz il sonra yasamis Iran tarixcisi Hemdullah Qezvini xezinelerle dolu Arran seheri Genceni Iranin en zengin ve ciceklenen seheri kimi tesvir edir 15 O dovrde Azerbaycan Arran ve Sirvan Xorasandan sonra fars medeniyyetinin ikinci en boyuk yeni merkezi idi Mutexessisler fars poeziyasinin Xorasan stili daxilinde qerb mektebini ayirirlar ki bu da Azerbaycan mektebi bezen ise Sirvan Arran ve ya Qafqaz mektebi adlandirilir Bu mekteb murekkeb metaforik ve felsefi mezmunu hemcinin xristian enenesinden alinmis obrazlarin istifadesi ile secilir 16 Nizami Qerb mektebinin en muhum numayendelerinden biri hesab edilir 17 18 Heyati RedakteNizaminin heyati haqqinda cox az melumat var sairin heyati haqqinda yegane melumat menbeyi onun eserleridir ki bu eserlerde de kifayet qeder aydin informasiya verilmemisdir 19 Buna gore de Nizaminin adi ve sexsiyyeti etrafinda coxlu efsaneler yaranmis ve onun bioqrafiyasini bezemisdir 20 Adi ve leqebi Redakte Sairin esl adi Ilyas atasinin adi Yusif babasinin adi Zeki olmusdur oglu Mehemmedin dogulmasindan sonra onun da adi sairin tam adina kecmis ve onun tam adi Ebu Mehemmed Ilyas ibn Yusif ibn Zeki Mueyyed olmusdur 9 Edebi leqeb kimi sair Nizami sozunu secmisdir 21 ki bunu da bezi tezkireciler sairin ailesinin enenevi olaraq tikmecilikle mesgul olmasi ile izah edirler Nizami edebiyyatla mesgul olmaq ucun aile senetinden imtina etmis toxuyucu sebri ile eserleri uzerinde calismisdir 22 Sairin Nizam ed Din Ebu Mehemmed Ilyas ibn Yusif ibn Zeki ibn Mueyyed olmusdur 23 Yan Ripka sairin resmi adinin Hakim Camal ed Din Ebu Mehemmed Ilyas ibn Yusif ibn Zeki ibn Mueyyed Nizami oldugunu qeyd edir 24 Dogum tarixi ve yeri Redakte Nizami Gencevinin Gence seherinde 1946 ci ilde heykelteras Fuad Ebdurrehmanov ve 2012 ci ilde heykelteras Serif Serifov ucaldilmis heykelleri Nizaminin deqiq dogum tarixi bilinmir 25 Melum olan odur ki sair 1140 1146 ci hicri 535 540 iller arasinda dogulmusdur Nizaminin bioqraflari ve muasir tedqiqatcilar onun deqiq dogum tarixini alti il arasinda gosterirler 535 40 1141 6 26 Formalasmis eneneye esasen ve UNESCO nun da qebul etdiyi tarixe esasen sairin dogum tarixi kimi 1141 ci il qebul olunur 2 Bu tarixe sair ozu de Xosrov ve Sirin poemasinin Kitab ucun uzr bolmesinde isare ederek deyir Felek yaradirken deyib mene sir Lakin bu vucudum bir yun heykeldir Deyilem dusmenle vurusan sirden Yeter ki ozumle doyusurem men R Rzanin tercumesi Bu beytlerden melum olur ki sair Sir burcu altinda dogulmusdur Hemin bolmedece Nizami bildirir ki poema uzerinde ise baslayarken onun qirx yasi olmusdur poemani yazmaga ise sair hicri teqvimle 575 ci ilde baslamisdir Bu hesaba esasen bele netice alinir ki Nizami hicri 535 ci ilde miladi 1141 ci il dogulmusdur Hemin il ulduzlar 17 22 avqust tarixlerinde Sir burcu altinda duzulmusdur ki buna esasen de Nizaminin 17 22 avqust 1141 ci ilde dogulmasi guman edilir 27 Sairin dogum yeri de uzun muddet mubahise movzusu olmusdur Lutfeli bey Azer XVIII esrde yasamisdir Atesgede adli tezkiresinde Nizaminin asagida gosterilen ve Isgendername poemasindan olmasi iddia edilen poemanin Abdulla Saiq ve Mikayil Rzaquluzade terefinden Azerbaycan diline tercume edilmis ve nesr olunmus variantinda hemin beyt yoxdur beyte istinaden Nizaminin merkezi Irandaki Qum seherinde dogulmasini iddia edir Gence seherinde yerlesen Nizami meqberesi Men mirvari kimi Gence denizinde qerq olsam da daglarda yerlesen Qum seherindenem Ehmed Isayevin tercumesi 28 Nizaminin orta esr bioqraflarinin hamisi Aufi Sedideddin XIII esr Dovletsah Semerqendi XV esr ve s sairin doguldugu seher kimi onun butun omru boyu yasadigi ve vefat etdiyi Gence seherini gosterirler Akademik Y E Bertels qeyd edir ki Nizaminin ona melum olan en yaxsi ve qedim elyazmalarinda bele Qum haqqinda melumata rast gelmemisdir 29 Hazirda akademik muellifler terefinden qebul edilmis ortaq fikre esasen Nizaminin atasinin Qumdan olmasina 23 lakin Nizaminin ozunun Gencede dogulmasina onun eserlerinde Qumda dogulmasi ile bagli iddianin ise metn sehvi olmasina 9 inanilir Nizaminin yasadigi dovrde Gence seheri 1077 1307 cu illerde movcud olmus Boyuk Selcuq imperiyasinin 30 ve onun yerli temsilcileri olan Azerbaycan Atabeylerinin hakimiyyeti altinda olmusdur Nizami seherde dogulmus 31 ve omrunun sonuna kimi seherde yasamisdir Onun dogma seheri olan Gencede o dovrde irandilli ehali ustunluk teskil etdiyine 9 gore fars medeniyyeti hakim olmusdur 9 Heyati haqqinda az melumat olmasina baxmayaraq sairin omrunun sonuna kimi Cenubi Qafqazda yasamasi guman edilir 9 Nizaminin heyati haqqinda cuzi melumatlar onun eserlerinde verilmisdir 32 Valideynleri ve qohumlari Redakte Nizaminin Qumdan Merkezi Iran Genceye kocmus atasi Yusif ibn Zeki ehtimal ki dovlet iscisi olmusdur 33 Nizaminin iran menseli 34 anasi Reise sairin ozunun sozlerine gore kurd 35 36 olmusdur Ehtimal ki kurd sulale bascisinin qizi olan hemin xanim 37 bezi ehtimallara gore Atabeylerden evvel Gencede hakim olmus Seddadiler sulalesinden olmusdur Nizami valideynlerini erken itirmisdir 38 Atasinin olumunden sonra Iylasi anasi terbiyelendirmis anasinin olumunden sonra ise usaq dayisi Xoca Omerin himayesinde qalmisdir Xosrov ve Sirin eserinde yazir Turkluyum bu Hebesde hec getmir Dadli dovgaya xalq meyl etmir Xosrov ve Sirin eserinde yazir Turkluyum bu Hebesde hec getmir Dadli dovgaya xalq meyl etmir Dag kimi ucalmisdi bir zaman Turk dovleti deyen Nizami nece ereb yaxud farsa xidmet ede bilerdi 39 Dovletsah Semerqendi 1438 1491 ozunun Tezkiret et suera adli traktatinda 1487 ci ilde tamamlanmisdir Nizaminin Qivami Muterrizi adli sair qardasi olmasini qeyd etmisdir Tehsili Redakte Yasadigi dovrun standartlarina gore Nizaminin parlaq tehsili olmusdur 40 Nizaminin yasadigi dovrde bele hesab edilirdi ki sair muxtelif fennler uzrle bilikli olmalidir Lakin buna baxmayaraq Nizami oz savadi ile sairler arasinda secile bilmisdi Nizaminin eserleri onun ereb ve fars edebiyyatinin sifahi ve yazili enenelerine gozel beled olmasina riyaziyyat astronomiya astrologiya 41 elkimya tibb botanika teologiya Quran tefsiri seriet xristianliq iudaizm 42 Iran mifleri ve efsaneleri 43 tarix etika felsefe ezoterika musiqi ve tesviri seneti 20 44 yaxsi bilmesine delalet edir Baxmayaraq ki Nizamini menbelerde tez tez hekim mudrik 45 adlandirirlar o Ferabi Ibn Sina ve Suhreverdi kimi filosof ve ya Ibn el Erebi ve Ebdurrezzaq el Kasani kimi sufizm nezeriyyecisi olmamisdir Buna baxmayaraq daha sonraki dovrde yasamis muxtelif elm sahelerinde fealiyyet gostermelerine baxmayaraq felsefe qnosis ve teologiyani birlesdirmeye calismis Qutbeddin Sirazi ve Baba Efzel Kasani kimi Islam felsefi fikrinin muxtelif sahelerine yaxsi beled olan filosof ve qnostik hesab edirler 46 Sexsi heyati Redakte Nizami Gencevi sahin qebulunda 1570 ci ile aid miniatur Azerbaycan Tarix Muzeyi Nizaminin heyati haqqinda cox az melumat saxlanilsa da deqiq bilinir ki o saray sairi olmamis cunki bu halda durustluyunu itireceyinden qorxmus ve ilk novbede azad yaradiciliq imkani arzulamisdir 47 Buna baxmayaraq Nizami eserlerini muxtelif sulalelerden olan hokmdarlara hesr etmisdir Meselen Leyli ve Mecnun poemasini Nizami sirvansaha Yeddi gozel poemasini ise Eldenizlerin reqibi Agsunquriler sulalesinden Elaeddin Korpe Arslana ithaf etmisidr 48 Nizami butun heyati boyunca Gencede yasamis ve uc defe evlenmisdir 49 Sairin ilk ve en sevimli heyat yoldasi Afaq adli qipcaq qul olmusdur Ona bir cox seirler hesr eden Nizami leyaqetli gorunuslu ve gozel agilli adlandirmisdir Afaq Nizamiye Derbend hakimi Dara Muzeffereddin terefinden hediyye edilmis Nizami ise onu azad ederek evlenmisdir 1174 cu ilde onlarin oglan ovladi dunyaya gelmis ve sair oglunu Mehemmed adlandirmisdir 1178 1179 cu illerde Xosrov ve Sirin poemasinin tamamlanmasi zamani Afaq vefat etmisdir Nizaminin sonraki iki heyat yoldasi da vaxtindan evvel vefat etmis onlarin her birinin olumu sairin yeni epik poemasini tamamlamasi ile ust uste dusmusdur ki bu munasibetle de Nizami yazmisdir Ilahi neye gore men her poemaya gore bir heyat yoldasi qurban vermeliyem 50 51 Nizami siyasi qeyri stabillik ve intensiv intellektual aktivlik dovrunde yasamisdir ki bu da onun serlerinde ve poemalarinda eks olunmusdur Sairin himayedarlari ile qarsiliqli munasibeti eserlerinin deqiq yazilma tarixi haqqinda melumatlar yoxdur bilinen tarixler ise Nizamiden sonraki dovrde yasamis tezkirecilerin verdiyi melumatlardan elde edilmisdir 52 Hele sagliginda Nizami boyuk hormet ve izzet sahibi olmusdur Atabeyler defelerle Nizamini saraya devet etmis lakin sairin israrla imtina etmisdir buna baxmayaraq Nizamini muqeddes hesab eden hokmdar ona bes min dinar ve 14 kend bagislamisdir 53 Dini inancina gore Nizami sunni muselman olmusdur 54 Sairin dogum tarixi kimi vefat tarixi de mubahiselidir Nizaminin vefat tarixini qeyd eden orta esr bioqraflari bir biri ile 37 il 575 613 1180 1217 ferqi olan muxtelif reqemler gosterirler Hazirda deqiq olan yegane melumat odur ki Nizami XIII esrde vefat etmisdir 55 Nizaminin vefat tarixinin hicri 605 ci ile miladi 1208 1209 uygunlasdirilmasi Genceden tapilmis ve Bertels terefinden nesr edilmis ereb dilli kitabeyle esaslandirilmisdir 56 Sairin vefat tarixi ile bagli ikinci melumat ise Nizaminin olumunden sonra ehtimal ki onun oglu terefinden yazilmis ve Isgendername poemasinin Iqbalname adli ikinci hissesinde antik filosoflar Platon Sokrat ve Aristotelin olumu ile bagli sere elave edilmis beytlerdir Bu beytlerde sairin yasi muselman teqvimine esasen gosterilmis ve buna uygun olaraq da onun vefat tarixi hicri 598 ci 1201 1202 il kimi hesablanmisdir 57 Altmis uc yasindan alti ay qeder Kecmisken istedi elesin sefer Kecmis alimlerden danisdi butun O da onlar kimi yatacaq bir gun Mikayil Rzaquluzadenin tercumesi Yaradiciligi RedakteNizami dovru fars medeniyyeti qedim koklere ezemet ve debdebeye malik olmasi ile meshurdur Davamli olaraq olke erazisine yurus eden yadelli xalqlarin tesirine meruz qalmasina baxmayaraq islamaqederki fars medeniyyeti musiqi memarliq ve edebiyyatda zengin ozunuifade eneneleri formalasdiraraq ozunu saxlamaq qismen deyisilmek ve yad elementleri ozune uygunlasdirmaq xususiyyetine malik idi Nizaminin de sonuncu poemasini hesr etdiyi Makedoniyali Iskender fars medeniyyetinin esirine cevrilmis coxsayli tarixi sexslerden biridir 58 Nizami Serq medeniyyetinin seciyyevi mehsulu idi O islamaqederki ve islamdansonraki Iran hemcinin Iran ve Qedim dunya arasinda korpu yaratmisdir 59 Iranin turk Selcuq hakimiyyeti altinda oldugu dovrde yasayan Nizami Gencevi bu dovletin ucqar bolgesi olan Qafqazda yasayib yaratmasina baxmayaraq Yeddi gozel poemasinda Irani dunyanin ureyi adlandirmisdir 60 61 62 63 64 Iran bir urekdir bu alem beden Olmaz xecaletli bele soz deyen Cunki ureyidir bu yerin Iran Urek yaxsi olar bedenden inan Orijinal metn fars همه عالم تن است و ایران دل نیست گوینده زین قیاس خجل چونکه ایران دل زمین باشد دل ز تن به بود یقین باش Memmed Rahimin tercumesi 65 Edebi tesir Redakte Professor Celkovskinin fikrince Firdovsinin Sahname eserini oxumaq Nizaminin sevimli mesguliyyeti olmusdur 66 Qetran Tebrizi Senai Fexreddin Esed Gurgani Teberi kimi muelliflerin Nizami yaradiciligia tesir etmelerine baxmayaraq Firdovsi yaradiciligi sair ucun esas ilham menbeyi ve Isgendername poemasinin yazilmasi zamani esas menbe olmusdur Nizami oz eserlerinde xususile Isgendername nin girisinde tez tez Sahname ye istinad edir Bele hesab etmek olar ki Firdovsinin eserine heyran olan Nizami qarsisinda hemin esere layiq olan epik poemalar yaratmaq meqsedi qoymus ve hemin poemalardan ucunun Xosrov ve Sirin Yeddi gozel ve Isgendername 67 yaradilmasi ucun menbe kimi Sahname den istifade etmisdir Nizami Firdovsini hekim mudrik daana bilgin ve orator senetinin sozu teze gelin kimi bezeyen boyuk ustadi adlandirmisdir O ogluna Sahname ni oxumagi ve mudrik insanin deyerli fikirlerini yadda saxlamagi tovsiye edirdi 68 Yevgeni Bertelsin fikrine gore ise Nizami oz eserlerini Firdovsinin eserinden ustun hesab edir palaz i ipeye gumus u qizil a cevirdiyini bildirir 69 XI esr fars sairi Fexreddin Esed Gurganinin yaradiciligi Nizami yaradiciligina boyuk tesir gostermisdir Poemalari ucun bir cox sujetleri Firdovsi yaradiciligindan alan Nizami poeziya yazi seneti obrazli danisiq ve kompozisiya qurma texnikasini esasen Gurganiden almisdir Bu Xosrov ve Sirin poemasinda xususile Gurganinin Veys ve Ramin poemasindan esas sehnenin tekrari olan Asiqlerin mubahisesi sehnesinde aciq gorunur Bundan basqa Nizami poemani Gurganinin de poemasini yazdigi hezec behrinde yazmisdir Gurgani yaradiciliginin Nizami yaradiciligina tesirini hem de ikincinin astrologiya elmine olan maragi ile izah etmek mumkundur 70 Ilk monumental eseri olan Sirler xezinesi ni Nizami Senainin Hediqet ul heqaiq poemasinin tesiri ile yazmisdir 71 72 Eserleri RedakteXemse Redakte Sirler xezinesi Redakte Sultan Sencer ve qoca qari hekayetine Sultan Mehemmed terefinden cekilmis miniatur Tebriz miniatur mektebi 1539 1543 Britaniya kitabxanasi Iki reqib alimin hekayeti cekilmis miniatur Tebriz miniatur mektebi 1539 1543 Britaniya kitabxanasi Sirler xezinesi Nizami Gencevinin ilk iri hecmli eseridir Yaxin ve Orta Serq edebiyyatinda didaktik poema janrinin en qiymetli numunelerinden biri olan 73 bu eser sairin yaradiciliginda epik seir sahesinde ilk qelem tecrubesi idi Eser hicri tarixile 570 ci ilde yazilmisdir ki miladi teqvimile 1174 1175 ci illere uygun gelir Sirler Xezinesi zahiren Nizamiye qeder Yaxin ve Orta Serq edebiyyatinda genis yayilan didaktik eserler silsilesine daxildir Movzuca meqsedce mueyyen derecede Kelile ve Dimne Qutadqu bilik Hediqetul heqiqe Siyasetname Qabusname Cehar meqale ve sair kimi eserlere yaxin olan Sirler Xezinesi hem de onlardan ferqlenir Nizami sanki ozuneqederki didaktik edebiyyati yekunlasdirib ona daha yuksek humanist 74 ve demokratik 74 istiqamet vermisdir Nizami Gencevi Sirler Xezinesi ni yazarken ozune qeder serq edebiyyatinda sabitlesmis bir sira eneneleri tekmillesdirerek orijinal movqeden cixis etmisdir Hemin cehet birinci defe hind alimi E A Ehmedin diqqetini celb etmisdir O qeyd edir Xace Nizami Gencevi qedim uslubu deyiserek mesnevi demekde yeni bir terz ixtira edib sozu bezemis ve birinci olaraq o bu nazik cetin yolla getmekle namunasib sozun sir zibilini xosagelmez das kesekli ve beyenilmez qafiyeleri bu yoldan temizleyerek ser mulkunu nizama salmisdir 75 Nizami Sirler Xezinesi nde esas metlebe baslamazdan evvel tovhid net merac eserin ithaf edildiyi sexse xitab kitabin yazilmasi sebebi ve sonda xetmi kitab habele her bir nezeri meqalete aid yalniz bir didaktik hekaye vermek kimi formalari edebiyyata getirmekle didaktik poema janrini forma cehetden tekmillesdirmisdir Fars deri dilinde Nizaminin Sirler Xezinesi ne kimi eruz vezninin seri behrinde ayri ayri beytler olsa da 76 boyuk hecmli didaktik poemalarda bu behrden istifade edilmesi haqqinda hec bir melumat yoxdur Sirler Xezinesi nden evvel yazilmis didaktik poemalar ise Eruzun Hezec behrinde yazilmisdir Nizaminin xemsesinde kulli miqdarda atalar sozlerinden zerbi mesellerden aforizm ve idiomatik ifadelerden istifade etmis ve oz eserinin bedii deyerini artirmisdir Hem de onun xalq yaradiciligindan folklordan aldigi ifadeler esasen Azerbaycan xalqi ile bagli olmusdur Ele buna gore de Azerbaycan xalqinin adet ve enenelerini dil ve ifade xususiyyetlerini bilmeden Sirler xezinesi nde aforizm ve zerbi mesellerle ifade edilmis derin menani tamamile qavramaq qeyri mumkundur 77 Y E Bertels Sirler Xezinesi nin bedii dilinden danisarken gosterir ki sair bu eserinde bedii sozun butun heqiqi ve mecazi menalarindan istifade edir Buna gore de Sirler Xezinesi ni derinden basa dusmek ucun herterefli universal biliye malik olmaq lazimdir Y E Bertels Sirler Xezinesi nin bir sira beytlerinin Qerb ve Serq tedqiqatcilari terefnden dogru serh edilmediyini gostermis derin menali aforizmlerle ifade edilmis beytleri acib tehlil etmisdi 78 Bununla birlikde Y E Bertels Sirler Xezinesi nde cetin anlasilan tesbih ve terkiblerin isledildiyini sairin eserin dilini bilerekden cetinlesdirdiyini qeyd edir Sirler Xezinesi xalq yaradiciligindan gelen coxmenali ifadelerle idiomlarla frazeoloji birleesmelerle zengin oldugu ucun onun derin menasini basa dusmek dogrudan da bezi cetinlikler toredir Y E Bertelsin poemanin dili haqqindaki mulahizeleri onu bu neticeye getirir ki Sirler Xezinesi sade xalq kutleleri ucun deyil yuksek savadli zadegan tebeqe ucun yazilmisdir 79 H Arasli Sirler Xezinesi nin esas ideya ve movzusunun edalet ve emek movzusu oldugunu umumiyyetle bu movzuda dovrun muhum ictimai siyasi ve exlaqi mesellerinin oz eksini tapdigini qeyd edir 80 Y E Bertels Sirler Xezinesi nin movzusundan danisdiqda eserin esasinda sairin edalet ve emek haqqinda fikirleri verilen sozun ustunde durmaq rehmli olmaq qizila nifret heqiqi dostluq kimi exlaqi meselelerin durdugunu gostermisdir 81 F Qasimzade Sirler Xezinesi nin ayri ayri meqalelerinde qoyulmus movzu ve ideyalari esasen edalet emek ve exlaq kimi uc istiqametde qruplasdirib tehlil etmeyin mumkun oldugunu qeyd edir 82 Xosrov ve Sirin Redakte Sapurun Xosrovun resmini Sirine gostermesi 1439 1543 Mirze Eli Tebriz mektebi Britaniya kitabxanasi Xosrov ve Sirinin xidmetcilerin nagillarini dinlemeleri 1439 1543 Aga Mirek Mirze Qiyas Tebriz mektebi Britaniya kitabxanasi Xosrov ve Sirin Nizami Gencevinin ikinci poemasidir Eser 1180 ci ilde fars dilinde yazilmisdir Nizami Gencevi bu eseri Atabey Semseddin Mehemmed Cahan Pehlevan Eldegize 1173 1186 ithaf etmisdir Eserde Cahan Pehlevandan basqa Togrul ibn Arslan Selcuqi 1178 1194 ve Qizil Arslanin 1186 1191 da adlari cekilir Eserin sujetinin esasinda Sasani sahni II Xosrov Perviz 590 628 ve onun heyat yoldaslarindan biri olan Sirin haqqinda serqde genis yayilmis Xosrov ve Sirin efsanesi durur Hele Nizamiden cox qabaq Xosrov ve Sirin dastanini ilk defe Firdovsi X esr Sahname nin terkibinde nezme cekmisdir Lakin Firdovsi eserinin icinde epizodik bir sehne yaratmaqla Xosrov ve Sirin dastanina yungulce toxunmusdur Bu movzunu genis planda islemeyi Nizami Gencevi oz ohdesine goturmus ve ilk defe Xosrov ve Sirin movzusunda mesnevi yazmisdir Bezi tedqiqatcilarin fikrince ise Nizami Gencevi Xosrov ve Sirin i Fexreddin Esed Gurganinin Veys ve Ramin poemasinin musteqim tesiri altinda yazmisdir 83 84 Iranda Xosrov ve Sirin in elmi tenqidi metnini Vehid Destgerdi hazirlayib nesr etdirmisdir 85 Vehid Destgerdinin tertib etdiyi nusxe otuz qedim ve moteber elyazmasinin muqayisesi neticesinde ortaya cixmisdir Bu nusxeler 1300 1689 cu iller arasinda yazilmisdir Bu ve diger cehetlerine gore Vehid Destgerdinin nesr etdiyi nusxe poemanin en etibarli nusxelerinden biri hesab edilir 86 estgerdinin tertib etdiyi nusxede poemanin misralarinin sayi 12508 dir Diger muhum menbe olan L A Xetaqurovun tertib etdiyi nusxede 87 misralarin sayi 12330 dur Xetaqurovun tertib etdiyi elmi tenqidi metn dunyanin meshur kitabxanalarinda saxlanilan on en qedim etibarli nusxe esasinda tertib olunmus habele Destgerdinin nesrinden de istifade edilerek deqiqlesdirmeler aparilmisdir Destgerdinin tertib etdiyi nusxe Xetaqurovun tertib etdiyi nusxeden 278 misra artiqdir Xosrov ve Sirin poemasi Nizami Gencevi Xemsesinin en maraqli eserlerinden biri olsa da sirf bu eserin tedqiqine hesr edilmis tedqiqatlar olduqca azdir Bu sahede Q Beqdeli ve Q Eliyevin eserleri xususi ehemiyyete malikdir Iran alimlerinden Vehid Destgerdi ilk defe sairin eserlerinin mukemmel elmi tenqidi metnlerini hazirlayib nesr etdirmis hemcinin Nizami eserlerinde cetin anlasilan sozlerin lugetini tertib etmisdir Lakin eserlerin elmi tehlili ile mesgul olmamisdir Iran alimlerinden Nizami eserlerinin tedqiqine xususi diqqet yetireni Ehvalo asare qesaedo qezeliyyate Nizami Gencevi eserinin muellifi Seid Nefisidir Muellif bu eserinde esasen Nizaminin dovru eserlerini kime hesr etmesi haqqinda fikirler soylese de sairin butun poemalarinin yigcam tehlilini de vermisdir Seid Nefisi esasen Xosrov ve Sirin poemasinin exlaqi didaktik xususiyyetlerinden danismis siyasi ictimai ve felsefi ehemiyyetinden behs etmis lakin obrazlarin tehliline diqqet yetirmemisdir 88 Diger Iran alimi Nizami sairi dastansera eserinin muellifi Eli Ekber Sehabi sairin yasadigi dovr ve yaradiciligi haqqinda melumat vermekle beraber selefleri ile muqayisede Nizaminin eserlerinin tehlili uzerinde daha cox dayanib Xemsenin butun qehremanlarinin qisa seciyyesini vermisdir 1954 cu ilde Qahirede Misir alimi Ebdul Neim Mehemmed Heseneynin Nizami el Gencevi adli monoqrafiyasi nesr edilmisdir 89 Ebdul Neim Mehemmed Heseneyn seleflerine nisbeten Xemse haqqinda daha genis fikir soylemis her poema uzerinde ayrica dayanaraq onlarin tehlilini vermisdir Xosrov ve Sirin poemasi haqqinda fikir soyleyen Sovet alimlerinden Y E Bertels Nizami yaradiciligi haqqinda bir nece tedqiqat eserinin muellifidir Bertels ozunun ayri ayri eserlerinde Xosrov ve Sirin poemasinin ideya mezmunundan behs etmisdir Bertels Xosrov Sirin ve Ferhad obrazlarinin esas seciyyeleri barede cox yigcam fikir soyleyib eserin diger suretlerinden de qisa sekilde behs etmisdir 90 91 Leyli ve Mecnun Redakte Mecnun heyvanlar arasinda 1439 1543 Aga Mirek Tebriz mektebi Britaniya kitabxanasi Leyli ve Mecnunun bir birini gorerek husunu itirmesi 1550 1560 Konqres Kitabxanasi Leyli ve Mecnun Nizami Gencevinin ucuncu poemasidir Leyli ve Mecnun movzusunda mesnevi yazmagi 1188 ci ilde Nizami Genceviye XXI Sirvansah olan I Axsitan mektub gondermekle sifaris etmisdi 92 93 94 95 C Sasanian I Axsitanin pomadan narazi qalmasini dusunur 96 ve yazir Leyli ve Mecnun poemasinda Axsitani razi salmayan cehet hemen turki sifetler ve kohne sozler dir ki hokmdar mektubunda saire xatirlatmisdi 97 A Krimski ise yazir ki Nizami eserinin turkobrazligi heqiqetde sirvansah sarayinin zovqune uygun olmamisdir 98 Leyli ve Mecnun poemasini Axsitanin beyenmeyib mukafatlandirmamasi ve sairin olumune qeder onun hardasa baximsiz qalmasi ehtimal ki XIII esrin I yarisinda poemanin yeniden redakte olunmaq zeruretini yaratmisdir Sirvansahin eserdeki esatiri xususiyyetlere turk xarakterlerine menfi munasibeti neticesinde poema sonradan redakte edilerek deyisdirilmisdir Eserde uslub muxtelifliyinin musahide edilmesi mueyyen fesillerde nezere carpan elaqesizlik metlebden kenara cixmaq eserin umumi ideyasina zidd olan beyt ve serlerin yer tutmasi subut edir ki poemani senetkarliq cehetden Nizamiden zeif olan bir sair redakte etmisdir 97 Nizaminin Leyli ve Mecnun poemasinin ilk elmi tenqidi metni Iran alimi Vehid Destgerdi terefinden 30 elyazma nusxesi esasinda hazirlanaraq 1934 cu ilde Tehranda nesr edilmisdir O bu metni hazirlayarken XIII XVII esrlerde uzu kocurulmus elyazmalarina esaslanmisdir Destgerdi eserin metnine yazdigi izahatinda qeyd edir bu gun Leyli ve Mecnun un en sehih nusxesi bizimkidir ve butun elyazma ve cap kitablari oxunmaq ucun faydasizdir 99 Nizaminin Leyli ve Mecnun unun movcud cap nusxeleri icerisinde V Destgerdi nesrinden sonra 1965 ci ilde AMEA Serqsunasliq Institutunun emekdaslari E Elesgerzade ve F Babayevin cap etdirdikleri elmi tenqidi metni alimlerin diqqetini daha cox celb edir Akademik Yevgeni Bertelsin redakte etdiyi bu kitaba akademik E E Elizade muqeddime yazmisdir 100 Tenqidi metn 10 elyazmasi ve V Destgerdinin nesr etdiyi nusxe esasinda tertib edilmisdir Istifade edilmis elyazmalarin ikisi XIV esre aiddir ve bunlar en qedim nusxe hesab edilir Katib Mehemmed ibn el Huseyn ibn Sane terefinden 1361 ci ilde kocurulmus ve Fransa Milli Kitabxanasinda saxlanan nusxe metnde esas goturulmusdur 100 Leyli ve Mecnun ozunun ideya ve mezmununa gore Xemse ye daxil olan diger poemalardan butunlukle ferqlenen orijinal bir eserdir 101 Y Bertels ve A Boldirev Leyli ve Mecnun u Nizami yaradiciliginda bir ucurum hesab edirler Onlarin fikrince Nizami bu eserinde butun yaradiciligi boyu davam etdirdiyi siyasi ictimai ideyalardan uzaq dusmusdur Y Bertels yazir ki Leyli ve Mecnun da dogrudan da sairin onu mesgul eden esas fikirden kenarda qalmasi zenn olunur 102 Bu fikri daha sonra A N Boldirev davam etdirerek yazir Leyli ile Mecnunun mehebbeti haqqindaki efsanenin ciddi cercivesi Nizamiye ucuncu eserinde muhum siyasi motivleri nezere carpdirmaga imkan vermemisdir Ola bilsin ki ancaq buna gore Nizami Sirvansah Axsitanin sifarisine konulsuz yanasmisdir 103 Nizami Leyli ve Mecnun poemasinda insanin menevi esaretine ve mehebbetin faciesine sebeb olan ictimai dini ziddiyyetleti tenqid etmisdir 104 Leyli ve Mecnun da ideya ve mezmun iki esas edebi priyom uzerinde qurulmusdur Birinci halda Nizami iki gencin facieli mehebbetini ictimai dini seraitle elaqelendirir Eserin bu hissesinde orta esr heyat heqiqetlerinin guclu ifadesi musahide edilir Ikinci halda ise movcud ictimai muhitde insan seadetinin qeyri mumkunluyu fonunda yalniz maddi alemi seyr edib ruhani alemdeki ebedi gozele qovusmaq yolu ile xosbextliye catmagin mumkunluyu gosterilir 105 Poemaya bele bir nezerle yanasdiqda iki Leyli ve Mecnun ve iki serait gorunur Birincide Leyli ve Mecnun real maddi insandir ve buna gore de movcud ictimai serait gercek tarixi seraitdir Eserin bu hissesinde Nizami hadiseleri real zeminde tesvir edir Ikincide ise Leyli ve Mecnun mecazi obrazlar kimi tesvir olunurlar Eserin bu hissesindee tekce insan suretleri deyil varliq serait ozu de mecazi baximdan tecessum edilir Bu cehetden eserin ikinci hissesinde hadiseleri urfani mezmunda tersim ve terennum edilmisdir Hem de Nizami bu iki muhum ceheti eserde tam vehdet halinda birlesdirmis ikinci birincinin mentiqi davami kimi verilmisdir Poemanin birinci hissesinde cereyan eden real hadiseler ve real ictimai tarixi zemin uzerinde inkisaf eden sujet eserin sonuna dogru felsefi urfani mezmun kesb edir 105 Yeddi gozel Redakte Behram Gur Qara sarayda Hindistan gozelinin hekayesini dinleyerken 1548 Siraz mektebi Frir Senet Qalereyasi Mahan tilsimli bagda 1648 Buxara mektebi Rusiya Milli Kitabxanasi Nizami Gencevinin dorduncu poemasidir Eser 1197 ci ilde fars dilinde yazilmisdir Nizami bu poemani Agsunqurlar sulalesinden olan Maraga hakimi Elaeddin Korpe Arslana hesr etmisdir Poemanin adini herfi sekilde hem Yeddi Portret hem de Yeddi Gozel kimi tercume etmek olar Eserin adinda metaforizm vardir Nizami bilerekden soz oyunu ederek esere bu cur iki anlamli ad vermisdir 106 Eserin sujetinin esasinda Sasani sahi Behram Gur 420 439 haqqinda efsane durur Poemanin demek olar ki yarisi qedim mifologiyaya uygun olaraq heresi bir planete ve ya heftenin gunune uygun rengli saraylarda yasayan yeddi gozelin hekayelerinden ibaretdir 107 Yeddi gozel poemasi erotik edebiyyatin sah eserlerinden biri olsa da ciddi menevi anlama malikdir 108 Eruz vezninin Xefif behrinde yazilan Yeddi gozel poemasi muxtelif hesablamalara gore 4637 5136 beytden ibaredir 109 Eserin tenqidi nesrine yazdigi on sozde Almaniya serqsunasi Hellmut Ritter Yeddi gozel i yeni fars edebiyyatinin en yaxsi ve en gozel eposu kimi tesvir edir ve eyni zamanda serqi hind avropa edebiyyatinin en vacib bedii eserlerinden biri oldugunu gosterir Poemani yazarken Nizami muxtelif qedim menbelerden istifade edib ki onlarin da arasinda Firdovsinin Sahname si ve sairin coban ve sadiq olmayan it haqqinda hekayeni goturduyu guman edilen Nizam el Mulkun Siyasetname sini qeyd edirler Ola bilsin ki Nizami yeddi gozelin danisdigi novellalari da yazarken hansisa daha qedim edebi abidelerden yararlanmisdir lakin melum olan qedim serq edebiyyat numunelerinin hec biri ile paraleller qurmaq mumkun olmamisdir Nizami terefinden yazilmis hekayeler sonraki dovrde farsdilli edebiyyat serq edebiyyati ve dunya edebiyyatinin inkisafina ciddi tesir gostermisdir Meselen dorduncu slavyan sahzadenin soylediyi qeddar sahzade haqqinda hekaye qerbde Poti de la Kruanin tercumesinde Turandot adi ile meshur olsa da 110 muellifin Nizami oldugu bilinmemisdir 106 Poemanin tenqidi metni Hellmut Ritter ve Yan Ripka terefinden on bes elyazma nusxesi esasinda hazirlanmis ve 1848 ci ilde Bombeyde elde edilmis litoqrafiyalarla birlikde 1934 cu ilde Praqada hazirlanmis ve hemin ilde Istanbulda nesr edilmisdir 106 Bu nesr ciddi tekstual tenqidi metodologiya esasinda hazirlanmis azsayli klassik farsdilli metnlerden biridir mutexessisler elyazmalari A ve B adlandirdiqlar iki qrupa bolmusdur Yalniz her iki qrup elyazmalarda yer alan beytler orijinal hesab edilmisdir B qrupunda yer alan elyazmalar nesr ucun esas hesab edilmis A qrupunda yer alan elyazmalardan elave olunmus beytler ise kvadrat moterizelerle isarelenmisdir A qrupu ucun xarakterik olan beytler tenqidi hisselerle verilmisdir 106 1936 ci ilde Iran alimi Vahid Destgirdi eseri nesr etdirmis ve bu nusxe sonralar da bir nece defe tekraren nesr olunmusdur Destgirdi hicri 700 1000 ci illeri ehate eden on uc qedim elyazma nusxesinden istifade etmisdir 111 Isgendername Redakte Yar Mehemmed el Heravi Makedoniyali Isgender yeddi filosofun ehatesinde 1516 Uolters Senet Muzeyi Kemaleddin Behzad Isgenderin su perilerini gormesi 1479 Herat Azerbaycan Edebiyyati Muzeyi Isgendername Nizami Gencevinin besinci ve sonuncu poemadir Poema 1200 1203 cu iller arasinda fars dilinde yazilmisdir Isgendername poemasi iki hisseden ibaretdir birinci hisse Serefname ikinci hisse Iqbalname adlanir Serefname Azerbaycan Atabeylerinden Nusreteddin Ebubekr ibn Mehemmede Iqbalname ise Mosul hakimi Melik Izzeddine ithaf edilmisdir Iskendername tarixi romantik poema olub epopeya da adlandirila biler 112 Eser muellifin basqa poemalari xususile mehebbet dastanlarindan ferqlenmekle Nizaminin hecmce en boyuk eseri olub 10460 beyti ehate edir Eserin 6835 beyti Serefnamede 3625 beyti ise Iqbalnamede cemlenmisdir Sair bu eserde ictimai siyasi hadiseleri felsefi ve bedii lovhelerle isiqlandirmisdir Poemada elmi felsefi mezmun yuksek bedii forma ile birlikde verilir ki burada Nizami qeleminin gucu ozunu gosterir M F Axundov Nizami Iskendernamesini hem mezmun gozelliyine hem de ifade gozelliyine malik olan nezm adlandirir 113 Firudin bey Kocerli ise qeyd edir ki Nizami kimi fesih revan teb ve sirin zeban sair dunya uzune az gelibdir 114 E Abbasov qeyd edir ki Isgendername ezmun bezi sahelerde ve forma cehetden Nizami yaradiciliginda mustesna movqe tutmaqla yanasi sairin basqa poemalarindan ustunluk teskil edir 115 S Nefisi ise qeyd edir ki Isgendername bedii cehetden sah eser olmaqla yanasi sairin Xosrov ve Sirin ve Leyli ve Mecnun poemalarina nisbeten ikinci dereceli eserdir 112 Iskendername tarixi romantik poema olub epopeya da adlandirila biler 116 Eser muellifin basqa poemalari xususile mehebbet dastanlarindan ferqlenmekle Nizaminin hecmce en boyuk eseri olub 10460 beyti ehate edir Eserin 6835 beyti Serefnamede 3625 beyti ise Iqbalnamede cemlenmisdir Poema eruz vezninin muteqarebe meqsur mehzuf behrinde yazilmisdir 117 Saqiname ve mugenninameler Iskendernamede bir yenilikdir Sair her dastanin mezmununu neql etmezden evvel adeten giris xarakterli nesihetname verir Muellifin diger poemalarinda da bezen hemin usula reayet edilse de ancaq Isgendernamede bu bir sistem seklini alir Nizami bir qayda olaraq her epizodun sonunda yigcam neticeler cixarir XIX esrden baslayaraq Nizaminin basqa eserleri ile yanasi Isgendername poemasi da Avropada taninmaga baslayir Meshur serqsunas Hammer Isgendername den 100 e qeder beyti alman diline tercume edir Avropa serqsunaslarindan Darmsteter Ete Yakob Braun Arberru Miller ve basqalari oz eserlerine Isgendername poemasindan qisa sekilde behs edirler Macaristan serqsunasi V Baxer 1871 ci ilde Nizaminin heyat ve yaradiciligina aid yazdigi kitabinda 118 Ceyms Darmesteter Serqde Iskendername revayetinden danisarken yeri geldikce Nizaminin eserinden de behs edir O gosterir ki Nizaminin Isgenderi peygember Allahi seven ve Ibrahimin nevesidir Darmsteterin fikrince Nizaminin atesgahlarin dagidilmasina aid olan qedim menbelerden melumatli oldugunu demek cetindir 119 Ete Herman Isgenderin dirilik suyu ardinca zulmet dunyasina getmesi epizodunun fars metninin almancaya tercumesini ve serhini vermisdir 120 O ozunun Fars edebiyyati tarixi adli basqa bir eserinde de yeri geldikce Isgendername haqqinda fikirler soylemisdir Arberriye gore Isgendername Sairin dorduncu poemasidir Muellif nedense Serefname ni I hisse Iqbalname Iqbalname ni II hisse ise Xiredname adlandirir 121 Isgendername Nizami Gencevinin poemalari arasinda elmi tenqidi metni olan ilk eserdir Akademik E Elizade ve F Babayev terefinden hazirlanmis bu nesr dunyanin muxtelif kitabxanalarinda saxlanilan en qedim on elyazma esasinda tertib edilmisdir 122 Lirikasi Redakte Farsca divani Redakte Esas meqale Nizami Gencevinin divani Nizami Gencevinin lirik eserlerinin toplandigi divan Menbelerde Nizami divaninin 20 000 beyte yaxin oldugu gosterilse de onun cox kicik bir hissesi dovrumuze catmisdir Butun yaradiciligi boyunca Nizami epik eserlerinde Divanini xatirlatmis lirik seirleri ve qezelleri ile fexr etmisdir Sair qezellerinden birinin sonunda Sirvansah I Axsitani oz divaninin sahibi adlandirir Nizaminin lirik irsinden elde olan numuneler klassik serq seirinin ancaq uc seklini qeside qezel ve rubai sekillerini ehate edir Bu numuneler sairin zengin lirik irsinin cox az bir hissesini teskil etse de onlar senetkarin lirik yaradiciliginin umumi ideya istiqameti bedii xususiyyetleri haqqinda danismaga mueyyen elmi neticelere gelmeye imkan vermisdir Bu eserler gosterir ki insan onun heyati taleyi arzu ve istekleri Nizami lirikasinin esas movzusu olmusdur Nizami divaninin oyrenilmesi daha gec baslanilsa da sairin divani haqqinda hele tezkire muellifleri mueyyen fikirler soylemisler Divanin bezi hisseleri muxtelif orta esr cung ve tezkirelerinde yasamisdir Nizami divaninin elde edilmis hisseleri gosterir ki o ozunden evvel yazib yaratmis Rudeki Nasir Xosrov Qubadyani Senai Enveri Qetran Tebrizi ve Xaqani kimi sairlerin mutereqqi enenelerini davam ve inkisaf etdirmis poeziyani heyata insanin arzu ve emellerine yaxinlasdirmisdir Turkce divani Redakte Esas meqale Nizami Gencevinin turkce divani 2013 cu ilde Zencan Universitetinin professoru azerbaycanli alim Huseyn Turksoy Misirin Xedeviyye kitabxanasinda Nizami qovlugunda Nizami Genceviye aid oldugu iddia edilen azerbaycanca turkce divan nusxesi tapmisdir Prof Senan Ibrahimov divana on soz yazaraq onu transliterasiya edib nesr etdirmisdir 123 124 125 Dunya seviyyesinde taninmasi Redakte20 Aprel 2012 ci ilde Italiyanin paytaxti Roma seherinde Heyder Eliyev Fondunun desteyi ve Azerbaycanin Italiyadaki sefirliyinin istiraki ile Roma seherindeki meshur Villa Borghese parkinda Nizami Gencevinin abidesinin acilisi olub Abidenin acilisinda Neapol Serqsunasliq Universitetinin professoru Mineli Bernardini cixis ederek Nizami Gencevinin yaradiciligini yuksek qiymetlendirib ve Azerbaycanin Gence seherinde dunyaya goz acan dahi sairin eserlerini butun dovrler ucun evezsiz xezine adlandirib Professor bildirmisdir ki dahi Nizaminin yaradiciligi Azerbaycan xalqina xidmet etmekle yanasi diger xalqlar ucun de boyuk ehemiyyet dasiyir Nizamini Italiyada da yaxsi taniyirlar deyen alim xalqimizin dahi oglunun eserlerinin italyan diline tercume edildiyini ve sevildiyini onun butun yaradiciliginin beseri ehemiyyet dasidigini diqqete catdirib 126 Adina kesilmis pul ve poct markalari Redakte 500 Azerbaycan manati Nizami Gencevinin 850 illiyi munasibeti ile buraxilmis SSRI nin 1 rublluq yubiley monetasi Nizami Gencevinin adina SSRI nin poct markasi Nizami Gencevinin xatiresine hesr olunmus qizil sikkenin uz terefi Nizami Gencevinin xatiresine hesr olunmus qizil sikkenin arxa terefiSeirleri esasinda musiqi eserler Redakte Elmira Sahtaxtinskaya Nizaminin portreti Romanslar Bulbul musiqi Uzeyir Hacibeyov Muslum Maqomayev Sensiz musiqi Uzeyir Hacibeyov Yasar Seferov Gulum musiqi Fikret Emirov Bulbul Gul camalin musiqi Cahangir Cahangirov Qezel xor ucun musiqi Cahangir Cahangirov Gozun aydin gozume musiqi Tofiq Quliyev Qezel musiqi Izzet Eliyeva Qezel musiqi Hokume Necefova Yarim geldi musiqi Hokume Necefova Mobil Ehmedov Tez gel musiqi Hokume Necefova Ne lazim musiqi Agabaci Rzayeva Konlum musiqi Agabaci Rzayeva Firengiz Elizade Cahanda musiqi Sefiqe Axundova Sovket Elekberova Nece sebr etsin musiqi Sefiqe Axundova Ne gozel musiqi Sefiqe Axundova Veslin hevesi musiqi Edile Huseynzade Servi xuramanim menim musiqi Suleyman Elesgerov Lutfiyar Imanov Ey gozum musiqi Qember Huseynli Nizami oratoriyasi musiqi Ramiz Mustafayev Payiz xor ucun musiqi Qara Qarayev Ey gul xor ucun musiqi Covdet Haciyev Qezel soprano ve simfonik orkestr ucun musiqi Memmed Quliyev Lirik poema soprano 2 fleyta fortepiano ve simli orkestr ucun musiqi Memmed Quliyev Mugamlar Gulaga Memmedov Yene tovbe evime tesnif Gulaga Memmedov Gozun aydin gozume tesnif Operalar Xosrov ve Sirin opera musiqi Niyazi Simfonik eserler Behram Gur simfonik poemasi musiqi Midhet Ehmedov Leyli ve Mecnun balet musiqi Qara Qarayev Yeddi gozel balet musiqi Qara Qarayev Nizamiye ithaf Nizami opera musiqi Efrasiyab Bedelbeyli Nizami balet musiqi Fikret Emirov VII Simfoniya 1993 Xemseden damlalar musiqi Memmed Quliyev Nizami haqqinda dastan oratoriya qarisiq xor ucun a capella musiqi Memmed Quliyev sozleri Elekber SalahzadeTebietsunasliq Xemse de RedakteNizami bele daslara poetik dil vermis onlari danisdirmis muxtelif dovrlerde xalq senetini xalqin iqtisadi ve siyasi heyatini mefkuresini poeziyanin komeyi ile bize catdirmisdir O Xemseye 127 daxil olan poemalarinin her birinde firuze eqiq almaz brilyant yaqut kehraba lel zumrud mirvari kimi qiymetli ve yarimqiymetli daslarin minerallarin xarakter xususiyyetlerini sanki bir mineroloq kimi tesvvur etmis onlari gormus ve adlarini cekmekle dovrun seraitine onlarin xususiyyetlerinden insan qelbine hissine ve zekasina tesir gostere bilen elmi mentiqi ve bedii obrazlar yaratmisdir Isgendername ni oxuduqda melum olur ki sair Isgenderin Berdede Nusabe ile meclisde oturmasi hekayetinde Isgenderin qonaqlara payladigi qiymetli das qaslarin zumrud firuze brilyant govher zer ziver qizil ve s adlari cekilir eyni zamanda onlardan hazirlanmis esyalarin formalari ve xasseleri tesbir olunur Deyerli uzukler zumrud firuze Brilyant das qaslar gulumser uze Qizildan parlaq tac zumrud naxisli Govherle islenmis naxisli dasli Isgendername Leyli ve Mecnun adli poemasinda ise Nofelin ikinci muharibesi adli hekayetinde goy rengli eqiq haqqinda deyilir Qumlari sel kimi apardiqca qan Eqiq goyerirdi sari qumlardan Leyli ve Mecnun Lel haqqinda ise Iqbalname de verilen basqa bir misrada maraq dogurur Tund serab qedehe tokulse eger Lel lacovherde sebxun eyleyer Iqbalname Sirler xezinesi adli poemasinda ise Paxillara mezemmet hekayetinde incinin sedefin denizden cixarilmasina isare edilir Sular bol bol coxdaki axib dolar sedefe Birce yagis damlasi inci olar sedefe Sirler xezinesi Yeddi gozel eserinde Behramin anadan olmasi hekayetinde tikan yarasinin yaqutla sagalmasindan behs edilmisdir dasda yaqut olar tikanda xurma o sikest etseydi kimi ne zaman Bundan yetiserdi xesteye derman Yeddi gozel Melumdur ki kimyanin tedqiq obyekti materiyadir Materiya iki formada movcuddur 1 madde 2 sahe Her ikisi bir birile sex elaqededir Nizami arasdirmalari gosterir ki Xemse deki materiya madde sahe ve cism ve s haqqindaki anlayislar tamamile bir fikri isbat edir Covher kesmekesden dogub parladi Hereket eyleyen cism oldu adi Iqbalname Sairin kainatin tesviri ile bagli fikirlerini daha canli ve elmi sekilde vermek ucun hendesi ve cografi anlayislardan bedii vasite kimi istifade etmisdir Dunyaya gelmeden evvel xacperest Cekdi bu dunyada xac kimi bir xett Hemin bu dord bucaq etlesi xetle Hendesi olcunu kecirdi ele Iqbalname Haqqinda olan edebiyyat RedakteResulzade M E Azerbaycan sairi Nizami Ankara 1951 Babayeva T Nizami Gencevinin edebi irsinde sexsiyyet problemi Baki 2000 200 s Kerimli T Nizami ve tarix Baki Elm 2002 241 s Elibeyzade E Nizami ve tariximiz Baki 2004 186 s Rzasoy S Nizami poeziyasi Mif tarix konteksti Baki Agridag 2003 212 s Arzumanli V Nizami Gencevinin dunya sohreti Baki Qartal 1997 Ehmedov E Nizami Elmsunasliq Baki 2001 254 s Memmedov C Nizami Gencevinin veteni ve milliyyeti ile elaqedar bir sira mubahiseli meselelere dair Sankt Peterburq universitetinin Xeberleri Seriya 13 buraxilis 1 Sankt Peterburq 2010 Sehife 106 116 Rehile Qeybullayeva ve Kristin van Ruymbeke Nizami medeni irsinin muasir dovrde interpretasiyasi Avqust 25 2020 506 s ISBN 978 3 631 82764 2 Nizami Gencevi Beynelxalq Merkezi terefinden nesr olunmusdur 128 129 Istinadlar Redakte Chelkowski Peter J 1975 Mirror of the Invisible World New York Metropolitan Museum of Art seh 117 Nizami s strong character his social sensibility and his poetic genius fused with his rich Persian cultural heritage to create a new standard of literary achievement Using themes from the oral tradition and written historical records his poems unite pre Islamic and Islamic Iran 1 2 Chelkowski P Niẓami Gand j awi Ḏj amal al Din Abu Muḥammad Ilyas b Yusuf b Zaki Muʾayyad In P J Bearman Th Bianquis K Ed Bosvort E van Donzel and W P Heinrichs ed Enciklopediya islama Online Brill Academic Publishers ISSN 1573 3912 UNESCO recognised the 1141 date as his birth date and declared 1991 the year of Niẓami president az Azerbaycan Respublikasinda 2021 ci ilin Nizami Gencevi Ili elan edilmesi haqqinda Azerbaycan Respublikasi Prezidentinin Serencami azerb president az archive missing date tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2021 01 05 K A Luther December 15 1987 ATABAKAN E AḎARBAYJAN Encyclopedia eng Iranica 2011 08 28 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2010 09 02 ATABAKAN E AḎARBAYJAN an influential family of military slave origin also called Ildegozids ruled parts of Arran and Azerbaijan from about 530 1135 36 to 622 1225 as Great Atabaks atabakan e aʿẓam of the Saljuq sultans of Persian Iraq western Iran they effectively controlled the sultans from 555 1160 to 587 1181 in their third phase they were again local rulers in Arran and Azerbaijan until the territories which had not already been lost to the Georgians were seized by Jalal al din Ḵᵛarazmsah in 622 1225 K A Luther December 15 1987 ATABAKAN E AḎARBAYJAN Encyclopedia eng Iranica 2011 08 28 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2010 09 02 ildegoz He also sought to secure his position on the edges of the declining Saljuq empire by gaining control over parts of Azerbaijan he probably gained clear control over it only after the death of Masʿud s last favorite Ḵaṣṣ Beg Arslan b Palangari in 548 1153 who had been given a position in that area as well Bosworth C E Encyclopaedia of Islam Shirwan Shah 1997 Brill seh 488 accessdate missing url We can also discern the progressive Persianisation of this originally Arab family a process parallel to and contemporary with that of the Kurdicisation of the Rawwadids q v in Adharbaydjan After the Shah Yazid b Ahmad 381 418 991 1028 Arab names give way to Persian ones like Manuchihr Kubadh Faridun etc very likely as a reflection of marriage links with local families and possibly with that of the ancient rulers in Shabaran the former capital and the Yazidids now began to claim a nasab going back to Bahrain Gur or to Khusraw Anushirwan Grousset Rene 1970 The Empire of the Steppes A History of Central Asia Rutgers University Press seh 718 ISBN 0 8135 1304 9 9780813513041 It is to be noted that the Seljuks those Turkomans who became sultans of Persia did not Turkify Persia no doubt because they did not wish to do so On the contrary it was they who voluntarily became Persians and who in the manner of the great old Sassanid kings strove to protect the Iranian populations from the plundering of Ghuzz bands and save Iranian culture from the Turkoman menace Peter J Chelkowski Mirror of the Invisible World New York Metropolitan Museum of Art 1975 P 2 1 2 3 4 5 6 De Blois Francois 2004 Persian Literature A Biobibliographical Survey Volume V Poetry of the Pre Mongol Period Routledge seh 544 ISBN 0 947593 47 0 9780947593476 Nizami Ganja i whose personal name was Ilyas is the most celebrated native poet of the Persians after Firdausi His nisbah designates him as a native of Ganja Elizavetpol Kirovabad in Azerbaijan then still a country with an Iranian population and he spent the whole of his life in Transcaucasia the verse in some of his poetic works which makes him a native of the hinterland of Qom is a spurious interpolation Gandzakeci Kirakos 1976 KRATKAYa ISTORIYa PERIODA PROShEDShEGO SO VREMENI SVYaTOGO GRIGORA DO POSLEDNIH DNEJ IZLOZhENNAYa VARDAPETOM KIRAKOSOM V PROSLAVLENNOJ OBITELI GETIK M Nauka seh 154 Glava 21 O razorenii goroda Gandzak Etot mnogolyudnyj gorod Gandzak byl polon persov a hristian tam bylo malo Gandzakatsi Kirakos 1986 Kirakos Gandzakats i s History of the Armenians New York seh 197 This city was densely populated with Iranians and a small number of Christians Anonimnyj hronist nachala XIII sredi naseleniya goroda upominaet dve gruppy hristiane i persy Anonimnyj hronist NOZHAT AL MAJALES Encyclopaedia Iranica 2011 08 28 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 26 iyun 2017 The most significant merit of Nozhat al majales as regards the history of Persian literature is that it embraces the works of some 115 poets from the northwestern Iran Arran Sarvan Azerbaijan including 24 poets from Ganja alone where due to the change of language the heritage of Persian literature in that region has almost entirely vanished Minorsky V 1948 review of G H Darab translation of Makhzan al Asrar BSOAS seh 5 Nizami s mother was of Kurdish origin and this might point to Ganja where the Kurdish dynasty of Shaddad ruled down to AH 468 even now Kurds are found to the south of Ganja Minorsky V 1957 Studies in Caucasian History Cambridge University Press seh 34 lt The author of the collection of documents relating to Arran Mas ud b Namdar c 1100 claims Kurdish nationality The mother of the poet Nizami of Ganja was Kurdish see autobiographical digression in the introduction of Layli wa Majnun In the 16th century there was a group of 24 septs of Kurds in Qarabagh see Sharaf nama I 323 Even now the Kurds of the USSR are chiefly grouped south of Ganja Many place names composed with Kurd are found on both banks of the Kur Ḥamd Allah Mustawfi of Qazwin The Geographical Part of the NUZHAT AL QULuB Persian Literature in Translation ingilis The Packard Humanities Institute 2011 08 28 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2011 01 22 Several cities in iran are more opulent than many others Richer and more productive by reason of climate and soil lt Arabic gt Of these is Ganjah so full of treasure in Arran Isfahan in Iraq In Khurasan Marv and Ṭus in Rum Asia Minor Aq Saray Chelkowski Peter 1974 Literature in Pre Safavid Isfahan Taylor amp Francis Ltd on behalf of International Society for Iranian Studies 112 131 The three main literary styles which follow each other consecutively are known as Khurasani Iraqi and Hindi The time spans of each style are equally flexible Within these broad geographical divisions we then come across certain literary schools which reflect regional peculiarities and idiosyncrasies and are identified with smaller entities like provinces or towns For example there are the Azerbayjani school the Tabriz school or the Shirvan school Hunter Shireen T 1998 Iran and Transcaucasia in Post Soviet Era in Central Asia meets the Middle East Psychology Press 89 129 Despite these myths the historical and cultural elements of which the ex Soviet Azerbaijanis are most proud such as being the land of Zoroaster and the poet Nizami have distinctly Iranian origins and characters Tamimdari Ahmad 2007 Istoriya persidskoj literatury Peterburgskoe vostokovedenie seh 83 ISBN 5 85803 355 4 BBK E383 4 UDK 297 Rypka Jan January 1968 Poets and Prose Writers of the Late Saljuq and Mongol Periods v The Cambridge History of Iran 578 Hakim Jamal al din Abu Muhammad Ilyas b Yusuf b Zaki b Mu ayyad Nizami a native of Ganja in Azarbaijan Little is known of his life the only source being his own works which in many cases provided no reliable information 1 2 Ganjavi Niẓami 1995 The haft paykar a medieval Persian romance Julie Scott Meisami Oxford Oxford University Press 305 ISBN 0 19 283184 4 Abu Muhammad Ilyas ibn Yusuf ibn Zaki Mu ayyad known by his pen name of Nizami He lived in an age of both political instability and intense intellectual activity which his poems reflect but little is known about his life his relations with his patrons or the precise dates of his works as the accounts of later biographers are colored by the many legends built up around the poet Scott Meisami Julie 1995 The Haft Paykar A Medieval Persian Romance Oxford World s Classics Oxford University ISBN 0 19 283184 4 text ignored Abu Muhammad Ilyas ibn Yusuf ibn Zaki Mu ayyad known by his pen name of Nizami was born around 1141 in Ganja the capital of Arran in Transcaucasian Azerbaijan where he remained until his death in about 1209 Zarrinkoob Abdolhossein 1977 Nizami a life long quest for a utopia Colloquio sul poeta persiano Nizami e la leggenda iranica di Alessandro magno ROMA 25 26 MARZO 1975 Roma G Bardi deH Accademia Nazionale dei Lincei 7 The generous gifts of these royal patrons which included a Turkish slave maid with one or two pieces of land offered a good opportunity for the poet to work on his poetical craft with the patience of a skillful embroiderer In fact some writers of Tadhkiras have stated 4 that embroidering was the inherited profession of the poet s family and that he himself had renounced it for the sake of poetry although there is nothing in the poet s work that might assure us of this point But in all these facts there is nothing to assure us about the poet s craft 1 2 Scott Meisami Julie 1995 The Haft Paykar A Medieval Persian Romance Oxford World s Classics Oxford University ISBN 0 19 283184 4 text ignored Abu Muhammad Ilyas ibn Yusuf ibn Zaki Mu ayyad known by his pen name of Nizami was born around 1141 in Ganja the capital of Arran in Transcaucasian Azerbaijan where he remained until his death in about 1209 His father who had migrated to Ganja from Qom in north central Iran may have been a civil servant his mother was a daughter of a Kurdish chieftain having lost both parents early in his life Nizami was brought up by an uncle He was married three times and in his poems laments the death of each of his wives as well as proferring advice to his son Muhammad He lived in an age of both political instability and intense intellectual activity which his poems reflect but little is known about his life his relations with his patrons or the precise dates of his works as the accounts of later biographers are colored by the many legends built up around the poet Rypka Jan Poets and Prose Writers of the Late Saljuq and Mongol Periods 1995 The Cambridge History of Iran 5 The Saljuq and Mongol Periods Cambridge William Bayne Fisher Ilya Gershevitch Ehsan Yar Shater Cambridge University Press seh 771 ISBN 0 521 06936 X 9780521069366 Istifade tarixi 24 iyun 2017 As the scene of the greatest flowering of the panegyrical qasida southern Caucasia occupies a prominent place in New Persian literary history But this region also gave to the world Persia s finest creator of romantic epics Hakim Jamal al din Abu Muhammad Ilyas b Yusuf b Zaki b Mu ayyad Nizami a native of Ganja in Azarbaijan is an unrivaled master of thoughts and words a poet whose freshness and vigor all the succeeding centuries have been unable to dull Rypka Jan January 1968 Poets and Prose Writers of the Late Saljuq and Mongol Periods in The Cambridge History of Iran Volume 5 The Saljuq and Mongol Periods 578 We can only deduce that he was born between 535 and 540 1140 46 Chelkowski P Niẓami Gand j awi Ḏj amal al Din Abu Muḥammad Ilyas b Yusuf b Zaki Muʾayyad In P J Bearman Th Bianquis K Ed Bosvort E van Donzel and W P Heinrichs ed Enciklopediya islama Online Brill Academic Publishers ISSN 1573 3912 The traditional biographers and some modern researchers differ by six years about the exact date of his birth 535 40 1141 6 Nizami Gyandzhevi Izbrannoe Baku Azerneshr 1989 6 s Isayev Ehmed 01 Sentyabr 2012 Gencenin dunya sohretli ovladi ulu Nizami Azerbaycan qezeti Istifade tarixi 26 iyun 2017 Bertels E E Velikij azerbajdzhanskij poet Nizami Baku izdatelstvo AzFAN 1940 str 26 V luchshej i starejshej iz izvestnyh mne rukopisej Nizami prinadlezhashej Nacionalnoj biblioteke v Parizhe i datirovannoj 763 g 1360 g n e etoj stroki ne imeetsya Nezami ingilis Encyclopaedia Britannica 2011 08 28 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2011 02 08 Neẓami in full Elyas Yusof Neẓami Ganjavi Neẓami also spelled Niẓami b c 1141 Ganja Seljuq empire now Ganca Azerbaijan d 1209 Ganja greatest romantic epic poet in Persian literature who brought a colloquial and realistic style to the Persian epic Rypka Jan January 1968 Poets and Prose Writers of the Late Saljuq and Mongol Periods in The Cambridge History of Iran Volume 5 The Saljuq and Mongol Periods 578 We can only deduce that he was born between 535 and 540 1140 46 and that his background was urban Rypka Jan January 1968 Poets and Prose Writers of the Late Saljuq and Mongol Periods in The Cambridge History of Iran Volume 5 The Saljuq and Mongol Periods 578 Little is known of his life the only source being his own works which in many cases provided no reliable information Scott Meisami Julie 1995 The Haft Paykar A Medieval Persian Romance Oxford World s Classics Oxford University ISBN 0 19 283184 4 text ignored Abu Muhammad Ilyas ibn Yusuf ibn Zaki Mu ayyad known by his pen name of Nizami was born around 1141 in Ganja the capital of Arran in Transcaucasian Azerbaijan where he remained until his death in about 1209 His father who had migrated to Ganja from Qom in north central Iran may have been a civil servant his mother was a daughter of a Kurdish chieftain having lost both parents early in his life Nizami was brought up by an uncle Rypka Jan Poets and Prose Writers of the Late Saljuq and Mongol Periods 1995 The Cambridge History of Iran 5 The Saljuq and Mongol Periods Cambridge William Bayne Fisher Ilya Gershevitch Ehsan Yar Shater Cambridge University Press seh 771 ISBN 0 521 06936 X 9780521069366 Istifade tarixi 24 iyun 2017 At all events his mother was of Iranian origin the poet himself calling her Ra isa and describing her as Kurdish Rypka Jan Poets and Prose Writers of the Late Saljuq and Mongol Periods 1995 The Cambridge History of Iran 5 The Saljuq and Mongol Periods Cambridge William Bayne Fisher Ilya Gershevitch Ehsan Yar Shater Cambridge University Press seh 771 ISBN 0 521 06936 X 9780521069366 Istifade tarixi 24 iyun 2017 At all events his mother was of Iranian origin the poet himself calling her Ra isa and describing her as Kurdish V Minorsky Studies in Caucasian History I New Light on the Shaddadids of Ganja II The Shaddadids of Ani III Prehistory of Saladin CUP Archive 1953 T I S 34 208 s Scott Meisami Julie 1995 The Haft Paykar A Medieval Persian Romance Oxford World s Classics Oxford University ISBN 0 19 283184 4 text ignored Abu Muhammad Ilyas ibn Yusuf ibn Zaki Mu ayyad known by his pen name of Nizami was born around 1141 in Ganja the capital of Arran in Transcaucasian Azerbaijan where he remained until his death in about 1209 His father who had migrated to Ganja from Qom in north central Iran may have been a civil servant his mother was a daughter of a Kurdish chieftain having lost both parents early in his life Nizami was brought up by an uncle The Poetry of Nizami Ganjavi Knowledge Love and Rhetortics Edited by Kamran Talattof and Jerome W Clinton Palgrave Macmillan New York 2001 ISBN 978 0 312 22810 1 ISBN 0 312 22810 4 pg 210 His father Yusuf and mother Rai sa died while he was still relatively young but maternal uncle Umar assumed responsibility for him The Poetry of Nizami Ganjavi Knowledge Love and Rhetortics New York 2001 pg 2 His father Yusuf and mother Rai sa died while he was still relatively young but maternal uncle Umar assumed responsibility for him Seyyed Hossein Nasr Mehdi Amin Razavi 1996 The Islamic intellectual tradition in Persia RoutledgeCurzon annotated edition edition Mehdi Amin Razavi Routledge seh 375 ISBN 0 7007 0314 4 9780700703142 When Nizami who was an unusual gifter child began his formal education he encountered a vast ocean of Islamic sciences He studied the religious sciences as his work reflect and mastered the art of quaranic interpretation and Hadith which are the fundamental and foundational bases of the Islamic sciences Nizami 1966 The Story of Layla and Majnun by Nizami Translated Dr Rudolf Gelpke in collaboration with E Mattin and G Hill Omega Publications ISBN 0 930872 52 5 Abel A Iskandar Nama In P J Bearman Th Bianquis K Ed Bosvort E van Donzel and W P Heinrichs ed Encyclopaedia of Islam Brill Academic Publishers ISSN 1573 3912 As a learned Iranian poet Niẓami who demonstrates his eclecticism in the information he gives he says I have taken from everything just what suited me and I have borrowed from recent histories Christian Pahlavi and Jewish and of them I have made a whole locates the story of his hero principally in Iran Maria Subtelny 2007 Visionary Rose Metaphorical Application of Horticultural Practice in Persian Culture Botanical progress horticultural information and cultural changes USA Michel Conan and W John Kress Dumbarton Oaks seh 278 ISBN 0 88402 327 3 9780884023272 In a highly evocative tale he relates in the Makhzan al Asrar Treasury of Secrets the twelfth century Persian poet Nizami whose oeuvre is an acknowledged repository of Iranian myths and legends illustrates the way in which the rose was perceived in the Medieval Persian imagination Chelkowski P Niẓami Gand j awi Ḏj amal al Din Abu Muḥammad Ilyas b Yusuf b Zaki Muʾayyad In P J Bearman Th Bianquis K Ed Bosvopt E van Donzel and W P Heinrichs ed Encyclopaedia of Islam Brill Academic Publishers ISSN 1573 3912 From his poetry it is evident that he was learned not only in mathematics astronomy medicine jurisprudence history and philosophy but also in music and the arts Chelkowski P Niẓami Gand j awi Ḏj amal al Din Abu Muḥammad Ilyas b Yusuf b Zaki Muʾayyad In P J Bearman Th Bianquis K Ed Bosvort E van Donzel and W P Heinrichs ed Encyclopaedia of Islam Brill Academic Publishers ISSN 1573 3912 In recognition of his vast knowledge and brilliant mind the honorific title of ḥakim learned doctor was bestowed upon him by scholars Seyyed Hossein Nasr Mehdi Amin Razavi 1996 The Islamic intellectual tradition in Persia RoutledgeCurzon annotated edition edition Mehdi Amin Razavi Routledge seh 375 ISBN 0 7007 0314 4 9780700703142 Nizami was not a philosopher like Farabi ibn Sina and Suhrawardi or the expositor of theoretical Sufism like Ibn Arabi and Abd al Razzaq Kashani However he should be regarded as philosopher and a gnostic who had who had mastered various fields of Islamic thought which he synthesized in a way to bring to mind the tradition of the Hakims who were to come after him such as Qutb al Din Shirazi and Baba Afdal Kashani who while being masters of various school of knowledge attempted to synthesize different traditions of philosophy gnosis and theology Chelkowski P Niẓami Gand j awi Ḏj amal al Din Abu Muḥammad Ilyas b Yusuf b Zaki Muʾayyad In P J Bearman Th Bianquis K Ed Bosvort E van Donzel and W P Heinrichs ed Enciklopediya islama Online Brill Academic Publishers ISSN 1573 3912 Usually there is more precise biographical information about the Persian court poets but Nizami was not a court poet he feared loss of integrity in this role and craved primarily for the freedom of artistic creation K A Luther December 15 1987 ATABAKAN E MARAḠA eng Iranica 2011 08 28 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2010 09 02 Alaʾ al din of Maraḡa He seems to have been a man of pronounced literary interests since at his request the poet Neẓami Ganǰavi composed the Haft peykar Scott Meisami Julie 1995 The Haft Paykar A Medieval Persian Romance Oxford World s Classics Oxford University ISBN 0 19 283184 4 text ignored Nizami was brought up by an uncle He was married three times and in his poems laments the death of each of his wives as well as proferring advice to his son Muhammad He lived in an age of both political instability and intense intellectual activity which his poems reflect but little is known about his life his relations with his patrons or the precise dates of his works as the accounts of later biographers are colored by the many legends built up around the poet Iraj Bashiri 2000 The Teahouse at a Glance Nizami s Life and Works 2011 08 28 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2010 09 06 Scott Meisami Julie 1995 The Haft Paykar A Medieval Persian Romance Oxford World s Classics Oxford University ISBN 0 19 283184 4 text ignored He was married three times and in his poems laments the death of each of his wives as well as proferring advice to his son Muhammad Scott Meisami Julie 1995 The Haft Paykar A Medieval Persian Romance Oxford World s Classics Oxford University ISBN 0 19 283184 4 text ignored Nizami He lived in an age of both political instability and intense intellectual activity which his poems reflect but little is known about his life his relations with his patrons or the precise dates of his works as the accounts of later biographers are colored by the many legends built up around the poet PREFACE Laili and Majnun Persian Literature in Translation ingilis The Packard Humanities Institute 2000 2011 08 28 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2011 01 31 In honour of Nizami it is related that Ata Beg was desirous of forming and cultivating an acquaintance with him and with that view ordered one of his courtiers to request his attendance But it was replied that Nizami being an austere recluse studiously avoided all intercourse with princes Ata Beg on hearing this and suspecting that the extreme piety and abstinence of Nizami were affected waited upon him in great pomp for the purpose of tempting and seducing him from his obscure retreat but the result was highly favourable to the poet and the prince ever afterwards looked upon him as a truly holy man frequently visiting him and treating him with the most profound respect and veneration Nizami also receiv ed many substantial proofs of the admiration in which his genius and learning were held On one occasion five thousand dinars were sent to him and on another he was presented with an estate consisting of fourteen villages E E Bertels 1962 Selected Works Nizami and Fuzuli the fact that unlike the Shia Iranians Nizami was righteous Sunni Oriental Literature Chelkowski P Niẓami Gand j awi Ḏj amal al Din Abu Muḥammad Ilyas b Yusuf b Zaki Muʾayyad In P J Bearman Th Bianquis K Ed Bosvort E van Donzel and W P Heinrichs ed Enciklopediya islama Online Brill Academic Publishers ISSN 1573 3912 The traditional biographers and some modern researchers differ by six years about the exact date of his birth 535 40 1141 6 and as much as thirty seven years about the date of his death 575 613 1180 1217 Now there is no doubt however that he died in the 7th 13th century and the earlier dates must be discarded as erroneous De Blois Francois 2004 Persian Literature A Biobibliographical Survey Volume V Poetry of the Pre Mongol Period Routledge seh 544 ISBN 0 947593 47 0 9780947593476 De Blois Francois 2004 Persian Literature A Biobibliographical Survey Volume V Poetry of the Pre Mongol Period Routledge seh 544 ISBN 0 947593 47 0 9780947593476 Chelkowski Peter J 1975 Mirror of the Invisible World New York Metropolitan Museum of Art seh 117 The culture of Nizami s Persia is renowned for its deep rooted tradition and splendor In pre Islamic times it had developed extraordinarily rich and exact means of expression in music architecture and daily life as well as in writing although Iran its center or as the poets believed its heart was continually overrun by invading armies and immigrants this tradition was able to absorb transform and ultimately overcome foreign intrusion Alexander the Great was only one of many conquerors to be seduced by the Persian way of life Chelkowski Peter J 1977 Nezami s Iskandarnameh Colloquio sul poeta persiano Nizami e la leggenda iranica di Alessandro magno Roma seh 13 Nizami was a typical product of the Iranian culture He created a bridge between Islamic Iran and pre Islamic Iran and also between Iran and the whole ancient world Rypka Jan 1968 History of Iranian literature perevod Dejiny perske a tadzicke literatury Praha CSAV 1956 Netherlands Reidel Publishing Company seh 929 ISBN 9027701431 The centripetal tendency is evident in the unity of Persian literature from the points of view of language and content and also in the sense of civic unity Even the Caucasian Nizami although living on the far flung periphery does not manifest a different spirit and apostrophizes Iran as the Heart of the World Escobar Pepe 2007 Globalistan How the Globalized World is Dissolving into Liquid War Nimble Books seh 368 ISBN 0 9788138 2 0 9780978813826 the great 12th century Persian poet Nezami who in the famous Haft Peykar The Seven Portraits wrote that The world is the body and Iran is its heart نظامی گنجوی هفت پیکر آثار سخنسرایان پارسی گو fars 2011 08 28 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2011 02 10 چونکه ایران دل زمین باشد Orijinal metn fars همه عالم تن است و ایران دل نیست گوینده زین قیاس خجل چونکه ایران دل زمین باشد دل ز تن به بود یقین باشد Ganjavi Nizami 1995 Haft Paykar A Medieval Persian Romance USA Oxford University Press J S Meisami Editor seh 368 ISBN 978 0 19 283184 2 Istifade tarixi 8 iyul 2017 The world is a body Iran its heart No shame to him who says such a word Iran the world s most precious heart excels the body there is no doubt Among the realms the kings posses the best domain goes to the best NIZAMi OF GANJA Editor and translator C E Wilson 1924 London THE HAFT PAIKAR THE SEVEN BEAUTIES Persian Literature in Translation ingilis The Packard Humanities Institute 2011 08 28 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2010 10 04 The world entire is body Persia heart the writer shames not at this parallel For since that land s the heart of all the earth the heart is better than the body sure 295 Of these dominions which the rulers have the best of places to the best accrue Qeyd 295 The sense is apparently since Persia is the heart of the earth Persia is the best part of the earth because it is certain that the heart is better than the body Gencevi Nizami Baki Yeddi Gozel PDF 2004 Lider nesriyyati farscadan tercume Memmed Rahim elmi redaktor Xelil Yusifli seh 337 ISBN 9952 417 07 X Istifade tarixi 8 iyul 2017 Chelkowski P 1977 Nezami s Iskandarnameh in Colloquio sul poeta persiano Nizami ela leggenda iranica di Alessandro magno Roma It seems that Nezami s favorite pastime was reading Firdawsi s monumental epic Shahnameh The book of Kings Chelkowski P 1977 Nezami s Iskandarnameh in Colloquio sul poeta persiano Nizami e la leggenda iranica di Alessandro magno Roma However it was not Tabari directly but Ferdowsi who was Nizami s source of inspiration and material in composing Iskandarnameh Nizami constantly alludes to the Shahnameh in his writing especially in the prologue to the Iskandarnameh It seems that he was always fascinated by the work of Firdawsi and made it a goal of his life to write an heroic epic of the same stature Dr Ali Asghar Seyed Gohrab Jun 2003 Layli and Majnun Love Madness and Mystic Longing Brill Studies in Middle Eastern literature 276 Bertels E E 1981 Nizami i Firdousi Baku Davis Dick VIS O RAMIN ingilis 2011 08 28url http www iranica com articles vis o ramin tarixinde arxivlesdirilib archive missing url accessdate missing url The poem had an immense influence on Neẓami who takes the bases for most of his plots from Ferdowsi but the basis for his rhetoric from Gorgani This is especially noticeable in his Ḵosrow o Sirin which imitates a major scene that of the lovers arguing in the snow from Vis o Ramin as well as being in the same meter hazaj as Gorgani s poem Nezami s concern with astrology also has a precedent in an elaborate astrological description of the night sky in Vis o Ramin Given Nezami s own paramount influence on the romance tradition Gorgani can be said to have initiated much of the distinctive rhetoric and poetic atmosphere of this tradition with the exception of its Sufi preoccupations which are quite absent from his poem J T P De Bruijn December 15 2002 ḤADIQAT AL ḤAQIQA WA SARIʿAT AL ṬARIQA ingilis Iranica 2011 08 28 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2010 09 06 The Ḥadiqat al ḥaqiqa is not only one of the first of a long line of Persian didactical maṯnawis it is also one of the most popular works of its kind as the great number of copies made throughout the centuries attest Its great impact on Persian literature is evidenced by the numerous citations from the poem occurring in mystical as well as profane works It has been taken as a model by several other poets including Neẓami ʿAṭṭar Rumi Awḥadi and Jami JTP de Bruijn Persian Sufi Poetry An Introduction to the Mystical Taylor and Francis Routledge 1997 pp 97 The first poet who frankly acknowledged his indebtedness to Sanai as a writer of a didactical Masnavi was Ilyas ibn Yusuf Nizami of Ganja 1141 1209 Nizami Gencevi Sirler Xezinesi Onsoz Baki 2004 1 2 X Huseynov Nizaminin Sirler Xezinesi Baki 1983 seh 171 Aga Ehmed Heft Asiman Kelkutte 1873 seh 37 38 E E Bertels Nizami i Fizuli Moskva 1962 seh 173 X Huseynov Nizaminin Sirler Xezinesi Baki 1983 seh 28 E E Bertels Nizami i Fizuli Moskva 1962 seh 137 199 E E Bertels Nizami i Fizuli Moskva 1962 seh 200 201 H Arasli Sirler Xezinesi mueddime Nizami Sirler Xezinesi Baki 1947 seh 3 11 E E Bertels Sokrovishnica tajn peredislovie Nizami Gyandzhevi Sokrovi Sokrovishnica tajnshnica tajn Moskva 1959 seh 11 F Qasimzade Mexzen ul esrar eseri haqqinda Muqeddime Nizami Sirler Xezinesi Baki 1940 seh 5 Mucteba Meynevi Vis ve Ramin Soz dergisi 6 ci il nomre 1 Fexreddin Esed Gurgani Vis ve Ramin Mehemmed Cefer Mehcubun seyi ile muqeddime 1959 Dick Davis January 6 2005 Vis o Ramin in Iranika Ensiklopediyasi Online Edition Accessed on 01 iyun 2014 1 Vehid nesri Tehran 1313 Beqdeli 224 226 Lev Aleksandrovic Xetaqurovun nesri Baki 1960 Seid Nefisi Nizami Gencevi heyati eserleri qesideleri qezelleri Tehran semsi 1338 Nizami Gencevi Doktor Ebdulneim Mehemmed Huseyn Qahire 1373 h 1954 m Y E Bertels Nizami Heyati ve yaradiciligi Baki 1941 E E Bertels Nizami Tvorcheskij put poeta M 1956 Nizami Gyandzhevi Lejli i Medzhnun K 840 letiyu Nizami Gyandzhevi Perevod s farsi predislovie i kommentarii Rustama Alieva Redaktor A V Starostin Baku Elm 1981 seh 388 Asurbeyli Sara 1983 Gosudarstvo Shirvanshahov VI XVI vv Baku Elm seh 341 V eto zhe vremya bolshuyu izvestnost na vsem Blizhnem Vostoke poluchil drugoj genialnyj poet Nizami napisavshij v 1188 g po zakazu Ahsitana poemu Lejli i Medzhnun Yamanaka Yuriko 2001 The Desert as a Realm of Unbound Passion Love and Madness in the Tale of Layla and Majnun Cultural change in the Arab world Edited by Tetsuo Nishio 55 Kokuritsu Minzokugaku Hakubutsukan 149 The most famous Persian rendering of this tale is the epic romance Layla va Majnun by Nizami Ganjavi 1141 1209 A D His Layla and Majnun 1188 A D is the third work in his Khamza Quintet a collection of five great epic poems and was written by the order of Akhsatan a king of the Shirvan shah dynasty Suzuki Michiko 1980 Oral Tradition of Epic and Folktales Music culture in West Asia National Museum of Ethnology seh 155 Its popularization was accelerated by Layli Majnun a romantic epic of about 4 000 verses composed in 1188 by Nizami at the request of Akhsatan I of Azerbaijan Sasanian 1985 seh 49 1 2 Sasanian 1985 seh 50 Krymskij A 1947 Nizami i ego izuchenie Nizami sb statej Baku ISBN 178 Destgerdi 1985 seh 275 1 2 Sasanian 1985 seh 9 Sasanian 1985 seh 67 Nizami I kitab Baki Elm 1940 175 Boldyrev A N 1960 Nizami Vstupitelnaya statya k poeme i stihotvoreniya Nizami Moskva 22 Sasanian 1985 seh 61 1 2 Sasanian 1985 seh 62 1 2 3 4 Francois de Blois Haft Peykar anql Encyclopaedia Iranica 15 dekabr 2002 T XI S 522 524 Bertels A E Nizami Gyandzhevi Bolshaya sovetskaya enciklopediya M Sovetskaya enciklopediya Francois de Blois Haft Peykar Encyclopaedia Iranica 15 December 2002 V XI pp 522 524 Nizami Gandjawi angl The Encyclopaedia of Islam Edited by C E Bosworth E van Donzel and W P Heinrichs and G Lecomte Lejden 1995 T VIII S 79 ISBN 9004098348 Poti de la Krua Les mille et jours Paris 1710 1712 adli kulliyyatini Iran seferi zamani tertib etmisdir Turandot movzusunun en ilkin fars nesr versiyasi Ovfinin Nizaminin olumunden qisa muddet sonra tertib etdiyi Hekayeler kulliyyati ndadir Rypka Ya Opyt tekstologicheskogo razbora pervoj glavy poemy Haft Pajkar Kratkie soobsheniya Instituta narodov Azii Sbornik pamyati E E Bertelsa M 1964 T 65 S 148 1 2 S Nefisi Nizami Gencevinin qeside ve qezeller divani seh 111 115 M F Axundov Eserleri II Cild Baki 1951 seh 220 F Kocerli Azerbaycan edebiyyati tarixi materiallari I cild I hisse Baki 1925 seh 65 Abbasov seh 149 Abbasov seh 151 S Nefisi Nizami Gencevinin qeside ve qezeller divani seh 108 W Bacher Nizammis Leben und Werke Leipzig 1871 Darmesteter James Essais orienteaux La Legende d Alexandre Coup d oeil sur d historie du people juif Paris seh 245 Ete Hermann Alexanders Zug sum Lebensquell im Land der Finsterniss Sitzungber d bayerisch Akad 1871 seh 343 405 A Arberry Classical Persian Literature London 1958 seh 126 Abbasov seh 17 18 Elmin Nuri 2013 04 09 Nizami Gencevinin Azerbaycan dilinde divani tapilib EKSKLUZIV azerb modern az 2015 09 17 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2015 09 09 Elmin Nuri 2013 04 20 Turkce Divan i Nizami Gencevi yox onun adasi yazib YENI IDDIA azerb modern az 2015 09 17 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2015 09 09 Nizami turkce seirleri Gence lehcesinde yazib azerb azadliq org 2013 04 16 2015 09 17 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2015 09 18 Arxivlenmis suret 2012 04 22 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2012 04 21 Nizami Gencevi yaradiciligi fenlerin tedrisinde baki 1991 Nizami medeni irsinin muasir dovrde interpretasiyasi Alamiya https www peterlang com view title 73066 2020 506 Rehile Qeybullayeva ve Kristin van Ruymbeke Milli Kitabxanada Nizami medeni irsinin muasir dovrde interpretasiyasi kitabinin teqdimati kecirilib azerb azertag az archive missing date tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2021 04 07 Hemcinin bax Redakte Vikianbarda Nizami Gencevi ile elaqeli mediafayllar var Vikimenbede Nizami Gencevi ile elaqeli melumatlar var Vikisitatda Nizami Gencevi ile elaqeli melumatlar var Nizami isiginda Nizami Genceviye Azerbaycanin milli sairi statusu verilmesi kampaniyasi Nizami Gencevinin eserlerinin tercume ve nesrleri Nizami krateri Nizami Gencevi adina qizil medalXarici kecidler RedakteNizami Gencivi 870 azerb Nizami Jamal al Din Ilyas A biography by Prof Iraj Bashiri University of Minnesota The Legend of Leyli and Majnun Axsitan niye mene deyirdi farsca yaz turkce yox Nizami Genceviyle sohbet Server Sirinin heykellerle sohbet rubrikasindan Ejder Ol Nizamini oxuyanda adamin gulmeyi gelir Londonda Y Bertelsin Boyuk Azerbaycan sairi Nizami kitabinin ilk defe ingilis diline edilen tercumesinin teqdimati kecirilib FOTO Menbe https az wikipedia org w index php title Nizami Gencevi amp oldid 6087656, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.