fbpx
Wikipedia

Naxçıvan xanlığı

Naxçıvan xanlığı — 1747-ci ildə Nadir şah Əfşarın ölümündən sonra kəngərli tayfa başçısı Heydərqulu xan tərəfindən əsası qoyulmuş Azərbaycan xanlığıdır. Zəngəzur kəndindən başlamış, Araz çayı vadisinə qədər uzanan geniş ərazidə yerləşən Naxçıvan xanlığı, Qərbi Azərbaycanın böyük bir hissəsini əhatə edirdi. Dağlar xanlığı qala kimi əhatə edirdi. Şimal-qərbdən Dərələyəz dağları, cənub-şərqdən İlanlıdağ, şimal-şərqdən Böyük və Kiçik Ağrı dağları xanlığın sərhədləri boyu uzanırdı. Naxçıvan xanlığı İrəvan, Qarabağ, XoyMaku xanlıqları ilə həmsərhəd idi.

خانات نخجوان‎
Naxçıvan xanlığı
17471828
Gülüstan müqaviləsinin sərhədlərini və 1809-1817-ci illər arasında Zaqafqaziya bölgəsindəki hərbi əməliyyatları göstərən Naxçıvan xanlığının xəritəsi.
StatusuXanlıq
PaytaxtıNaxçıvan (17471828)
Ən böyük şəhəriAbbasabad, Ordubad, Culfa, Aza, Əylis
Rəsmi dilləriAzərbaycan türkcəsi
Fars dili
Etnik qrupları
Azərbaycan türkləri - 6.177 ailə
Ermənilər - 3.794 ailə
Dini
İslam (Şiə)
İdarəetmə formasıMütləq monarxiya
Xanlar
17471763
Heydərqulu xan (ilk)
18231828
Kərim xan (son)
Tarixi
• Yaranması
1747
• Süqutu
1828
Ərazisi
• Ümumi
47.700 m2
ValyutasıAbbası
Pənahabad
Şahi
Sahibqıran

Heydərqulu xan 1763-cü ilə qədər hakimiyyətdə olmuşdur. Araşdırmalar göstərir ki, Naxçıvan xanlığı Qarabağ, Maku, Qaradağ, Gəncəİrəvan xanlıqları ilə Heydərqulu xanın vaxtında yaxın dostluq münasibətləri yaratmışdı. Heydərqulu xanın vəfatından sonra onun oğlanları xanlığı idarə edirlər və ən uğurlu dövr Şükurəli xanın dövrünə təsadüf edir. 1768-ci ildən 1780-ci ilədək fasilələrlə Naxçıvan xanlığına rəhbərlik edən Şükurəli xan Kərim xan Zəndin fərmanı ilə müstəqil xan, yəni hakim tituluna layiq görülməklə yanaşı, bütün Kəngərli süvarilərinə sərkərdə təyin olunduğu müddətdən etibarən tümən hakimi kimi şöhrət tapır.

1790-ci illərin sonlarında Naxçıvan xanlığında hakimiyyət uğrunda mübarizə güclənir. İrəvan xanı Hüseynəli xan, Qarabağ xanı İbrahimxəlil xan və Kartli-Kaxetiya çarı II İrakli istəyirlər ki, Naxçıvan xanları onların istəyi ilə hərəkət etsin. Beləliklə, Rəhim xanın oğlu Abbasqulu xan 1780-ci ildə xanlığı idarə etməyə başlayır. Lakin onun iradəsizliyi hakimiyyətdəki uğursuzluğu ilə nəticələnir və 1810-cu ildə İranda edam edilir. Naxçıvan xanlığı 1747-1797 illərdə daxili və xarici siyasəti ilə qonşu xanlıqların rəğbətini qazanmış Heydərqulu xanın, sonralar isə Kəlbəli xanın hakimiyyəti dövründə siyasi diplomatiyası ilə də fərqlənib. Xanlığın ərazisi, qoşunu, pul vahidi, xarici və daxili siyasəti, müstəqil dövlətə məxsus atributları olub.

Kəlbəli xan çox güclü siyasət yeritsə də əvvəlcə Ağaməhəmməd şahla, daha sonra isə rus qoşunları ilə ciddi mübarizə aparır. Uzunmüddətli Rusiya-İran müharibəsindən sonra 1813-cü ildə Gülüstan müqaviləsi imzalanır və bununla müharibə yekunlaşır. Daha sonra isə 1826-ci ildə Qacar hakimiyyətinin yeni hücumları ilə yenidən Rusiya-İran müharibəsi başlayır və müharibə rusların qələbəsi ilə başa çatır. 1828-ci ildə imzalanan Türkmənçay müqaviləsinin şərtlərinə əsasən Naxçıvan və İrəvan xanlıqları Rusiyaya verilir. Naxçıvan xanlığının ərazisində məskunlaşan sonuncu xan Kərim xanın bütün əmlakı Rusiya xəzinəsinə müsadirə edilir. Şahzadə Abbas mirzə Kərim xan və onun bir qrup Kəngərli sülaləsindən olan tərəfdarlarına məskunlaşmaq və idarə etmək üçün Marağa xanlığının bir neçə kəndini verir. Bununla da Naxçıvan xanlığı ləğv edilir.

Mündəricat

Əsas məqalə: Kəngərlilər sülaləsi

Kəngərlilər peçeneq-türk tayfalarından olmuşlar. Sülalə V əsrdən Naxçıvan ərazisində yaşayıblar. Eramızın əvvəllərində Zaqafqaziyaya hunların tərkibində gələn yüz iyirmi min ailədən ibarət sülalə, onun müxtəlif ərazilərində məskunlaşmışlar. Bizans tarixçisi Konstantin verdiyi məlumatda bildirir: "948-952-ci illərdə Yavdiertim, Kuvarçicur, Kabukşinyula adlı üç vilayət peçeneqlərin digər peçenəqlərlə müqayisədə daha mərd və nəcabətli olmalarına görə xəngər ləqəbi daşıyırdı."

Beşinci yüzillikdə kəngərlilər Sasanilər imperiyasını lərzəyə salmışdı. Kəngərli eli Naxçıvanda, Qarabağda, Şirvandaİranda məskunlaşmışdır. 1816-cı ildə Kəlbəli xan Naxçıvan şəhərində Rusiya generalı Aleksey Yermolovu qəbul edərkən demişdir ki, "Naxçıvanı üç əsr onun kəngərli nəsli idarə etmişdir." İlya Petruşevski qeyd edir: "Zəngin Naxçıvan ölkəsi qızılbaş ustaclı tayfasının bir qolu olan kəngərli tayfasının irsi ölkəsi idi." XIX əsrin şairi Əndəlib Qaracadaği "Ordubadın vəsfi" şeirində bu sülalədən bəhs edir.

Azərbaycan xalqının formalaşmasında iştirak edən qədim türk tayfalarından biri də peçeneqlərin tərkibinə daxil olan kəngərlilərdir. Mənbələr göstərir ki, kəngər, peçeneq etnonimləri ilə bağlı toponimlər Azərbaycan tarixinin qədim dövrlərinə kimi gedib çıxır. Oğuzlardan əmələ gələn tayfaların Azərbaycanda ən çox məskən saldıqları ərazilərdən biri də Naxçıvan olmuşdur. Mənbələrdə qeyd edilir ki, "Səkkiz peçeneq uruğu içərisində hakim zümrəni təşkil edən ertim, cur və yula adlı üç peçeneq uruğuna birlikdə kəngər adı verilmişdi. Bu tayfalar cəsur, qəhrəman, əsl peçeneq olmaları ilə digər uruğlardan seçilmirdilər. Kəngər adını daşıyan üç uruğun əsl peçeneq sayılması peçeneqlərin kəngərlilərdən təşəkkül tapmalarını bir daha sübut edir."

Xanlığın əsasının qoyulması

1736-cı ildə Nadir xanın tacqoyma mərasimi keçirildi. O, İran şahı elan edildikdən sonra dövlətin idarə olunmasında və inzibati quruluşunda ciddi dəyişikliklər apardı. Nadir şah Səfəvilər dövlətinin inzibati-ərazi bölgülərini – bəylərbəyliklərini ləğv etdi. O, Azərbaycan ərazisində Şirvan, Qarabağ, TəbrizÇuxursədd bəylərbəyliklərini ləğv edib, vahid vilayət adı altında bir mərkəzdə – Təbriz ətrafında birləşdirdi. Şah vilayətin idarəsini qardaşı İbrahim xana həvalə etdi. Bundan əlavə bütün yerlərdə yerli hakimlər Nadir şahın yaxın adamları ilə əvəz olundu.

Nadir şahın tacqoyma mərasiminin iştirakçısı katolikos Abram Kretasi bu məsələ ilə əlaqədar yazmışdı: "Nadir şah öz qardaşını rəis və sərdar, yəni Azərbaycan sərəsgəri təyin etdi. Naxçıvanı, Şirvanı, bütün Ararat vilayətini, Gürcüstanın idarəsini qardaşına tapşırmaqla onu bəylərbəyi kimi bütün digər xanların başçısı təyin etdi."

Nadir şahın daxili siyasəti geniş xalq kütlələrinin narazılığına səbəb oldu. Başqa yerlərdə olduğu kimi, Naxçıvanda da əhalinin vəziyyəti ağırlaşmışdı. Şəhər və kəndlilər bir tərəfdən yerli feodallar, digər tərəfdən xarici işğalçılar tərəfindən qarət olunurdular. Bu səbəbdən yerli əhalinin bir hissəsi feodal istismarından yayınmaq məqsədi ilə yaşadıqları ərazini tərk edərək əlçatmaz yerlərdə sığınacaq tapırdılar. Nadir şahın "şah" olmasına etiraz etdiklərinə və eyni zamanda mərkəzi hakimiyyətə tabe olmadıqlarına görə kəngərlilərin bəzi nüfuzlu nümayəndələri də vətəndən Əfqanıstana sürgün edildi.

Kəngərlilərin bu cür tabesizliyi Nadir şahda şübhə oyatdığı üçün o bu tayfaya o qədər də etibar etməyib, digər ərazilərdən fərqli olaraq Naxçıvan əyalətini idarə etmək üçün bura həmin tayfadan iki hakim təyin etdi. Naxçıvan ölkəsinin müvəqqəti hakimi Ağa Həsən təyin olundu. Lakin onunda hakimliyi xalq arasında narazılığı artırdı. Ağa Həsənin hakimliyindən narazı olan yerli əhali silaha əl atdı. Dövrün hadisələrini qələmə alan naməlum salnaməçi bu barədə qeyd etmişdir ki, "...ölkə dilənçi vəziyyətinə düşmüşdür. Valideynlər öz uşaqlarını satmağa məcbur olurdular. Lakin alıcı tapılmırdı. Bəziləri hətta həyat yoldaşlarını, oğlanlarını və qızlarını qoyub başqa ölkələrə üz tuturdular... Nadir şah uşaqları qul edib satırdı."

Lakin xalqın narazılığı artmaqda davam edirdi. Ağır istismar vəziyyəti ölkədə silahlı üsyanlara gətirib çıxarırdı. 1743-cü ildə Şirvanda baş vermiş üsyan yatırıldıqdan sonra, 1746-1747-ci illərdə Azərbaycan, eyni zamanda Gürcüstan ərazilərində yeni üsyanlar təşəkkül tapdı. 1747-ci il mart ayının 15-də Rusiyanın İrandakı səfiri M. Qolitsin yazırdı: "İndiki zamanda İran əyalətlərinin hamısında qorxulu vəziyyət yaranmışdır. Gəncədə, İrəvanda, Naxçıvanda, Tiflisdə əhali pul cərimələrindən cana gəlmiş, kiçikdən böyüyə qədər, hətta yerli hakimlər qiyam qaldırır, var-dövlətləri və mal-qarası ilə dağlara çəkilirlər."

Səfəvi-Osmanlı müharibələrindən sonra hakimiyyətə gələn Nadir şah Əfşarın dövründə ölkədə havalar quraqlıq keçdiyi üçün, məhsulun azlığı kütlələrin vəziyyətini daha da kəskinləşdirdi. Nadir şahın yeni vergi sistemi, onun hərbi yürüşlərinin ağırlığı İran dövlətində olduğu kimi, Azərbaycan ərazisində aclığa gətirib çıxardı. Bunun nəticəsində yadelli işğalçılara qarşı yönəlmiş xalq hərəkatı, XVIII əsrin ortalarında, Azərbaycanda Əfşarlar dövlətinin hakimiyyətinə son qoyulmasında mühüm rol oynadı.

1747-ci ildə Nadir şah sui-qəsd nəticəsində qətlə yetirildi. Bu hadisədən sonra İranda mərkəzi hakimiyyətin pis vəziyyətə düşməsi ilə imperiyanın ucqarlarında, o cümlədən Azərbaycan ərazisində xalq azadlıq hərakatının qələbəsi üçün şərait yarandı. Azərbaycanda iyirmi xanlıq meydana gəldi: Bakı, Dərbənd, Gəncə, Cavad, İrəvan, Lənkəran, Naxçıvan, Qarabağ, Quba, Şamaxı, Şəki, Ərdəbil, Marağa, Maku, Qaradağ, Sərab, Təbriz, Urmiya, XalxalXoy xanlıqları. Onların hər birinin Azərbaycan tarixində öz yeri və rolu vardır.

Nadir şahın dövləti süquta uğradıqdan sonra kəngərli tayfa başçısı Heydərqulu xan yerli feodallara arxalanıb, Ağa Həsəni hakimiyyətdən uzaqlaşdıraraq, özünü xanlığın müstəqil hakimi təyin etdi. XVIII əsrin ortalarında Azərbaycan ərazisində yaranan 20 xanlıqdan biri də Naxçıvan xanlığı oldu. Bu dövrdə xanlığın ali hakimi xan özü idi. Qalan feodalların hamısı ona tabe idilər.

Zəngəzur kəndindən başlamış Araz çayı vadisinə qədər uzanan geniş ərazidə yerləşən Naxçıvan xanlığı, Qərbi Azərbaycanın böyük bir hissəsini əhatə edirdi. Dağlar xanlığı qala kimi əhatə edirdi. Şimal-qərbdən Dərələyəz dağları, cənub-şərqdən İlanlıdağ, şimal-şərqdən Böyük və Kiçik Ağrı dağları xanlığın sərhədləri boyu uzanırdı. Naxçıvan xanlığı İrəvan, Qarabağ, XoyMaku xanlıqları ilə həmsərhəd idi.

Xarici siyasəti

Heydərqulu xanın taxta çıxdığı dövrdə Naxçıvan həmin çiçəklənən Naxçıvan deyil idi. Bu dövrdə Naxçıvan Kir və Kambizin dövründə yaşayan İran tarixçilərinin təsvir etdiyi kimi, 200 min əhalisi olan ticarət məntəqəsi deyildi. Osmanlı İmperiyası hökmdarı Sultan Muradın, İran şahları – "Möhtəşəm" ləqəbli I AbbasınNadir şahın dövründə ardıcıl surətdə baş verən dağıntılar nəticəsində şəhər əhalisi əhəmiyyətli şəkildə azalmış və yoxsullaşmışdı. I Abbasın hakimiyyəti dövründə faktiki olaraq, şəhər xeyli dağıntılara məruz qalmışdı. Fransız səyyahı Şarden Naxçıvan şəhərinin xanlıq dövrünü bu cür təsvir edir:

Heydərqulu xanın dövründə xanlığın paytaxtı Naxçıvan dağıdılmış, külə çevrilmiş vəziyyətdə olmasa da, şəhər buna yaxın bir mənzərəni əks etdirirdi. Yüz illər boyu, aparılmış tarixi yürüşlər şəhərə çox ciddi zərər vermiş, bir çox dağıntılara səbəb olmuşdu. Xüsusilə, Türk və İran şahlarının yürüşləri zamanı şəhər dağılmışdı. I Abbas bu şəhəri "yer üzündən" silmişdi. Əhalinin ağır olan vəziyyəti daha da kəskinləşirdi. Şəhərdə əhalisi cəmi bir neçə min nəfərdən ibarət idi.

Naxçıvan xanlığının yaradıcısı Heydərqulu xan Murtuzaqulu xan Kəngərlinin oğlu idi. Murtuzaqulu xan isə Məhəmmədrza xanın övladı idi. Məhəmmədrza xan Kəngərlinin oğlu Murtuzaqulu xan iki il Çuxursəəd bəylərbəyliyinin hakimi olmuşdur. Murtuzaqulu xanın atası Məmmədrza xan Astrabad bəylərbəyliyindən əvvəl həm də İrəvanı idarə edənlərdən biri olmuşdur.

Araşdırmalar göstərir ki, Naxçıvan xanlığı Qarabağ, Maku, Qaradağ, Gəncəİrəvan xanlıqları ilə Heydərqulu xanın vaxtında yaxın dostluq münasibətləri yaratmışdı. Qarabağ xanlığının qurucusu Pənahəli xan 1751-ci ildə Şuşa qalasının inşası zamanı Naxçıvan xanlığından da memarlar dəvət etmişdi. Bu haqda Mirzə Rəhim Fəna "Qarabağnamələr" əsərində yazır:

Köç başlanmaq ilə Pənah xan şəhərin yerinə baxıb öz şəxsi dəstgahından ötrü bir tərəfdən güşadə və vəsi bir qitə yerdə, daş və əhəng ilə bir möhkəm hasar çəkdirib əvvəl xaricdən əndərun, daxil yerdə neçə pişxidmət otaqları və yemək mənzili, sonra özündən ötrü mötədid otaqlar, qonaq otaqları, ondan sonra hərəmxana otaqları, hamam, məscid, sonra bir böyük mətbəxxana təmir etdirir. Qalanın təmiri üçün Naxçıvan, Təbriz və Ərdəbil xanlıqlarından ən yaxşı ustalar gətirdilər. Pənah qalasının iki böyük qapısı var: İrəvan və Gəncə.

Zəngəzur dağlarından başlamış Araz çayı vadisinə qədər uzanan Naxçıvan xanlığı hərbi cəhətdən zəif olduğundan Heydərqulu xan daha qüdrətli xanlıqlara arxalanmaq qərarına gəldi. Öz hakimiyyətini gücləndirmək və yerli işğalçılardan müdafiə olunmaq məqsədilə Heydərqulu xan XVIII əsrin 50-ci illərində Qarabağ xanı Pənahəli xanın görüşünə getdi. Pənahəli xanın gördüyü siyasi tədbirlərində Heydərqulu xanın iştirakı olub. Mirzə Adıgözəl bəy yazır: "Naxçıvan elindən olub bir minbaşıya tabe olan kəngərli eli, Borçalıda məskunlaşan Dəmirçihəsənlilərindən olub bir minbaşıya tabe Dəmirçihəsənli eli, yenə Borçalıdan Çinni tayfası da Qarabağa gəlib Pənahəli xanın himayəsinə sığınmışdılar." Heydərqulu xan Pənahəli xanla hərbi-siyasi ittifaqa da girmişdir.

Öz xanlığı daxilində hakimiyyətini möhkəmləndirən Pənahəli xan öz təsirini Azərbaycanın digər ərazilərinə yaymaq qərarına gəldi. Bu işdə o şəkili Hacı Çələbi xanı başlıca maneə hesab edirdi. Buna görə də o təsiri altında olan qaradağlı Kazım xanı, naxçıvanlı Heydərqulu xanı, gəncəli Şahverdi xanı yanına çağırdı və birləşib şəkili Hacı Çələbi xana qarşı mübarizə aparmağı təklif etdi. Xanlar Şirvan ölkəsinin hakimi, Şəki xanı Hacı Çələbinin onların ərazilərinə hücumundan ehtiyat edirdilər. Bu dövrdə Quba xanlığı, Şəki xanlığı, Qarabağ xanlığıXoy xanlığı hərbi cəhətdən ən güclü xanlıqlar hesab edilirdi. Mirzə Adıgözəl bəy "Qarabağnamələr" əsərində yazır: "Məhəmmədhəsən xan Qarabağdan qayıtdıqdan sonra, Pənah xan, qaradağlı Kazım xan, naxçıvanlı Heydərqulu xan və gəncəli Şahverdi xan məsləhət məclisi qurdular."

Özünə güclü rəqib saydığı Şəki xanı Hacı Çələbi xanla müharibəyə hazırlaşan Pənahəli xana hörmət əlaməti olaraq, Heydərqulu xan öz qoşunları ilə Qarabağa gəldi. 1752-ci ildə həyata keçirilən həmin yürüşdə gəncəli Şahverdi xan, qaradağlı Qasım xan, irəvanlı Hüseynəli xan, xoylu Əhməd xan iştirak edirdi. Xanlar Hacı Çələbiyə qarşı birgə yürüş etmək üçün aralarında razılığa gələrək bu barədə Kartli-Kaxeti çarına da məktub göndərdilər. Öz növbəsində II İrakli xanlara yazdığı cavab məktubunda onlarla həmfikir olduğunu bildirmiş və onlara Gəncəyə gəlməyi məsləhət görmüşdü.

Əvvəlcə hazırlanmış plana əsasən xanlar gürcü çarı – II İrakli ilə Gəncə ərazisində görüşməli, daha sonra isə burada Şəki xanlığı üzərinə hücum etməli idilər. Lakin gürcü çarı öz müttəfiqlərinə xəyanət edərək gözlənilmədən xanların dördünü də Gəncə yaxınlığında Qızılqaya adlanan yerdə həbs etdirdi. Şahverdi xanın nökərindən bu hadisəni eşidən Hacı Çələbi xan Kür çayını keçərək Nizami Gəncəvinin qəbri yaxınlığında baş vermiş döyüşdə II İraklini məğlub edərək xanları azadlığa buraxdı. Xanlar öz vətənlərinə geri döndülər.

Yürüşdən sonra Heydərqulu xan Naxçıvana qayıdaraq bir sıra tədbirlər həyata keçirdi. O, xanlığı möhkəmlətmək, xəzinənin gəlirini artıran ticarəti, həmçinin sənətkarlığı inkişaf etdirmək məqsədi ilə xanlıqlarda və şəhərlərdə rabitə vasitələrini qaydaya saldı. Heydərqulu xan köhnə körpülərin təmir olunması, çaylar üzərində yeni körpülərin inşası haqqında əmr verdi. Həmin körpülərdən biri Şəkərabad kəndində bu günə qədər mövcud vəziyyətdədir.

Naxçıvan xanlığının Kartli-Kaxetiya çarlığı ilə əlaqələri XVIII əsrin ikinci yarısında tarixi şəraitdən asılı olaraq siyasi və iqtisadi, həmçinin hərbi əlaqələri onun müttəfiqi Qarabağ xanlığının vasitəçiliyi ilə olmuşdur. Bunu Tiflisdə Gürcüstan Milli Arxivində saxlanılan sənədlər, o cümlədən digər gürcü mənbələri də təsdiq edir. Bu əlaqələr II Teymurazın vaxtında qoyulsa da, əsasən II İraklinin hakimiyyəti illərində geniş vüsət tapmışdı. Naxçıvan xanlığının əsasını qoyan Heydərqulu xan II İraklinin atası Teymurazla çox yaxşı dostluq münasibətləri yaratmışdı. Sonralar bu dostluğu onun oğlu II İrakli zəiflətmiş və qonşu xanlığın ərazisini zəbt etmək üçün gizli diplomatik yollara əl atmışdır.

Naxçıvan xanlığının ən əsas müttəfiqlərindən biri də Qaradağ xanlığı idi. Heydərqulu xan Qaradağ xanı Məhəmmədkazım xanla münasibətlərə meyl göstərirdi. Belə ki, Nadir şahın dövründə Məhəmmədkazım xanın gözləri çıxardılmışdı. O, 1752-ci ildə vəfat etmişdi. Məhəmmədkazım xan Heydərqulu xanın ən yaxın müttəfiqlərindən biri idi. Heydərqulu xan 1747-ci ildən 1763-cü ilə qədər Naxçıvan xanlığını idarə etmişdir. O, 1763-cü ildə vəfat etdi. Vəsiyyətinə görə, xan Naxçıvanda dəfn olundu. Heydərqulu xanın ölümündən sonra hakimiyyətə onun oğlu Hacı Məhəmməd xan Kəngərli keçdi.

XVIII əsr 60-cı illərin əvvəllərində Kərim xan Zənd keçmiş Səfəvilər dövləti vilayətlərinin böyük bir hissəsini, o cümlədən Zaqafqaziyanın bir hissəsinin özünə tabe edə bilmişdi. Bu dövrdə o, Urmiya xanlığının qurucusu Fətəli xan Əfşarla mübarizə aparırdı. Kərim xan Zənd qarabağlı Pənahəli xanın yanına elçilər göndərib Fətəli xana qarşı müharibədə оna müttəfiq оlmağı təklif etdi. 1763-cü ildə Pənahəli xanla Kərim xanın birləşmiş qüvvələri Urmiya qalasını mühasirəyə aldı. 9 aylıq mühasirədən sonra qala təslim oldu. Məğlub olan Fətəli xan 1763-cü ildə İsfahan yaxınlığında qətlə yetirilirdi.

Eyni zamanda, o, köməyinə gəlmiş Azərbaycan xanlarını – Hacı Məhəmməd xanı, qaradağlı Kazım xanı, xoylu Şahbaz xanı, qarabağlı Pənahəli xanı, sərablı Əli xan Şəqqaqini qələbəni qeyd etmək üçün Şirazda keçiriləcək qonaqlığa dəvət etdi. Əslində bu dəvəti qəbul etdirməklə Kərim xan sözügedən şəxsləri Şirazda girov kimi saxlaya bildi və onların özündən asılılığını təmin etmiş oldu. Bu hadisədən sonra Hacı Məhəmməd xanın taleyi ilə bağlı dəqiq məlumat yoxdur.

Daha sonra taxta Heydərqulu xanın digər oğlu Rəhim xan Kəngərli çıxdı. Lakin o uzun müddət hakimiyyətdə qalmadı. 1763-cü ildən 1769-cu ilə qədər hakimiyyəti Heydərqulu xanın oğlanları – Hacı Məhəmməd və Rəhim xanlar idarə etdi. 1768-ci ildə isə Naxçıvan taxtına qısa müddətlik Heydərqulu xanın oğlu Şükurəli xan oturdu. Şükurəli xan 1768, 1771, 1779-cu illərdə Naxçıvan xanlığını idarə etdi. Həmin il Rəhim xan hakimiyyətini bərpa edib, 1770-ci ilə qədər hakimiyyətdə oldu. 1770-ci ildə Heydərqulu xanın qardaşı Əliqulu xan hakimiyyətə gəldi. 1773-cü ildə isə onun qardaşı Vəliqulu xan hakimiyyəti ələ keçirdi. Vəliqulu xan 1773-1776-cı illərdə xanlıq taxtında oturdu. 1777 və 1779-cu illərdə Şükurəli xan yenidən hakimiyyəti ələ keçirdi.

Şükurəli xan Kərim xan Zəndin 1768-ci il tarixli fərmanı üzrə "Müstəqil xan", yəni hakim tituluna layiq görülməklə yanaşı, bütün Kəngərli cəngavərlərinə, o cümlədən süvarilərinə sərkərdə təyin olunduğu müddətdən etibarən tümən hakimi kimi şöhrət tapmışdı. Şükurəli xanın hakimiyyəti haqqında Mərkəzi Dövlət Hərbi Tarix Arxivində qorunan 17 fevral 1785-ci il tarixli sənəddən əlavə başqa sənəd əldə edilməmişdir. Müəlliflər Şükurəli xanın varisi olması haqqında məlumat verməmişlər. Bəzi müəlliflər onun varisinin Qara xan olduğunu qeyd etmişlər. Farsdilli mənbələrdə Heydərqulu xanın oğlu Şükrullah kimi qeyd olunmuşdur. 1768-ci il tarixli bir sənəddə adı qeyd olunan Zülfüqar xan Kəngərlinin Şükurəli xan adlı oğlu olmuşdur. Bu sənəddə isə onun Qara xan adlı varisi qeyd olunmayıb. Bu səbəbdən ehtimal edilir ki, 1785-ci ildə hakimiyyətə gələn Şükurəli xan Heydərqulu xanın oğludur. Bəzi mənbələrdə xanın adı Şükrullah kimi qeyd edilsə də, bir çox yerdə, o cümlədən Kərim xan Zəndin hakimiyyəti dövrünə aid sənədlərdə də Şükurəli xan kimi qeyd edilmişdir.

Şükurəli xan xanlığın sahibsiz qalmasından və hakim dairələrdəki qarışıqlıqdan istifadə edərək 1785-ci ildə hakimiyyəti ələ keçirdi. Şükurəli xan hakimiyyəti uzun müddət öz əlidə saxlaya bilmədi. İki ildən sonra o, Cəfərqulu xan tərəfindən devrildi. Tarixi sənədlərdə 1770, 1771 və 1779-cu illərdə Şükurəli xan Naxçıvan xanı kimi göstərilir. Həmin sənədlərə istinadən demək olar ki, o, 1770, 1771, 1777 və 1779-cu ildən 1780, 1787-ci ilədək Naxçıvan xanlığının hakimi olub. Onun xanlıqda hakimliyi fasilələrlə olmuşdur.

Bütün sənədlərdə Şükurəli xan xanlığın ən ali məqamlısı, "uca iqballı", xeyirxah hakim kimi qeyd olunur. 1770-ci ildə Cəfərqulu xanın oğlu Əlimərdan bəyin qızları Xanımcan və Şərəf xanımların irsi əmlaklarına yiyələnmək iddiası barəsində yazılmış vəkalətnamə deyilir: "Rəhmətə getmiş mərhum Əlimərdan bəyin Böyükxanım və Balaxanım ləqəbi daşıyan izzətli və vəkalətli varisləri Xanımcan və Şərəf adlı mülklərini, kəndlərini və s. tərti-təsərrüflərinə almaq iddiası barəsində ən yüksək məqam sahibi Şükurəli xanı özlərinə müdafiəçi götürüblər." Şükurəli xan Naxçıvan xanlığının hakimi olduğu vaxtlarda çox uğurlar əldə etmişdir. Bir arxiv sənədində yazılmışdır: "Naxçıvan xanı Şükurəli xan Kəngərli dövlət işlərində ən çox fayda verən və xanlığın ən çox təşəkkürünü qazanan bir hakim olmuşdur."

Şükurəli xan Kəngərli tayfalarından təşkil edilmiş atlı qoşun hissələrinin tərkibində təkmilləşdirmə işi həyata keçirmək məqsədilə 1780-ci ildə göstərişi vermişdir. Xan özü isə 10 min Kəngərli atlı dəstəsinə "Naxçıvan süvariləri"nin sərkərdəsi kimi başçılıq etmişdir. Bu işdə ona Vəliqulu xanAbbasqulu xan kömək etmişlər. Şükurəli xan Naxçıvan xanlığının tədbirli hakimi olmaqla yanaşı, mahir bir hərbçi də olmuşdur. Şükurəli xanın hakimiyyətinə 1779-cu ildə son qoyuldu. Bundan sonra o yalnız 1785-ci ildə hakimiyyəti ələ keçirə bildi və iki il xanlıq taxtında oturdu. 1780-ci ildə isə hakimiyyətə Rəhim xanın oğlu Abbasqulu xan gəldi. Xanın hakimiyyətə gəlməsi tarixi sənədlərdə qeyd olunub.

XVIII əsrin 80-cı illərinin əvvəllərində Qarabağ xanı İbrahimxəlil xan, Kartli-Kaxeti çarı II İrakli və Hüseynəli xanla birlikdə Abbasqulu xanın Naxçıvan xanlığında hakimiyyətə gətirilməsinə yardım etdi. Lakin xoylu Əhməd xan Abbasqulu xanın əmisi oğlu Cəfərqulu bəyi dəstəkləyirdi. Arzusuna çatmayan Əhməd xan bunun əvəzində iki kəndin — Nazik və Şükürlü kəndlərinin ona verilməsini Abbasqulu xandan tələb etdi. Rədd cavabı alan Əhməd xan öz qoşunlarını xanlığın sərhədlərinə yetirdi. Xoy xanlığının hakimi Əhməd xan Cəfərqulu xanın hakimiyyətə gəlməsinə köməklik edirdi. Müqavimət göstərə bilməyəcəyini başa düşən və yerli əyanlar tərəfindən müdafiə edilməyən Abbasqulu xan Naxçıvanı tərk etməyə məcbur oldu. Özünə müvəqqəti Sisyanda sığınacaq tapdı. Lakin Əhməd xan Naxçıvanı tuta bilmədi. Çünki irəvanlı Hüseynəli xan hədələyici məktub göndərərək Əhməd xandan tələb etdi ki, "öz ordusunu təcili sürətdə Naxçıvan qalasından uzaqlaşdırsın." O həmin xanlığa özü sahib olmaq istədiyini də məktubda göndərdi. Əhməd xan Hüseynəli xanın tələbini qəbul etsədə öz fikrindən əl çəkmədi.

Tezliklə Naxçıvan qalası yaxınlığında İrəvan xanı Hüseynəli xanın qoşunu göründü. Hüseynəli xan Naxçıvanda çox qala bilmədi və ordusunu oradan geri çəkdi. Beləliklə, Naxçıvan qalası başsız qaldı. Yaranmış vəziyyətdən istifadə edən Abbasqulu xan Naxçıvana tələsdi və dar günündə onu müdafiə etməyənlərə divan tutmaq qərarı aldı.

Abbasqulu xanın etdiyi zülm xalq arasında böyük narazılığa səbəb olmuşdu. Bundan istifadə edən Əhməd xan yenidən Naxçıvan xanlığına müdaxilə etməyi qərara aldı. Bu məqsədlə İran ərazisində Kərim xan Zəndin ölümündən sonra İsfahanda özünü şah elan edən, lakin rəsmi şah olmayan Əlimurad xana müraciət etdi. Əlimurad xan hakimiyyətə keçməyə can atarkən və İranın rəsmi şahı olmadığı halda Azərbaycanın bir sıra xanlıqlarına tabe olmaq rəmzi kimi, onlardan girov və ya qiymətli daş-qaş tələb edirdi. Əlimurad xan 1784-cü ildə Osmanlı İmperiyasına qarşı kömək almaq və öz hakimiyyətini möhkəmləndirmək məqsədilə Moskvaya nümayəndə göndərmişdi. Öz nümayəndəsi Məhəmməd xana tapşırmışdı ki, göstəriləcək kömək əvəzində vaxt ilə Rusiyanın tərkibində olmuş torpaqlardan savayı, "Qarabağ, Naxçıvan və İrəvan vilayətlərini"Rusiya İmperiyasına güzəşt etməyə hazırdır. Əlimurad xan bir tərəfdən öz tərəfdarlarını bəzi Azərbaycan xanlıqlarının hakimi olmasına kömək edir, digər tərəfdən isə həmin xanlıqları rus dövlətinə verməyi vəd edirdi. 1783-cü ildə Əlimurad xan xoylu Əhməd xanın müraciətini nəzərə alıb, Gülşirəli xanı Naxçıvana göndərdi.

1783-cü ildə Rusiyanın qəyyumluğunu qəbul etmiş Əhməd xan, Naxçıvan xanlığı taxtında Abbasqulu xanın namizədliyini müdafiə edən II İraklinin adına göndərdiyi məktubunda bu cür demişdi: “İndi necə ola bilər ki, mən ona verdiyim sözü yerinə yetirməyim və başqa cür hərəkət edim. Mənim qiymətli əşyam Əlimurad xanın yanında girov saxlanılır. O, elə bilər ki, mən onun əleyhinə gedirəm. Beləliklə, Əlimurad xanƏhməd xanın qoşunlarının qarşısını ala bilməyən Abbasqulu xan yenidən Naxçıvanı tərk etməyə və Tiflisə qaçıb II İraklidən kömək istəməyə məcbur oldu. Əlimurad xan və Əhməd xan tərəfindən müdafiə edilən Cəfərqulu xan hakimiyyətə gəldi.

Hakimiyyətə keçdiyi ilk gündən Cəfərqulu xan xalqın etirazlarının qarşısını almaq üçün əhaliyə ciddi təzyiq göstərməyə başladı. Bu təzyiqlərdən sonra əhalinin çoxu Naxçıvanı tərk edərək uzaq vilayətlərə üz tutmağa məcbur oldu. Abbasqulu xanı dəstəkləyən Naxçıvan əhalisinin Kartli-Kaxeti çarı II İrakliyə 1783-cü ildə yazmış olduğu kollektiv məktubunda deyilir: "Cəfərqulu xanın Naxçıvan əhalisi ilə necə qəddar rəftar etdiyi xəbərini sizin hüzurunuza çatdırmaqla bildiririk ki, onun zülmkarlığı xalq içərisində elə geniş yayılıb ki, əhali başqa yerlərə üz tutmağa məcbur olmuşdur. Biz sizə Abbasqulu xana sığınacaq verdiyiniz üçün təşəkkürlərimizi bildiririk. Sizin xeyirxahlığınız nəticəsində Abbasqulu xan himayənizdə yaşayır ki, buda bizi sakitləşdirir və bizdə inam yaradır."

Abbasqulu xanın tərəfdarları da Naxçıvanda qala bilməyəcəklərini başa düşüb, Gürcüstana gedərək Abbasqulu xanın ətrafında birləşdilər. Naxçıvan əhalisinin məktubunda bu cür deyilir: "Sizin ürək yumşaqlığınıza inanaraq yoxsul əhali hər gün Naxçıvanı tərk edir və Abbasqulu xanın yanına gəlirlər. Onu müdafiə dirsiniz və inanırıq ki, bizi də diqqətdən kənara qoymayacaqsınız. Yeni hakimiyyətə gəlmiş Cəfərqulu xan əhaliyi zülm edir, bizi ölümə verir və evlərimizi talayır. Biz onun bu fikrini bildikdən sonra Abbasqulu xanın tərəfinə keçdik."

Gürcüstanda sığınacaq tapan Abbasqulu xan II İrakliyə yazdığı məktubunda öz təşəkkürünü bu cür ifadə edirdi: "Qoy Allah rəhmi çarın xəstəliyini Abbasqulu xana versin. Sizə sədaqətliyəm. Sizin xeyirxahlığınız sayəsindədir ki, mənim indi vəziyyətim yaxşıdır. Allahın köməyi və sizin sayənizdə vəziyyətim yaxşıdır, sizə dua edirik." Məktubun ardında Abbasqulu xan Gürcüstana gəldikdən sonra Naxçıvanda mövcud olan vəziyyəti təsvir edirdi. O bu cür yazırdı: "Naxçıvana artıq üç gündür getmişdim. Rəislərdən Əliqulam Sultan, İxlas Sultan və onun oğlu Hüseynəli bəy, Ağasıbəy, Məmmədəli və başqaları Cəfərqulu xanın pis rəftarına, onları incitdiyinə görə mənim yanıma gəlmişdilər." Gürcüstana, Abbasqulu xanın düşərgəsinə gələnlər II İraklinin xoş rəftarını görüb Cəfərqulu xandan intiqam almaq məqsədi ilə Tiflisə gəlmək fikrində olduqlarını söyləmişdilər.

Xoy xanı Əhməd xan Cəfərqulu xanın taxta çıxmasına kömək etsə də, Naxçıvana əlavə qoşun göndərə bilmədi. Çünki xan II İraklidən ehtiyat edirdi. Buna əsas səbəb isə Rusiyanın iki batalyonunun Tiflisdə olması idi. Bu münasibətlə Abbasqulu xan II İrakliyə yazırdı: "Əhməd xan bilir ki, siz məni hər vasitə ilə müdafiə edəcəksiniz. Ona görə də Cəfərqulu xana rədd cavabı verdi. Xan siz həzrətlərə qarşı çıxmağa cəsarət edə bilməz."

Naxçıvan əyanlarının GürcüstanaAbbasqulu xanın yanına getmələri Cəfərqulu xanı qəzəbləndirirdi. O, Abbasqulu xanın yanına getmək istəyənləri cəzalandırmaq qərarına gəldi. Bu cəzalandırma əsasında feodallardan biri olan Məhəmməd bəy qətlə yetirildi. O, Gürcüstana gedərkən, Cəfərqulu xanın qardaşı Kəlbəli bəy tərəfindən öldürüldü. Ayrı ayrı adamların qətlə yetirilməsi ilə kifayətlənməyən Cəfərqulu xan əmr etdi ki, Abbasqulu xanın yanına getmək istəyənlərin evləri dağıdılsın, əmlakları müsadirə edilsin və irsi mülkiyyəti əlindən alınsın. Lakin bu tədbir də xalqı sakitləşdirə bilmədi. Naxçıvanda xalq çıxışları güclənirdi. Əhalinin narazılığının artdığını görən Cəfərqulu xan öz yaxın adamlarında biri Şirəli bəyi xoylu Əhməd xanın yanına göndərib bildirdi ki, "o ya Naxçıvanda qayda-qanun yaradıb xalqı sakitləşdirsin, ya da kömək üçün qoşun göndərsin."

1783-cü ildə Rusiya İmperiyası ilə Kartli-Kaxetiya çarlığı arasında Georgiyevsk müqaviləsi imzalandı. Bunu görən Abbasqulu xan Kartli-Kaxetiya çarı II İraklinin vasitəçiliyi ilə Naxçıvan xanlığında əmin-amanlığa nail olmaq məqsədilə Rusiyanın himayədarlığına keçməyi üstün tuturdu. Bu haqda Abbasqulu xan Rusiyanın Gürcüstanda mövcud olan qoşunlarının başçısı S. Burnaşevə yazmışdı: "Çar İrakli ilə yaxınlıq edərək, imperator həzrətlərinin hakimiyyəti altında olmağı arzulayır və başqa xanları da bu cür addım atmağa səsləyirəm." Abbasqulu xanın Rusiyanın tabeliyini qəbul etmək istəyini II İrakli general-poruçik Q. Potyomkinə xəbər verdi: "Dəhşətli qaçqın vəziyyətində olan naxçıvanlı Abbasqulu xan bizdən xahiş edir ki, biz ona öz mülkiyyətinə qayıtmağa kömək edək və o, imperatriçəyə tabe olacağını bildirir."

II İrakli Q. Potyomkinə izahatında yazırdı: "Bu yaxınlarda Abbasqulu xan xahişlə Naxçıvan ağsaqqallarını yanımıza göndərmişdi. Həmin sənədin tərcüməsini biz cənab Burnaşevə verdik ki, o, sizin hüzurunuza təqdim etsin." Naxçıvandakı mövcud vəziyyətlə tanış olan Q. Potyomkin öz cavabında S. Burnaşevə bildirdi: "Mən mahiyyət etibarilə Abbasqulu xanın Naxçıvan xanlığında hakimiyyətə gəlməsinə etiraz etmirəm. ...mənim adımdan Kartli-Kaxeti həzrətlərinə elan edin ki, mən bu hadisələrdə ona mane olmaq istəmirəm." Bu məktubdan sonra çar II İrakli öz müttəfiqi Qarabağ xanı İbrahimxəlil xanla birlikdə Naxçıvan xanlığı üzərinə yürüşə hazırlaşmağa başladı.

Bu yürüşə II İrakli çox güclü ordu toplamışdı. Təkcə Şəmsəddin, Xəzani, Peydar, Pəmbək, Dəmirçihəsənlidən toplanmış yerli azərbaycanlı döyüşçülərin sayı 4000-ə çatırdı. Qarabağ xanı İbrahimxəlil xan isə bu yürüş üçün 2000 atlı ayırmışdı.

1783-cü ildə AzərbaycanQafqaz müsəlmanlarına Osmanlı İmperiyası sultanı I Əbdülhəmid tərəfindən imzalanan fərman verilmişdi. Bu fərmanda onların himayə edilməsi əmr olunmuşdu. Bu isə Azərbaycan xanlıqları ilə olan münasibətlərin qorunub saxlanılmasının şəxsən padşahın özünün diqqət mərkəzində olduğunu göstərirdi. II İrakli və İbrahimxəlil xan bu səbəbdən yürüşü həyata keçirə bilmədi. Çünki, hökmdarlar sultan I Əbdülhəmidlə münasibətləri qoruyub saxlamağa çalışırdı. Yürüşə hazırlıq ərəfəsində isə Naxçıvan xanlığı ərazisində Şükurəli xan 1785-ci ildə hakimiyyəti ələ keçirə bildi.

Yerli feodallardan olan Qara bəy Naxçıvan xanlığında öz tərəfdarlarını ətrafına toplayaraq Hacı Dəmir və Cari qalalarını ələ keçirdi. Bu qalalar Naxçıvanın 20 verstliyində olan möhkəmləndirilmiş qalalardan ibarət idi. Cəfərqulu xanın hakimiyyətindən narazı olan Qara bəy İrəvanda məskunlaşmış Abbasqulu xanın yanına nökərini göndərərək ona bu barədə xəbər verdi. Bu xəbərdən sevinən Abbasqulu xan Qara bəyin dəstəsi ilə birləşmək üçün tələsdi. Abbasqulu xan irəvanlı Hüseynəli xandan öz qoşunları ilə onun köməyinə gəlməsini xahiş etdi. Cəfərqulu xan yenidən Naxçıvan xanlığında hakimiyyəti ələ keçirdiyi zaman Abbasqulu xan taxta keçmək üçün ya İbrahimxəlil xana, ya II İrakliyə, ya da Rusiyanın Qafqazdakı hərbi dairələrinə müraciət edirdi.

İbrahimxəlil xan yürüş üçün hazırlıqlara başladı. Xan Naxçıvandakı hakimiyyət dəyişikliyi haqqında xoylu Əhməd xan arasında müqavilə imzalandı. Tərəflər Təbrizi tutub əldə edilmiş qəniməti bölmək, daha sonra Naxçıvanı ələ keçirib, Əlimurad xan tərəfindən devrilmiş Abbasqulu xanı hakimiyyətə gətirmək barədə razılığa gəldilər. Təbrizin ələ keçirilməsindən sonra həmin ilin yayında İbrahimxəlil xan qoşunla Naxçıvana tərəf hərəkət etdi. İbrahimxəlil xanın qoşunları xanlığın ərazisinə daxil oldular və Cəfərqulu xan Şərur çayı sahilindəki bir qalada gizləndi.

1787-ci ildə İbrahimxəlil xanın qoşunu Naxçıvan qalasını ələ keçirib, Abbasqulu xanın Naxçıvanda hakimiyyətini bərpa etdi. Lakin Cəfərqulu xanı tutmaq mümkün olmadı. Naxçıvanı tərk edən Cəfərqulu xan xoylu Əhməd xanın köməyi ilə bir neçə qalanı ələ keçirmiş, Hacı Dəmir qalasını özünə iqamətgah seçmişdi. Naxçıvanı tutduqdan sonra Qarabağ qoşunları Abbasqulu xanın dəstəsi ilə birlikdə Cəfərqulu xanı təqib etməyə başladılar. Lakin bu tədbir uğursuzluqla nəticələndi. İbrahimxəlil xan bu yürüşdəki uğursuzluqdan sonra vaxt itirmədən Təbrizə doğru hərəkət etməyi qərara aldı. Lakin Əhməd xanla müttəfiqliyə ümid olan İbrahimxəlil xan aldanmışdı. Belə ki, İbrahimxəlil xan Təbrizə qoşun yeridərkən Xoy xanlığı qoşunları Təbrizi tutmuşdular.

İbrahimxəlil xanın Təbriz işləri ilə məşğul olduğu dövrdə Cəfərqulu xanın qardaşı Kəlbəli xan cəsarətlə Abbasqulu xanı hakimiyyətdən uzaqlaşdıraraq 1787-ci ildə özünü Naxçıvan xanı elan etdi. Bununla da Naxçıvan taxtının ən real hakimi Kəlbəli xanın hakimiyyət dövrü başlandı. Onun hakimiyyəti zamanı Naxçıvan özünün ən güclü dövrünü yaşadı.

Əsas məqalə: Kəlbəli xan Kəngərli

Xarici siyasət

Kəlbəli xanın hakimiyyətə keçdiyini görən Abbasqulu xan yenidən Naxçıvanı tərk etməyə məcbur oldu. II İrakli İbrahimxəlil xanın Naxçıvanı ələ keçirdiyi xəbərini eşidib onun Naxçıvanda güclənməsinə mane olmaq üçün knyaz İvan Baqrationu Naxçıvana göndərmişdi. Lakin Kəlbəli xan artıq Naxçıvanı ələ keçirdi və gürcü qoşunlarını qalaya buraxmadı.

Naxçıvan qalasını mühasirəyə alan knyaz Baqration İbrahimxəlil xanın qüvvələrinin ardınca kəşfiyyat dəstəsi göndərmişdi. Sisyan ətrafında azsaylı Qarabağ qoşunları ilə Baqrationun hərbi qüvvələri arasında baş verən döyüşdən sonra Qarabağ qoşunları geri çəkilmişdilər. Gürcü qoşunlarının başçısı Qarabağ xanlığı ordusunun əsgərlərindən İbrahimxəlil xanın Abbasqulu xana yazmış olduğu məktubu ələ keçirmişdi. Bu məktubda deyilirdi: "Məktubu Abbasqulu xana çatdırın və ona bildirin ki, "möhkəm dayansın". Tezliklə ona kömək üçün 2000 min nəfər qüvvə göndəriləcək."

Baqrationun Naxçıvan xanlığını tutmaq cəhdi baş tutmamışdı, Knyaz Baqration II İrakliyə göndərdiyi məktubunda qeyd edirdi: "...mən burada güclü müqavimətə rast gəldim, qala 2000 min nəfər döyüşçü tərəfindən müdafiə olunurdu." Güman edilir ki, Baqrationun başçılıq etdiyi hərbi qüvvələr İbrahimxəlil xanla Ümmə xanın müqaviməti nəticəsində geri qaytarılmış və ya məğlub edilmişdi. İbrahimxəlil xanla II İrakli arasında münaqişə olduğundan xəbər tutan Cəfərqulu xan Baqrationun köməyi ilə Naxçıvanda hakimiyyətini qaytarmağa cəhd etdi. Lakin Baqrationun Naxçıvanı ələ keçirmək səyi baş tutmadı və gürcü dəstələri ətraf kəndləri qarət edib, çoxlu mal-qara ələ keçirirək geri döndülər. Beləliklə, Naxçıvanda Kəlbəli xan hakimiyyətə gəldi. Kəlbəli xan Abbasqulu xanı sakitləşdirmək üçün onu Naxçıvana dəvət etdi və ona böyük imtiyazlar verdi.

Kəlbəli xan hakimiyyətə gəldiyi vaxt Azərbaycanda və bütövlüklə Cənubi Qafqazda daxili və xarici vəziyyət xeyli mürəkkəbləşmişdi. Azərbaycanın və Gürcüstanın İranOsmanlı İmperiyası tərəfindən təhlükəyə məruz qalmaları problemi yaranmışdı. Belə bir tarixi şəraitdə Cənubi Qafqaz xalqları öz daxili imkanları hesabına xarici təhlükəyə qarşı istiqlaliyyətlərini müdafiə edə bilmirdilər. Naxçıvan xanlığında hakimiyyətə gəldiyi gündən Kəlbəli xan Rusiya dövləti ilə siyasi-iqtisadi münasibətlər göstərməyə meyl göstərirdi. Kəlbəli xanın hakimiyyəti dövründə Naxçıvan xanlığı nisbətən canlandı.

Xoy xanı Əhməd xanın sui-qəsd nəticəsində vəfatından sonra onun qardaşı Şahbazın oğlanları hakimiyyətə keçmək üçün mübarizə apardılar. Qəsdçilər hakimiyyətə gələ bilmədilər. Çünki onların öldürə bilmədikləri Əhməd xanın qardaşı oğlu Cəfərqulu döyüşkən hərbçi idi. Hadisələrin gərgin vaxtında o, çoxlu sayda döyüşçü toplaya bildi və Xoy xanlığının sadiq müttəfiqlərindən də yardım istədi. Cəfərqulu xana marağalı Əhməd xan, irəvanlı Məhəmməd xan, Kəlbəli xan, həmçinin Kartli-Kaxetiya çarı II İrakli də yardım etdi.

Kəlbəli xan İrəvan xanı Məhəmməd xanla birlikdə Xoy xanlığına yürüş edib Xoy şəhərini mühasirəyə almışdı. Belə ki, Məhəmməd xanla xoylu Hüseynəli xanın arasında ədavət mövcud idi. Bunu görən Kəlbəli xan Məhəmməd xanla müttəfiq oldu. Xanlar ortaq qərar üzərinə Xoy xanlığı üzərinə hücuma başladılar. Məhəmməd xanla keçmiş Xoy xanı Əhməd xanın siyasətində də nikah diplomatiyası mövcud idi. İki xanın münasibəti yürüş həddinə gəlməmişdi.

Məhəmməd xan Bəyazid paşa ilə sülh müqaviləsi bağladıqdan sonra Xoy xanlığı ilə müharibəyə başladı. Buna səbəb Məhəmməd xanla Bəyazid paşa arasında döyüşlər gedərkən, Xoy hakimi Hüseyn xanın İsaq paşaya gizli kömək etməsi olmuşdu. Kəlbəli xan bu əməliyyatda ona hərbi yardım göstərdi. Hazırlıq başa çatdıqdan sonra 1790-cı ildə Kəlbəli xan və müttəfiqi Məhəmməd xan Xoy şəhərinə hücum etdilər. Müqavimət göstərə bilməyən Hüseyn xan vaxtı ilə İrəvandan göndərilmiş xəracı geri qaytarmaqla sülh təklifi etdi. Bu təklif qəbul edildi və tərəflər arasında sülh imzalandı.

Naxçıvan və İrəvan xanlıqlarının qoşunları yalnız Xoy şəhərində saxlanılan qiymətli əşyaları geri aldıqdan sonra Xoy xanlığını tərk etdilər. Bir müddət keçdikdən sonra Xoy xanlığını tərk etdilər. Bir neçə vaxtdan sonra Xoy hakimi Hüseynəli xan Kəlbəli xanla münasibətlər yaratdı. Xanlar birlikdə İrəvan xanlığına hücum etməyi qərara aldılar.

Naxçıvan xanlığı ilə İrəvan xanlığı arasında müttəfiqlik çox uzun sürmədi. Kəlbəli xanın Hüseynəli xanla yaxınlaşması köhnə müttəfiqləri düşmənə çevirdi. 1790-cı ildə Məhəmməd xan Naxçıvan üzərinə hücum etsə də müqavimətlə üzləşdi və böyük itki ilə geri çəkilməyə məcbur oldu. Əks hücuma keçən Naxçıvan və Xoy xanlığının qüvvələri də İrəvanda məğlub oldular və ətraf əraziləri qarət edərək geri çəkildilər.

Kəlbəli xanın hakimiyyəti dövründə Naxçıvan xanlığının sıx diplomatik münasibətlər saxladığı müttəfiqlərindən biri Maku xanlığı idi. Maku xanlığı hakimi Əli xan iqtisadi və siyasi hakimiyyətə bələd olduğundan o, xanlıqda müstəqil siyasət aparırdı. Xanlıq ərazisində siyasi-iqtisadi münasibətləri gücləndirməyə meyl edən Kəlbəli xan Əli xanla möhkəm münasibətlər yaratmışdı. Sonralar Kəlbəli xan öz qızını Əli xana ərə vermişdi. Bu qohumluq xanlıqların müttəfiqliyini daha artırmışdı.

Kəlbəli xanın həyata keçirdiyi siyasi tədbirlər müəyyən qədər Naxçıvan xanlığının möhkəmlənməsinə öz təsirini göstərdi. Kəlbəli xan Naxçıvan xanlığının möhkəmləndirilməsi üçün tədbirlər həyata keçirərkən Naxçıvandan kənarda yaşayan Cəfərqulu xan hakimiyyəti ələ keçirmək üçün fəaliyyətlərə başlamışdı. O, bu məqsədlə Kəlbəli xana və digər xanlara müraciətlər edirdi. Buna baxmayaraq, Ağa Məhəmməd şah Qacarın yürüşlərinə qədər Naxçıvanda fövqəladə hadisə baş verməmişdi.

Çar Rusiyası və Qacar İranı ilə münasibətlər

XVIII əsrin 80-ci illərinin sonlarında İrandaCənubi Azərbaycanda Ağaməhəmməd xan Qacarın nüfuzu getdikcə artırdı. XVIII əsrin 90-cı illərin əvvəllərində o demək olar ki, bütövlükdə İranı öz hakimiyyəti altında birləşdirmişdi. O, Azərbaycanın cənub xanlıqlarının hamısını İran ərazisi ilə birlikdə özünə tabe etdi, dövlətin mərkəzini Tehrana köçürdü. Qacar şahı cənubda öz işini başa çatmış hesab etdikdən sonra nəzərlərini şimala çevirdi. Lakin Ağaməhəmməd şah Qacarı Azərbaycan xanlıqları tanımaq istəmədilər. Qacar buna görə də, Azərbaycana hücum etmək planını hazırlamışdı.

Cənubi Azərbaycan xanlıqlarının bəzilərini özünə tabe edən Ağaməhəmməd xan 1791-ci ildən başlayaraq öz qoşunlarını Şimali Azərbaycana yürüş üçün hazırlamağa başladı. Qacar təhlükəsi xanlıqları sülh bağlamağa məcbur etdi. 1791-ci ildə İrəvan, Naxçıvan və Xoy xanları arasında sülh imzalandı. Kəlbəli xan Məhəmməd xanın bacısı Tükəzban xanımla ailə həyatı quraraq sülhü daha da möhkəmləndirdi. İbrahimxəlil xan müttəfiqi Ömər xanla 1792-ci ildə Naxçıvana yürüş edəndə, İrəvan və Xoy xanları Kəlbəli xana qüvvə ilə yardım etdilər.

1792-ci ildə Qarabağ xanı İbrahimxəlil xan Naxçıvan xanlığına hücum etməyi qərara aldı. İbrahimxəlil xan Dağıstanda məskunlaşan qohumu Avarlı Ömər xanın 11 minlik müttəfiq qoşunları Naxçıvan qalasına yürüş etdi. Xoylu Hüseynəli xan və irəvanlı Məhəmməd xanın köməyi ilə Kəlbəli xan bu döyüşdə qələbə qazandı. Hər iki hökmdar – Ömər xan və İbrahimxəlil xan hərbi yürüşləri ilə məşhur idi. Qarabağ xanı bir neçə dəfə Naxçıvana hücum etmişdi, lakin Dağıstan hakimi isə bu əraziyə ilk dəfə yürüş edirdi.

Kəlbəli xan güclü rəqiblərə qarşı müdafiə üçün kifayət qədər orduya malik deyildi. Onun sursatı müdafiə üçün istənilən qədər mövcud deyildi, qoşunu da az idi. Şəhərin cənub-şərq kənarında yerləşən Naxçıvan qalası gildən birləşirdi. Qalanın ölçüsü kiçik idi. Dörd divarının hər biri təxminən 300 metr uzunluğundan artıq deyildi, hündürlüyü 4-6 metr, qalınlığı isə 3-5 metr idi. Künclər boyunca yüksələn dörd qüllə onun zəif görünüşünü tamamlayırdı. Naxçıvan qalası o dövrün demək olar ki, istənilən AzərbaycanGürcüstan qalalarından xeyli geridə qalmışdı.

Naxçıvan xanlığını Kəngərli süvariləri 6 gün müdafiə etdilər və bu müdafiə zamanı Kəlbəli xan da onlarla birlikdə döyüşürdü. Onun göstərişi ilə döyüşçülər yeraltı lağımlardan istifadə edərək, qaladan kənara çıxaraq əlbəyaxa döyüşlərə başladılar. Əlbəyaxa döyüşlərdə rəqib qoşunların bir hissəsi məğlub edildi. Döyüşlər şəhərin bütün ərazilərində davam edirdi. Qafqazda özlərinə rəqib tanımayan döyüşkən Dağıstan ordusu daha çıxılmaz bir rəqiblə üzləşmişdi. Qarabağ qoşunlarının tərkibində Dağıstan ərazisindən gəlmiş çoxlu sayda muzdlu döyüşçü mövcud idi. Bu səbəbdən, Naxçıvan ətrafında davam edən döyüş ərazisi yerli xalq arasında "Ləzgiqırılan" – "ləzgilərin məhv edildiyi yer" adlandırılırdı. Bu döyüşdə İbrahimxəlil xan 1000 nəfər, Ömər xan 700 nəfər, Kəlbəli xan isə müttəfiqlərinin yardımı ilə azsaylı qüvvə itirdi. İbrahimxəlil xan və Ömər xan tələsik geriyə döndülər. Naxçıvan xalqı qalanın müdafiəsində şəhid olmuş Naxçıvan, İrəvan və Xoy xanlıqlarının döyüşçülərini ehtiramla dəfn etdilər.

Ağaməhəmməd xan Qacar özünü şah elan etməzdən əvvəl Cənubi Qafqaza yürüşü ərəfəsində, 1791-ci ilin əvvəlində böyük qoşunla Azərbaycana gələrək, Təbriz şəhərindəki Seyidabad düşərgəsini darmadağın etmişdi. O, müxtəlif fərmanlarla öz adamlarını Cənubi Qafqaza yollamış, hakim feodallardan – xanlardan itaət əlaməti olaraq həyat yoldaşlarını, övladlarını və qardaşlarını girov göndərməyi əmr etmişdi. Azərbaycan xanlıqlarının orduları təxminən min nəfərə yaxın idisə, Ağaməhəmməd xanın qoşun sayı 50 minə çatırdı. Bu və bu kimi bir çox səbəblərə görə Qarabağ xanı İbrahimxəlil xan və İrəvan xanı Məhəmməd xan istisna olmaqla, bütün Azərbaycan xanları şahın hakimiyyətini tanıdı.

Naxçıvan xanlığının hakimi bu xəbəri eşidən kimi münasibətlərinin elə də yaxşı olmadığı əmisi oğlu Abbasqulu xanı girov kimi İran hakiminin xidmətinə göndərdi. Kəlbəli xanın Abbasqulu xanı girov kimi göndərməyində iki əsas məqsədi var idi – Abbasqulu xanı Naxçıvan ərazisindən uzaqlaşdırmaq və bir müddətlik Ağaməhəmməd xanın hücumundan uzaq olaraq xanlığın müstəqilliyini qorumaq. Ağaməhəmməd xan Kəlbəli xanın Abbasqulu xana olan münasibətini bildiyi üçün, onun bu hərəkətini qeyri-ciddi qiymətləndirdi. Lakin o, QarabağaGürcüstana yürüşə tələsdiyinə görə, Naxçıvan xanlığını ikinci plana saldı.

Şimali Azərbaycanın bir çox xanlıqlarından və Kartli-Kaxetiya çarlığından rədd cavabı alan Ağaməhəmməd xan hücuma keçməyi qərara aldı. Onun 85 minlik ordusu üç istiqamətdə – İrəvan, Lənkəran-Muğan və Qarabağ istiqamətində şimala doğru yürüşə başladı. Ağaməhəmməd xan özü xüsusi seçilmiş qoşunun başında Qarabağ istiqamətində irəliləyirdi. Ağaməhəmməd xanın böyük bir ordu ilə Araz çayını keçməsi xəbəri Cənubi Qafqaz xalqlarının arasında təşvişə səbəb oldu. Ağaməhəmməd xan qardaşları Əliqulu xan və Cəfərqulu xanın başçılığı ilə 20 min nəfərlik qoşunu İrəvana doğru göndərdi.

1795-ci ilin ortalarında Əliqulu xanın qüvvələri İrəvan qalasının yaxınlığında yerləşən Çarbağı adlanan yerdə düşərgə saldılar. İrəvan xanı Məhəmməd xan da təslim oldu və sülh təklif etdi. Sülh bağlandıqdan sonra Əliqulu xan İrəvanda dayanmadı. O, girovları götürərək Gəncədə olan Ağaməhəmməd xanın yanına getdi. Ağaməhəmməd xan Tiflisi işğal etdikdən sonra İrəvan və Gəncə xanlarının xeyrinə bir neçə göstəriş verdi. Onun əmrinə görə, PəmbəkBorçalı sultanlıqları İrəvan xanlığına, QazaxŞəmşəddil sultanlıqları isə Gəncə xanlığına itaət etməli idi.

Ağaməhəmməd xan tərəfindən başçılıq edilən hissələr 1795-ci ildə Şuşa qalasına yaxınlaşıb qalanın yaxınlığında olan Gövaxanda düşərgə saldı. Qala qarnizonu tez-tez qaladan çıxaraq Qacar qoşunlarına həmlələr edir və geri çəkilirdi. Qalanı 33 gün mühasirədə saxlasa da, Ağaməhəmməd xan Şuşanı ala bilmədi və Tiflisə yollandı. Beləliklə, Ağaməhəmməd xanın Cənubi Qafqaza etdiyi birinci yürüşü gözlənilən nəticə vermədi.

Ağaməhəmməd xan Qacarın niyyətindən xəbərdar olan rus sarayı Şimali Azərbaycana hərbi müdaxilə yolu üçün çalışırdı. Qudoviç 1795-ci ilin may ayındakı məlumatında saraya bildirdi: "Ağa Məhəmməd xan bir tərəfdən İrəvan şəhərinə həmlə etməyə hazırlaşır, digər tərəfdən keçmişlərdə şahların tacqoyma mərasimi keçirdikləri Kür çayı boyunda yerləşən Muğana tələsir. Buradan o, Şamaxı, Şəki, Şuşa və Talış hakimlərini özünə rabe etmək üçün yürüş edəcək, sonra isə Qarabağdan Gürcüstana qoşun çəkəcəkdir."

Ağaməhəmməd xanın Cənubi Qafqaza yürüşü və rəsmən Rusiyanın himayəsində olan gürcü çarlığına hücumu Rusiyanın regiondakı maraqlarına və nüfuzuna ağır zərbə vurmuşdu. Buna görə də fürsətdən istifadə edən Rusiya imperatriçası II Yekaterina Rusiya İmperiyasının hərbi xadimlərindən biri olan qraf Valerian Zubovun komandanlığı altında 100 silahdan təşkil olunan 30 minlik əsgər korpusunu Cənubi Qafqaza göndərdi. Gənc olmasına baxmayaraq qraf təcrübəli hərbi komandan idi. O, müharibəni uğurla başlatdı – rus qoşunları Dərbənd qalasına hücum etdi. Dərbənd qalası 10 may 1796-cı il tarixində işğal edildi. İkinci yürüş Bakı üzərində aparıldı və Bakı 3 iyun tarixində döyüşsüz təslim oldu. Qafqazda Valerian Zubovun rəhbərlik etdiyi hərbi korpusun əhəmiyyətli güc toplayaraq əldə etdiyi surətli nailiyyətlər Cənubi Qafqaz hökmdarlarında Rusiya İmperiyasına arxalanmaq üçün hörmət qazandırdı. Bəzi xanlar mütləq Rusiya tərəfinə meyl etməyə başladılar, bu xanların arasında Kəlbəli xan da mövcud idi. O, Rusiya İmperiyasının himayədarlığını qəbul etmək məqsədi ilə Valerian Zubovla əlaqələr yaratmağa başladı.

1796-cı ildə rus qoşunlarının Azərbaycana yürüşü burada qüvvələrin parçalanmasına səbəb oldu. Azərbaycan xanlıqlarında Rusiya dövlətinə qarşı münasibət müxtəlif idi. Rus komandanlığının nümayəndələri komandanlıq adından onlara həmişə kömək ediləcəyi, İran təhlükəsindən qorunacaqları və onların hakimiyyətlərinin gücləndirilməsi üçün səy göstərəcəklərini vəd edirdilər. Bütün bu vədlərlə əlaqədar olaraq xanlar Rusiya dövlətinin himayəsi altında öz hakimiyyətlərini möhkəmləndirəcəklərinə inanırdılar. Bu cür xanlıqlardan biri də Naxçıvan xanlığı idi. Kəlbəli xanın çar Rusiyası ilə yaxınlaşması, Rusiyanın himayədarlığını qəbul etmək məqsədi ilə Valerian Zubovla əlaqələr yaratmağa başlaması Ağa Məhəmməd xanın qəzəbinə səbəb oldu.

1796-cı ilin qışında II Yekaterinanın qəfil ölümü hadisələrin gedişini dəyişdirdi. Hakimiyyətə gələn I Pavel əks siyəsət yeritməyə başladı. O, rus qoşunlarının tezliklə Cənubi Qafqazdan çıxarılması barədə sərəncam verdi. I Pavel bütün alay komandirlərinə qoşunların Qafqaz xəttinə geri qayıtması barədə buyruqlar göndərdi. Valerian Zubov istefaya çıxdı və Bakıdan Həştərxana yola düşdü. Qafqaz xəttinə gələn bütün qoşunlara komandanlıq yenidən qraf Qudoviçə tapşırıldı. Rus qoşunlarının çıxarılması başladı, lakin bəzi hissələr 1797-ci ilin yazına kimi Muğanda qaldılar. Bu qışda şəxslərin və atların yolda hərəkətinin, artilleriya və qoşunların aparılmasının çətinliyi ilə bağlı idi.

Valerian Zubovun başçılıq etdiyi rus qoşunları Azərbaycanı tərk etdikdən sonra Ağaməhəmməd şah Qacar daha qətiyyətlə hərəkət etdi. Bu hadisədən sonra Ağaməhəmməd şah Naxçıvan xanı Kəlbəli xanın Rusiya ilə əlaqələr yaratmaq istədiyinə görə xanlığa qoşun göndərdi. Şah yolladığı süvari dəstəsinə konkret əmr verdi – xanlığı darmadağın edib, əhalini İranın ucqar ərazilərinə köçürsün. Ağaməhəmməd şahın bu qoşunlarına müqavimət göstərə bilməyəcəyinə əmin olan Kəlbəli xan xanlığı, özünü və əhalini gözlənilən yürüşdən qorumaq üçün şəxsən qiymətli hədiyyələrlə Ərdəbilə gedib şahın hüzuruna çıxdı.

Ağaməhəmməd şah onun hədiyyələrini qəbul etsə də, Valerian Zubov ilə məktublaşdığına və Rusiya dövlətinin himayəsinə keçmək istədiyinə görə xanın gözlərinin çıxarılmasına əmr verdi, daha sonra isə onu məhbus kimi Tehrana sürgün etdi. Bu vaxt isə xanlıqda hakimiyyəti Abbasqulu xan ələ keçirdi. Ehtimal edilir ki, xanın gözləri Ərdəbil yaxınlığında yerləşən Seyidlər kəndində çıxarılmışdı. Çünki orada Ağaməhəmməd şahın iqamətgahı yerləşirdi. Ağaməhəmməd şahla Kəlbəli xanın görüşü şahın Qarabağa ikinci yürüşündən 3 ay əvvəl baş tutmuşdu.

1797-ci ildə Ağaməhəmməd şahın ordusu ikinci dəfə Cənubi Qafqaza tərəf hərəkətə başladı. Azərbaycan xanlarına ünvanlanmış şah fərmanlarında onlardan qeyd-şərtsiz tabe olmaq tələb olunurdu. Şahın hücumu Qarabağ üzərində idi. İlk növbədə Şuşa qalası mühasirəyə alındı və sonra "Dövtələb" adlanan meşəlikdən qala aramsız top atəşlərinə tutuldu. Aramsız hücumlara məruz qalan qala təslim oldu. Ağaməhəmməd şah böyük bir dəbdəbə və təmtəraqla özü Şuşa qalasına daxil oldu. Bir neçə gündən sonra Ağaməhəmməd şah saray sui-qəsdi nəticəsində Şuşada öldürüldü. Onun qoşunu Cənubi Qafqazdan geriyə qayıtdı.

1797-ci ildə Ağaməhəmməd şahın Şuşada öz düşərgəsində qətlə yetirilməsi hadisələrin gedişatını dəyişdi. Tehranda məhkum olan Kəlbəli xan şahın ölümündən sonra həbsxadan çıxa bildi. Şah özünün iki xidmətçisi tərəfindən qətlə yetirilmişdi. Ağaməhəmməd şahın hakimiyyətindən sonra Qacar İmperiyasında onun qardaşı oğlu Fətəli xan hakimiyyətə gəldi. Babasının adını daşıdığı üçün Fətəli xan "Baba xan" kimi də adlandırılırdı. O, Kəlbəli xanın həbsdən çıxmasını öyrənsə də, onun öz evinə getməsinə qarşı çıxmadı. Lakin xana Naxçıvanda yox, İrəvanda məskunlaşmağa icazə verildi. Bu vaxt isə hakimiyyəti Abbasqulu xan ələ keçirmişdi.

Durğunluq dövrü (1797-1802)

İrəvanda hakimiyyətini yeni bərpa edən Məhəmməd xan vəziyyətini nizama salan kimi fəal xarici siyasət yeritməyə başladı. O, şah hökumətinin itaətindən çıxmaq üçün özünə müttəfiqlər axtarışını genişləndirirdi. İrəvan hakimi kömək üçün ilk növbədə II İrakliyə müraciət etsə də, mövcud vəziyyət müttəfiqliyə mane oldu. Məhəmməd xan bu səbəbdən əlacsız qalmışdı. Buna baxmayaraq İrəvan hakimi şaha qarşı mübarizədə özünə müttəfiq tapa bildi. Bu müttəfiqlərdən biri Kəlbəli xan, digəri isə Xoy xanlığının hakimi Cəfərqulu xan idi. Kəlbəli xan bu dövrdə şahın əmri ilə İrəvanda məskunlaşmışdı və buraya kəngərli sülaləsindən olan 200 ailə gətirmişdi. Kəlbəli xan Fətəli şaha qarşı çıxmaq istəyən Məhəmməd xanla müttəfiqliyə razı olub şaha tabe olmaqdan imtina etdi. Gözlərini itirən Kəlbəli xan siyasətdən kənar qalmadı. Məhəmməd xanın qətiyyətsiz və cavan olmasını görən Kəlbəli xan tezliklə onun etimadını qazandı və İrəvan xanlığının ən etibarlı adamına çevrildi.

1800-cü ilin əvvəllərində Fətəli şah Qacar Cənubi Qafqazı ələ keçirmək səbəbi ilə müharibənin cilovlanması üçün İrəvan xanlığı ərazisinə qoşun göndərdi. Qacar ordusunun ən qabaqcıl korpusu İrəvana yaxınlaşdı. Qoşunların sərdarı xanlara Fətəli şahın qoşunları qalaya buraxmaq tələbi ilə başlayan fərmanını təqdim etdi. Uzun danışıqlardan sonra Kəlbəli xanın göstərişi ilə Məhəmməd xan qoşunların qalaya buraxılmasına icazə vermədi. Qacar ordusunun uzun mühasirəsinə, həmçinin müxtəlif cür hücumlarına baxmayaraq şəhər müdafiəçiləri qoşunların qalaya daxil olmasına icazə vermədi və şah qoşunları uğursuzluqla Təbrizdə dayanan əsas qüvvələrinə tərəf üz tutdular. Kəlbəli xan və Məhəmməd xan şaha qarşı hərbi əməliyyatlar həyata keçirə biləcək, öz qoşun və hərbi sursat sayı, üsyançıları ilə digər xanlıqlardan hədsiz dərəcədə fərqlənən yeni müttəfiqlər axtarmağa məcbur oldular. İrəvanla Tiflis arasında uzun müddətli dialoq başladı. Çünki, xanlar bilirdilər ki, Kartli-Kaxetiya çarlığı üçün yeganə təhlükə Rusiya idi. Kartli-Kaxetiya çarlığı da yaranmış vəziyyətdə müttəfiqliyə müsbət yanaşırdı.

Saray əyanlarının əksəriyyəti Kəlbəli xanın İrəvanda məskunlaşdığını eşidən kimi öz ailələri ilə birlikdə ora köçdülər. Abbasqulu xan bu axının qarşısını ala bilmədi və nəticədə bu hadisə onun hakimiyyətdən uzaqlaşdırılmasına səbəb oldu. İran hakimiyyətinin himayəsindən məhrum olan Abbasqulu xan da İrəvana getməyi qərara aldı. Burada Kəlbəli xan onu qəbul edərək Naxçıvandan gələn digər feodallarla danışıqlar apardı. Naxçıvan əhalisinin bir hissəsinin və Abbasqulu xanın İrəvana gəlmələri Kəlbəli xanın siyasi aləmdə mövqeyini daha da möhkəmləndirdi.

Şah qoşunu İrəvan xanlığını tərk edən kimi Məhəmməd xanla Kəlbəli xan yenidən müstəqil siyasət yeritməyə başladılar. Onlar birləşərək vaxtilə İrəvan xanlığının tərkib hissəsi olan, sonradan siyasi vəziyyətlə əlaqədar olaraq Kartli-Kaxetiyadan asılı vəziyyətə düşən ŞörəyelPəmbək sultanlıqlarını geri qaytarmağı qərara aldı. Rusiya İmperiyasının Kartli-Kaxetiya çarlığını özünə birləşdirmək siyasəti xanları bu işə vadar etmişdi. 1798-ci ildə II İrakli vəfat etdikdən sonra hakimiyyətə oğlu XII Georgi gəlsə də, ailə daxilində hakimiyyət uğrunda kəskin mübarizə başlamışdı. Ailədaxili mübarizədə çətin vəziyyətə düşən XII Georgi çıxış yolunu Kartli-Kaxetiya çarlığını Rusiyaya birləşdirməkdə görürdü. Bu məqsədlə, o, Sankt-Peterburqa nümayəndə heyəti göndərdi. Bu müraciətdən istifadə edən çar I Pavel 1801-ci ildə Kartli-Kaxetiya çarlığının Rusiyaya birləşdirilməsi haqqında manifest imzaladı. Bu manifestə əsasən rus qoşunlarının Cənubi Qafqaza hərbi müdaxiləsi rəsmiləşdi.

1800-cü ilin oktyabr ayında Kəlbəli xan Məhəmməd xanla birlikdə bir neçə minlik silahlı qüvvə ilə Şörəyelə hücum etdi. Bu zaman Kartli-Kaxetiya çarı XII Georginin qohumu Georgi Sisianov illik vergi yığmaq üçün 400 nəfərlik gürcü və ermənilərdən ibarət dəstə ilə Şörəyelə üz tutmuşdu. İrəvan qoşunları onlara hücum edərək bu dəstənin xeyli hissəsini məhv etdilər. Knyaz Georgi Sisianov döyüş meydanından qaçmaqla özünü xilas edə bildi. Onun dəstəsində ölən və yaralananların sayı 200-ə çatırdı. Bu yürüş nəticəsində Məhəmməd xan Şörəyeldə öz hakimiyyətini bərpa edə bildi.

Pəmbəyin Kartli-Kaxetiya ərazisi kimi Rusiyaya birləşdirilməsi İrəvan hakiminin də kəskin narazılığına səbəb oldu. Kəlbəli xan Məhəmməd xanın təşkil etdiyi müşavirədə iştirak etdi. Müşavirədə xristianların müsəlmanlar üzərində hakimiyyətinə yol verməmək üçün Pəmbəyi rus qoşunundan müdafiə etmək qərara alındı. Bu imkanı özü üçün əlverişli hesab edən irəvanlı Məhəmməd xan Pəmbək ağalarına müraciət edərək onun təbəəliyinə keçməyi tələb etdi. Xanın bu təklifinə pəmbəklilər müsbət cavab verdilər. Nəticədə, 400 nəfərdən ibarət İrəvan hərbi dəstəsi Pəmbək ərazisinə göndərildi. Pəmbəklilərin üsyanı Qafqazdakı rus qoşunlarının baş komandanlığını bərk təşvişə salmışdı. Ruslar bu hadisədə Kəlbəli xanı və onun qohumu olan irəvanlı Məhəmməd xanı günahlandırırdılar. Baş verən təşvişi yatırmaq üçün Karl Knorrinq general-mayor İ. Lazaryev Pəmbəyə göndərildi. 1801-ci ilin yayında bir atıcı alayı, üç yüngül topla təchiz olunmuş 19-cu yeger alayı, 100 kazak və 1 topu olan 500-ə qədər gürcü dəstəsi İ. Lazaryevin başçılığı ilə Tiflisdən Pəmbəyə doğru hərəkət etdi. Pəmbək çayı sahilindəki Darbar kəndinə yaxın ərazidə məskunlaşan rus generalı Kəlbəli xanla danışıqlara başladı.

1801-ci ildə Kəlbəli xan özünün ən böyük məqsədinə nail oldu. O, Abbasqulu xanı taxtdan salaraq, Naxçıvanda öz hakimiyyəti qayıtdı. Qəzəblənmiş Fətəli şah dərhal sərdarına qoşun toplayaraq Abbasqulu xanı Naxçıvanda bərpa etmək üçün Naxçıvana getməsini əmr etdi. Qacar şahı Abbasqulu xana ordu və bu qoşunun başında sərdar göndərdi. Erməni kəşfiyyatçıları Tiflisə xəbər göndərdilər. Şah qoşunlarının Təbrizə gəlişindən sonra, qoşunlar toplanıldı, onlar Kəlbəli xanı hakimiyyətdən salıb Abbasqulu xanı taxta çıxarmaq üçün hərəkətə keçdilər. Həmçinin şah qoşunları Məhəmməd xan və Kəlbəli xandan Tatar kəndlərini tələb etdilər. Geri verməyəcəkləri təqdirdə Fətəli şahın əmri ilə İrəvan qalasının ələ keçiriləcəyi və Fətəli şahın İrəvana gələcəyi Məhəmməd xana bildirildi. Düşmənin hücumu gözləyən qala möhkəmləndirildi və ərzaqla təmin olundu. Lakin Fətəli şahın gec hərəkət etməsinə görə, şah qoşunları bir ildən sonra Naxçıvana gələ bildilər.

Qacarlarda nizami ordu yox idi və yürüşə düşməni məğlub etmək istəyən hər kəs könüllü olaraq çağırılırdı. Buna görə də köçəri və yarımkeçirici tayfalar süvari və əhalinin ən müxtəlif təbəqələrindən ibarət olan piyada qoşununu təşkil edirdi. Ordunun sərdarı öz bacarıq və qabiliyyətlərinə görə bütün ordunu nisbi qaydaya salmışdı. Lakin bu ordu çoxlu sayda olmasına baxmayaraq, ciddi döyüş əməliyyatları üçün hazırlıqsız idi. Xoy, Naxçıvan, MərəndMaku kimi xanlıqlar öz ordusuna və əhalinin nisbətən azlığına görə, belə bir orduya ciddi müqavimət göstərə bilməzdi. Əgər Naxçıvan xanlığı gücləndirilmiş qalaya və ya nizami orduya malik olsa idi, Qacar qoşunları xanlığa daxil ola bilməzdi.

1802-ci ildə Kəlbəli xan, Abbasqulu xan və İrəvan xanı Məhəmməd xanın birləşmiş qüvvələri Qars əyalətinə hücum və qarət məqsədilə Pəmbək və Qars paşalığı istiqamətində hərəkət etdilər. Məhəmməd paşanı cəzalandırmaq məqsədilə İrəvan qoşunu Kəlbəli xanın başçılığı ilə Qars ərazisinə daxil olaraq onun bir hissəsini tutdu. Qarslı Məhəmməd paşa kömək üçün rus generalı Knorinqə müraciət etdi. Karl Knorrinq Pəmbəkdəki rus qoşunlarının komandanına Qarsla olan sərhəd xəttinin lap yaxınlığında Qars paşasının qüvvələri ilə birləşməyi və xanlıqların birləşmiş qüvvələrinə zərbə endirməyi tapşırdı. 1802-ci ilin yayında Rusiyanın və Qars paşasının birləşmiş qüvvələri irəvanlı Məhəmməd xanla naxçıvanlı Kəlbəli xanı məğlubiyyətə uğratdılar.

Birləşmiş Naxçıvan və İrəvan qoşunları geri qayıtdıqdan sonra Qacar qoşunlarının sərkərdələrindən biri – Pirqulu xan 400 nəfər sərbazla Naxçıvanda göründü. O, İrəvan xanı Məhəmməd xana fərman göndərərək tələb etdi ki, "...Naxçıvandan köçənləri geri qaytarsın. Əks təqdirdə yüz min manat məbləğində cərimə verməlidir." Həmçinin Pirqulu xanın bildirirdi ki, şahın göstərişi ilə o, Azərbaycan xanlarının hamısına fərman göndərərək tabe olmaq rəmzi kimi girov tələb etdi. Eyni zamanda Pirqulu xan Gürcüstana hücum üçün tədbirlər də hazırladı. Bu məqsədlə o, çar XII Georginin düşmənləri ilə əlaqə saxlayır, öz qoşununu gücləndirmək istəyirdi. Lakin onun bu cəhdi müvəffəqiyyət qazanmadı.

Gülüstan müqaviləsinə qədər olan dövr

Kartli-Kaxetiya çarlığı Rusiyaya birləşdirildikdən sonra bölgəni narazılıqlar və həyəcanlar bürümüşdü. Bu qarışıqlığı yatırmaqda aciz qalan baş komandan Karl Knorrinqin siyasəti çar I Aleksandrın da narazılığına səbəb olmuşdu. Buna görə də, çarın fərmanına əsasən 1802-ci ilin payızında K. Knorrinqin yerinə Pavel Sisianov Qafqazdakı rus qoşunlarının baş komandan təyin edildi.

Fətəli şah ilə barışmaq üçün münasibətlərini davam etdirən Kəlbəli xan Tiflisdə rus generalları ilə əlaqə yaratmağa davam etdi. Kəlbəli xan təkrar-təkrar Kürün sahillərinə – rus generallarına sədaqətini sarsıtmadan vədlər göndərdi. Əbədi dostluq və ruslara tam sədaqət etiqadları ilə başlayan məktublarında Kəlbəli xan Qacar şahına etdiyi bir çox uğurlu xidmətlərin qarşısında gözlərinin çıxarıldığını, bu səbəbdən Qacarlara lənətlər yağdıraraq Rusiyaya hər cür xidmət göstərəcəyini vəd edirdi. Kəlbəli xan yeni təyin olunmuş komandan Pavel Sisianova yazırdı: "Mən Qacarlardan o qədər incimişəm ki, onlar Allah olsalar belə, onlara boyun əymərəm. Mən onları yaxşı tanıyıram və onlara neçə il xidmət etdim, əvəzində isə məni gözlərimdən məhrum etdilər. Əgər mən dəqiq bilsəm ki, ruslar Gürcüstanı tərk etməyəcəklər, necə ki, qraf Valerian Zubov geri qayıtdı, bununn nəticəsində bizim evlər dağıldı, o zaman mən ruslara xidmət etmərəm. Mənim haqqında komandan Sisianova pis cəhətdən məlumat verilmişdir. Əgər mənə yazdığı kimi, ruslar Gürcüstanda möhkəmlənsələr, mən də sizin dövlətinizə xidmət edərəm. Mən ayın 28-də Qacar şahının yanına gedəcəm və bu səfərdə əsas məqsədim patriarx Danili Naxçıvana gətirməkdir. Buna siz tam əmin ola bilərsiniz."

Kəlbəli xanın sözləri diplomatik tərif deyildi, ruslar onun istədiklərini yerinə yetirdikləri təqdirdə onlara xidmət edəcəkdi. O, bu sözlərini 1804-cü ildə Rusiya-İran qoşunları arasında düşmənçilik hərəkətləri başlayan zaman təsdiqlədi. Belə ki, Fətəli şah Kəlbəli xana fərman göndərərək, bu fərmanında – "xain Rusiyanın cəzalandırılması, Gürcüstanın ən vacib əyalətində intriqaların dəf edilib aradan qaldırılması və işlərin asanlaşdırılaraq nizama salınması" işlərində iştirak etməsini tələb etdi. Lakin xan Qacar hökmdarının bu əmrini rədd etdi. Bundan qəzəblənən Fətəli şah bildirdi ki, əgər Naxçıvan xanı tələbləri yerinə yetirməsə, yanında girov kimi saxladığı, Kəlbəli xanın böyük oğlu Nəzərəli xanın edam edilməsi haqqında fərman verəcək. Həmçinin Kəlbəli xan Naxçıvandan zorla çıxarılacaq. Lakin bu vədlər də Kəlbəli xana təsir etmədi. Naxçıvan xanı ruslarla silaha keçmək istəmirdi və bu prinsipində möhkəm idi.

1804-cü ilin mart ayında Pirqulu xanın başçılığı altında Qacar ordusunun inkişaf etmiş dəstəsi yenidən Naxçıvan xanlığına doğru hərəkət etdi və paytaxtı öz nəzarəti altına saldı. Kəlbəli xan Qacarların son yürüşündə olduğu kimi, bu dəfə də qoşunlar paytaxta gəlməmiş xanlığı tərk etdi və İrəvana sığındı. Erməni kəşfiyyatçıları Pavel Sisianova Naxçıvan xanının İrəvan xanı Məhəmməd xana sığındığını, ən yaxın silahdaşları ilə qalanı tərk etdiyini və şəhərətrafı bölgələrdə düşərgə saldığını xəbər verdilər. Kəlbəli xan Qacar şahı ilə "son həddə qədər" döyüşməyi planlaşdırırdı.

Bu vaxt Qacar şahı öz qüvvələrini Təbrizdə cəmləşdirdi. Onların döyüşçü sayı təxminən 60 min nəfərə yaxın idi. Ordunun ali rəhbərləri Fətəli şahın oğlu, vəliəhd Abbas mirzə və gürcü şahzadəsi Aleksandr idi. Qacar şahzadəsi Abbas mirzə tezliklə İrəvan qalasını ələ keçirib öz nəzarəti altına salacağına söz verdi. Üsyançı xanlara məktub göndərilmişdi və burada qeyd edilirdi ki, üsyançılar dərhal itaət etsinlər və özləri şəxsən Təbrizə – şahın hüzuruna gəlsinlər. Əks halda şah xanları öz övladlarının ölümü ilə hədələyirdi.

Kəlbəli xan İrana gedərək katolikos Danilin geri qaytarılmasına nail olmuşdur. Lakin irəvanlı Məhəmməd xan Danili İrəvana buraxmamışdı. Çünki bu zaman xanın özü tərəfdən təyin edilmiş David adlı başqa bir ruhanisi buranı idarə edirdi. İrəvanlı Məhəmməd xanın bu cür hərəkəti Sisianovun ciddi narazılığına səbəb oldu. Bununla əlaqədar olaraq Pavel Sisianov 1804-cü ilin may ayında Kəlbəli xanın adına məktub göndərdi. Bu məktubda Məhəmməd xanın ünvanına ağır sözlər yazılmışdı və irəvan hakiminə bunları xəbər verməyi Sisianov Kəlbəli xandan tələb etdi: 1) Hər şeydən əvvəl Davidlə gedən danışıqlar kəsilməli və patriarx Danil öz yerinə bərpa olunmalı; 2) İrəvan qalası rus qoşunları tərəfindən tutuldaqdan sonra xana qalada və ya qaladan kənarda yaşamağa sərbəstlik veriləcəkdir; 3) xan rus imperatorunu özünün dövlət başçısı kimi qəbul etməli və sədaqətli olacağına and içməlidir; 4) xan Rusiyaya 80 min manat həcmində xərac verməli və hər il bu xərci iki müddətdə – birinci yarısını yazın son günlərində, ikinci yarısını yayın ortalarında ödəməlidir. Bunların müqabilində xana bunlar vəd edilirdi – 1) Xan öz əvvəlki hüququnda qalacaq və hökmranlığını davam etdirəcək; 2) İmperator xanlıq hüququ barədə şəhadətnamə verəcək; Bu şəhadətnamə onun təhlükəsizliyini təmin edəcək; 3) Eyni zamanda xan ailəsinin şah sarayından gətirilməsi üçün bütün tədbirlər görüləcək. Pavel Sisianov Kəlbəli xana məktubunda yazırdı: "Çox məmnunam ki, sizin meyliniz Rusiya tərəfindədir, yəni ən güclüyədir. Sizin verdiyiniz sözlər gerçəkləşəcəksə, uğurla yerinə yetiriləcəksə, dostum, tanrıya and içirəm ki, siz Naxçıvan taxtına əyləşəcəksiniz." Məktubun sonunda rus komandiri Kəlbəli xana rus qoşunlarının Naxçıvana sürətlə irəliləməsinin lazım olduğunu xəbər verirdi və fikirlərini sonlaşdırırdı: "Sizi canlı olaraq yaradan tanrıya and içirəm – Günəşin geri getməsi, Xəzər dənizində su qalmaması mənim yürüşümün ləğv edilməsindən daha çox mümkündür. Fərq olur ki, ya qardaş kimi qardaşımı xilas etməyə gələcəm, ya da Cavad xan kimi hakimiyyətin kimin əlində olduğunu bilməyənlərə, padşahlar padşahının əmirlərinə qarşı çıxan cəsarətli xanları cəzalandıran düşmən olaraq gələcəyəm. Onların da aqibəti Cavad xan kimi olacaq."

Xanlardan cavab almamışdan əvvəl Sisianov general-mayor Leontyevə iki piyada batalyonu və beş top verib Pəmbək üzərinə yaxınlaşmasını əmr etdi. İrəvan şəhərinə yürüş haqqında qərar qəbul edildi. 1804-cü ilin yayında Sisianov Gürcüstanın idarə olunmasını knyaz Volkonskiyə həvalə edərək özü sərhəd ərazisinə yaxınlaşdı. Bir müddət sonra Sisianov artıq Eçmiədzində idi.

Rus komandanlığı hərbi-strateji cəhətdən əlverişli olan İrəvan xanlığını fəth etmək üçün tədbirlər hazırladığı vaxtda, ingilisfransız diplomatiyası tərəfindən həvəsləndirilən şah hakimiyyəti rus komandanlığından qoşunları Cənubi Qafqazdan çıxarmağını tələb etdi. Bu tələb zamanı Sisianov Kəlbəli xanla danışıqlar aparırdı. Rusiya İranın notasını rədd etdiyinə görə, 1804-cü ildə İranla Rusiya arasında diplomatik münasibətlər kəsildi və beləliklə də bu iki dövlət arasında, Birinci Rusiya-İran müharibəsi başlandı. Qafqazı ələ keçirməyi qarşısına məqsəd qoyan çar Rusiyası 1803-cü ildə Car-Balakən camaatlığını tabe etdikdən sonra, 1804-cü ilin başlanğıcında Gəncə xanlığının işğalından sonra rus qoşunlarının Azərbaycan ərazisindəki yürüşlərindən təşvişə düşən İran höküməti Cənubi Qafqazdan qoşunlarını geri çağırmağı Rusiyadan tələb etdi. Alınan rədd cavabı İranla Rusiya arasında müharibənin başlanması üçün səbəb oldu.

Naxçıvanda isə 1804-cü ilin payızında Kəlbəli xan yenidən hakimiyyəti ələ aldı. Onun əbədi rəqibi Abbasqulu xan paytaxtdan qovuldu və Naxçıvandan 60 mil məsafədə yerləşən Sisyan qalasında məskunlaşmağa başladı. Bir neçə həftədən sonra Kəlbəli xan Tiflislə münasibətləri bərpa etməyə cəhd göstərdi. Xan Araz çayı sahillərinə yeni bir səfər ediləcəyi təqdirdə rusların etimadını qazanmağa çalışdı. Sisianova göndərdiyi məktubunda ​​Naxçıvan xanı komandana bildirirdi: "Komandan Sisianov siz məndən Naxçıvan qalasını sizə təhvil verməyimi tələb etdiz. Mən bu qalanı sizə təhvil verəcəyimi heç vaxt vəd etməmişəm, lakin hər zaman sizə və Rus imperatoruma xidmət etməyə hazıram." Pavel Sisianov bu məktubu cavablandırmadı. Bununla da komandanla Naxçıvan xanı arasında əlaqələr pozulmağa başladı.

Müharibənin ilk günlərindən qalibiyyətlə irəliləyən rus qoşunlarının müvəffəqiyyətini görən digər Azərbaycan xanlıqları hərəkətə başladı. Gəncə xanlığının aqibətindən çəkinən Qarabağ, ŞəkiŞamaxı xanlıqları rus komandanlığından ehtiyat edərək, Kürəkçay müqaviləsi əsasında çar Rusiyasının himayəsini qəbul etməyə məcbur oldular. Şimali Azərbaycanda siyasi vəziyyətin bu şəkildə dəyişməsi ilə əlaqədar Fətəli şah Cənubi Azərbaycan xanlıqlarını bütünlüklə özünə tabe etmədən bütün qüvvəsini Cənubi Qafqaz uğrunda mübarizəyə istiqamətləndirə bilmədi. Fətəli şah ilk növbədə, Cənubi Azərbaycan xanlarını özünə tabe etmək qərarına gəldi. Şah Cənubi Azərbaycanda çox asanlıqla qələbə çalacağına ümid etsə də, hadisələr onun istədiyi kimi irəliləmədi. Belə ki, əvvəlki illərdən fərqli olaraq Cənubi Azərbaycanın bir çox xanları ümumi düşmənə qarşı birlikdə müqavimət göstərməyi qərara aldılar.

Kəlbəli xan Sisianova Rusiya İmperiyasına sadiqliyi barədə dəfələrlə elçi göndərirdi. 1805-ci ilin yayında xan yenidən İrəvana üz tutdu. Burada Kəlbəli xan və yaxın adamları ruslara, əgər onlar İrəvana köçsələr, döyüşçüləri ilə görüşmək və qalanın ələ keçirilməsinə kömək etmək niyyətində olduqlarını bir daha çatdırdılar. Sözlərini təsdiqləyərək yaxın adamları ilə Kəlbəli xan İrəvan qalasını tərk edərək qala divarlarının xaricində düşərgə qurdular. Lakin Sisianov Cənubi Qafqaza yeni bir yürüş təşkil etmək barədə qərar verməyərək Kəlbəli xanın təkliflərini qəbul etmədi. Rus komandirinin cavabını gözləmədən, Kəlbəli xan 1805-ci ilin sonlarına yaxın Naxçıvana yola düşdü və burada öz fəaliyyətini davam etdirməyə başladı.

Kəlbəli xanın İran şahı tərəfindən dəstəklənməsi Qafqazdakı rus komandanlığına çatdırılmışdı. Kəlbəli xana etibar etməyən knyaz Sisianov bu hadisədən sonra Naxçıvan xanına etibarını tamamilə itirdi. Qacarlarla yaxınlığına görə, Sisianov Kəlbəli xanı özünün düşməni hesab edirdi. Naxçıvan taxtından kənarlaşdırılmış Kəlbəli xanın əmisi oğlu Abbasqulu xan yaranmış vəziyyətdən istifadə etməyə cəhd göstərirdi. Abbasqulu xan Sisyanda soyğunçuluqla məşğul olurdu. O, Təbrizdən, Ordubaddan, Naxçıvandan və digər ərazilərdən gələn tacirləri qarət edirdi.

Abbasqulu xan Naxçıvan taxtını ələ keçirmək üçün hərəkətə başladı. Yazdığı məktublarda o, Sisianovu inandırmağa çalışırdı ki, Kəlbəli xandan fərqli olaraq onun Fətəli şahla heç bir əlaqəsi yoxdur. Abbasqulu xan məktubların birində yazırdı: "Xoy xanı Cəfərqulu xanla müqayisədə mənim Baba xana münasibətim daha pisdir." Sisianovun Naxçıvan üzərinə yürüş etmək fikrində olduğunu, lakin ərzaq və yem məhsullarının qıtlığı, həmçinin dağlıq ərazilərdə mübarizə aparmaq üçün kifayət qədər qoşun sayının olmaması səbəbindən tərəddüd etdiyini bilən Abbasqulu xan Pavel Sisianova göndərdiyi məktubda bildirdi: "Yazdığınıza görə, Naxçıvanda ərzaq və yem tapmaq çətindir. Lakin əlahəzrətin nəzərinə çatdırıram ki, Rusiya ordusunu lazım olan ləvazimatla yanaşı, 10 il müddətində hər cür ərzaqla təchiz edə bilərəm. " Digər məktubunda Abbasqulu xan yazırdı: "....xahiş edirəm ki, Naxçıvan xanlığında hakimiyyətə keçmək üçün mənə fərman verəsiniz. Mənə kömək üçün rus mayorunun komandanlığı altında qoşun göndərilsin. Bu qoşun... mənim tezliklə və birlikdə... Naxçıvana gedə bilməyimi təmin etsin."

"Bizim əleyhimizə olan kor Kəlbəli xanın əmisi oğlu naxçıvanlı Abbasqulu xan, Ağa Məhəmməd xanın dövründə Naxçıvanda hakim olmuş sonra kor qardaşı tərəfindən qovulmuşdur. Hazırda o, Göyçə gölü yaxınlığında yüksək dağlıq hissədə yerləşən Sisyan adlanan kiçik qalada yaşayış və gözləyir ki, mənim göndərəcəyim 500 nəfərlik ordu və 4 topla, habelə bununla yanaşı öz adamları ilə Naxçıvanı ələ keçirsin. Lakin yollar qarlı və sıldırımlı dağlardan keçdiyi üçün may ayından əvvəl ora qoşun göndərmək mümkün deyil. Naxçıvanın ələ keçirilməsini gələn il Cənubi Qafqaza gələcək rus ordusu ilə razılaşmaq lazımdır."
Pavel Sisianovun 1805-ci il tarixli raportu.

Abbasqulu xan istəyirdi ki, mayor əvvəlcə onun yaşadığı Sisyana gəlsin. Lakin həmin dövrdə çoxsaylı İran ordusu Naxçıvanda yerləşdiyi üçün Sisianov rus ordusunu Sisyana göndərmədi. Abbasqulu xan Pavel Sisianovla əlaqə saxladığı halda, eyni zamanda Təbriz xanlığını işğal edib Təbrizi özünün iqamətgahı seçən İran taxtının vəliəhdi Abbas mirzə ilə də məktublaşırdı. Bu vaxt rus ordusunun qərargahında artıq Abbasqulu xanın Qacarlar şahzadəsi ilə də məktublaşdığından xəbər tutmuşdular.

Rus komandanı 1805-ci ilin yayında Naxçıvanın bütün ağsaqqallarına, mollalarına, bəylərinə məktub hazırlayaraq Abbasqulu xanın adamlarından olan Baba bəy və Qulu bəy vasitəsilə Naxçıvana göndərdi. Məktubda Qacar şahına meyil etməkdə müqəssir hesab edilən Kəlbəli xanın ünvanına hədələyici sözlər deyilirdi. Sisianov bu bölgədə olan rus ordusuna komandanlıq etdiyi dövrdə Kəlbəli xan sərbəst fəaliyyət göstərə bilmirdi. Sisianov Naxçıvan bölgəsindən uzaqlaşdıqdan sonra Kəlbəli xan birinci Rusiya-İran müharibəsi zamanı qələbə qazanan Rusiya dövlətinə arxalanmağı daha üstün tutdu və xanlığın əmin-amanlığını qorumaq məqsədi ilə Cənubi Qafqazda olan rus ordusunun komandanlığı ilə əlaqələr yaratmağa başladı.

1806-cı ildə Zaqafqaziyada bütün planların gedişatını dəyişən hadisə baş verdi. Rus komandanı Pavel Sisianov Bakının qala divarları altında Bakı xanı Hüseynqulu xanla görüşündə xanın qardaşı oğlu İbrahim bəy tərəfindən qətlə yetirildi. Bununla da, hərbi sursatın çatışmamasını nəzərə alaraq İrəvan istiqamətindəki yürüş müvəqqəti olaraq saxlanıldı. Qətlə yetirilmiş Sisianovun yerinə komandan İvan Qudoviç təyin edildi.

Kəlbəli xan Qacar ordusunun sərkərdə Əhməd xanın komandanlığı altında İrəvan qalası istiqamətində hərəkətə keçdiyindən xəbər tutan kimi özünün atlı və piyadaları ilə onların qarşısına çıxaraq İrəvana yürüşlərinə mane oldu. Xanın bu hərəkəti Fətəli şahı qəzəbləndirdi və onun tezliklə Tehrana gəlməsini əmr etdi.

Kəlbəli xan şahın əmrinə tabe olmadı. Şah Kəlbəli xana ikinci dəfə dəvətnamə göndərməyə məcbur oldu. Kəlbəli xan yenə də Tehrana getməkdən imtina etdi. Xan şahın üçüncü tələbini də yerinə yetirmədi. Belə olduqda şah Kəlbəli xanı zorla aparmaq üçün 1000 nəfərdən ibarət ordu göndərilməsini qərara aldı. İran ordusunun Naxçıvana yaxınlaşdığını bilən Kəlbəli xan qala qapılarının bağlanmasını əmr etdi və Qacar ordusunun Naxçıvana buraxılmasına icazə vermədi. Kəlbəli xanın bu hərəkəti Rusiya-İran müharibəsinin ən gərgin vaxtı olduğu üçün, Fətəli şahı daha da qəzəbləndirdi.

1806-cı ilin sonunda Rusiya-Osmanlı müharibəsi başladıqdan sonra rus komandanlığı ordunun bir hissəsini türk cəbhəsinə göndərdi. Bundan istifadə edən Fətəli şah Naxçıvan xanlığını ələ keçirmək planını fəallaşdırdı. Şah Naxçıvanın işğalını şahzadə Abbas mirzəyə həvalə etdi. Lakin, sərbazların səyinə baxmayaraq, Naxçıvanı ələ keçirmək cəhdləri baş tutmadı. Bunu görən Abbas mirzə Kəlbəli xanın qohumu irəvanlı Hüseynqulu xana bildirdi ki, qonaq kimi Kəlbəli xanı İrəvana dəvət etsin və burada onu həbs etdirib Tehrana göndərsin. Kəlbəli xan əsir edilsə də, şahzadə Abbas mirzə Naxçıvan üzərinə hücum edə bilmədi. Çünki Naxçıvan qoşunları şahzadəni qalaya buraxmayacaqdı. Bu səbəbdən, Hüseynqulu xanın Naxçıvana getməsi məsləhət edildi və Naxçıvana gedən xanın üzünə qala qapıları açıldı. O, Naxçıvana gətirdiyi 200 atlıdan və 300 piyadadan ibarət olan qoşunu ilə qalanı ələ keçirdi.

Bununla da, Naxçıvan qalası ələ keçirildi. Naxçıvan taxtında Rusiyadan kömək almağa cəhd edən Abbasqulu xan hakimiyyətə gəldi. İran komandanlığı Kəlbəli xanı həbs edərək ailəsi ilə birlikdə İrana göndərdi. Bu hadisədən bir müddət əvvəl Kəlbəli xanın oğlanlarından biri Şıxəli bəy öz adamları ilə birlikdə 1805-ci ildə Rusiya dövlətinin tərkibinə daxil olmuş Qarabağ xanlığına gedə bilmiş, Qacarlardan xilas olmaq məqsədi ilə Rusiya hakimiyyət orqanlarına müraciətlə "Ümumrusiya imperiyasının təbəəliyinə" qəbul olunması barədə xahiş etmişdi. Qarabağda olan rus ordusunun komandanı polkovnik Aseyev Şıxəli bəyi hörmətlə qəbul etdi. Rus komandanlığı Qarabağ xanı Mehdiqulu xana Şıxəli bəyə yaşamaq üçün kənd ayırması və ona kömək etməsi tapşırıldı. Bu dövrdə çar Rusiyası həm Qacar İranı, həm də Osmanlı Türkiyəsi ilə müharibə apardığı üçün Abbas mirzə ümumi düşmənlə – Rusiyaya qarşı Ərzurum paşasının qoşunu ilə birləşməyə cəhd edirdi.

Osmanlı İmperiyası ilə müəyyən mənalı barışıqlıqdan sonra Rusiya yenidən öz siyasətini Qacarlara tərəf çevirdi. Tərəflər arasında diplomatik münasibətlərin aparılmasına baxmayaraq, hər iki dövlət hərbi əməliyyatların başlanmasına hazırlıq görürdü. Qacarlar İrəvan və Naxçıvanda gücləndi, Rusiya dövləti isə öz qüvvələrini Gürcüstan və Qarabağın sərhəddində cəmləşdirdi. 1808-ci ilin payızında rus qoşunları İrəvan xanlığına daxil oldular və paytaxt İrəvan şəhərinə doğru irəlilədilər. Bir müddət sonra qraf İvan Qudoviçin 240 zabit və 7.506 nəfərlik aşağı rütbəli dəstəsi Eçmiədzinə yaxınlaşdı və burada erməni ruhaniləri tərəfindən təntənəli şəkildə qarşılandı. Daha sonra rus qoşunları artıq İrəvana daxil oldular. Qala mühasirəyə alındı və planlı şəkildə mühasirə başladıldı. Qalaya topların atəşi üçün iki batareya quruldu. Bu vaxt general-mayor Nebolsinin 9 hərbi sursat, 78 zabit, 3.052 aşağı rütbəlidən ibarət olan dəstəsi Qarabağdan Naxçıvana doğru hərəkətə keçdi. Kəlbəli xanın oğlu Şıxəli bəy dağ yollarında rus qoşunlarına rəhbərlik edirdi.

Rusiyanın İrəvan xanlığına hücumu barədə məlumat alan Abbas mirzə qoşunları toplayaraq dərhal hərəkətə keçdi. Təbrizdə piyada olaraq döyüşən 7 min sakin könüllü olaraq orduya çağırıldı – onlardan 2 min nəfəri İrəvan, min nəfəri Naxçıvana göndərildi. Qacar şahzadəsi rus qoşunlarının Naxçıvana yaxınlaşdığını öyrənəndə özü 4 min nəfərlik qoşunu ilə şəhərə tərəf hərəkətə başladı.

Heç bir yerdə müqavimətə rast gəlməyən general-mayor Portnyagin Araz çayının sol sahilinə keçərək Şadlı kəndində düşərgə saldı. Burada general-mayor Portnyaginə xəbər gəldi ki, generalmayor Nebolsinin komandanlığı altında olan rus qoşunu artıq Naxçıvan xanlığının ərazisinə hücuma başlamışdı. Bu xəbəri eşidən Abbas mirzə 12 top, 60 falkonetə malik 3 min nəfərlik piyada və 10 min nəfərlik süvari dəstədən ibarət qoşunla oraya tələsdi. 1808-ci ilin payızında Naxçıvandan 18 verst aralıda yerləşən Qarababa kəndində polkovniklər Lisaneviçin və Kotlyarevskinin komandanlığı altında olan rus qoşununun ön dəstəsi ilə şahzadənin qoşunu arasında döyüş baş verdi. Bu döyüşdə şah qoşunu məğlubiyyətə uğrayaraq geri çəkildi. Bir müddət sonra Naxçıvan hakiminin oğlu Şıxəli bəyin köməkliyi ilə rus qoşunu Naxçıvanı döyüşsüz işğal etdi. Beləliklə, qraf Qudoviçin planının birinci hissəsi həyata keçdi.

Bu vaxt isə Naxçıvanda hakimiyyəti qısa müddətlik Kəlbəli xanın qardaşı oğlu Kərim xan ələ keçirdi. 1809-cu ildə Lənkəran xanlığı rus qoşunları tərəfindən işğal edildikdən sonra ingilislər İranda daha da fəallaşdılar. Həmin il Qacarlarla bağlanmış müqaviləyə əsasən Qacar İranının Rusiya ilə müharibə apardığı dövrdə İngiltərə silah, hərbi sursat verməklə yanaşı, Qacar ordusunu hərbçi mütəxəssislərlə təmin etməyi, 200 min tümən yardım göstərməyi öz üzərinə götürdü. Bu müqavilədən sonrü Abbas mirzə Rusiyaya qarşı yenidən hərbi əməliyyata başlamağı qərara aldı. O, 1809-cu ildə öz ordusunu Naxçıvana gətirdi. Rus ordusu İrəvan qalasını tutmaq üçün Naxçıvanı tərk etdiyi zaman, Kərim xanı hakimiyyətdən uzaqlaşdıran Abbasqulu xan yenidən taxta çıxdı.

Abbas mirzə öz qoşunlarını Naxçıvanda topladı və 1810-cu ilin yayında ordusunu üç dəstəyə ayıraraq Qarabağ, GəncəPəmbək istiqamətində döyüşə göndərdi. Lakin Cənubi Qafqazda sərbazların müvəffəqiyyətsizliyindən sonra İranın hakim dairələri AzərbaycanGürcüstan üzərinə yeni yürüş üçün daha ciddi hazırlaşmağa başladı. İngiltərədən üç il müddətində 60 min tümən yardım alan və ingilis təlimatçılarının köməyi ilə ordunu yenidən təşkil edən Qacar şahı hərbi əməliyyata başlamaq haqqında şahzadə Abbas mirzəyə sərəncam verdi. Abbas mirzə bu əməliyyatla əlaqədar Naxçıvanı yenə də özü üçün dayaq məntəqəsi seçdi. Abbas mirzə 1811-ci ilin payızında 50 mindən artıq döyüşçü ilə Naxçıvan tərəfdən Qarabağa daxil oldu ki, Qafan, Bərgüşad, Tatev, Gorus mahallarında məskunlaşan əhalini, həmçinin köçəri kürdləri İrana köçürsün. Abbas mirzənin yaxınlaşması ilə əlaqədar olaraq yerli əhali arasında canlanma yaranırdı, bəziləri isə şahzadəyə tabe olmağa hazırlaşırdılar. Lakin rus ordusunun general–mayoru Xotumsevin iki batalyonu və Mehdiqulu xanın başçılıq etdiyi 500 Qarabağ süvarisi Qacar ordusunu geri dönməyə məcbur etdi. General-mayor Dmitri Lisaneviçin dəstəsi tərəfindən təqib olunan İran sərbazları Naxçıvan qalasında sığınacaq tapdılar. Hava şəraitinin getdikcə pisləşməsi ilə əlaqədar olaraq rus qoşunları düşməni təbiq etməkdən çəkindilər.

Yaranmış vəziyyətdən istifadə edən İran komandanlığı vəziyyəti qaydaya salmağı qərara aldı. Naxçıvanın İranın əsas dayaq məntəqəsi və hərbi sursat bazası olduğunu nəzərə alaraq, bununla yanaşı Naxçıvan hakimi Abbasqulu xan etimadı doğrultmadığı üçün Abbas mirzə Kəlbəli xanın həbsdən azad edilməsini Fətəli şahdan xahiş etdi. 1812-ci ildə Kəlbəli xan yenidən Naxçıvan taxtına əyləşdi. Bu cür hərəkəti ilə Abbas mirzə Naxçıvan feodallarının, xüsusilə kəngərli elinin hörmətini qazandı.

1812-ci ilin əvvəllərində hərbi əməliyyatlarda da şah ordusu uğur qazandı. Abbas mirzənin ordusu Qarabağda – Sultanbud yaxınlığında rus qoşununu məğlubiyyətə uğratdı. Sultanbud döyüşü şah əsgərlərinin döyüş ruhunu yüksəltdi. Həmin ilin payızında birinci Rusiya-İran müharibəsinin sonuncu döyüşlərindən biri baş verdi. Səhər saatlarında general Pyotr Kotlyarevskinin rəhbərliyi altında 1500 piyada, 500 kazak və 6 silahdan ibarət dəstə Araz çayı üzərindən keçdi və 70 verst yürüşdən sonra gözlənilmədən şah ordusunun düşərgəsinə hücum etdi. Şah ordusu bütün əşyalarını və 36 hərbi sursatını orada qoyub, Aslandüz ərazisində yerləşən qalalardan birinə doğru hərəkət etdilər. Həmin günün gecəsi qala generalın hücumuna məruz qaldı. Rus qoşunları üçün uğurlu davam edən döyüşdə ümumilikdə 9 minə yaxın Qacar hərbçisi məhv edildi. Aslandüz döyüşündə 537 sərbaz həbs edildi. Bu döyüş Kotlyarevskini Lənkəran xanlığını işğal etmək üçün həvəsləndirdi.

1813-cü ilin əvvəlində ruslar Araz çayını keçib Muğan istiqamətində irəlilədilər. Lənkəran xanlığı ərazisinə daxil olan rus qoşunları ciddi müqavimətə rast gəldilər. Lənkəran qalası mühasirəyə alındı. Qala toplardan fasiləsiz atəşə tutuldu, lakin qalanın müdafiəçiləri Qacar ordusunun sərkərdəsi Sadıq xanın başçılığı ilə müqavimət göstərdilər. Rus ordusunun komandanı general Kotlyarevski ölümcül yaralandı. Buna baxmayaraq, 1813-cü ildə Lənkəran xanlığı işğal edildi.

Bu işğallardan sonra Fətəli şah 1813-cü ildə sülh istəmək məcburiyyətində qaldı. Beləliklə, 1813-cü il oktyabrın 12-də Qarabağın Gülüstan kəndində müharibə aparan iki tərəf arasında sülh müqaviləsi imzalandı. Müqaviləni Qacarlar tərəfdən şahın vəkili Mirzə Əbdülhəsən xan, Rusiya tərəfdən isə Ratişev imzaladı. Gülüstan müqaviləsinin şərtinə uyğun olaraq Qacarlar Azərbaycanın şimal xanlıqları, Gürcüstanın şərq hissəsi və Dağıstan haqqında iddialarından əl çəkdi. Bununla belə, müqavilənin şərtlərinə görə İrəvan, Naxçıvan və Cənubi Azərbaycan xanlıqları üzərində Qacar İranının hakimiyyəti bərpa olundu.

Türkmənçay müqaviləsinə qədər olan dövr

Müharibədə məğlub olmasına baxmayaraq, Qacar hökuməti çox keçmədən Gülüstan müqaviləsinin bəzi maddələrinə yenidən baxılmasını tələb etdi. Beləki, şah hökuməti 1814-cü il qışında İngiltərə ilə yeni saziş bağladı. Sazişə görə Qacarlar bu ölkədən maddi və hərbi kömək alaraq, həmçinin ingilis mütəxəssislərinin köməyi ilə ordularını yenidən təşkil etməyə başladılar.

Böyük nüfuza malik Kəlbəli xanı hakimiyyətə gətirməklə şah Naxçıvan diyarında öz nüfuzunu artırmağa cəhd edirdi. Lakin Kəlbəli xana olan bu münasibətlə İranın hakim dairələri ciddi səhvə yol verirdilər. Kəlbəli xan şah hökumətinə qarşı nifrət bəsləyir, Rusiyanın himayəsi altında olmağı daha üstün tuturdu. Rus ordusunun düşmən üzərində qələbəsi Cənubi Qafqaz xalqlarının, o cümlədən Naxçıvan əhalisinin də sevincinə səbəb olmuşdu. İran şahından asılı vəziyyətə düşən Kəlbəli xan Rusiyanın təbəəsi olmaq fikrindən daşınmamışdı.

1816-cı ildə Naxçıvan-Tiflis münasibətlərinə nəzarət üçün Gürcüstanda baş rəhbər vəzifəsinə gətirilən general Aleksey Yermolovun baş komandan təyin edilməsi ilə Cənubi Qafqazda əhəmiyyətli dərəcədə dəyişiklik baş verməmişdi. Aleksey Yermolov "dövlət sərhədləri müdafiəsinin yeganə yolunu" "Araz çayının sol sahilində yerləşən, İran şahına tabe olan xanlıqların əldə edilməsində" görsə də baş komandan imperator I Aleksandra yeni müharibəyə başlamasını təklif etməyə cəsarət etmədi. Halbuki komandanın tabeliyi altında 43 mindən çox əsgər, 11 min qazax, həmçinin güclü süvari alayı mövcud idi. 1816-cı ilin yazında Yermolov İrana səfərə getmiş və yolüstü Naxçıvan ərazisində olmuşdur. Aleksey Yermolovun görüşünə Şərur kəndinin sahibi çıxmış, rus nümayəndə heyətinin Naxçıvana gəldiyini eşidən Kəlbəli xan baş komandanı Naxçıvan yaxınlığında özü qarşılamışdı.

Şah hökuməti ilə danışıqlar aparmaq üçün Tehrana yola düşən baş komandan Aleksey Yermolov 1817-ci ilin yayında şahın qəbulunda oldu. Lakin tərəflər arasında bu məsələdə heç bir razılıq əldə olunmadı. 1823 və 1825-ci illərdəki sərhəd xəttinin müəyyənləşdirilməsi üçün olan tədbirlər də heç bir nəticə vermədi. Bundan əlavə, 1826-cı ilin yazında iki piyada rus alayı Mirək kəndinə hücum edərək onu işğal etdi və burada hərbi istehkam xətti qurmağa başladı. Bu hadisə tərəflər arasında münasibətləri daha da gərginləşdirdi. Hər iki dövlət arasında mübahisəli torpaq məsələsini həll etmək üçün Rusiya Qacar sarayına knyaz Aleksandr Menşikovun başçılığı ilə xüsusi heyət göndərmişdi. Lakin Menşikovun missiyası da heç bir nəticə vermədi.

General Yermolov İrandan getdikdən sonra İngiltərənin təzyiqi ilə Qacar şahı Rusiyaya qarşı müharibəyə hazırlaşmağa başladı. Bu səbəbdən, ən əsası ordunun yenidən təşkil edilməsinə başlandı. Bu sahədə İngiltərədən gəlmiş təlimatçılar xüsusilə fəallıq göstərirdilər. Yeni təlimatçılar birinci Rusiya-İran müharibəsi dövründə fransızlar tərəfindən təşkil edilmiş qaydaları ləğv etdilər. İlk növbədə vəziyyətin əksinə olaraq, Qacar ordusunda İngiltərə tərəfindən yeni qaydalar tətbiq edildi. Beləliklə, ingilis zabitlərinin rəhbərliyi altında İran ordusu yeni döyüşlərə hazırlaşdı.

Qacar komandanlığı köhnə qalaların gücləndirilməsinə və yeni dayaq məntəqələrinin yaradılmasına diqqəti artırdı. Bu qalalardan biri də Naxçıvan yaxınlığında inşa edilən Abbasabad qalası idi. Qacar şahzadəsi Abbas mirzənin şərəfinə tikilən qala fransızlar tərəfindən yeni üsulda inşa edilmişdi. Qala Abbas mirzənin zövqünə uyğun – avropasayağı tikilmişdi. Bu qala Rusiya sərhədində Qacarların dayaq məntəqəsi hesab olunurdu. Qalanın xarici görünüşü düzgün tikilmiş beş bucaqdan ibarət idi. Ehtimal ki, Abbasabad qalası birinci Rusiya-İran müharibəsi dövründə inşa edilmişdi.

Bununla belə Kəlbəli xan Qacar dövlətinin bu cür tədbirlərinə baxmayaraq, öz oğlanlarının köməyi ilə xanlıqda daxili işləri qaydaya salmağa çalışırdı. Onun Qacar şahı qarşısında əsas vəzifəsitopladığı vergilərin müəyyən hissəsini xəzinəyə göndərməkdən ibarət idi. 1820-ci illərdə Kəlbəli xan Məkkəyə getmiş, ziyarətdən Təbriz vasitəsilə geri qayıdarkən vəfat etdi. Kəlbəli xanın ölümündən sonra Naxçıvan xanlığında xanın qardaşı oğlu Kərim xan hakimiyyəti öz əlinə keçirdi. Lakin Kərim xan da hakimiyyətdə 2 ildən artıq qala bilmədi. 1822-ci ildə Hüseyn Mirzə Naxçıvan xanlığının hakimi oldu. Bir il sonra – 1823-cü ildə Kərim xan yenidən hakimiyyətə qayıtdı. Kərim xan xanlığın işğalına qədər hakimiyyəti öz əlində saxlaya bildi.

1826-cı ildə Abbas mirzə Rusiya İmperiyasının Qacarların əlindən aldığı torpaqları geri qaytarmaq qərarına gəldi. Son vaxtlarda ingilis təlimatçılarının köməyi ilə Qacar ordusu yenidən təşkil edildi, silah zavodları, yeni qalaların inşa edildi, daha sonra isə şah ordusu qoşunlarını Osmanlı İmperiyası ilə müharibədə müvəffəqiyyətlə sınaqdan keçirdi və nəhayət, əsas rəqibinə hücum etməyi qərara aldı. Şah ordusu Abbas mirzənin rəhbərliyi altında Xudafərin körpüsündən Araz çayı üzərinə keçib Qarabağ xanlığına daxil oldular. 1 ay yarım müddətində Şuşa qalası mühasirəyə alındı. Rus ordusunun baş komandanı general Yermolov uzun müddət fəaliyyət göstərmədi. Bu da şah ordusuna Gəncə xanlığını yenidən ələ keçirməyə və Gürcüstan sərhədinə doğru irəliləməyə imkan verdi. Eyni zamanda LənkəranŞamaxı xanlıqlarında ruslara qarşı xalq üsyanları geniş vüsət aldı.

Qacar ordusunun sürətli uğurları və Yermolovun fəaliyyətinin zəifliyi yeni taxta çıxmış I Nikolayı qəzəbləndirdi. Çar Moskvada tacqoyma münasibətilə keçirilən təntənəli mərasimdən sonra general İvan Paskeviçi Cənubi Qafqazda komandan təyin etdi. İvan Paskeviçin Tiflisə gəlişi və onun Gəncəyə qarşı hərəkət edən Qacar ordusunun qarşısını alan qoşun üzərində rəhbərlik etməsi ilə ruslar üçün vəziyyət yaxşılığa doğru dəyişməyə başladı. Bir-birinin ardınca eyniadlı ərazilərdə qazanılmış ŞamxorGəncə döyüşlərindən sonra Paskeviç Abbas mirzənin irəliləməsinə mane ola bildi. 1826-cı ilin sonuna qədər Rusiya sərhəd döyüşlərində şah ordusunu sıxışdırdı.

Naxçıvan və İrəvan xanlıqları uğrunda baş verən döyüşlərin ilk mərhələsi rus ordusu üçün uğursuzluqla nəticələndi. Abbas mirzənin İrəvan qalasında saxladığı qarnizon daha güclü müqavimət göstərirdi. İrəvan xanlığı uğrunda gedən döyüşlərin ilk mərhələsində İvan Paskeviç uğur qazana bilmədi.

Abbasabad qalasının açarı və planı

General-adyutant Paskeviç İrəvan qalasının mühasirəsindən müvəqqəti olaraq əl çəkdi və əsas gücünü səfərbər edərək Naxçıvan istiqamətində hücuma keçdi. İrəvan xanlığı ilə Osmanlılar arasında əlaqəni kəsmək üçün Paskeviç general-leytenant Krassovskinin hissəsini burada saxladı. Krassovski həmçinin Qacar ordusunun İrəvan qalasında, Sərdarabad qalasındaEçmiədzin monastırı ətrafında hərəkətini izləməli idi. Beləliklə, Krassovski həm də Araz çayı sahillərinə nəzarət etməli idi. Krassovskinin sərəncamında 3 min əsgər var idi. Onlar xüsusi Qafqaz korpusunun 20-ci diviziyasına məxsus idilər. Bu əsgərlər Rusiyadan yenicə gətirilmişdilər, lazımi döyüş təcrübəsinə malik deyildilər. Bu səbəbdən Krassovskinin sərəncamında qalmış əsgərlər qarşıda duran vəzifənin öhdəsindən gələ bilmədilər. General-adyutant İvan Paskeviç əsas qüvvələrlə Naxçıvan istiqamətində hərəkət etdikdən sonra İrəvan qalasındakı Qacar qarnizonu hücuma keçərək Krassovskinin qoşununa güclü zərbə endirdi. Bu hadisədən xəbər tutan Paskeviç öz qüvvələrinin bir hissəsini Krassovskiyə köməyə göndərməyə məcbur oldu. Naxçıvan istiqamətində əməliyyatı general-leytenant knyaz Georgi Eristovun komandanlığı altında rus qoşunları davam etdirirdi. Eristovun komandanlığı altında rus döyüşçüləri Araz çayı üzərindəki keçidi tutmalı, Abbas mirzənin qüvvələrini Naxçıvana və ya Abbasabad qalasına buraxmamalı idilər.

Rus ordusunun yeni qüvvələrinin yaxınlaşması ilə İrəvan qarnizonu qalaya çəkilməyə məcbur oldu. İrəvan qalası yenidən mühasirəyə alındı. Paskeviçin komandanlığı altında olan hissələr isə qısa fasilədən sonra Naxçıvan istiqamətində hərəkət etməyə başladı. Yayın isti keçməsinə, ərzaq və yemin çatışmamasına baxmayaraq, general-adyutant Paskeviçin komandanlığı altında olan rus qoşunları 6 gün ərzində Naxçıvana çatdı. Qoşunlar Naxçıvan qalası yaxınlığında Həsən xanın və Nağı xanın komandanlığı altında olan Qacar süvariləri ilə rastlaşdılar. Knyaz Eristovun komandanlığı ilə rus döyüşçüləri hücuma keçərək süvariləri məğlub etdilər. Qacar süvariləri qalada gizlənə bilməyib Naxçıvan sərhədini tərk etdilər. 1827-ci ilin yayında rus ordusu Naxçıvana daxil oldu.

Rus qoşunları qalanı tutduqdan sonra Abbas mirzə danışıqlar aparmaq məqsədi ilə Nəcəf Əli Soltan Əşrəfi general-adyutant Paskeviçin yanına göndərdi. Danışıqlar zamanı Nəcəf Əli Soltan Əşrəfi bildirdi ki, Gülüstan müqaviləsinin şərtlərinə əsasən keçmiş LənkəranBaşaparan kəndini Rusiyaya güzəştə getməyə hazırdır. Lakin Paskeviçin qərarına əsasən barışıq haqqında danışıqlar baş tutmadı və müharibə davam etdi. Paskeviç qoşunlarının müəyyən hissəsini Naxçıvanda saxlayaraq əsas qüvvələri Abbasabad qalası üzərinə yetirdi. Abbasabad qalası Naxçıvanın cənub-qərbinin 10 km məsafəsində yerləşirdi, həmçinin Araz çayı üzərində keçidin qorunmasını təmin etməklə yanaşı, həm də Cənubi Azərbaycana gedən yolu bağlayırdı. Qalaya rus qoşunlarının rəhbəri Paskeviçi dəvət edən komandan Ehsan xan olmuşdur. O, məktubunda qeyd edirdi: "Knyaza xəbər verin ki, bizə doğru hərəkət etsin. O gələn kimi qalanı ona təslim edəcəyəm."

1827-ci ilin yayında Araz çayı sahilində qanlı döyüş baş verdi. Sayca az olmasına baxmayaraq, hərbi texnikası güclü olan rus qoşunu sayca daha çox olan şah qoşunlarını üstələdi. "Cavan bulağı" yaxınlığında baş verən döyüşdə Abbas mirzənin qoşunları məğlub olaraq geri çəkildi. Rus qoşunları düşmənin 2 min nəfər canlı qüvvəsini əsir aldı, çoxlu sayda qənimət və bayraq ələ keçirdi. Ali baş komandan şahzadə Abbas mirzənin özü də əsir düşəcəkdi. Döyüşlərin gedişində Abbasabad qalasının qarnizonu İran sərbazlarına kömək etmək məqsədi ilə qaladan çıxmağa cəhd etsə də qalanın ətrafında saxlanılan rus qoşunlarının müqavmətinə rast gələrək geri çəkilməyə məcbur oldu. "Cavan bulağı" yaxınlığında baş verən döyüşdən sonra Abbasabad qalasının qarnizonuna İvan Paskeviç təslim olmaq tələbi verdi. Qaladakı qoşunların komandanı Məhəmmədəmin xan rus ordusunun düşərgəsinə iki nəfərdən ibarət nümayəndə göndərdi. Onlar qalanın təslim olması haqqında Paskeviçə məlumat verdilər.

Bir müddət sonra general-adyutant Paskeviç qərargah üzvlərinin müşayiəti ilə toplar düzülmüş meydana gəldi. Düşmən qarnizonunun döyüşçüləri silahlarını meydanda qoyaraq bayraqlarını rus ordusuna təhvil verdilər. Qalanın baş komandanı Məhəmmədəmin xan şəhərin açarını gətirdi. Qənimətlər içərisində 18 top və külli miqdarda hərbi sursat mövcud idi. Abbasabad qalasının alınmasında iştirakına və döyüşlərdə fərqlənmə səbəbi ilə bir çox döyüşçülər xüsusi rütbə ilə mükafatlandırılmış və ordenə layiq görülmüşdülər.

Daha sonra general-mayor Dmitri Osten-Saken Naxçıvan bölgəsinin komendantı və rəhbəri təyin edildi. General-mayor Baron Dmitrinin əlində bütün hərbi və ali inzibati proseslər cəmləşmişdi. Mülki işlər və əhalinin idarəçiliyi müvəqqəti olaraq Ehsan xan və qardaşı Şıxəli bəyə tapşırıldı.

Paskeviç Abbas mirzəyə məktubunda müharibəni dayandırmağa hazır olduğunu bildirdi. Lakin şah hökümətinə bir şərt verildi: "Çar Rusiyası Qacar dövlətinə qarşı hücum əməliyyatını dayandırmağa hazırdır, bir şərtlə ki, Qacarlarla Rusiya arasında sərhəd Araz çayı üzrə müəyyənləşdirilsin və Qacar dövləti Rusiyaya təzminat versin." Qacar höküməti təklif olunmuş şərtə razılıq vermədiyi üçün, tərəflər arasında danışıqlar müvəqqəti olaraq kəsildi. Lakin həmin dövrdə Osmanlılarla münasibətlər kəskinləşdiyi üçün mərkəzdən Paskeviçə göstəriş verildi: "Müəyyən müvəffəqiyyət qazandıqdan sonra düşmənlə müqavilə bağlamağa çalışsın." Qacarlarla sülh müqaviləsi bağlamaq üçün Peterburqa hazırlanmış şərtlərlə əlaqədar məsələləri həll etməyi Paskeviç Aleksandr Qriboyedova həvalə etdi. Tərəflər uzunmüddətli danışıqlar apardıqdan sonra müqavilənin şərtlri ilə bağlı məsələlərə toxundular. Abbas mirzə rusların Qarabağa, özünün Təbrizə doğru geri çəkilməsini təklif etdi. Naxçıvan vilayətinin Abbasabad qalasını çıxmaq şərtilə bitərəf elan olunmasını şahzadə irəli sürdü. Abbasabad qalasının qarnizonunu ərzaqla təchiz edilməsini Abbas mirzə öz üzərinə götürdü. Qriboyedov Abbas mirzənin qərargahına üz tutdu. Lakin qərargahda tərəflər arasında mübahisə yaşandı və Qriboyedov oranı hədə ilə tərk etdi. Beləliklə, danışıqlar uzandı.

1827-ci ilin payızında knyaz Eristov qrenader rotası və piyada polkları ilə birlikdə rəqibini qarşılayaraq məğlub etdi və Abbasabad qalasının 30 verstliyinə qədər izlədi. Abbas mirzənin 4-5 minə yaxın olan sərbazı Araz çayını keçərək Xok yoluna daxil oldular. Bir neçə gündən sonra Eristov öz qoşunlarını polkovnik Eristov öz qoşunlarını polkovnik Vısoskinin komandanlığı altında müharibədən əvvəl Şıxəli bəyin hakim təyin olunduğu Ordubada göndərdi. Müharibədən əvvəl Fətəli şah Naxçıvan diyarında nüfuzlu Kəlbəli xanın oğlanları – Ehsan xan və Şıxəli bəy strateji cəhətdən əhəmiyyətli olan Abbasabad və Ordubad şəhərlərinə hakim təyin etməklə Naxçıvan feodallarının etimadını qazanmağa çalışırdı. Lakin Şıxəli bəy şah sarayının etimadını doğrultmadı, o, rus ordusunu müqavimətsiz olaraq şəhərə buraxdı.

Bununla yanaşı, Paskeviç Ehsan xan və Şıxəli bəyin rus qoşunlarına etdiyi köməyi komendant Dmitri Osten-Sakendən bir qədər fərqli qiymətləndirdi. 1827-ci ildə rus qoşunlarının apardığı yürüşlərdə göstərilən xidmətlərə görə Ehsan xana polkovnik, Şıxəli bəyə isə mayor rütbəsi təqdim edildi. Bir müddət sonra isə Paskeviç Ehsan xanı II dərəcəli Müqəddəs Anna ordeni ilə təltif etdi.

Paskeviçin komandanlığı altında olan rus ordusu buğda və digər ərzaq ehtiyatı çox olanSərdarabad qalasını mühasirəyə aldı. Müasir Ermənistanın ərazisində rus ordusu ilə Qacar ordusunun sərbazları arasında ilk döyüş 1827-ci ilin yayın sonlarına ya AştarakUşaqan kəndləriyaxınlığında baş verdi. Bu döyüşdə rus qoşunları düşmən üzərində erməni və gürcü könüllülərindən ibarət dəstənin köməyi ilə qələbə qazandılar.

Ehsan xandan fərqli olaraq Kərim xan bir qrup tərəfdarları ilə birlikdə rus qoşunlarına qarşı istiqamətləndirilmiş inadkar mübarizə apardı. Ehsan xanın Ordubaddan gedişini görən Kərim xan orada məskunlaşdı. Lakin Paskeviçin dəstələri getdikcə vəziyyəti nəzarəti altına başladılar. Aştarak yaxınlığındakı döyüş Sərdarabad qalasının işğalı üçün şərait yaratdı. Sərdarabad qalası həmin ilin payızında təslim oldu. Daha sonra rus qoşunları İrəvan qalasını mühasirəyə aldılar. Altı gün müqavimət göstərdikdən sonra yerli əhalinin ağır təzyiqləri başladı. Vəziyyəti görən qala əhli təslim oldu. İrəvan qalasının işğalı zamanı 3 min nəfər Qacar sərbazı əsir alındı, qalanın komendantı Sübhanqulu xan, 46 top və 4 bayraq rus qoşunlarının əlinə keçdi. Bu zaman şahzadə Knyaz Eristovun dəstəsinin Araz çayını keçib Təbrizə gəldiyi zaman Naxçıvanın keçmiş qubernatorunu əsir alan Kərim xan və onun tərəfdarları qubernatoru tərk edərək rusların tərəfinə keçdilər.

Naxçıvan xanlığının ərazisində məskunlaşan Kərim xanın bütün əmlakı Rusiya xəzinəsinə müsadirə edildi. Abbas mirzə Kərim xan və onun bir qrup Kəngərli sülaləsindən olan tərəfdarlarına məskunlaşmaq və idarə etmək üçün Marağa xanlığının bir neçə kəndini verdi. İrəvanın işğalından sonra rus qoşunu cənub istiqamətində yürüşə başlayaraq, Xoy, Mərənd, Səlmas, Marağa və digər yerlər də daxil olmaqla Təbrizə qədər əraziləri işğal etdi. Rus qoşununu paytaxta yürüş edəcəyindən qorxan Qacar hökuməti danışıqlara başlamağa məcbur oldu. Uzun danışıqlardan sonra 1828-ci il fevralın 10-da Təbriz yaxınlığında Türkmənçay kəndində Rusiya ilə Qacar dövləti arasında 16 maddədən ibarət müqavilə imzalandı. Orijinal imzalanmış müqaviləyı qraf İvan Paskeviç və Aleksandr Obreskov qol çəkmişdilər. Bü müqavilə imzalandıqda rus toplarının yaylım atəşi açıldı. Müqavilə 16 maddədən ibarət idi. Bu müqavilənin üçüncü bəndinə əsasən, Azərbaycanın Naxçıvan və İrəvan xanlıqları Rusiyanın ixtiyarına keçdi.

Memarlıq

Naxçıvan xanlığı Zəngəzur kəndindən başlamış Araz çayı vadisinə qədər uzanan geniş ərazidə yerləşən Naxçıvan xanlığı, Qərbi Azərbaycanın böyük bir hissəsini əhatə edirdi. Dağlar xanlığı qala kimi əhatə edirdi. Şimal-qərbdən Dərələyəz dağları, cənub-şərqdən İlanlıdağ, şimal-şərqdən Böyük və Kiçik Ağrı dağları xanlığın sərhədləri boyu uzanırdı. Naxçıvan xanlığı İrəvan, Qarabağ, XoyMaku xanlıqları ilə həmsərhəd idi. Naxçıvan xanlığı ərazisindən çox da Nüsnüs hamamıböyük olmayan üç çay axırdı: Naxçıvan çayı, ƏlincəçayGilançay. Bunlardan başqa dörd kiçik çay vardı: Urusçay, Nükədiçay, Ordubadçay və Vərəndəçay. Bu çaylar ətrafında yaşayan əhali su cəhətdəən korluq çəkmirdi. Qarababaçay adı ilə məşhur olan çay öz mənbəyini Zəngəzur sərhədindəki Salvartı dağından götürür. Naxçıvan düzənliyi ilə uzanıb Naxçıvan şəhəri yaxınlığından axdığından Naxçıvan çayı adlanır və Araz çayına tökülürdü. XIX əsrin əvvəllərində Abbasabad qalası bu çayın töküldüyü yerdə inşa edilmişdi. Xanlığın ən etibarlı qalalarından biri Abbasabad qalası idi. Abbasabad qalası haqqında N. Nefedyev yazır:

Abbasabad qalası Naxçıvana gedən yolun qarşısında dayanmışdı. Mən bu qalaya getməyi özümə borc bildim. Fransız mühəndisinin bu əsərinə baxmaq və ehtiram etmək mənim borcum idi. Bu qalanın tikintisi 30 il əvvəl həyata keçirilmişdir. Dərin xəndəklər su ilə doldurulmuşdur. İki cərgəli divarlarda atəş açmaq üçün yerlər qoyulmuşdur. Sığınacaqlar və digər müdafiə mövqeləri xeyli gücləndirilmişdir. Bu cür müdafiə mövqeləri göstərir ki, bu qala İranın dostları tərəfindən tikilmişdir. Onlar çox uzaqgörənliklə qalanı tikərkən nəzərə almışdılar ki, qalanın qarnizonu Araz çayının üstündəki körpünü görə bilsin və lazım gəldikdə geri çəkilərkən öz təhlükəsizliyini təmin edə bilsin. Bu qala Naxçıvan şəhərinin 6 km cənub-şərqində, fransız hərbi mühəndislərinin layihəsi əsasında inşa edilib. Qala ətrafında 4 m 30 sm xəndək qazılmışdı.

Naxçıvan xanlığı memarlığında əsas yer tutan qalalardan biri də Yezidabad qalası idi. Bu qala təkcə müdafiə məqsədi daşımamışdır. Bu qala eyni zamanda, bu ərazidə formalaşmış ilkin şəhər mədəniyyətinin ayrılmaz elementinə çevrilmişdir. 1827-ci ilə aid planda qala iki hissədən – kiçikqala, yəni Narınqala və Böyük qaladan ibarət olmuşdur. Daş qatışığı olan möhrədən tikilən qala divarları yarımdairəvi bürclərlə möhkəmləndirilmişdir. Yaşayış binaları, əsasən, qala divarları boyunca salınmış, onların damından döyüşçülərin və qala keşikçilərinin hərəkət etməsi üçün istifadə olunmuşdur. Qalanın əsas xüsusiyyətlərindən biri də onun altından kəhrizlərin keçməsidir. Bu fakt həm dinc, həm də mühasirə və müharibə dövrlərində qala sakinlərinin su ilə təminatına və ərzaq məhsullarının saxlanmasına şərait yaratmışdır.

Naxçıvan xanlarının məskunlaşdığı Naxçıvan xan sarayını 1790-ci illərdə Kəlbəli xan inşa etdirmişdir. Xan sarayı 3600 m2 sahəsi olan saray kompleksinin qərbində, xan dikinin relyefinə uyğun olaraq üzü günçıxana tərəf inşa edilmişdir. Vaxtilə saray iki ayrı-ayrı bölmədən ibarət olub.Xan sarayının ümumi sahəsi 382 m2, divarlarının qalınlığı 60 sm-dən 1,1 m arasında dəyişir. Bina 20x20x5 sm ölçüdə bişmiş kərpiclə tikilmişdir. Pəncərələrdə şəbəkə üslubundan və bütün otaqlarda Naxçıvan yaşayış evlərinə xas olan müxtəlif ölçülü taxçalardan istifadə olunmuşdur. 1 mərtəbədə 3 otaq, 2 mərtəbədə 8 otaq və otaq kimi istifadə olunan vestübüllərin üzərində 2 mansar yerləşir. Hər iki mansardan dəhlizlərin üstündəki açıq balkonlara çıxış var. Mansarlara vestübüllərdən açılmış kərpic pilləkənlərlə qalxılır. Xan Sarayının cənub zalı daha dəbdəbəlidir. Qonaq qəbulu üçün nəzərdə tutulmuş zalın qərbində döşəmədən 40 sm hündürlükdə səhnə tipli taxt yaradılmışdır. Taxtlı güşənin açılan pəncərələri yerdən tavana qədər şəbəkələrlə, tavanı isə kiçik güzgü parçaları ilə nəfis bəzədilmişdir. Zalın digər divarları taxçalar, nəbati və süjetli rəsmlərlə işlənmişdir. Sonralar aparılan çoxsaylı təmir və bərpa işləri zamanı rəsmlər pozulmuş və ya üzəriləri suvaqla örtülmüşdür. Zalın əzamətini cənub divardakı, ətrafı həndəsi formalar və güzgü parçaları ilə bəzədilmiş buxarı daha da artırır. Bina divarlara yerləşdirilmiş iki buxarı vasitəsilə isidilirdi. Tədqiqatçı K. Nikitin Naxçıvan şəhərinin xarici görünüşü və Naxçıvan xanlarının sarayı ilə əlaqədar obrazlı şəkildə qeyd edirdi:

Naxçıvanın görünüşü qəddarlıqla zəbt olunmuş şəhəri xatırladır. Şəhərdəki dəhşətli dağıntılar nəticəsində uçurulmuş evlər, ensiz dar küçələr cəhənnəmi xatırladır. Bəzi yerlərdə palçıqdan hörülmüş divarların qalıqları üzərində quşlar yuva salmışdı. Naxçıvan xanı Kəlbəli xanın tikdirdiyi xan sarayı zövqlə bəzədilmişdi. Bu saraya heyran olmamaq mümkün deyildi. Deyə bilərəm ki, Naxçıvanın xan sarayı İrəvandakı sarayı xatırladır, necə ki, Naxçıvanın xarici görünüşü İrəvan şəhərini xatırladır. Bütün evlər hündür palçıq divarlarla əhatə olunmuş birmərtəbəlidir. Küçələr dar, əyri və natəmiz olduğundan , nə qədər gəzsən də, hündür divarlardan başqa heçnə görə bilməzsən. Meşə olmadığından evlərin hamsı palçıqdan hazırlanmış kərpiclə əhalətələnmişdi. Ümumiyyətlə, burada ağacdan tikilmiş evlərə rastlamaq mümkün deyildi.

Naxçıvan xanlığı ərazisində çoxlu hamamlar mövcud idi. Bu hamamların bir çoxu eyni növ üzərində inşa edilmişdi. Xanlıq memarlığında əsas yer tutan hamamlar bunlar idi: Ordubad hamamı. Nüsnüs hamamı. Düylün hamamıİsmayıl xan hamamı. Bu hamamlardan ən məşhuru İsmayıl xan hamamı idi. Şərq memarlıq üslubunda inşa edilən bu hamam giriş, xidmət zalı, çarhovuzlu çimərlik, xəzinə və ocaqxanadan ibarətdir. Ümumi sahəsi 526 m2-dir. Hamam planda düzbucaqlı formadadır. Bina 20 x 20 x 5 sm ölçüdə bişmiş kərpiclə inşa edilmişdir. Hamama giriş çatmatağlı portaldandır. Portalın eksteryeri kaşılarla bəzədilmişdir. Zalın divarları boyunca 6 ədəd dərin taxça yerləş dirilmişdir. Yuyunma zalının iki keçidi var. Keçidlərdən biri digər otağa açılır. Zalın mərkəzində 2 x 2 metr ölçüdə çərhovuz inşa edilmişdir. 108 m2 sahəsi olan zalın tavanı sferik gümbəzlə örtülmüşdür. Hamam zalların divarlarına yerləşdirilmiş kiçik pəncərələr və kümbəzin üstündəki bacalarla işıqlandırılır.

Naxçıvan xanlığında bir çox məscidlər də mövcud idi: Ordubad Cümə məscidi, Zəviyyə məscidi, Şahab məscidi, Əlixan məscidi, Burçunlu məscidi, Sərşəhər məscidi, Yuxarı Anbaras məscidiDırnıs məscidi. Ordubadın özündə isə 6 məscid var idi. Xanlıq memarlığında əsas yer tutan Ordubad mədrəsəsiİmamzadə türbəsi idi. Ordubad mədrəsəsi binalarının planı onların təyinatına əsasən həyata keçirilirdi. Qapalı dördbucaqlı həyətin hər tərəfində hücrələr yerləşdirilmişdir. Həyətin yeganə girişi əsas – şimal fasadında yerləşir. Mədrəsənin həmin dövr üçün ənənəvi olan memarlıq təfsiri kifayıt qədər güclü təsir bağışlayır. Binanın fasadında ard-arda düzülmüş oxvari tağlar bir-birindən qabarıq çıxıntılarla ayrılmışdır. Fasadın mərkəzində sadə dizaynlı böyük portal yerləşir. İmamzadə türbəsi bir-biri ilə yanaşı yerləşən üç türbə binasından ibarətdir. Kompleks, 3 binadan ibarətdir. Abidənin cənub tərəfində yerdən dördbucaqlı formada yuxarısı silindir şəkilli inşa edilən türbə onun əsas hissəsini təşkil edir. Planda kvadrat formasına malik olan türbənin günbəzə keçid hissəsi stalaktitlər şəklində həyta keçirilmişdir. Xaricdən kubik təməl hissə üzərində səkkizguşəli bina həcmi ucalır, onun üzərində isə dartılmış formaya malik baraban və dəbilqəvari günbəz yerləşir.

Xanlıq ərazisində bir neçə körpü olsa da, bunlardan yalnız iksi məlumdur. Bu körpülərdən biri Naxçıvan xanlığının yaradıcısı Heydərqulu xan tərəfindən 1750-ci illərdə inşa edilən Şəkərabad körpüsü idi. Digəri isə Aza kəndi ilə Darkəndi birləşdirən Aza körpüsü idi. Bu körpünün eni 3,5 m, uzunluğu 46 paqonometrdir. Beş aşırımlıdır. Qırmızımtıl rəngli yonulmuş yerli dağ daşından inşa edilmişdir. Körpü inşa edilərkən yerləşdiyi ərazi nəzərə alınmış, tağlar arasındakı məsafə müxtəlif ölçülərdə qoyulmuşdur. Tağların dördündə dalğakəsən vardır.

Səfəvilər İmperiyası dövründə inşa edilən Ordubad zorxanası XVIII əsrə kimi mövcud olmuşdur. Bu zorxananın fəaliyyətinin bir dövrü Naxçıvan xanlığına təsadüf edir. Bu abidə Ordubad şəhərinin mərkəzi bazar meydanında yerləşirdi. Zorxananın ümumi sahəsi 540 m2-dir. Böyük bir günbəzdən və ona bitişik 16 kiçik qübbədən ibarətdir. Abidə 10 x 10 m2 olan mərkəzi səkkizbucaqlı zaldan və onun üzərini örtən dairəvi günbəzdən, günbəzi künclərdə saxlayan mürəkkəb quruluşlu dörd ədəd dayaqdan və dayaqlarla kənar divar taxçaları arasında yerləşən keçidlərdən ibarətdir. Abidə bişmiş kərpicdən inşa olunmuşdur. Divarının qalınlığı isə 80 sm-dir. Abidənin mərkəzi, günbəzi də daxil olmaqla ümumi hündürlüyü 8,5 m-dir. Zorxananın pəncərələri şəbəkə metodu ilə hazırlanmışdır.

Sənətkarlıq

Naxçıvan xalçaçılıq məktəbinə xas olan xalça növləri

Naxçıvan xanlığının bütün ərazilərində sənətkarlıqla məşğul olunurdu. Lakin kəndlərdə sənətkarlıq müəyyən qədər inkişaf etsə də, bu əsasən daha çox şəhərlərdə, xüsusilə Naxçıvan xanlığının siyasi və iqtisadi mərkəzi olan Naxçıvan şəhərində mərkəzləşmişdi. XVIII əsrdə Azərbaycan şəhərlərində, o cümıədən Naxçıvanda bu sənət sahələri mövcud idi: dərzi, papaqçı, başmaqçı, zərgər, sərrac, dəmirçi, misgər, toxucu, boyaqçı, qəssab, çörəkçi, bənna, xarrat, dülgər, şüşəsaz, keçəçi, palançı, dabbaq, bəzzad, kababçı və digər sahələr. Sənətkarlıqda primitiv texnikadan istifadə edildiyindən hər bir sənətkardan yüksək ustalıq tələb olunurdu.

İstər xanlıq dövründə, istərsə də Rusiya tərkibində Naxçıvan bölgəsində əsas sənətkarlıq mərkəzləri Naxçıvan və Ordubad şəhərləri idi. Bu şəhərlərdə Rusiya işğalı ərəfəsi və işğaldan sonrakı ilk dövrlərdə sənətkarlığın vəziyyəti orta dərəcədə idi. Naxçıvanda ticarət və sənətkarlıqla məşğul olanlar 715 nəfər idi. Onlardan 400 nəfərdən çoxu bilavasitə sənətkarlıqla məşğul olurdu. Naxçıvanda 50-dək sənət sahəsi var idi. Onların içərisində 126 nəfər toxucu, 56 nəfər başmaqçı, 35 nəfər papaqçı və başqaları üstünlük təşkil edirdi. Ordubad şəhərində də eyni sənətkarlıq sahələri üstünlük təşkil edirdi. Burada 177 nəfər toxucu, 29 nəfər həllac, 19 nəfər boyaqçı və başqaları sayca üstün idi. Sənətkar evlərdə işləməklə bərabər emalatxanalarda da birləşirdi. Sənətkarlıq emalatxanaları, əsasən karvansara və bazarlarda yerləşirdi. Naxçıvan şəhərindəki 279 sənətkar emalatxanasından 31-i karvansaralarda, 248-i isə bazarda yerləşmişdi. Emalatxanalardan 3-ü boyaqçılara, 2-i dabbaqlara, 40-ı isə pambıq parça toxuyanlara və xalçaçılara aid idi. Naxçıvan sənətkarlarının 97 nəfəri Əlixan məhəlləsində, 91 nəfəri Şahab məhəlləsində, 56 nəfəri isə Sarvanlar məhəlləsində yaşayırdılar. Ordubadda fəaliyyət göstərən 12 dabbqaxana isə Ordubadçay üzərində, həm də şəhərin mərkəzində inşa edilmişdi.

Naxçıvan xanlığında toxuculuq da geniş yayılmışdı. Demək olar ki, hər bir kəndli ailəsinin əyirici və toxucu dəzgahı var idi. Hər ailənin öz dəzgahı var idi ki, bu dəzgahda qadınlar iplərdən bez toxuyur və pambıq parça hazırlıyırdılar. Toxuculuq məhsulları əsasən ailənin öz tələbatını ödəyirdi. Gəbə, palaz, cecim, məfrac evi bəzəmək üçün, yunpambıq parça üst paltarları tikmək üçün, xurcun, çuval yola çıxanlar üçün, dəridən çarıq, palan və yəhərləri hazırlamaq üçün istifadə olunurdu. Təkcə Naxçıvan şəhərində 40 ailədə bez parça toxunurdu. Toxuculuq məhsulları əsasən ilk növbədə hər ailənin öz təsərrüfat və məişət tələbatını ödəyirdi. Naxçıvanda boyaqçılığın inkişafına da diqqət yetirilirdi. Yunun və müxtəlif ev əşyalarının boyanılmasında təbii bitkilərdən istifadə olunurdu.

Naxçıvan xalçaçılıq məktəbinə xas olan "Gördəst" xalçası

Toxuculuq onunla sıx bağlı olan boyaqçılığın inkişafına şərait yaradırdı. Rusiya işğalı ərəfəsində Naxçıvan şəhərində 4 boyaqxana – 3-ü Naxçıvanda, 1-i Ordubadda mövcud idi. Digər xanlıqlarda olduğu kimi Naxçıvan xanlığında da boyaqçılıqla bağlı olan vergi maddəsi icarəyə verilirdi. Müəyyən edilmiş qaydalara görə şəhərlərdə mövcud olan müstəqil boyaqxanalarda, eləcə də boyamanın ev şəraitində aparıldığı kənd yerlərində uzunluğu 10 arşın olan pambıq parçanı boyamaq üçün icarədara 32 qəpik, ipək və yun ipləri boyamaq üçün isə 20 qəpik məbləğində pul ödəmək tələb olunurdu.

Naxçıvanda əhalinin maldarlıqla məşğul olması burada gön dəri emalının təşəkkülünə. dabbaqçılıq sənətinin və onunla bağlı digər sənət sahələrinin inkişafına səbəb olmuşdu. Buna əsasən, Ordubadda bir neçə dabbaqxana fəaliyyət göstərirdi. Naxçıvanda sənətkarlıq sahələrinin strukturunda düz istehsalının da xüsusi yer var idi. Naxçıvan Abşeron ilə birlikdə Azərbaycan duz istehsalı mərkəzlərindən biri idi. Kəlbəli xanın hakimiyyətinə qədər Naxçıvanda duz istehsalı ilə istinasız olaraq Cəhri kəndinin sakinləri məşğul olurdular. Lakin Kəlbəli xanın hakimiyyəti vaxtında cəhrililər bu işdən kənarlaşdırılmış, düz çıxarılması hüququ Şıxmahmud kəndinin sakinlərinə verilmişdi. Bu dövrdə duz çıxarılması kəndlilərin məcburi əməyinə əsaslanırdı.

Naxçıvan xanlığında əhali digər sənətkarlıq sahələri ilə birgə metal emalı və metalişləmə, inşaat materialları istehsalı və tikinti sənətləri, ağac məmulatı istehszlı, dulusçuluq və başqa sənət sahələri ilə də məşğul olurdu. Naxçıvan xanlığında şüşə istehsalı da mövcud olmuşdur. Burada adi şüşələrlə yanaşı, şəbəkələrin quraşdırılmasında istifadə edilən rəngli şüşələr də hazırlanırdı. İrəvan xanlığının hakimi Hüseynəli xan naxçıvanlı Kəlbəli xandan İrəvan şəhərində tikdirdiyi hamamın pəncərə – şəbəkəsi üçün 400 ədəd müxtəlif rəngli şüşə göndərməsini xahiş etmişdi. Xanlıqda istehsal edilən şüşələrin digər xanlıqlara göndərilməsi Naxçıvanda şüşə istehsalının yüksək səviyyədə olduğunu göstərir.

Naxçıvan xalçaçılıq məktəbinə xas olan "Zili" xalçası

Sənətkar emalatxanaları – dükanlar əsasən bazar meydanlarında mərkəzləşirdi. Xarici, tranzit və yerli ticarət də əsasən bazarlarda aparılırdı. Naxçıvan xanlığı bazarında kiçik-böyük 138 dükan mövcud idi. Bu dükanlardan 7-i papaqçı, 11-i çəkməçi, 2-i zərgər, 5-i yəhər hazırlayan, 1-i qalayçı və digər sənətkara məxsus idi. Naxçıvan bazarında dükansız fəaliyyət göstərən peşə sahibləri də var idi ki, onları peşələri üzrə bu və ya digər yerlərdə işləmək üçün dəvət edirdilər. Həmin peşə sahiblərinə daşyonan, bənna, xarrat, dülgər və başqaları daxil idilər. Tacir və sənətkar dükanlarından başqa bazarda ərzaq dükanları da var idi.

Naxçıvan xanlığında əhəmiyyətinə görə ikinci şəhər sayılan Ordubadda da sənətkarlıq inkişaf etmişdi. Lakin Naxçıvan şəhərinə görə, Ordubad sənətkarlarının fəaliyyəti müəyyən qədər məhdud idi. Ordubadda boyaqçılıq, dəri aşılama və dulusçuluq başqa sənət sahələrinə nisbətən daha geniş yayılmışdı. Burada 8 dəri aşılayan dükan, 2 keçəçi dükanı, 1 boyaqxana və dulusçu dükanı fəaliyyət göstərirdi. Ümumiyyətlə, Ordubad şəhərində otuz sənətkar dükanı var idi ki, onlardan da digər sənətlərdən başqa, dərzilər, çəkməçilər, dəmirçilər, dəlləklər öz peşələri ilə məşğul olurdular. Ordubadda, Naxçıvandan fərqli olaraq, qadınlar ev şəraitində ipək parça toxuyur və ipək saplar hazırlayırdılar. Toxuculuq sənətində Ordubadın xalçaçıları və bez parça hazırlayanları Naxçıvan sənətkarlarından ustalıq baxımından geri qalmırdılar. Ordubad və ümumiyyyətlə, Naxçıvan xanlığında toxunan parçalara xarici bazarda da böyük ehtiyac duyulurdu.

Naxçıvan xanlığında toxunan və xarici bazarda ən çox satılan parça – qırmızı rəngli bez parça olmuşdur. Bez parça çox zaman daha artıq ehtiyac duyulanQarabağİrəvan xanlıqlarına satışa aparılırdı. Naxçıvanda toxunmuş pambıq parçaları yerli tacirlər Osmanlı İmperiyası şəhərlərinə, o cümlədən Qarsa, Bəyazidə, habelə Gürcüstana aparırdılar. Bir ildə Osmanlıların Qars və Bəyazid şəhərlərinə, Naxçıvan xanlığından 15 min puda qədər pambıq parça aparılırdı. Ordubad şəhərində pambıq parçalarla yanaşı, xarici bazara ən çox ehtiyac duyulan ipək parçalar da ixrac edilirdi.

Elm və təhsil

Məktəblər məscidlərin bir guşəsində, xüsusi dükanlarda, yaxud şəxsi evlərdə yerləşir və adətən, onların yaradıcılarının, müəllimlərin adını ilə adlandırılırdı. Məktəbdə adətən ancaq bir müəllim olurdu və o məktəbin həm də rəisi – məktəbdarı idi. Məktəbdarlar məktəb binasına çəkdikləri xərc müqabilində, habelə tədris haqqı kimi şagirdlərin valideynlərindən hər həftə “həftəlik” adlanan pul, peşkəş, bayramlıq alırdılar. Müəllimlər məktublar, dualar yazmaq, kəbin kəsmək və digər işlərlə də məşğul olurdular. Bir qayda olaraq, uşaqlar 6 yaşından məktəbə gedirdilər. Dərs otaqları həsir və ya kilimlə döşənir, şagirdlər əyləşmək üçün özləri ilə evdən döşəkçə gətirirdilər. Uşaqlar məktəbdə başıaçıq və ayaqqabısız otururdular.

Dərs müddəti, adətən, gündə 6-8 saat davam edirdi. Dərs vəsaiti çox məhdud idi. Şagirdlər əlifbanı öyrəndikdən sonra Quranın "Cüzəmmə" adlı kiçik bir hissəsini, sonra isə Quranı oxuyub başa çatdırır, habelə Sədi Şirazinin "Gülüstan" kitabını və digər kitabları oxuyurdular. Məktəbdə təhsil müddəti qeyri-məhdud idi, konkret hər bir şagirdin təhsilini başa vurması haqqında müəllimin nə vaxt vəsiqə verməsindən asılı idi. Məktəblərlə yanaşı fərdi təhsil növü də mövcud idi. Xanın və əyanların, tacirlərin uşaqları ilə onların evində ayrılıqda bir müəllim məşğul olurdu. Bu üsula "sərxana" deyirdilər. Bir çox yoxsullar imkanları olmadığından uşaqlarını məktəbə göndərmirdilər.

Bir növ ali tədris müəssisələri olan mədrəsələrdə ixtisaslı ruhani kadrları yetişdirilirdi. Mədrəsələr, adətən, böyük məscidlərin; xüsusilə cümə məscidlərinin nəzdində yerləşirdi. Mədrəsə binasında qismən geniş bir dərs otağı və tələbələrin yaşadıqları kiçik otaqlar – hücrələr olurdu. Mədrəsədə təlim edən şəxs müdərris, təhsil alan şəxs isə tələbə adlanırdı. Tələbə mədrəsədə əlifbanı, Quranı öyrənməklə yanaşı, islam fəlsəfəsi, islam qanunları, ərəb-fars dillərini də öyrənirdi. Mədrəsələrdə müəyyən dərəcədə ədəbiyyat, riyaziyyat, astronomiya elmləri də tədris olunurdu.

Fənlərin müxtəlifliyinə baxmayaraq, onların hamısı bir müdərris tərəfindən tədris olunurdu. Mədrəsələrdə yaş fərqi nəzərə alınmır, ayrı-ayrı yaşlılar bir yerdə məşğul olurdular. Tədris vəsaiti çox az olduğundan tələbələr vaxtın çoxunu xətlərini gözəlləşdirməyə sərf edirdilər. İstər məktəblərdə, istərsə də mədrəsələrdə hüsn-xəttə xüsusi diqqət yetirilirdi. Mədrəsə bitirənlərin əksəriyyəti gözəl xəttə malik olurdu. Ən istedadlı tələbəni müəyyən müddət şəxsən baş ruhani – müctəhəddin özü çalışırdı. Müctəhidlər əksər hallarda tələbə ilə öz evində məşğul olurdular.

Mədrəsələrin saxlanılmasına çəkilən xərc və ərzaq məscidə, mədrəsələrə vəqf edilmiş torpaqlardan alınırdı. İstər məktəblərdə, istərsə də mədrəsələrdə təhsil müddəti məhdud deyildi. Məktəb və mədrəsələrdə şagirdlərə və tələbələrə qarşı çox ağır cəza növü – ayağını falaqqaya salınıb döyülməsi tətbiq olunurdu. Məktəb və mədrəsələrdən başqa fərdi tədris növü də mövcud idi. Xan, bir sıra varlı bəy və tacir uşaqları ilə onların evində ayrılıqda bir müəllim məşğul olurdu. "Sərxana" müəllimi adlanan bu şəxslərin maddi təminatı şagirdin valideyni hesabına olurdu.

Pul istehsalı

Kəlbəli xana məxsus gümüş abbası

Məlum olduğu kimi, Azərbaycan xanlıqlarının əksəriyyətinin öz pul vahidləri var idi. Azərbaycanın başqa xanlıqlarından fərqli olaraq Naxçıvan xanlığında pul zərb edilmirdi. Ona görə də xanlıq dövriyyəsində əsasən İran və Azərbaycan pul vahidləri işlədilirdi. Tümən, yarım tümən, pənahabad, sahibqıran, şahi, yarım şahi, mahmudiyyə, para, səksənlik, yüzlük xanlığın əsas pul vahidləri idi. Xanlıqda yalnız gümüşmis sikkələr zərb olunurdu. Çünki qızıl sikkələrinin zərb olunmasına ixtiyar yox idi. Naxçıvan xanlığının gümüş sikkələri çox az idi. Amma bir neçə mis sikkələr bu günə qədər gəlib çatmışdır.

Şuşa şəhəri salındıqdan sonra Qarabağ xanı Pənahəli xanın əmri ilə 15 qəpik dəyərində olan "pənahabad" sikkəsi zərb olunmuş, həm Qarabağ xanlığının daxilində, həm də digər xanlıqlarının ərazisində işlənmişdir. Ağa Məhəmməd şahın öldürülməsindən sonra Qacarlarla münasibəti nizamlamaq məqsədi ilə İbrahimxəlil xanın göstərişinə əsasən, Fətəli şahın adından dəyəri 35 qəpik olan "sahibqıran" adlı pul vahidi kəsdirildi. Bu barədə Əhməd bəy Cavanşir yazırdı: "Ağa Məhəmməd şah Şuşada öldürüldükdən sonra İbrahimxəlil xan, Tehranda hakimiyyətə keçmiş Ftəli şaha itaətkarlıq göstərmək əlaməti olaraq, onun adına 35 qəpik dəyərində pul kəsilməsi üçün göstəriş vermişdir." Hər iki pul Naxçıvan xanlığının numizmatikasında əsas yer tuturdu.

Naxçıvan xanlığında xan sikkələri ilə yanaşı, Qacar şahlarının pulları – tümənrial, Təbriz, Xorasan, İsfahan və digər yerlərin abbasıları və nadiri adlı pul vahidləri tədavüldə idi. Türk abbasıları, rus rublları da geniş işlənirdi. Xan abbasılarında 4,5-dən 2,25 qrama qədər gümüş, nadiridə 11,5 qram gümüş, Qacar abbasısında 5,30 qrama qədər gümüş var idi. Xan sikkələrinin çəkisi və əyarı tez-tez dəyişirdi ki, bu da pul tədavülünü və xanlıqlar arasında ticarəti çətinləşdirirdi. Pulların qəlp olub-olmadığını və dəyərini müəyyənləşdirmək məqsədi ilə bazarda "sərraflar" işləyirdi.

Ticarət

Ticarət, xüsusilə yerli ticarət, sənətkarlıqla birlikdə şəhərin iqtisadi həyatının əsasını təşkil edirdi. Ticarət əsasən iki cür aparılırdı: topdansatış və pərakəndə. Bazarda ticarətin bütün növləri üzərinə ağır vergilər – gömrük haqqı qoyulmuşdu. Xanlığın hər bir hissəsində – qala qapısı da daxil olmaqla çayların keçidlərinə qədər, dini ocaqlara gedən yolların hamısında xanın adamları – rəhdarlar və bacdarlar durub, gedib-gələnlərdən ağır vergilər alırdılar. Rəhdarlar və bacdarların vəzifəsi demək olar ki, eyni idi. Onların hamsı vergi toplayırdı. Lakin buna baxmayaraq, onların fəaliyyətində müəyyən fərq var idi. Bacdarlar gələn tacir və səyyahlardan bir növ torpaqbasdı adlanan gömrük alırdılar. Rəhdarlar isə yalnız xanlığın daxilində gömrük toplayırdılar.

Naxçıvan xanlığının son dövründə baş verən siyasi hadisələr və II Rusiya-İran müharibəsi xanlığın ticarət həyatına mənfi təsir göstərmişdi. Daxili ticarətdən fərqli olaraq Naxçıvan xanlığında gəlmə tacirlərin hesabına xarici ticarətdə nisbətən canlanma hiss olunurdu. Xarici ölkələrdən, xüsusilə Rusiyadan buraya gələn tacirlər öz ölkələrinə Naxçıvan ustalarının hazırladıqları nəfis ipək parçalar aparırdılar. MoskvaNijni Novqorodda mövcud olan yarmarkalarda Naxçıvan və Ordubadda istehsal edilmiş ipək parçalara və müxtəlif rənglərə boyanmış ipək saplara təsadüf olunurdu. Xanlıq ərazisində bir sıra xarici bazarlara qırmızı və ağ parçalar, düyü, şərab və digər məhsullar aparılırdı. Bez əsasən Qarabağİrəvan xanlıqlarına, düyü Mərənd, XoyTəbriz xanlıqlarına, pambıq parça Bəyazid, Qars, Tiflis, Şuşa və digər şəhərlərə ixrac edilirdi.

Xanlıqlar dövründə rəhdari gömrüyü xanların ən böyük gəlir mənbəyi hesab olunurdu. İrəvanlı Hüseynqulu xanın məktublarının məcmuəsində xanın gəlirinin əksəriyyətini rəhdari gömrüyünün təşkil etdiyini göstərirdi. Ehtimal edilir ki, bütün xanlıqlarda vəziyyət bu cür idi. Naxçıvan xanlığında rəhdari gömrüyü toplamaq hüququ, başqa sahələrdə olduğu kimi icarəyə verilirdi. Xandan böyük məbləğdə həmin vəzifəni almış icarədarın bazara gətirilən bütün malları toplamaq hüququ olurdu. Məsələn, atdəvə ilə gətirilmiş hər ipək, boyaq, pambıq və sap yükü üçün sahibkar icarədara 420 qəpik və ya 250 qəpik verməli idi.

Ticarətin zəif inkişaf etməsinə baxmayaraq, Naxçıvan xanları xəzinəni əsasən ticarətdən yığılan vergilər hesabına doldururdular. Ona görə də xanlar ticarət vergilərinin toplanmasına ciddi fikir verir, bu işi ən yaxın adamlarına etibar edirdilər. Naxçıvan xanlığının ticarətində ən çox gəlir rəhdari gömrüyündən əldə edilirdi. Demək olar ki, bazara gətirilən bütün mal və məhsullardan – növündən, sayından və cinsindən asılı olmayaraq rəhdari adlanan gömrük alınırdı.

Şəkər, dəmir məmulatı, həna, yağ, bal, tütün, mal piyi və s. satan tacir 212 qəpik rəhdari gömrüyü verməli idi. Boyaqçılara vacib olan marena bitkisi, həmçinin İrandan gətirilmiş müxtəlif məhsullar üçün tacirdə 160 qəpik miqdarında rəhdari gömrüyü alınırdı. Xurma və saxsı qablar üçün də satıcı 25 qəpik gömrük verməli idi. Məhsulun satılıb-satılmamasından asılı olmayaraq, satıcı geri dönərkən rəhdari verməli idi. İrandan gətirilən toxunma parçalara görə 240 qəpik həcmində gömrük alınırdı. Naxçıvan xanlığında aparılan üzüm, nar, noxuddüyü üçün gümüş pulla 62 qəpik, bu məhsulların şəhər bazarına gətirilməsi üçün isə daha artıq gömrük alınırdı. Çörəkdənli bitkilər satmaq hüququ da 50 tümən həcmində icarəyə verilirdi. Bu hüququ almış şəxs – icarədar satılan hər batman buğda, arpa, darı üçün gümüş pulla 2 qəpik, düyüyə görə isə 4 qəpik gömrük alırdı.

Sabun satışından gömrük toplamaq hüququnu almış icarədar xəzinəyə hər il 60 tümən verməli idi. O, xanlıqda sabunun bişirilməsi və satılması üzərində nəzarət edir və haqqını alırdı. Naxçıvan yaxınlığında icarədarın icazəsi olmadan heç kəs sabunu nə bişirə, nə də sata bilərdi. Başqa xanlıqda sabun istehsal edənlər Naxçıvanda öz mallarını yalnız icarədara sata bilərdilər. İcarədar isə həmin sabunu istədiyi qiymətə verirdi. Tütün satışından gömrük toplamaq hüququ da ildə 15 tümənə icarəyə verilirdi. Şəhərdə yalnız icarədarın tütün satmağa ixtiyarı var idi. Lakin xanlıqdan kənara tütün aparmaq qadağan edilmirdi və bunun üçün də vergi-gömrük alınmırdı. Ən əlverişli gəliri icarədar duz mədənlərindən əldə edirdi. O, duz satışından ildə min tümən qazanırdı. İcarədar hər batman duz üçün 8 qəpik, duzun daşınması üçün də bir o qədər gömrük alırdı.

Bazarlarda pul, çəki və ölçü vahidlərinin müxtəlifliyi ticarətin normal aparılmasında ciddi çətinliklər törədirdi. Naxçıvan bazarlarında İran, Türkiyə, RusiyaGürcüstanda, habelə Şuşada, Xoyda, Təbrizdə və digər şəhərlərdə kəsilmiş pullar dövriyədə idi. Müxtəlif şəhərlərdə zərb olunmuş pulların dəyəri də bir-birindən fərqlənirdi. Xüsusilə yerli pul vahidlərinin sabit olmaması ticarətin gedişini çətinləşdirirdi. Siyasi hadisələr, habelə şəraitlə əlaqədar xanlar özlərinin pul vahidlərinin dıyərini dəyişməyə məcbur olurdular. Belə hallar da bazarlarda pul dövriyyəsini ləngidirdi.

Əkinçilik

Naxçıvan xanlığının torpaq sahələri ilə bağlı dəqiq olaraq məlumat yoxdur. Əlincə mahalının torpağı əsas etibarilə gilli torpaqlar olmuş, bura yalnız buğdaarpa əkmək üçün yararlı olmuşdur. Xok mahalının torpaqları buğdaarpa ilə bərabər pambığında əkilməsinə imkan verirdi. Dərələyəz mahalının əkin sahələri isə gilli torpaqlar və qara torpaqlar olmuşdur. Ordubad bölgəsi isə torpaqların xüsusiyyətinə görə 3 yerə bölünürdü: şimalda gili çox olan qara torpaqlar, mərkəzdə gilli və qumlu torpaqlar, cənubda Araz çayı boyunca sarı və qırmızı gilli torpaqlar. Tədqiqatçı K. Nkitin Naxçıvan xanlığında su çatışmamazlığının mövcud olduğunu qeyd edirdi. Onun araşdırmalarına görə xanlığın torpaqlarının 1/5 hissəsinin becərilməməsinin əsas səbəbi suyun çatışmaması idi. K. Nkitin yazırdı:

Araz çayına qədər və Naxçıvan çayının yuxarı axarından Culfaya qədər nə bir arx, nə də çay var idi... Bu torpaqlar yararsız olduqları üçün yox, su çatışmaması səbəbi ilə becərilmirdi... Başqa mənbələrdə torpaqların belə becərilməməsinin səbəbi bu cür açıqlanırdı: xanlıq ərazisinin müəyyən hissəsinin dağlıq təşkil etdiyinə görə, kəndlilər feodal tərəfindən verilmiş hər qarış torpağı təbiətlə mübarizə şəraitində becərməli olurdu. Və digər bir səbəbdə isə göstərilir: Əhalinin müəyyən hissəsi yarımköçəri həyat tərzi keçirdiyi üçün, torpaqların becərilməsi ilə demək olar ki, məşğul olunmurdu.

Azərbaycanın əksər xanlıqlarında olduğu kimi, Naxçıvan xanlığında da əhalinin əsas məşğuliyyətini əkinçilik təşkil edirdi. Xanlığın ərazisində mövcud olan müxtəlif iqlim şəraiti, burada əkinçiliyin taxılçılıq, pambıqçılıq, bostançılıq, ipəkçilik, üzümçülük, bağçılıq kimi sahələrinin inkişafı üçün əlverişli şərait yaradırdı. Xanlıqlar dövründə ərazidə davam edən müharibələr bu sahənin inkişafına ciddi əngəl törədirdi. Bununla belə, iqtisadi əlaqələrin zəif inkişaf etdiyi bir şəraitdə əkinçilik əhalinin ərzaqla təminatının yeganə mənbəyi idi.

Naxçıvan xanlığında əsas kənd təsərrüfatı sahəsi taxılçılıq idi. Taxılçılıqla əhalinin əksəriyyəti məşğul olurdu. Hətta bəzən maldarlar öz şəxsi istifadələri üçün taxıl əkirdilər. Xanlıqda yazlıq və payızlıq taxıl əkilirdi. Payız əkini sentyabr ayında başlayır, Novruz bayramından yüz gün keçdikdən sonra, təqribən iyun ayında yığılırdı. Yazlıq buğda isə mart ayının axırında əkilir, payızlıq taxıldan iki həftə sonra yığılırdı. İşğaldan əvvəl Naxçıvan xanlığında yığılan taxıl təqribən 10 min xalvara bərabər idi. Ordubad bölgəsində torpağın böyük bir hissəsinə buğda əkilirdi. Burada buğda əkini geniş yayılmışdı.

Çəltik əsasən Naxçıvan xanlığında: şəhərdə və Şıx Mahmud, Xəlili, Kültəpə, Oruc, Uzunoba, Həsənağa, Didovar, Nəzərabad, Xalxal, Şahbuz, Qarababa, Cəhri, Təzəkənd, Nehrəm kəndlərində, Əlincə mahalında (Əbrəqunis, Culfa, Çəmənlik, Saltaq, Xanağa, Kəşkənd) və Dərələyəzin qərb hissəsində əkilirdi. 1828-ci ildə Naxçıvan xanlığında çəltik məhsulu 10 min puda bərabər olmuşdur.

Xanlıqlarda əsasən növbəli əkin sistemindən istifadə edirdilər. Yəni torpağın bir hissəsi əkildiyi zaman digər hissəsi dincə qoyulurdu. Dincə qoyulmuş torpaqdan biçənək və otlaq sahəsi kimi istifadə edirdilər. Belə ki, buğdaarpanı topladıqdan sonra, bostan, yaxud dirrik kimi istifadə edirdilər. Qar örtüyündən məhrum olan yerlərdə qışda əkin donmasın deyə yalnız yazlıq buğda və arpa əkirdilər. Çökəkliklərdə, dağların yamaclarındakı dərin dərələrdə payızlıq buğda və arpa, yazlıq darı, pərinc və çovdar əkirdilər. Çovdar çox az yerdə əkilirdi. Arran yerlərində əsasən payızlıq buğda və arpa əkilirdi. Həkəri dərəsində çəltik əkinləri və bostanlar daha çox yayılmışdı.

Arıçılıqipəkçiliklə əsasən Ordubad bölgəsində məşğul olurdular. İpəkçilik kənd təsərrüfatının o qədər gəlirli sahəsi idi ki, hər tut ağacından ildə 120 qəpik vergi alınırdı. Bütün Ordubad bölgəsində 100 min tut ağacı var idi ki, bunun da 10%-i, yəni 10 min ədədi Ordubad şəhərində yerləşirdi. Xanlığın düzənlik yerlərindəki kəndlərdə tut ağaclarının cərgəsi genişləndirilirdi ki, onlarla ipək qurdu yemlənilirdi. 1820-ci illərdə Ordubad şəhərində 200 pud ipək istehsal olunurdu. İpək həm də bazara çıxarılırdı. Əldə edilən ipəyin keyfiyyət baxımından bazar qiyməti də müxtəlif olurdu. Məsələn, birinci növ ipəyin qiyməti Ordubad bazarında 12 tümənə, ikinci növü isə 7 tümənə bərabər idi.

Kənd təsərrüfatı sahəsində Naxçıvan xanlığı əhalisinin əsas məşğuliyyətlərindən biri də bağçılıq idi. Dağ kəndlərindən başqa digər kəndlərin əhalisi də bağçılıqla məşğul olurdu. Dağ kəndlərində yayın qısa olması və qışın sərt keçməsi bu kəndlərdə bağçılıqla məşğul olmağa imkan vermirdi. Bağ və bostançılığın inkişafını isə bir tərəfdən, təsərrüfatın qapalı xarakteri, digər tərəfdən, aztorpaqlılıq, su çatışmazlığı əngəlləyirdi. Ordubad bağlarında 200 xalvar əkin sahəsində meyvə bağları salınmışdı ki, bununda 30 xalvarı Ordubad şəhərində və onun ətrafında yerləşirdi. Bağçılığın əsasını meyvəçilik və üzümçülük təşkil edirdi. Üzüm bağlarının əksəriyyəti xanlıqda becərilirdi. Burada 30 xalvara yaxın üzüm bağı var idi. Əsas etibarilə, kişmiş üçün istifadə edilən bir xalvar üzüm sahəsindən 400 batmana yaxın məhsul yığılırdı. Ümumiyyətlə, xanlıqda 1820-ci illərdə 12 min batmana yaxın üzüm yığılırdı.

Naxçıvan xanlığının iqtisadi həyatında bostançılığın da özünə məxsus yeri var idi. Bostançılıqla Yarımca, Şıx Mahmud, Kültəpə, Orucdizəsi, Uzunoba, Həsənağa dizəsi, Syurab, Didovar, Nəzərabad, Mirzə, Cəhri, Qoşadiz, Tunbul, Yamxana, Təzəkənd, Nehrəm, Arazin, Əbrəqunis, Xanağa, Saltaq, Bənənyar, Culfa, Şərur və s. kəndlərin əhalisi məşğul olurdu. 1828-ci ildə Naxçıvan xanlığının əkilən torpaqlarının 50 xalvarında bostan əkilirdi ki, buradan da yarım milyon pud məhsul yığılırdı. Yalnız Dərələyəz mahalının dağlıq hissəsində az miqdarda kətan becərilirdi. Kətandan yağ alınmaqla yanaşı, həm də toxuculuqda istifadə olunurdu.

Kənd təsərrüfatı məhsulları içərisində pambıq xüsusi yer tuturdu. Pambıq feodallara daha çox gəlir verirdi. Demək olar ki, pambıq Dərələyəzdən başqa bütün mahallara əkilirdi. Əsasən Naxçıvan mahalında: Yarımca, Şıx Mahmud, Kültəpə, Xəlili, Oruc, Həsənağa, Uzunoba, Didovar, Nəzərabad, Əznayird, Süst, Bulqan, Qaraquna, Hasan, Qoşadiz, Tunbul, Yamxana, Təzədən, Qızılvəng, Nehrəm kəndlərində; Xok mahalında isə bütün kəndlərdə, Əlincə mahalınin Ərəzin, Əbrəqunis, Culfa və Şüküd kəndlərində əkilirdi.

Kənd təsərrüfatı məhsulları yerli bazarlarda satılmaqla, eyni zamanda, qonşu xanlıqlara və ölkələrə də ixrac edilirdi. Ordubad bölgəsindən ən çox meyvə və meyvə qurusu ixrac olunurdu. Meyvə qurusu Tiflisə, meyvə özü isə İrana, Qaradağ xanlığına aparılırdı və orada buğda ilə əvəz edilirdi.

Maldarlıq

Digər Azərbaycan xanlıqlarında olduğu kimi, Naxçıvan xanlığında da əkinçilikdən sonra ən mühüm sahə olan maldarlıq inkişaf etmişdi. Naxçıvan xanlığının demək olar ki, bütün mahallarında məşğul olurdu. Naxçıvan diyarının bir çox mahallarında, xüsusilə Dərələyəz mahalının şərq hissəsində maldarlıq üçün lazım olan otlaqların çoxluğundan, burada maldarlıq əhalinin əsas məşğuliyyətinə çevrilmişdi. Xok mahalında da vəziyyət bu cür idi. Burada suyun azlığından torpaqların çoxu əkilib-becərilmir və ona görə də həmin yerlər otlaq kimi istifadə olunurdu. Ordubad bölgəsində də xeyli otlaq yeri mövcud idi.

Buynuzlu heyvanların sayı və aralarındakı nisbət baxımından, Ordubad bölgəsində vəziyyət Naxçıvan bölgəsindəki vəziyyətlə, demək olar ki, eyni idi. Ordubad bölgəsində də qoyunçuluq, digər sahələrlə müqayisədə nisbətən inkişaf etmişdi. Eyni zamanda buynuzlu heyvanların sayı nəqliyyat heyvanlarının sayından təqribən 13 dəfə çox idi. Ordubad bölgəsində nəqliyyat heyvanları arasında dəvə mühüm yer tuturdu. Dəvədən əsas etibarilə ən çox ticarətlə məşğul olan yerlərdə istifadə olunurdu. Maldarlıq sahəsində Ordubadda olan vəziyyət Naxçıvan bölgəsi kimi olsa da, heyvanların miqdarı sahəsində o, Ordubad bölgəsindən xeyli irəlidə idi. Dəvələrin sayını çıxmaq şərtilə buynuzlu heyvanların 69 %-i, nəqliyyat heyvanların 74.4 %-i və öküzcamışın ümumi sayının 89.3 %-i, qoyun, qoçkeçilərin 60 %-i, atların 88.7 %-i, ulaqların 61.5 %-i Naxçıvan bölgəsinin payına düşürdü.

Xanlığın düzənlik ərazilərindəki kəndlərdə tut ağaclarının cərgəsi genişləndirilirdi ki, onlarda ipək qurdu yemlənirdi. Naxçıvan xanlığının düzənlik ərazilərində yetərincə təbii otlaqlar olmadığından, əhali süni biçənəklər yaratmağa çalışırdı. Şumlanmış sahələrdə xüsusilə ot-yonca əkirdilər. Yonca atlar üçün ən yaxşı yem sayılırdı. Öküzlərdən və kəllərdən torpağın şumlanmasında və qoşqu məqsədi ilə istifadə olunurdu. Atlardan və qatırlardan minik kimi istifadə olunurdu.

Bir baş qoyunkeçidən ildə 3.8 batman və yaxud 4.5 funt və ya hər 9 qoyun və keçidən 1 pud yun almaq mümkün idi. Naxçıvan bölgəsində 69953 baş qoyun və keçi mövcud idi. Bu səbəbdən hər il alınan yun həcminin 7772.5 puda bərabər idi. Hər bir sağmal inəkcamışdan ildə 3 batman yağ almaq mümkün idi. Hər 3 inək və camışdan biri sağmal olurdu. Hər 3 qoyun və keçi də sağmal olurdu və bunların südündən ildə 2 batmana qədər pendir almaq mümkün olurdu. Bununla yanaşı maldarlıq sənətkarlığın mühüm sahələrindən biri olan dəriçiliyin inkişafı üçün də əhəmiyyətli idi. Rusiya işğalından sonra Naxçıvan xanlığında 102706 baş xırda və iribuynuzlu heyvan var idi. Bu da dəriçiliyin inkişafına müsbət təsir bağışlayırdı.

Qoyunçuluqatçılıq daha çox yayılmışdı. Maldarlıq qoşqu qüvvəsi kimi əkinçilikdə, əhalini qidalanmasında, geyimində həmçinin ev və sənətkarlıq sənayesinin xammalı kimi mühüm idi. Mal-qaranın böyük hissəsi xana, bəylərə, məliklərə, ağalara, habelə varlı kəndlilərə və elatlara məxsus idi. Əgər əkinçiliklə məşğul olan əhali iri buynuzlu heyvanları başlıca olaraq təsərrüfat məqsədi üçün və qismən də qida mənbəyi kimi saxlayırdısa, elatlar xırda buynuzlu heyvanları başlıca olaraq sənaye və ticarət məqsədləri üçün saxlayırdılar. Buna görə də əkinçilərin təsərrüfatının vəziyyəti iri buynuzlu heyvanların olmasından hədsiz dərəcədə asılı idisə, elatlar üçün bunu söyləmək olmaz.

Vergilər və mükəlləfiyyətlər

Naxçıvan xanlığında əsas vergilər və mükəlləfiyyətlər aşağıdakılar idi:

  1. Malcəhət və yaxud bəhrə, hərfi mənası məhsuldan hissə deməkdir. Kəndli istifadəsində olan pay torpaqlarından istifadə müqabilində məhsulun onda birindən, otuzda dördünədək hissəsini torpaq sahibinə, mülkədara, yaxud tiyuldara verməli idi. Qarabağ xanlığında malcəhət bəhrə də adlanırdı. Bəhrənin miqdarı taxıl məhsulunun onda birini, barama məhsulunun isə beşdə birini təşkil edirdi.
  2. Baş pulu, əsasən 15 yaşına çatmış bütün şəxslər tərəfindən ildə bir dəfə ödənilirdi. Baş pulunun dəyəri isə 120 qəpik idi.
  3. Ev pulu və yaxud tüstü pulu, bu vergi toplanılarkən evlilərlə subaylar arasında heç bir fərq qoyulmurdu. Yalnız qadınlardan və uşaqlardan ev pulu alınmırdı. Hər kişidən ildə gümüş pulla 120 qəpik, isə gümüş pulla 20 manat alınırdı.
  4. Mal-qara gümüşü, hər bir mal heyvanı üçün ayrıca gümüş pulla alınan vergi idi.
  5. Çöpbaşı, Qışlaqlardan, yaylaqlardan istifadəyə görə toplanan vergi idi. Kəndli 20 başdan artıq qoyun - keçisi, 10 baş qaramalı və 5 başdan artıq atı olduqda yaylaq və qışlaq sahibinə çöpbaşı ödəməli idi.
  6. Salyana, bəzi müəlliflər qeydlərinə görə xanlıqlar dövründə xəzinənin xeyrinə toplanan malcəhət vergisinə deyilirdi. Ancaq bu vergi arpa və buğda şəklində illik yığılan məhsuldan vergi kimi alınırdı yəni müstəqil vergi növü idi.
  7. Zəkat, müsəlmanların yoxsulların xeyrinə xəzinəyə ödədikləri vergi belə adlanırdı. Əslində zəkatın çox hissəsi ruhanilərə və seyidbrə çatırdı.
  8. Fitrə, yoxsulların xeyrinə, adətən Ramazan bayramı axşamı hər bir müsəlmanın ödədiyi vergi belə adlanırdı.
  9. Mancanaq pulu, dəzgahlarda ipək toxuyan sənətkarlardan alınırdı.
  10. Toxucu pulu, bütün il ərzində toxuculuqla məşğul olan sənətkarın xəzinəyə verdiyi pul idi.
  11. Bağ pulu, həmin vergini şəhərdə və şəhər ətrafında bağı olan şəhərlilər verirdilər.
  12. Bayramlıq və yaxud peşkəş, xüsusilə NovruzQurban bayramları zamanı həm şəhər, həm də kənd əhalisindən alınırdı.
  13. Toyxərci, bu vergi həm xan evində, həm də rəiyyətin evində toy olarkən xəzinəyə verilirdi.
  14. Dəyirman pulu, şəhər və kənd əhalisi dəyirmandan istifadə etdiyi üçün pul ödəməli idi.

Əsas mükəlləfiyyətlər isə aşağıdakılar idi:

  1. Biyar, hər ailə ağanın tələbi ilə öz əmək alətləri və qoşqu heyvanı daxil olmaqla bir nəfər ayırmalı idi ki, üç gün ağanın tarlasında işləsin. İki gün ağa heyvanlarını bir yerdən başqa yerə köçürdükdə və yaxud köçəndə, iki gün ot biçmək, odun daşımaq və başqa işlərdə, bir gün ev və başqa təsərrüfat tikililərində işləməli idi.
  2. Əvariz, bütün kənd icmasının kəndili sahibinin tələbilə ilin müəyyən günlərində onun üçün işləməsinə əvariz deyilirdi. Əvariz adətən ildə iki gün olurdu.

Torpaq mülkiyyət formaları

Digər Azərbaycan xanlıqlarında olduğu kimi, Naxçıvan xanlığında da torpaq mülkiyyətləri mövcud idi. Dövlət torpaqları divan adlanırdı. Lakin əvvəlki əsrlərdən fərqli olaraq XVIII əsrin ikinci yarısında xanlıqda dövlət torpaqları tədricən əvvəlki əhəmiyyətini itirərək bir növ xanın şəxsi mülkiyyətinə çevrilmişdi. XVII əsrin ikinci yarısında dövlət torpaqları ilə xan ailəsinin torpaqları birləşdirilib vəhdət təşkil etmiş və beləliklə də şəxsi torpaq sahibliyi divan torpaqları hesabına artmışdır. Bu torpaqlar xanın və xan ailəsi üzvlərinin varlanmasına şərait yaradırdı. Əksər hallarda divan torpaqları xanın razılığı ilə hər hansı şəxsə bu və ya digər xidmətinə görə tiyul hüququnda istifadəyə verildi.

Xan xanlıqda ən böyük torpaq sahibi idi. Xan torpaqlarının əhəmiyyətli hissəsini xass torpaqları təşkil edirdi. Xana və ailə üzvlərinə məxsus olan torpaqlar xass adlanırdı. Xan torpaqlarının digər hissəsi xan divanının idarəçiliyində olub divani torpaqları adlanırdı. Əvvəlki dövrlərdən fərqli olaraq xanlıqlar dövründə xass torpaqları ilə divani torpaqları arasında fərq getdikcə aradan qalxırdı.

Xanlıqda önəmli mövqe tutan torpaq mülkiyyətlərindən biri də mülk torpaqları idi. Bu torplaqları almaq, satmaq, bağışlamaq, vəsiyyət etmək, girov qoymaq olardı. Mülk sahibliyi dövlət qulluğunda deyildi. Mülkün o qədər də geniş yayılmamış forması "mülki-xalisə" idi. Mülki-xalisə hökmdarın bağışladığı torpaqla yanaşı, əyalətdəki torpaqların bəylərə bağışlanması və satılması yolu ilə yaranırdı. Belə mülkləri olan bəylər digər mahallardan və digər xanlıqlardan kəndliləri müxtəlif yollarla bu yerlərə cəlb edib onları həmin torpaqlarda məskunlaşdırırdılar. Dəyirman və bağlar da mülki-xalisə ola bilərdi. Bu mülklərdən xəzinəyə vergi verilmirdi. Mülklərin müəyyən hissəsi xalisə olmadıqda mülk sahibləri xəzinəyə vergi verməli idilər.

Xanlıqda aparıcı torpaq mülkiyyəti formalarından biri tiyul torpaqları idi. Bu şərti torpaq mülkiyyəti idi. Torpaqdan tiyul hüququ əsasında istifadə edən şəxs tiyuldar adlanırdı. Xanlar xidmət müqabilində bəylərə və digər şəxlərə müəyyən ərazilərdən vergi toplamaq hüququ verirdilər. Tiyul sahibi tiyuldar vəfat etdikdə xan həmin sahəni onun varisinə verirdi. Ancaq varis də atası kimi xana qulluq göstərməli idi. Bəzən xanlar heç bir xidmətlə bağlı olmayaraq, istədikləri bir şəxsə də tiyul verə bilirdilər. Vəzifələr çox vaxt irsən keçdiklərinə görə tiyul irsi mülkiyyətə - mülkə çevrilə bilərdi.

Xanlıqda dini müəssisələrə məxsus vəqf torpaq mülkiyyəti də mövcud idi. Ziyarətgahlara, müqqəddəs yerlərə, pirlərə xeyriyyə idarələrinə və habelə yüksək dərəcəli ruhanilərə bağışlanan tоrpaq sahələrinə deyilirdi. Buraya ayrı-ayrı kəndlər, tоrpaq sahələri, bağlar, evlər, dükanlar, karvansaralar, hamamlar, bazarlardan gələn gəlirlərin bir hissəsi daxil idi. Xanlıqlar dövründə, о cümlədən də Qarabağ xanlığında vəqf tоrpaqları geniş yayılmışdır. Vəqf şəxsi mülkiyyəti hesab olmurdu və "Allahın mülkiyyəti" adlanırdı.

Kənd icmasına məxsus camaat torpaqlarının icma mülkiyyətinə göllər, meşələr, çəmənlər, otlaqlar, boş sahələr, mal suvarılan yerlər, qəbiristanlıqlar daxil idi. Naxçıvan xanlığında kənd təsərrüfatının məhsulları əsasən bu torpaqlar hesabına əkib-becərilirdi. Qeyri-iqtisadi məcburiyyət üzündən kəndlinin bütün izafı məhsulu feodalların xeyrinə gedirdi. Xırda kəndli mülkiyyətinin vəziyyəti ziddiyyətli idi. Nəsilbənəsil torpaqda yaşayan kəndli bu torpağı özününkü hesab edir, xan isə kəndi, eli və mahalları əhalisi ilə birlikdə feodallara irsi mülk və ya ömürlük mülkiyyətə verirdi.

İdarəçilik sistemi

Xanlıqda irsi idarəçilik, yəni monarxiya rejimi mövcud idi. Monarxiyanın başında qeyri-məhdud qanunverici, məhkəmə və icra hakimiyyətinə malik xan dururdu. Hakimiyyət atadan böyük oğula keçirdi. Xanın hakimiyyəti mütləq, qeyri-məhdud səciyyə daşıyırdı. Xan hakimiyyəti həm icra formasında, həm də feodal hüququnun yardımı ilə məhkəmə formasında gerçəkləşdirirdi. Hüquq qeyri-rəsmi səciyyə daşıyırdı. Onun mənbəyi şəriət, ilk növbədə Quran idi. Hüququn digər, daha az vacib olmayan mənbəyi yerli adətlər idi. Xanın istədiyi şəxslər torpaq, yaxud torpaqdan alınan gəliri bağışlamaq hüququ vardı.

Naxçıvan xanlığında divan yaxud divanxana fəaliyyət göstərirdi. Divanxanalara qeyri-məhdud hüquqa malik оlan xanlar başda оlmaqla yüksək vəzifəli şəxslər və xanın köməkçiləri rəhbərlik edirdilər. Qarabağ xanlığında da vəzir divanxanada mühüm rоl оynayırdı. Vəzir adətən xanın ən sədaqətli və inanılmış adamlarından təyin edilirdi. Vəzir həm savadlı, həm də geniş dünyagörüşünə malik оlmalı idi. Xanlıq divanxanasında yüksək vəzifə daşıyanlardan biri də divanbəyi idi. Bu rütbəni müəyyən ruhanilər icra edirdilər. Belə divanbəyilər həm də qazı adlandırılırdılar.

Xanın şəxsi təsərrüfatına eşikağası başçılıq edirdi. Divanxanada qoşunnovis, yaxud qoşun mirzəsi vəzifəsi də vardı. Mühüm vəzifələrdən biri də xəzinədarağaşı idi. O, xəzinəyə nəzarət edirdi, xan bu vəzifəyə ən yaxın və inanılmış adamlarını təyin edirdi. Bilavasitə xana tabe idi. Divanxada bir sıra ikinci dərəcəli vəzifələr – yasavul, fərraş, mehmandar da var idi. Feodal nərdivanının növbəti pilləsində bəylər dururdu. Bəylər çoxsaylı təbəqə idilər, xanlara müxtəlif inzibati və hərbi qulluq göstərirdilər; hakim sinfin özəyini təşkil edirdilər. Bəylər irsi və qulluq bəylərinə bölünürdülər.

Mahalları minbaşılar və məliklər, kəndləri isə darğalar, yüzbaşılar, kovxalar, kəndxudalar idarə edirdilər. Əslində minbaşı və yüzbaşı rütbələri hərbi rütbələr idilər. Onlar hərbi əməliyyatlar zamanı min və yüz nəfərlik dəstələrə başçılıq edirdilər. Mahal naibləri həm inzibati, həm də məhkəmə hakimiyyətinə malik idilər. Kəndxudalar və kovxalar kənd icmaları tərəfindən seçilirdilər. Onların başlıca vəzifəsi icma üzərinə düşən vergiləri toplamaqdan və kənddə asayişin qorunmasından ibarət idi.

Darğalar bazara nəzarət edərək ərzaq məhsullarının qiymətlərini təyin edir, mübahisəli məsələlərin həlli zamanı münsif kimi çıxış edirdilər. Darğalar formal olaraq bazar polisi hesab olunsalar da, əslində bütün şəhərdə qaydaqanuna cavabdeh idilər. Şəriət qaydalarının əməl olunmasına da darğalar nəzarət edirdi. Darğaların qayda-qanunu pozanları cəzalandırmaq hüququ vardı. Şəhərlərdə gecələr asayişin qorunmasına əsəsbaşı nəzarət edirdi.

Kəndlər kəndxudalar tərəfindən idarə olunurdu. Daha iri kəndlərin kəndxudaları yüzbaşı titulu daşıyırdılar. Kəndxudalar bir qayda olaraq kənd icması tərəfindən seçilir və mahal naibi tərəfindən təsdiqlənirdi. Sonralar yüzbaşı titulu daşıyan kəndxudalar xan tərəfindən təyin olunmağa başlandı. İdarəetmədə yüksək məmurlar əsas rol oynayırdılar. Onlara eşikağası, baş mehtər, xəzinədar, sərkəre amili göstərmək olar. Xanlıqda məhkəmə, maliyyə, polis xidməti və orduya xüsusi fikir verilirdi. Xanlığın idarə olunmasına məhkəmə böyük yer tuturdu. Məhkəmə sistemi demək olar ki, bütünlüklə ruhanilərin nəzarəti altında idi. Şəriət məhkəmələrinə əsasən kənd, mahal qazıları və xanlığın baş qazısı başçılıq edirdi. Məhkəmədə müsəlman hüququ böyük təsirə malik idi.

İnzibati-ərazi quruluşu

Naxçıvan xanlığı inzibati cəhətdən mahallara bölünmüşdü. Xanlığın paytaxtı Naxçıvan şəhəri idi. İkinci Rusiya-İran müharibəsi zamanı buranın idarəsini asanlaşdırmaq məqsədilə Cənubi Azərbaycana hakim təyin edilmiş Abbas mirzə Naxçıvan xanlığını inzibati baxımdan iki tümənə böldü: Naxçıvan və Ordubad tümənləri. 1797-ci ildə İbrahimxəlil xan Naxçıvan xanlığına daxil olan MeğriQafan mahallarını işğal edərək Qarabağ xanlığına birləşdirmişdi. Naxçıvan və Ordubad tümənləri öz növbələrində bir neçə mahala bölünürdü. Gülüstan müqaviləsindən sonrakı dövr zamanı Naxçıvan tüməni 4, Ordubad tüməni isə 5 mahaldan ibarət idi. Xanlığın şəhərləri arasında Naxçıvan, Culfa, Azad, OrdubadƏylis ən inkişaf etmiş şəhərlərdən idi.

Ordu quruculuğu

Naxçıvan xanlığının hərbi ordusuna yarandığı gündən Heydərqulu xan çox ciddi fikir vermişdir. Naxçıvan xanlığının qoşunu 800 nəfər piyadadan və 200 süvaridən ibarət olub. Sıravi döyüşçülər, 1797-ci ildən sonra sərbazlar – piyada dəstələri əsasən NaxçıvanOrdubad mahallarından yığılırdı. Xana tabe olsalar da əsasən şahzadə Abbas mirzənin əmrlərini yerinə yetirirdi. Yaradılan hərbi dəstələrə sərhəng hərbi rütbəsini daşıyan şəxs komandarlik edirdi. Bu komandir hökmən xanın hərbçi qohumlarından olmalı idi.

Naxçıvan xanlığının ordusunda sərhəngdən başqa digər hərbi rütbələr də mövcud olmuşdur: podpolkovnik, əllibaşılar, yüzbaşılar. Xanlıqda 8 yüzbaşı, 16 əllibaşılar və bir neçə onbaşı mövcud olmuşdur. Əvvəllər Naxçıvan xanlığında daimi qoşunlar yox idi. Lakin lazım olduqda tüfəngçiləri bir yerə toplayırdılar. Bunlar da mühafizə polisi rolunu oynayırdılar. Süvari dəstələr isə ancaq kəngərlilərdən ibarət idi. Baş rəisdən başqa, 2 sultan, 4 onbaşı, tələb edilən sayda yüzbaşılar hərbi süvari dəstəsinin əsasını təşkil edirdi.

Digər xanlıqlarda daimisilahlı dəstələr muzdlu döyüşçülərdən ibarət olsalar da, Naxçıvan xanlığında bu iş tamam fərqli şəkildə idi. Yeni atlı dəstələr ancaq kəngərlilərdən təşkil olunurdu. Qeyri-nizami qoşun sayılsa da, çox hazırlıqlı idilər. Rusiya hərb tarixçisi və yürüş iştirakçısı Platon Zubov yazır: "...Onlar haqqında fikir demək üçün gərək o qoşunları döyüş vaxtı müşahidə edəsən. Bunlar elə bil ki, qəzəblənmiş Allahın odu və ildırımıdırlar. Döyüş vaxtı göydən düşmənlərin lap mərkəzinə düşürlər, ölüm və dəhşət səpələyirlər. Və elə o vaxtdan mənim gözlərim önündə baş verən müsəlman qoşunlarının möcüzəli igidliklərini sevinclə xatırlayıram."

Naxçıvan xanlığında atlı dəstənin – Kəngərli süvarilərinin vahid forma və xüsusi geyimləri olmuşdu. Atların başlarına bağladıqları kaporlar-qırmızı parçalar onları digər döyüşçülərdən fərqləndirirdi. Kaporlar əla növ ipəklərdən – qanovuzdan yaxud atlasdan hazırlanırdı. Döyüşçülərin hamısının döyüş qılıncları yanlarında olurdu. Tüfənglər və digər silahlar istehsal olunandan sonra da süvarinin qılıncı yanında olurdu. Naxçıvan xanlığında Kəlbəli xanın hakimiyyəti dövründə süvarilər odlu silahlardan istifadə edirmişlər. Naxçıvan xanlığında silah istehsalı ilə bağlı başlıca olaraq NaxçıvanOrdubad şəhərlərində məşğul olurdular. Şəhərlərin hər birində 6 nəfərlik şəxs tüfəng və tüfəng qundağı hazırlanması ilə məşğul olurdular.

Rusiya tərəfindən işğal edildikdən sonra rus məmurları tərəfindən tərtib olunmuş statistik məlumata əsasən, Naxçıvan şəhəri də daxil olmaqla, eyniadlı dairənin mahallarında 6177 ailə yaşayırdı. Bu ailələrin ən çox hissəsi – 3450 ailə Naxçıvan mahalının payına düşürdü. Ailə sayına görə Naxçıvan mahalından sonra qərb və şərq hissəsinə ayrılan Dərələyəz mahalında 1727 ailə yaşayırdı. Daha sonra ardıcəllıqla Əlincə mahalı – 718 ailə, Naxçıvan şəhəri – 502 ailə və Xok mahalı – 235 ailə gəlirdi. Eyni dövrdə Ordubad mahalında – Ordubad, Əylis, Dəstə, Cənənab, Bilev və Ordubad şəhərində 2292 ailə yaşayırdı. Burada isə əhalinin çoxu ailə baxımından Ordubad mahalında – 633 ailə və Ordubad şəhərində – 515 ailə cəmləşmişdi. Dəstə mahalında 319 ailə, Əylis mahalında 318 ailə, Cənənab mahalında isə 119 ailə yaşayırdı.

Türkmənçay müqaviləsinin təsdiq edilməsinin ertəsi günü çar I Nikolay "Erməni vilayəti" yaradılması haqqında fərman imzaladı. Fərmanda deyilirdi: "İranla bağlanmış müqaviləyə əsasən, İrandan Rusiyaya birləşdirilən İrəvan və Naxçıvanı bundan sonra "Erməni vilayəti" adlandırmağı hökm edir və öz titulumuza daxil edirik. Həmin vilayətin quruluşu və onun idarə edilməsi qaydası haqqında Ali Senat lazımi fərmanları öz vaxtında alacaqdır." Köçürülmənin ilkin mərhələsində Naxçıvan şəhərinə və eyniadlı dairənin 43 kəndinə 2285 erməni ailəsi, Ordubad nahiyəsinin 4 kəndinə isə 266 erməni ailəsi və yaxud 1509 nəfər yerləşdirilmişdi. Naxçıvan diyarının 47 yaşayış yerinə köçürülmənin ilkin mərhələsində 2551 erməni ailəsi köçürülmüşdü ki, bunun da əsas hissəsi Naxçıvan dairəsinin payına düşürdü. Naxçıvan dairəsində yerləşdirilən erməni ailələri çox sıx şəkildə məskunlaşmışdır. Belə ki, Naxçıvan şəhərinə 416, Cəhri kəndinə 151, Küznüt kəndinə 72 erməni ailəsi yerləşdirilmişdi.

  1. Kitabi Dədə Qorqudda kəngərlilərin adına "kanqalı" formasında rast gəlinir.
  2. Bəzi mənbələrdə "Şükrullah xan" kimi qeyd olunur.
  3. Moskvada yerləşən
  4. 1722-1735-ci illərdə Xəzərboyu əyalətlərinin Rusiya tərəfindən işğal olunmuş torpaqları nəzərdə tutulur.
  5. Əlimurad xan nəzərdə tutulur.
  6. II İrakli nəzərdə tutulur.
  7. 1 verst 500 sajenə, 1066,781 metrə bərabərdir.
  8. Ordunu ən çox Qacarların özləri təşkil edirdi.
  9. Təxminən 10 minə yaxın canlı qüvvə mövcud idi.
  10. 1 mil fərsəxin üçdə birinə bərabərdir ki, bu da 1,6 km deməkdir.
  11. Fətəli şah nəzərdə tutulur.
  12. Uzunluq ölçüsü, 1, 06 km-ə bərabərdir.
  13. Bir tümən 10 min dinara bərabər olub.
  14. Qacar ordusunda xidmət edən əsgər və döyüşçülərə verilən ad
  15. İrəvan və Naxçıvan xanlıqları nəzərdə tutulur.
  16. Yezidabad qalası həmçinin Naxçıvanqala, Köhnəqala kimi də adlandırılır.
  17. 2 zal
  18. börkçi
  19. 1 arşın 16 gireh (4,4 sm), 28 düym – 71,12 sm-ə bərabərdir.
  20. Ayaqqabı istehsalı və başqa sahələr.
  21. 40 girvənkə və yaxud 2 batman 1 pud deməkdir.
  22. Sahibqıran pulunun mənası "İki ulduz bürcünün birləşməsi zamanı doğulan" deməkdir.
  23. İldə 1300 tümən
  24. qırmızı rəngli boyaq bitkisi
  25. 20 girvənkəyə və ya 8 kiloqrama bərabər olan uzunluq vahidi
  26. Xalvar 25 puda bərabərdir ki, bu da təxminən 400 kq deməkdir.
  27. Yalnız qarpız və yemiş əkilirdi.
  28. 1 funt 405,9 qrama bərabərdir.
  29. Farsca "illik" deməkdir.
  30. Maliyyə işləri üzrə məmur
  1. Bournoutian, George A. (2016). The 1820 Russian Survey of the Khanate of Shirvan: A Primary Source on the Demography and Economy of an Iranian Province prior to its Annexation by Russia. Gibb Memorial Trust. səh. xvii. ISBN 978-1909724808. Serious historians and geographers agree that after the fall of the Safavids, and especially from the mid-eighteenth century, the territory of the South Caucasus was composed of the khanates of Ganja, Kuba, Shirvan, Baku, Talesh, Sheki, Karabagh, Nakhichivan and Yerevan, all of which were under Iranian suzerainty.
  2. William Bayne Fisher, Peter Avery, Ilya Gershevitch, Gavin Hambly, Charles Melville (1991). The Cambridge History of Iran: From Nadir Shah to the Islamic Republic. Cambridge University Press. ISBN 0521200954.
  3. Swietochowski, Tadeusz (2004). Russian Azerbaijan, 1905-1920: The Shaping of a National Identity in a Muslim Community. Cambridge: Cambridge University Press. səh. 12. ISBN 978-0521522458. (...) and Persian continued to be the official language of the judiciary and the and local administration [even after the abolishment of the khanates].
  4. Pavlovich, Petrushevsky Ilya (1949). Essays on the history of feudal relations in Armenia and Azerbaijan in XVI - the beginning of XIX centuries. LSU them. Zhdanov. səh. 7. (...) The language of official acts not only in Iran proper and its fully dependant Khanates, but also in those Caucasian khanates that were semi-independent until the time of their accession to the Russian Empire, and even for some time after, was New Persian (Farsi). It played the role of the literary language of class feudal lords as well. (#accessdate_missing_url)
  5. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 10
  6. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 56-57
  7. Nəzirli, 1999. səh. 6
  8. Nəzirli, 1999. səh. 7
  9. "Каfkаz" qəzеti". 6 nоyаbr 1890.
  10. Петрушевский, Илья (1949). (PDF). Баку: Изд-во Ленинградского Государственного Ордена Ленина Университета им. А. А. Жданова. səh. 136.
  11. Qəhrəmanov, C.; Xəlilov, Ş. (1991). Mustafa Zərir. Yusif və Züleyxa əsəri. Bakı. səh. 92. (#invisible_char)
  12. Seyidbəyli, E. M. (1986). "Kəngərli elinin mənşəyi haqqında tarixi- etnoqrafik məlumat" məqaləsi. VII cild. "Əlyazmalar xəzinəsində" məcmuəsi. səh. 46-57. (#invisible_char)
  13. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 25
  14. Tahirzadə, 2005. səh. 14
  15. Budaqova, 2014. səh. 30-31
  16. Кретаци, Абрам (1973). Повествование. Ереван. səh. 244.
  17. Tahirzadə, 2005. səh. 13
  18. Budaqova, 2014. səh. 30
  19. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 27
  20. Tahirzadə, 2005. səh. 22
  21. Tahirzadə, 2005. səh. 23
  22. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 27-28
  23. Tahirzadə, 2005. səh. 16
  24. Budaqova, 2014. səh. 31
  25. Tahirzadə, 2005. səh. 25
  26. Mustafazadə, 2009. səh. 30
  27. Swietochowski., Tadeusz (2004). Russian Azerbaijan, 1905—1920: The Shaping of National Identity in a Muslim Community. Cambridge, UK: Cambridge University Press. ISBN ISBN 0-521-52245-5. Azerbaijani khanates and the conquest by Russia

    In 1747 Nadir Shah, the strong ruler who had established his hold over Persia eleven years earlier, was assassinated in a palace coup, and his empire fell into chaos and anarchy. These circumstances effectively terminated the suzerainty of Persia over Azerbaijan, where local centers of power emerged in the form of indigenous principalities, independent or virtually so, inasmuch as some maintained tenuous links to Persia’s weak Zand dynasty.

    Thus began a half-century-long period of Azerbaijani independence, albeit in a condition of deep political fragmentation and internal warfare. Most of the principalities were organized as khanates, small replicas of the Persian monarchy, including Karabagh, Sheki, Ganja, Baku, Derbent, Kuba, Nakhichevan, Talysh, and Erivan in northern Azerbaijan and Tabriz, Urmi, Ardabil, Khoi, Maku, Maragin, and Karadagh in its southern part. Many of the khanates were subdivided into mahals (regions), territorial units inhabited by members of the same tribe, reflecting the fact that residue of tribalism was still strong.
    (#invisible_char)
  28. Urfan Həsənov, Fuad Əliyev (2007). (PDF). Bakı: "Şərq- Qərb". səh. 14. ISBN 978-9952-34-166-9.
  29. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 28
  30. Sarıyeva, İradə (2014). . Bakı: "Xəbər". səh. 15.
  31. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 29
  32. Нагдалиев, 2006. səh. 18
  33. Quliyev, 2013. səh. 76
  34. Budaqova, 2014. səh. 31-32
  35. Nazim Axundov, Akif Fərzəliyev (2006). (PDF). Bakı: "Şərq-Qərb". səh. 14.
  36. Fəridə Həmidzadə (27 noyabr 2017). (azərb.). sonuncuesr.com. 13 iyul 2018 tarixində . İstifadə tarixi:23 aprel 2020.
  37. Quliyev, 2013. səh. 46-47
  38. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 58
  39. Левиатов, В. Н. (1948). (PDF). Баку: Изд-во АН Азерб. ССР. səh. 123.
  40. Quliyev, 2013. səh. 47
  41. Mustafazadə, 2009. səh. 35
  42. Yunis Hüseynov (2007). (PDF). Bakı: "Mütərcim". səh. 96. ISBN 5-8066-1708-4.
  43. Nazim Axundov, Akif Fərzəliyev (2006). (PDF). Bakı: "Şərq-Qərb". səh. 50.
  44. Mustafazadə, 2009. səh. 35-36
  45. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 59
  46. Quliyev, 2013. səh. 95-96
  47. Quliyev, 2013. səh. 51
  48. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 59-60
  49. Swietochowski, Tadeusz (1995). Russia and Azerbaijan: A Borderland in Transition. Columbia University Press. səh. 3. ISBN 0-231-07068-3.
  50. Mustafazadə, 2009. səh. 47
  51. Richard Tapper (1997). Frontier Nomads of Iran: A Political and Social History of the Shahsevan. Cambridge University Press. 114–115. ISBN 0-521-47340-3.
  52. Mustafazadə, 2009. səh. 48
  53. Нагдалиев, 2006. səh. 18-19
  54. Алиев, М. М. (1986). Нахичеванское ханство и его присоединение к России (автореферат на соискание ученой степени кандидата исторических наук). Баку. səh. 16. (#invisible_char)
  55. Sеyidbəyli, Е. M. (2000). Naхçıvan torpaq mülkiyyətinə aid ХVII-ХVIII əsr Kəngərli arхеoqrafik sənədləri. Bakı: Еlm. səh. 8. (#invisible_char)
  56. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 66
  57. Quliyev, 2013. səh. 77
  58. Quliyev, 2013. səh. 77-78
  59. Quliyev, 2013. səh. 78
  60. Quliyev, 2013. səh. 79
  61. Quliyev, 2013. səh. 76-77
  62. Нагдалиев, 2006. səh. 19
  63. Quliyev, 2013. səh. 97
  64. Quliyev, 2013. səh. 49
  65. Nəcəfli, 2002. səh. 19
  66. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 60
  67. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 60-61
  68. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 61
  69. Quliyev, 2013. səh. 97-98
  70. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 62
  71. Quliyev, 2013. səh. 98
  72. Nəcəfli, 2002. səh. 19-20
  73. Budaqova, 2014. səh. 32
  74. Quliyev, 2013. səh. 98-99
  75. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 63
  76. Quliyev, 2013. səh. 99
  77. Nəcəfli, 2002. səh. 55
  78. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 64
  79. Gökce, Cemal (1979). . İstanbul. səh. 114.
  80. Nəcəfli, 2002. səh. 35
  81. Нагдалиев, 2006. səh. 20
  82. Nəcəfli, 2002. səh. 33
  83. Nəcəfli, 2002. səh. 55-56
  84. Mustafazadə, 2009. səh. 134
  85. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 69
  86. Mustafazadə, 2009. səh. 135-136
  87. Нагдалиев, 2006. səh. 21
  88. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 70
  89. Nəcəfli, 2002. səh. 56
  90. Mustafazadə, 2009. səh. 136
  91. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 71
  92. Quliyev, 2013. səh. 57-58
  93. Quliyev, 2013. səh. 52
  94. Qarayev, 2016. səh. 97
  95. Qarayev, 2016. səh. 109
  96. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 71-72
  97. Qarayev, 2016. səh. 109-110
  98. Qarayev, 2016. səh. 110
  99. Quliyev, 2013. səh. 51-52
  100. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 72
  101. Nəcəfli, 2002. səh. 62
  102. Quliyev, 2013. səh. 58
  103. Quliyev, 2013. səh. 59
  104. Нагдалиев, 2006. səh. 22
  105. Quliyev, 2013. səh. 59-60
  106. Нагдалиев, 2006. səh. 22-23
  107. Нагдалиев, 2006. səh. 23
  108. Budaqova, 2014. səh. 32-33
  109. Qarayev, 2016. səh. 116
  110. Qarayev, 2016. səh. 118
  111. Qarayev, 2016. səh. 120
  112. Mustafazadə, 2009. səh. 158-159
  113. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 73
  114. Tahirzadə, Ədalət (2002). (PDF). Bakı: "Kür". səh. 23-24.
  115. A. A. Bakıxanov adına Tarix İnstitutu (2010). (PDF). Bakı. səh. 184. ISBN 978-9952-8134-0-1.
  116. Нагдалиев, 2006. səh. 23-24
  117. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 73-74
  118. Нагдалиев, 2006. səh. 24
  119. Mustafazadə, 2005. səh. 192
  120. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 74
  121. Нагдалиев, 2006. səh. 24-25
  122. Quliyev, 2013. səh. 90
  123. Mustafazadə, 2009. səh. 169
  124. Mustafazadə, 2009. səh. 172-174
  125. Нагдалиев, 2006. səh. 25
  126. Qarayev, 2016. səh. 125-126
  127. Нагдалиев, 2006. səh. 26
  128. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 76
  129. Qarayev, 2016. səh. 131
  130. Нагдалиев, 2006. səh. 26-27
  131. Qarayev, 2016. səh. 134
  132. Нагдалиев, 2006. səh. 27
  133. Нагдалиев, 2006. səh. 27-28
  134. Нагдалиев, 2006. səh. 28
  135. Qarayev, 2016. səh. 139
  136. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 77
  137. Ибрагимбейли, Х. (1969). (PDF). Москва: Наука. səh. 60.
  138. Нагдалиев, 2006. səh. 31
  139. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 77-78
  140. Нагдалиев, 2006. səh. 31-32
  141. Нагдалиев, 2006. səh. 32
  142. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 78-79
  143. Нагдалиев, 2006. səh. 32-33
  144. Лапин, В. В. (2011). . Молодая гвардия. səh. 112. ISBN 978-5-235-03484-6.
  145. Нагдалиев, 2006. səh. 33
  146. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 79
  147. Нагдалиев, 2006. səh. 36
  148. Mustafazadə, 2009. səh. 189
  149. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 80
  150. Нагдалиев, 2006. səh. 39
  151. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 82
  152. Нагдалиев, 2006. səh. 36-37
  153. Нагдалиев, 2006. səh. 37
  154. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 82-83
  155. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 84-85
  156. Нагдалиев, 2006. səh. 39-40
  157. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 86
  158. Нагдалиев, 2006. səh. 40-41
  159. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 86-87
  160. Нагдалиев, 2006. səh. 41
  161. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 87-88
  162. Нагдалиев, 2006. səh. 42-43
  163. Qarayev, 2016. səh. 177-178
  164. Нагдалиев, 2006. səh. 43-44
  165. Нагдалиев, 2006. səh. 44
  166. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 93
  167. Нагдалиев, 2006. səh. 44-45
  168. Qarayev, 2016. səh. 182-183
  169. Quliyev, 2013. səh. 83-84
  170. Нагдалиев, 2006. səh. 46-47
  171. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 94-95
  172. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 95
  173. Нагдалиев, 2006. səh. 48-49
  174. Соллогуб, В. А. (1955). (2-е изд). СПб. ред. В. Бекетова. səh. 234.
  175. Нагдалиев, 2006. səh. 49
  176. Səməd Sərdariniya (2014). (PDF). "Zərdabi". səh. 77-78. ISBN 978-9952-8010-1-9.
  177. (azərb.). aktual.az. 1 yanvar 2015. 2018-08-13 tarixində . İstifadə tarixi:2020-04-29.
  178. Zülfüqar Rüfətoğlu (12 oktyabr 2013). (azərb.). bbc.com. 2018-08-13 tarixində . İstifadə tarixi:2020-04-29.
  179. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 96
  180. Qarayev, 2016. səh. 200-202
  181. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 97
  182. Нагдалиев, 2006. səh. 50-51
  183. Соколов, А. Е. (1910). . М. səh. 1. (#invisible_char)
  184. Qarayev, 2016. səh. 206-207
  185. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 101
  186. Quliyev, 2013. səh. 120
  187. Quliyev, 2013. səh. 84
  188. Нагдалиев, 2006. səh. 53
  189. Нагдалиев, 2006. səh. 54-55
  190. Şahverdiyev, 2008. səh. 21
  191. Нагдалиев, 2006. səh. 55
  192. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 104
  193. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 104-105
  194. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 105
  195. Нагдалиев, 2006. səh. 57
  196. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 105-106
  197. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 106
  198. Нагдалиев, 2006. səh. 56
  199. Əminə Pəkrəvan (2010). (PDF). Bakı: "Qanun". səh. 112.
  200. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 107
  201. Нагдалиев, 2006. səh. 59
  202. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 108
  203. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 109-110
  204. Нагдалиев, 2006. səh. 64-65
  205. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 111
  206. Нагдалиев, 2006. səh. 65
  207. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 112
  208. Qarayev, 2016. səh. 244
  209. Нагдалиев, 2006. səh. 65-66
  210. Нагдалиев, 2006. səh. 66
  211. Rəsmiyyə RZALI (13 fevral, 2011). (azərb.). anl.az. 2017-12-24 tarixində . İstifadə tarixi:2020-05-04.
  212. Bəxtiyar Qaraca (14 fevral 2013). (azərb.). www.azerbaijan-news.az. 2018-08-13 tarixində . İstifadə tarixi:2020-05-04.
  213. (azərb.). tarix.info. 25 noyabr 2014. 2018-01-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:2020-05-04.
  214. Quliyev, 2013. səh. 120-121
  215. (azərb.). president.gov.az. 7 aprel 2014. İstifadə tarixi:2020-05-05.
  216. Gülcamal Tahirova (8 iyun 2018). (azərb.). serqqapisi.az. İstifadə tarixi:2020-05-05. (#archive_url)
  217. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 47
  218. (PDF). Naxçıvan. 2008. səh. 211-212.
  219. Саламзаде, 1964. səh. 32
  220. Саламзаде, 1964. səh. 33
  221. Саламзаде, 1964. səh. 58
  222. Səbuhi Həsənov (15 mart 2016). (azərb.). serqqapisi.az. 2020-05-06 tarixində . İstifadə tarixi:2020-05-06.
  223. Ruhiyyə Rəsulova. "Palitra" qəzeti (ed.). (azərb.). naxcivantv.az. 2020-05-06 tarixində . İstifadə tarixi:2020-05-06.
  224. Budaqova, 2014. səh. 60
  225. Şahverdiyev, 2008. səh. 50
  226. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 52
  227. Şahverdiyev, 2008. səh. 50-51
  228. Budaqova, 2014. səh. 62
  229. Şahverdiyev, 2008. səh. 51
  230. Budaqova, 2014. səh. 61
  231. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 53
  232. Budaqova, 2014. səh. 61-62
  233. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 53-54
  234. Budaqova, 2014. səh. 62-63
  235. Budaqova, 2014. səh. 63
  236. Mustafazadə, 2009. səh. 90-91
  237. Əfəndiyev, 2007. səh. 421
  238. Mustafazadə, 2009. səh. 91
  239. Əfəndiyev, 2007. səh. 422
  240. Mustafazadə, 2009. səh. 91-92
  241. Milli Azərbaycan Tarix Muzeyi. (azərb.). azhistorymuseum.gov.az. 2018-07-14 tarixində . İstifadə tarixi:2020-05-08.
  242. Pirquliyeva, Q.Ə. (2009). (PDF). Bakı: "Nafta-Press" nəşriyyatı. səh. 40.
  243. Mustafazadə, 2009. səh. 86-87
  244. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 57
  245. Mustafazadə, 2009. səh. 87
  246. Mustafazadə, 2009. səh. 85
  247. Şahverdiyev, 2008. səh. 60
  248. Mustafazadə, 2009. səh. 83
  249. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 54
  250. Şahverdiyev, 2008. səh. 60-61
  251. Mustafazadə, 2009. səh. 84
  252. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 55
  253. Mustafazadə, 2009. səh. 88-89
  254. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 55-56
  255. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 56
  256. Budaqova, 2014. səh. 52
  257. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 37
  258. Budaqova, 2014. səh. 48
  259. Şahverdiyev, 2008. səh. 40
  260. Şahverdiyev, 2008. səh. 40-41
  261. Mustafazadə, 2009. səh. 54-55
  262. Şahverdiyev, 2008. səh. 41
  263. Budaqova, 2014. səh. 53
  264. Mustafazadə, 2009. səh. 90
  265. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 44-45
  266. Budaqova, 2014. səh. 54
  267. Budaqova, 2014. səh. 53-54
  268. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 45
  269. Şahverdiyev, 2008. səh. 42-43
  270. Budaqova, 2014. səh. 54-55
  271. Budaqova, 2014. səh. 56
  272. Budaqova, 2014. səh. 57
  273. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 45-46
  274. Budaqova, 2014. səh. 57-58
  275. Mustafazadə, 2009. səh. 57-58
  276. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 40-41
  277. Mustafazadə, 2009. səh. 70
  278. Mustafazadə, 2005. səh. 72
  279. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 43
  280. Mustafazadə, 2009. səh. 73
  281. Mustafazadə, 2005. səh. 73
  282. Budaqova, 2014. səh. 48-49
  283. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 35
  284. Budaqova, 2014. səh. 49
  285. Mustafazadə, 2005. səh. 53
  286. Ənvər Çingizoğlu, Mаis Əmrаhоv, Habil Həsənоv (2008). . Bakı: "Mütərcim". səh. 156 səh.
  287. Mustafazadə, 2009. səh. 61
  288. Mustafazadə, 2005. səh. 54
  289. Nazim Axundov, Akif Fərzəliyev (2006). (PDF). Bakı: "Şərq-Qərb". səh. 8.
  290. Mustafazadə, 2009. səh. 62
  291. Budaqova, 2014. səh. 49-50
  292. Zemfira Hacıyeva (2007). (PDF). Bakı: "Təhsil". səh. 110.
  293. Mustafazadə, 2005. səh. 89
  294. Bayramova Nailə (2009). (PDF). Bakı: "Təhsil". səh. 24.
  295. Mustafazadə, 2005. səh. 90
  296. Mustafazadə, 2009. səh. 123
  297. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 34
  298. Mustafazadə, 2005. səh. 91
  299. Mustafazadə, 2005. səh. 92
  300. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, 2007. səh. 33-36
  301. Mustafazadə, 2009. səh. 178
  302. Budaqova, 2014. səh. 33-34
  303. Budaqova, 2014. səh. 65-69
  304. Quliyev, 2013. səh. 38
  305. Григорьев, 1833. səh. 60
  306. Григорьев, 1833. səh. 60-61
  307. Quliyev, 2013. səh. 40
  308. Григорьев, 1833. səh. 61
  309. Quliyev, 2013. səh. 42-43
  310. Budaqova, 2014. səh. 38
  311. Quliyev, 2013. səh. 146
  312. Budaqova, 2014. səh. 41-42
Vikianbarda Naxçıvan xanlığı ilə əlaqəli mediafayllar var.

Naxçıvan xanlığı
naxçıvan, xanlığı, 1747, ildə, nadir, şah, əfşarın, ölümündən, sonra, kəngərli, tayfa, başçısı, heydərqulu, tərəfindən, əsası, qoyulmuş, azərbaycan, xanlığıdır, zəngəzur, kəndindən, başlamış, araz, çayı, vadisinə, qədər, uzanan, geniş, ərazidə, yerləşən, qərbi. Naxcivan xanligi Dil Izle Redakte Naxcivan xanligi 1747 ci ilde Nadir sah Efsarin olumunden sonra kengerli tayfa bascisi Heyderqulu xan terefinden esasi qoyulmus Azerbaycan xanligidir Zengezur kendinden baslamis Araz cayi vadisine qeder uzanan genis erazide yerlesen Naxcivan xanligi Qerbi Azerbaycanin boyuk bir hissesini ehate edirdi Daglar xanligi qala kimi ehate edirdi Simal qerbden Dereleyez daglari cenub serqden Ilanlidag simal serqden Boyuk ve Kicik Agri daglari xanligin serhedleri boyu uzanirdi Naxcivan xanligi Irevan Qarabag Xoy ve Maku xanliqlari ile hemserhed idi خانات نخجوان Naxcivan xanligi1747 1828Naxcivan xanliginin sonuncu xani Kerim xanin hakimiyyeti dovrunde xanligin bayragi GerbiGulustan muqavilesinin serhedlerini ve 1809 1817 ci iller arasinda Zaqafqaziya bolgesindeki herbi emeliyyatlari gosteren Naxcivan xanliginin xeritesi StatusuXanliq 1 PaytaxtiNaxcivan 1747 1828 En boyuk seheriAbbasabad Ordubad Culfa Aza Eylis 2 Resmi dilleriAzerbaycan turkcesi 3 Fars dili 4 Etnik qruplariAzerbaycan turkleri 6 177 aile 5 Ermeniler 3 794 aile 5 DiniIslam Sie Idareetme formasiMutleq monarxiyaXanlar 1747 1763Heyderqulu xan ilk 1823 1828Kerim xan son Tarixi Yaranmasi1747 Suqutu1828Erazisi Umumi47 700 m2ValyutasiAbbasi 6 Penahabad 6 Sahi 6 Sahibqiran 6 Selefi XelefiEfsarlar xanedanliq Car Rusiyasi Heyderqulu xan 1763 cu ile qeder hakimiyyetde olmusdur Arasdirmalar gosterir ki Naxcivan xanligi Qarabag Maku Qaradag Gence ve Irevan xanliqlari ile Heyderqulu xanin vaxtinda yaxin dostluq munasibetleri yaratmisdi Heyderqulu xanin vefatindan sonra onun oglanlari xanligi idare edirler ve en ugurlu dovr Sukureli xanin dovrune tesaduf edir 1768 ci ilden 1780 ci iledek fasilelerle Naxcivan xanligina rehberlik eden Sukureli xan Kerim xan Zendin fermani ile musteqil xan yeni hakim tituluna layiq gorulmekle yanasi butun Kengerli suvarilerine serkerde teyin olundugu muddetden etibaren tumen hakimi kimi sohret tapir 1790 ci illerin sonlarinda Naxcivan xanliginda hakimiyyet ugrunda mubarize guclenir Irevan xani Huseyneli xan Qarabag xani Ibrahimxelil xan ve Kartli Kaxetiya cari II Irakli isteyirler ki Naxcivan xanlari onlarin isteyi ile hereket etsin Belelikle Rehim xanin oglu Abbasqulu xan 1780 ci ilde xanligi idare etmeye baslayir Lakin onun iradesizliyi hakimiyyetdeki ugursuzlugu ile neticelenir ve 1810 cu ilde Iranda edam edilir Naxcivan xanligi 1747 1797 illerde daxili ve xarici siyaseti ile qonsu xanliqlarin regbetini qazanmis Heyderqulu xanin sonralar ise Kelbeli xanin hakimiyyeti dovrunde siyasi diplomatiyasi ile de ferqlenib Xanligin erazisi qosunu pul vahidi xarici ve daxili siyaseti musteqil dovlete mexsus atributlari olub Kelbeli xan cox guclu siyaset yeritse de evvelce Agamehemmed sahla daha sonra ise rus qosunlari ile ciddi mubarize aparir Uzunmuddetli Rusiya Iran muharibesinden sonra 1813 cu ilde Gulustan muqavilesi imzalanir ve bununla muharibe yekunlasir Daha sonra ise 1826 ci ilde Qacar hakimiyyetinin yeni hucumlari ile yeniden Rusiya Iran muharibesi baslayir ve muharibe ruslarin qelebesi ile basa catir 1828 ci ilde imzalanan Turkmencay muqavilesinin sertlerine esasen Naxcivan ve Irevan xanliqlari Rusiyaya verilir Naxcivan xanliginin erazisinde meskunlasan sonuncu xan Kerim xanin butun emlaki Rusiya xezinesine musadire edilir Sahzade Abbas mirze Kerim xan ve onun bir qrup Kengerli sulalesinden olan terefdarlarina meskunlasmaq ve idare etmek ucun Maraga xanliginin bir nece kendini verir Bununla da Naxcivan xanligi legv edilir Mundericat 1 Sulalenin menseyi 2 Heyderqulu xan 1747 1763 2 1 Xanligin esasinin qoyulmasi 2 2 Xarici siyaseti 3 Hakimiyyet ugrunda mubarize dovru 1763 1787 4 Kelbeli xan 1787 1796 4 1 Xarici siyaset 4 2 Car Rusiyasi ve Qacar Irani ile munasibetler 5 Suqutu 5 1 Durgunluq dovru 1797 1802 5 2 Gulustan muqavilesine qeder olan dovr 5 3 Turkmencay muqavilesine qeder olan dovr 6 Medeniyyet 6 1 Memarliq 6 2 Senetkarliq 6 3 Elm ve tehsil 7 Iqtisadiyyat 7 1 Pul istehsali 7 2 Ticaret 7 3 Ekincilik 7 4 Maldarliq 7 5 Vergiler ve mukellefiyyetler 7 6 Torpaq mulkiyyet formalari 8 Dovlet idareetmesi 8 1 Idarecilik sistemi 8 2 Inzibati erazi qurulusu 8 3 Ordu quruculugu 9 Etnik terkib 10 Qeydler 11 Istinadlar 12 Edebiyyat 13 Hemcinin bax 14 Xarici kecidlerSulalenin menseyi Redakte Esas meqale Kengerliler sulalesi Kengerliler q 1 peceneq turk tayfalarindan olmuslar Sulale V esrden Naxcivan erazisinde yasayiblar Eramizin evvellerinde Zaqafqaziyaya hunlarin terkibinde gelen yuz iyirmi min aileden ibaret sulale onun muxtelif erazilerinde meskunlasmislar Bizans tarixcisi Konstantin verdiyi melumatda bildirir 948 952 ci illerde Yavdiertim Kuvarcicur Kabuksinyula adli uc vilayet peceneqlerin diger peceneqlerle muqayisede daha merd ve necabetli olmalarina gore xenger leqebi dasiyirdi 7 Besinci yuzillikde kengerliler Sasaniler imperiyasini lerzeye salmisdi 8 Kengerli eli Naxcivanda Qarabagda Sirvanda ve Iranda meskunlasmisdir 1816 ci ilde Kelbeli xan Naxcivan seherinde Rusiya generali Aleksey Yermolovu qebul ederken demisdir ki Naxcivani uc esr onun kengerli nesli idare etmisdir 9 Ilya Petrusevski qeyd edir Zengin Naxcivan olkesi qizilbas ustacli tayfasinin bir qolu olan kengerli tayfasinin irsi olkesi idi 10 XIX esrin sairi Endelib Qaracadagi Ordubadin vesfi seirinde bu sulaleden behs edir 8 Azerbaycan xalqinin formalasmasinda istirak eden qedim turk tayfalarindan biri de peceneqlerin terkibine daxil olan kengerlilerdir Menbeler gosterir ki kenger peceneq etnonimleri ile bagli toponimler Azerbaycan tarixinin qedim dovrlerine kimi gedib cixir 11 Oguzlardan emele gelen tayfalarin Azerbaycanda en cox mesken saldiqlari erazilerden biri de Naxcivan olmusdur 12 Menbelerde qeyd edilir ki Sekkiz peceneq urugu icerisinde hakim zumreni teskil eden ertim cur ve yula adli uc peceneq uruguna birlikde kenger adi verilmisdi Bu tayfalar cesur qehreman esl peceneq olmalari ile diger uruglardan secilmirdiler Kenger adini dasiyan uc urugun esl peceneq sayilmasi peceneqlerin kengerlilerden tesekkul tapmalarini bir daha subut edir 12 Heyderqulu xan 1747 1763 Redakte Esas meqale Heyderqulu xan KengerliXanligin esasinin qoyulmasi Redakte Nadir sah 1736 ci ilde Nadir xanin tacqoyma merasimi kecirildi O Iran sahi elan edildikden sonra dovletin idare olunmasinda ve inzibati qurulusunda ciddi deyisiklikler apardi Nadir sah Sefeviler dovletinin inzibati erazi bolgulerini beylerbeyliklerini legv etdi 13 O Azerbaycan erazisinde Sirvan Qarabag Tebriz ve Cuxursedd beylerbeyliklerini legv edib vahid vilayet adi altinda bir merkezde Tebriz etrafinda birlesdirdi 14 Sah vilayetin idaresini qardasi Ibrahim xana hevale etdi Bundan elave butun yerlerde yerli hakimler Nadir sahin yaxin adamlari ile evez olundu 15 Nadir sahin tacqoyma merasiminin istirakcisi katolikos Abram Kretasi bu mesele ile elaqedar yazmisdi Nadir sah oz qardasini reis ve serdar yeni Azerbaycan seresgeri teyin etdi Naxcivani Sirvani butun Ararat vilayetini Gurcustanin idaresini qardasina tapsirmaqla onu beylerbeyi kimi butun diger xanlarin bascisi teyin etdi 16 Nadir sahin daxili siyaseti genis xalq kutlelerinin naraziligina sebeb oldu Basqa yerlerde oldugu kimi Naxcivanda da ehalinin veziyyeti agirlasmisdi Seher ve kendliler bir terefden yerli feodallar diger terefden xarici isgalcilar terefinden qaret olunurdular 17 Bu sebebden yerli ehalinin bir hissesi feodal istismarindan yayinmaq meqsedi ile yasadiqlari erazini terk ederek elcatmaz yerlerde siginacaq tapirdilar Nadir sahin sah olmasina etiraz etdiklerine ve eyni zamanda merkezi hakimiyyete tabe olmadiqlarina gore kengerlilerin bezi nufuzlu numayendeleri de vetenden Efqanistana surgun edildi 18 Kengerlilerin bu cur tabesizliyi Nadir sahda subhe oyatdigi ucun o bu tayfaya o qeder de etibar etmeyib diger erazilerden ferqli olaraq Naxcivan eyaletini idare etmek ucun bura hemin tayfadan iki hakim teyin etdi Naxcivan olkesinin muveqqeti hakimi Aga Hesen teyin olundu Lakin onunda hakimliyi xalq arasinda naraziligi artirdi Aga Hesenin hakimliyinden narazi olan yerli ehali silaha el atdi Dovrun hadiselerini qeleme alan namelum salnameci bu barede qeyd etmisdir ki olke dilenci veziyyetine dusmusdur Valideynler oz usaqlarini satmaga mecbur olurdular Lakin alici tapilmirdi Bezileri hetta heyat yoldaslarini oglanlarini ve qizlarini qoyub basqa olkelere uz tuturdular Nadir sah usaqlari qul edib satirdi 19 Lakin xalqin naraziligi artmaqda davam edirdi Agir istismar veziyyeti olkede silahli usyanlara getirib cixarirdi 20 1743 cu ilde Sirvanda bas vermis usyan yatirildiqdan sonra 1746 1747 ci illerde Azerbaycan eyni zamanda Gurcustan erazilerinde yeni usyanlar tesekkul tapdi 21 1747 ci il mart ayinin 15 de Rusiyanin Irandaki sefiri M Qolitsin yazirdi Indiki zamanda Iran eyaletlerinin hamisinda qorxulu veziyyet yaranmisdir Gencede Irevanda Naxcivanda Tiflisde ehali pul cerimelerinden cana gelmis kicikden boyuye qeder hetta yerli hakimler qiyam qaldirir var dovletleri ve mal qarasi ile daglara cekilirler 22 Sefevi Osmanli muharibelerinden sonra hakimiyyete gelen Nadir sah Efsarin dovrunde olkede havalar quraqliq kecdiyi ucun mehsulun azligi kutlelerin veziyyetini daha da keskinlesdirdi 23 Nadir sahin yeni vergi sistemi onun herbi yuruslerinin agirligi Iran dovletinde oldugu kimi Azerbaycan erazisinde acliga getirib cixardi Bunun neticesinde yadelli isgalcilara qarsi yonelmis xalq herekati XVIII esrin ortalarinda Azerbaycanda Efsarlar dovletinin hakimiyyetine son qoyulmasinda muhum rol oynadi 24 1747 ci ilde Nadir sah sui qesd neticesinde qetle yetirildi 25 Bu hadiseden sonra Iranda merkezi hakimiyyetin pis veziyyete dusmesi ile imperiyanin ucqarlarinda o cumleden Azerbaycan erazisinde xalq azadliq herakatinin qelebesi ucun serait yarandi 26 Azerbaycanda iyirmi xanliq meydana geldi Baki Derbend Gence Cavad Irevan Lenkeran Naxcivan Qarabag Quba Samaxi Seki Erdebil Maraga Maku Qaradag Serab Tebriz Urmiya Xalxal ve Xoy xanliqlari 27 Onlarin her birinin Azerbaycan tarixinde oz yeri ve rolu vardir 28 Nadir sahin dovleti suquta ugradiqdan sonra kengerli tayfa bascisi Heyderqulu xan yerli feodallara arxalanib Aga Heseni hakimiyyetden uzaqlasdiraraq ozunu xanligin musteqil hakimi teyin etdi 29 XVIII esrin ortalarinda Azerbaycan erazisinde yaranan 20 xanliqdan biri de Naxcivan xanligi oldu Bu dovrde xanligin ali hakimi xan ozu idi Qalan feodallarin hamisi ona tabe idiler 30 Zengezur kendinden baslamis Araz cayi vadisine qeder uzanan genis erazide yerlesen Naxcivan xanligi Qerbi Azerbaycanin boyuk bir hissesini ehate edirdi Daglar xanligi qala kimi ehate edirdi 24 Simal qerbden Dereleyez daglari cenub serqden Ilanlidag simal serqden Boyuk ve Kicik Agri daglari xanligin serhedleri boyu uzanirdi Naxcivan xanligi Irevan Qarabag Xoy ve Maku xanliqlari ile hemserhed idi 31 Xarici siyaseti Redakte Heyderqulu xanin taxta cixdigi dovrde Naxcivan hemin ciceklenen Naxcivan deyil idi Bu dovrde Naxcivan Kir ve Kambizin dovrunde yasayan Iran tarixcilerinin tesvir etdiyi kimi 200 min ehalisi olan ticaret menteqesi deyildi Osmanli Imperiyasi hokmdari Sultan Muradin Iran sahlari Mohtesem leqebli I Abbasin ve Nadir sahin dovrunde ardicil suretde bas veren dagintilar neticesinde seher ehalisi ehemiyyetli sekilde azalmis ve yoxsullasmisdi I Abbasin hakimiyyeti dovrunde faktiki olaraq seher xeyli dagintilara meruz qalmisdi Fransiz seyyahi Sarden Naxcivan seherinin xanliq dovrunu bu cur tesvir edir 32 Heyderqulu xanin dovrunde xanligin paytaxti Naxcivan dagidilmis kule cevrilmis veziyyetde olmasa da seher buna yaxin bir menzereni eks etdirirdi Yuz iller boyu aparilmis tarixi yurusler sehere cox ciddi zerer vermis bir cox dagintilara sebeb olmusdu Xususile Turk ve Iran sahlarinin yurusleri zamani seher dagilmisdi I Abbas bu seheri yer uzunden silmisdi Ehalinin agir olan veziyyeti daha da keskinlesirdi Seherde ehalisi cemi bir nece min neferden ibaret idi Naxcivan xanliginin yaradicisi Heyderqulu xan Murtuzaqulu xan Kengerlinin oglu idi Murtuzaqulu xan ise Mehemmedrza xanin ovladi idi Mehemmedrza xan Kengerlinin oglu Murtuzaqulu xan iki il Cuxurseed beylerbeyliyinin hakimi olmusdur Murtuzaqulu xanin atasi Memmedrza xan Astrabad beylerbeyliyinden evvel hem de Irevani idare edenlerden biri olmusdur 33 Arasdirmalar gosterir ki Naxcivan xanligi Qarabag Maku Qaradag Gence ve Irevan xanliqlari ile Heyderqulu xanin vaxtinda yaxin dostluq munasibetleri yaratmisdi 34 Qarabag xanliginin qurucusu Penaheli xan 1751 ci ilde Susa qalasinin insasi zamani Naxcivan xanligindan da memarlar devet etmisdi Bu haqda Mirze Rehim Fena Qarabagnameler eserinde yazir 35 Koc baslanmaq ile Penah xan seherin yerine baxib oz sexsi destgahindan otru bir terefden gusade ve vesi bir qite yerde das ve eheng ile bir mohkem hasar cekdirib evvel xaricden enderun daxil yerde nece pisxidmet otaqlari ve yemek menzili sonra ozunden otru motedid otaqlar qonaq otaqlari ondan sonra heremxana otaqlari hamam mescid sonra bir boyuk metbexxana temir etdirir Qalanin temiri ucun Naxcivan Tebriz ve Erdebil xanliqlarindan en yaxsi ustalar getirdiler Penah qalasinin iki boyuk qapisi var Irevan ve Gence Zengezur daglarindan baslamis Araz cayi vadisine qeder uzanan Naxcivan xanligi herbi cehetden zeif oldugundan Heyderqulu xan daha qudretli xanliqlara arxalanmaq qerarina geldi 36 Oz hakimiyyetini guclendirmek ve yerli isgalcilardan mudafie olunmaq meqsedile Heyderqulu xan XVIII esrin 50 ci illerinde Qarabag xani Penaheli xanin gorusune getdi Penaheli xanin gorduyu siyasi tedbirlerinde Heyderqulu xanin istiraki olub 37 Mirze Adigozel bey yazir Naxcivan elinden olub bir minbasiya tabe olan kengerli eli Borcalida meskunlasan Demircihesenlilerinden olub bir minbasiya tabe Demircihesenli eli yene Borcalidan Cinni tayfasi da Qarabaga gelib Penaheli xanin himayesine siginmisdilar 38 Heyderqulu xan Penaheli xanla herbi siyasi ittifaqa da girmisdir 39 Penaheli xan Oz xanligi daxilinde hakimiyyetini mohkemlendiren Penaheli xan oz tesirini Azerbaycanin diger erazilerine yaymaq qerarina geldi Bu isde o sekili Haci Celebi xani baslica manee hesab edirdi Buna gore de o tesiri altinda olan qaradagli Kazim xani naxcivanli Heyderqulu xani genceli Sahverdi xani yanina cagirdi ve birlesib sekili Haci Celebi xana qarsi mubarize aparmagi teklif etdi 32 Xanlar Sirvan olkesinin hakimi Seki xani Haci Celebinin onlarin erazilerine hucumundan ehtiyat edirdiler Bu dovrde Quba xanligi Seki xanligi Qarabag xanligi ve Xoy xanligi herbi cehetden en guclu xanliqlar hesab edilirdi Mirze Adigozel bey Qarabagnameler eserinde yazir Mehemmedhesen xan Qarabagdan qayitdiqdan sonra Penah xan qaradagli Kazim xan naxcivanli Heyderqulu xan ve genceli Sahverdi xan meslehet meclisi qurdular 40 Ozune guclu reqib saydigi Seki xani Haci Celebi xanla muharibeye hazirlasan Penaheli xana hormet elameti olaraq Heyderqulu xan oz qosunlari ile Qarabaga geldi 1752 ci ilde heyata kecirilen hemin yurusde genceli Sahverdi xan qaradagli Qasim xan irevanli Huseyneli xan xoylu Ehmed xan istirak edirdi 41 Xanlar Haci Celebiye qarsi birge yurus etmek ucun aralarinda raziliga gelerek bu barede Kartli Kaxeti carina da mektub gonderdiler Oz novbesinde II Irakli xanlara yazdigi cavab mektubunda onlarla hemfikir oldugunu bildirmis ve onlara Genceye gelmeyi meslehet gormusdu 42 Evvelce hazirlanmis plana esasen xanlar gurcu cari II Irakli ile Gence erazisinde gorusmeli daha sonra ise burada Seki xanligi uzerine hucum etmeli idiler 40 Lakin gurcu cari oz muttefiqlerine xeyanet ederek gozlenilmeden xanlarin dordunu de Gence yaxinliginda Qizilqaya adlanan yerde hebs etdirdi 43 Sahverdi xanin nokerinden bu hadiseni esiden Haci Celebi xan Kur cayini kecerek Nizami Gencevinin qebri yaxinliginda bas vermis doyusde II Iraklini meglub ederek xanlari azadliga buraxdi Xanlar oz vetenlerine geri donduler 44 Yurusden sonra Heyderqulu xan Naxcivana qayidaraq bir sira tedbirler heyata kecirdi O xanligi mohkemletmek xezinenin gelirini artiran ticareti hemcinin senetkarligi inkisaf etdirmek meqsedi ile xanliqlarda ve seherlerde rabite vasitelerini qaydaya saldi 40 Heyderqulu xan kohne korpulerin temir olunmasi caylar uzerinde yeni korpulerin insasi haqqinda emr verdi Hemin korpulerden biri Sekerabad kendinde bu gune qeder movcud veziyyetdedir 45 Naxcivan xanliginin Kartli Kaxetiya carligi ile elaqeleri XVIII esrin ikinci yarisinda tarixi seraitden asili olaraq siyasi ve iqtisadi hemcinin herbi elaqeleri onun muttefiqi Qarabag xanliginin vasiteciliyi ile olmusdur Bunu Tiflisde Gurcustan Milli Arxivinde saxlanilan senedler o cumleden diger gurcu menbeleri de tesdiq edir Bu elaqeler II Teymurazin vaxtinda qoyulsa da esasen II Iraklinin hakimiyyeti illerinde genis vuset tapmisdi Naxcivan xanliginin esasini qoyan Heyderqulu xan II Iraklinin atasi Teymurazla cox yaxsi dostluq munasibetleri yaratmisdi Sonralar bu dostlugu onun oglu II Irakli zeifletmis ve qonsu xanligin erazisini zebt etmek ucun gizli diplomatik yollara el atmisdir 46 Naxcivan xanliginin en esas muttefiqlerinden biri de Qaradag xanligi idi Heyderqulu xan Qaradag xani Mehemmedkazim xanla munasibetlere meyl gosterirdi Bele ki Nadir sahin dovrunde Mehemmedkazim xanin gozleri cixardilmisdi O 1752 ci ilde vefat etmisdi Mehemmedkazim xan Heyderqulu xanin en yaxin muttefiqlerinden biri idi 47 Heyderqulu xan 1747 ci ilden 1763 cu ile qeder Naxcivan xanligini idare etmisdir 33 O 1763 cu ilde vefat etdi 32 Vesiyyetine gore xan Naxcivanda defn olundu Heyderqulu xanin olumunden sonra hakimiyyete onun oglu Haci Mehemmed xan Kengerli kecdi 48 Hakimiyyet ugrunda mubarize dovru 1763 1787 Redakte Esas meqaleler Haci Mehemmed xan Kengerli Rehim xan Kengerli Sukureli xan Kengerli Eliqulu xan Kengerli Veliqulu xan Kengerli Abbasqulu xan Kengerli ve Ceferqulu xan Kengerli XVIII esr 60 ci illerin evvellerinde Kerim xan Zend kecmis Sefeviler dovleti vilayetlerinin boyuk bir hissesini o cumleden Zaqafqaziyanin bir hissesinin ozune tabe ede bilmisdi 32 Bu dovrde o Urmiya xanliginin qurucusu Feteli xan Efsarla mubarize aparirdi Kerim xan Zend qarabagli Penaheli xanin yanina elciler gonderib Feteli xana qarsi muharibede ona muttefiq olmagi teklif etdi 49 1763 cu ilde Penaheli xanla Kerim xanin birlesmis quvveleri Urmiya qalasini muhasireye aldi 9 ayliq muhasireden sonra qala teslim oldu Meglub olan Feteli xan 1763 cu ilde Isfahan yaxinliginda qetle yetirilirdi 50 Eyni zamanda o komeyine gelmis Azerbaycan xanlarini Haci Mehemmed xani qaradagli Kazim xani xoylu Sahbaz xani qarabagli Penaheli xani serabli Eli xan Seqqaqini qelebeni qeyd etmek ucun Sirazda kecirilecek qonaqliga devet etdi Eslinde bu deveti qebul etdirmekle Kerim xan sozugeden sexsleri Sirazda girov kimi saxlaya bildi 51 ve onlarin ozunden asililigini temin etmis oldu 52 Bu hadiseden sonra Haci Mehemmed xanin taleyi ile bagli deqiq melumat yoxdur 32 Daha sonra taxta Heyderqulu xanin diger oglu Rehim xan Kengerli cixdi Lakin o uzun muddet hakimiyyetde qalmadi 1763 cu ilden 1769 cu ile qeder hakimiyyeti Heyderqulu xanin oglanlari Haci Mehemmed ve Rehim xanlar idare etdi 1768 ci ilde ise Naxcivan taxtina qisa muddetlik Heyderqulu xanin oglu Sukureli xan q 2 oturdu Sukureli xan 1768 1771 1779 cu illerde Naxcivan xanligini idare etdi Hemin il Rehim xan hakimiyyetini berpa edib 1770 ci ile qeder hakimiyyetde oldu 53 1770 ci ilde Heyderqulu xanin qardasi Eliqulu xan hakimiyyete geldi 1773 cu ilde ise onun qardasi Veliqulu xan hakimiyyeti ele kecirdi Veliqulu xan 1773 1776 ci illerde xanliq taxtinda oturdu 1777 ve 1779 cu illerde Sukureli xan yeniden hakimiyyeti ele kecirdi 54 Sukureli xan Kerim xan Zendin 1768 ci il tarixli fermani uzre Musteqil xan yeni hakim tituluna layiq gorulmekle yanasi butun Kengerli cengaverlerine o cumleden suvarilerine serkerde teyin olundugu muddetden etibaren tumen hakimi kimi sohret tapmisdi 55 Sukureli xanin hakimiyyeti haqqinda Merkezi Dovlet Herbi Tarix Arxivinde q 3 qorunan 17 fevral 1785 ci il tarixli senedden elave basqa sened elde edilmemisdir 56 Muellifler Sukureli xanin varisi olmasi haqqinda melumat vermemisler Bezi muellifler onun varisinin Qara xan oldugunu qeyd etmisler Farsdilli menbelerde Heyderqulu xanin oglu Sukrullah kimi qeyd olunmusdur 1768 ci il tarixli bir senedde adi qeyd olunan Zulfuqar xan Kengerlinin Sukureli xan adli oglu olmusdur Bu senedde ise onun Qara xan adli varisi qeyd olunmayib Bu sebebden ehtimal edilir ki 1785 ci ilde hakimiyyete gelen Sukureli xan Heyderqulu xanin ogludur Bezi menbelerde xanin adi Sukrullah kimi qeyd edilse de bir cox yerde o cumleden Kerim xan Zendin hakimiyyeti dovrune aid senedlerde de Sukureli xan kimi qeyd edilmisdir 57 Sukureli xan xanligin sahibsiz qalmasindan ve hakim dairelerdeki qarisiqliqdan istifade ederek 1785 ci ilde hakimiyyeti ele kecirdi Sukureli xan hakimiyyeti uzun muddet oz elide saxlaya bilmedi Iki ilden sonra o Ceferqulu xan terefinden devrildi 56 Tarixi senedlerde 1770 1771 ve 1779 cu illerde Sukureli xan Naxcivan xani kimi gosterilir Hemin senedlere istinaden demek olar ki o 1770 1771 1777 ve 1779 cu ilden 1780 1787 ci iledek Naxcivan xanliginin hakimi olub Onun xanliqda hakimliyi fasilelerle olmusdur 58 Butun senedlerde Sukureli xan xanligin en ali meqamlisi uca iqballi xeyirxah hakim kimi qeyd olunur 1770 ci ilde Ceferqulu xanin oglu Elimerdan beyin qizlari Xanimcan ve Seref xanimlarin irsi emlaklarina yiyelenmek iddiasi baresinde yazilmis vekaletname deyilir Rehmete getmis merhum Elimerdan beyin Boyukxanim ve Balaxanim leqebi dasiyan izzetli ve vekaletli varisleri Xanimcan ve Seref adli mulklerini kendlerini ve s terti teserruflerine almaq iddiasi baresinde en yuksek meqam sahibi Sukureli xani ozlerine mudafieci goturubler 59 Sukureli xan Naxcivan xanliginin hakimi oldugu vaxtlarda cox ugurlar elde etmisdir Bir arxiv senedinde yazilmisdir Naxcivan xani Sukureli xan Kengerli dovlet islerinde en cox fayda veren ve xanligin en cox tesekkurunu qazanan bir hakim olmusdur 59 Abbasqulu xan Sukureli xan Kengerli tayfalarindan teskil edilmis atli qosun hisselerinin terkibinde tekmillesdirme isi heyata kecirmek meqsedile 1780 ci ilde gosterisi vermisdir Xan ozu ise 10 min Kengerli atli destesine Naxcivan suvarileri nin serkerdesi kimi basciliq etmisdir Bu isde ona Veliqulu xan ve Abbasqulu xan komek etmisler Sukureli xan Naxcivan xanliginin tedbirli hakimi olmaqla yanasi mahir bir herbci de olmusdur 60 Sukureli xanin hakimiyyetine 1779 cu ilde son qoyuldu Bundan sonra o yalniz 1785 ci ilde hakimiyyeti ele kecire bildi ve iki il xanliq taxtinda oturdu 1780 ci ilde ise hakimiyyete Rehim xanin oglu Abbasqulu xan geldi Xanin hakimiyyete gelmesi tarixi senedlerde qeyd olunub 61 XVIII esrin 80 ci illerinin evvellerinde Qarabag xani Ibrahimxelil xan Kartli Kaxeti cari II Irakli ve Huseyneli xanla birlikde Abbasqulu xanin Naxcivan xanliginda hakimiyyete getirilmesine yardim etdi 62 Lakin xoylu Ehmed xan Abbasqulu xanin emisi oglu Ceferqulu beyi destekleyirdi 63 Arzusuna catmayan Ehmed xan bunun evezinde iki kendin Nazik ve Sukurlu kendlerinin ona verilmesini Abbasqulu xandan teleb etdi Redd cavabi alan Ehmed xan oz qosunlarini xanligin serhedlerine yetirdi Xoy xanliginin hakimi Ehmed xan Ceferqulu xanin hakimiyyete gelmesine komeklik edirdi 64 Muqavimet gostere bilmeyeceyini basa dusen ve yerli eyanlar terefinden mudafie edilmeyen Abbasqulu xan Naxcivani terk etmeye mecbur oldu Ozune muveqqeti Sisyanda siginacaq tapdi Lakin Ehmed xan Naxcivani tuta bilmedi Cunki irevanli Huseyneli xan hedeleyici mektub gondererek Ehmed xandan teleb etdi ki oz ordusunu tecili suretde Naxcivan qalasindan uzaqlasdirsin O hemin xanliga ozu sahib olmaq istediyini de mektubda gonderdi Ehmed xan Huseyneli xanin telebini qebul etsede oz fikrinden el cekmedi 45 Tezlikle Naxcivan qalasi yaxinliginda Irevan xani Huseyneli xanin qosunu gorundu Huseyneli xan Naxcivanda cox qala bilmedi ve ordusunu oradan geri cekdi Belelikle Naxcivan qalasi bassiz qaldi Yaranmis veziyyetden istifade eden Abbasqulu xan Naxcivana telesdi ve dar gununde onu mudafie etmeyenlere divan tutmaq qerari aldi 62 Abbasqulu xanin etdiyi zulm xalq arasinda boyuk naraziliga sebeb olmusdu Bundan istifade eden Ehmed xan yeniden Naxcivan xanligina mudaxile etmeyi qerara aldi Bu meqsedle Iran erazisinde Kerim xan Zendin olumunden sonra Isfahanda ozunu sah elan eden lakin resmi sah olmayan Elimurad xana muraciet etdi Elimurad xan hakimiyyete kecmeye can atarken ve Iranin resmi sahi olmadigi halda Azerbaycanin bir sira xanliqlarina tabe olmaq remzi kimi onlardan girov ve ya qiymetli das qas teleb edirdi Elimurad xan 1784 cu ilde Osmanli Imperiyasina qarsi komek almaq ve oz hakimiyyetini mohkemlendirmek meqsedile Moskvaya numayende gondermisdi Oz numayendesi Mehemmed xana tapsirmisdi ki gosterilecek komek evezinde vaxt ile Rusiyanin terkibinde olmus torpaqlardan savayi q 4 Qarabag Naxcivan ve Irevan vilayetlerini de Rusiya Imperiyasina guzest etmeye hazirdir 65 Elimurad xan bir terefden oz terefdarlarini bezi Azerbaycan xanliqlarinin hakimi olmasina komek edir diger terefden ise hemin xanliqlari rus dovletine vermeyi ved edirdi 1783 cu ilde Elimurad xan xoylu Ehmed xanin muracietini nezere alib Gulsireli xani Naxcivana gonderdi 66 1783 cu ilde Rusiyanin qeyyumlugunu qebul etmis Ehmed xan Naxcivan xanligi taxtinda Abbasqulu xanin namizedliyini mudafie eden II Iraklinin adina gonderdiyi mektubunda bu cur demisdi Indi nece ola biler ki men ona q 5 verdiyim sozu yerine yetirmeyim ve basqa cur hereket edim Menim qiymetli esyam Elimurad xanin yaninda girov saxlanilir O ele biler ki men onun eleyhine gedirem 67 Belelikle Elimurad xan ve Ehmed xanin qosunlarinin qarsisini ala bilmeyen Abbasqulu xan yeniden Naxcivani terk etmeye ve Tiflise qacib II Irakliden komek istemeye mecbur oldu Elimurad xan ve Ehmed xan terefinden mudafie edilen Ceferqulu xan hakimiyyete geldi 64 Hakimiyyete kecdiyi ilk gunden Ceferqulu xan xalqin etirazlarinin qarsisini almaq ucun ehaliye ciddi tezyiq gostermeye basladi Bu tezyiqlerden sonra ehalinin coxu Naxcivani terk ederek uzaq vilayetlere uz tutmaga mecbur oldu 68 Abbasqulu xani destekleyen Naxcivan ehalisinin Kartli Kaxeti cari II Irakliye 1783 cu ilde yazmis oldugu kollektiv mektubunda deyilir Ceferqulu xanin Naxcivan ehalisi ile nece qeddar reftar etdiyi xeberini sizin huzurunuza catdirmaqla bildiririk ki onun zulmkarligi xalq icerisinde ele genis yayilib ki ehali basqa yerlere uz tutmaga mecbur olmusdur Biz size Abbasqulu xana siginacaq verdiyiniz ucun tesekkurlerimizi bildiririk Sizin xeyirxahliginiz neticesinde Abbasqulu xan himayenizde yasayir ki buda bizi sakitlesdirir ve bizde inam yaradir 64 II Irakli Ibrahimxelil xan Abbasqulu xanin terefdarlari da Naxcivanda qala bilmeyeceklerini basa dusub Gurcustana gederek Abbasqulu xanin etrafinda birlesdiler Naxcivan ehalisinin mektubunda bu cur deyilir Sizin urek yumsaqliginiza inanaraq yoxsul ehali her gun Naxcivani terk edir ve Abbasqulu xanin yanina gelirler Onu mudafie dirsiniz ve inaniriq ki bizi de diqqetden kenara qoymayacaqsiniz Yeni hakimiyyete gelmis Ceferqulu xan ehaliyi zulm edir bizi olume verir ve evlerimizi talayir Biz onun bu fikrini bildikden sonra Abbasqulu xanin terefine kecdik 68 Gurcustanda siginacaq tapan Abbasqulu xan II Irakliye yazdigi mektubunda oz tesekkurunu bu cur ifade edirdi Qoy Allah rehmi carin xesteliyini Abbasqulu xana versin Size sedaqetliyem Sizin xeyirxahliginiz sayesindedir ki menim indi veziyyetim yaxsidir Allahin komeyi ve sizin sayenizde veziyyetim yaxsidir size dua edirik Mektubun ardinda Abbasqulu xan Gurcustana geldikden sonra Naxcivanda movcud olan veziyyeti tesvir edirdi O bu cur yazirdi Naxcivana artiq uc gundur getmisdim Reislerden Eliqulam Sultan Ixlas Sultan ve onun oglu Huseyneli bey Agasibey Memmedeli ve basqalari Ceferqulu xanin pis reftarina onlari incitdiyine gore menim yanima gelmisdiler 69 Gurcustana Abbasqulu xanin dusergesine gelenler II Iraklinin xos reftarini gorub Ceferqulu xandan intiqam almaq meqsedi ile Tiflise gelmek fikrinde olduqlarini soylemisdiler 70 Xoy xani Ehmed xan Ceferqulu xanin taxta cixmasina komek etse de Naxcivana elave qosun gondere bilmedi Cunki xan II Irakliden ehtiyat edirdi Buna esas sebeb ise Rusiyanin iki batalyonunun Tiflisde olmasi idi Bu munasibetle Abbasqulu xan II Irakliye yazirdi Ehmed xan bilir ki siz meni her vasite ile mudafie edeceksiniz Ona gore de Ceferqulu xana redd cavabi verdi Xan siz hezretlere qarsi cixmaga cesaret ede bilmez 71 Naxcivan eyanlarinin Gurcustana Abbasqulu xanin yanina getmeleri Ceferqulu xani qezeblendirirdi O Abbasqulu xanin yanina getmek isteyenleri cezalandirmaq qerarina geldi Bu cezalandirma esasinda feodallardan biri olan Mehemmed bey qetle yetirildi O Gurcustana gederken Ceferqulu xanin qardasi Kelbeli bey terefinden olduruldu Ayri ayri adamlarin qetle yetirilmesi ile kifayetlenmeyen Ceferqulu xan emr etdi ki Abbasqulu xanin yanina getmek isteyenlerin evleri dagidilsin emlaklari musadire edilsin ve irsi mulkiyyeti elinden alinsin Lakin bu tedbir de xalqi sakitlesdire bilmedi Naxcivanda xalq cixislari guclenirdi Ehalinin naraziliginin artdigini goren Ceferqulu xan oz yaxin adamlarinda biri Sireli beyi xoylu Ehmed xanin yanina gonderib bildirdi ki o ya Naxcivanda qayda qanun yaradib xalqi sakitlesdirsin ya da komek ucun qosun gondersin 70 1783 cu ilde Rusiya Imperiyasi ile Kartli Kaxetiya carligi arasinda Georgiyevsk muqavilesi imzalandi 72 Bunu goren Abbasqulu xan Kartli Kaxetiya cari II Iraklinin vasiteciliyi ile Naxcivan xanliginda emin amanliga nail olmaq meqsedile Rusiyanin himayedarligina kecmeyi ustun tuturdu 73 Bu haqda Abbasqulu xan Rusiyanin Gurcustanda movcud olan qosunlarinin bascisi S Burnaseve yazmisdi Car Irakli ile yaxinliq ederek imperator hezretlerinin hakimiyyeti altinda olmagi arzulayir ve basqa xanlari da bu cur addim atmaga sesleyirem 74 Abbasqulu xanin Rusiyanin tabeliyini qebul etmek isteyini II Irakli general porucik Q Potyomkine xeber verdi Dehsetli qacqin veziyyetinde olan naxcivanli Abbasqulu xan bizden xahis edir ki biz ona oz mulkiyyetine qayitmaga komek edek ve o imperatriceye tabe olacagini bildirir 75 II Irakli Q Potyomkine izahatinda yazirdi Bu yaxinlarda Abbasqulu xan xahisle Naxcivan agsaqqallarini yanimiza gondermisdi Hemin senedin tercumesini biz cenab Burnaseve verdik ki o sizin huzurunuza teqdim etsin Naxcivandaki movcud veziyyetle tanis olan Q Potyomkin oz cavabinda S Burnaseve bildirdi Men mahiyyet etibarile Abbasqulu xanin Naxcivan xanliginda hakimiyyete gelmesine etiraz etmirem menim adimdan Kartli Kaxeti hezretlerine q 6 elan edin ki men bu hadiselerde ona mane olmaq istemirem 76 Bu mektubdan sonra car II Irakli oz muttefiqi Qarabag xani Ibrahimxelil xanla birlikde Naxcivan xanligi uzerine yuruse hazirlasmaga basladi 77 Bu yuruse II Irakli cox guclu ordu toplamisdi Tekce Semseddin Xezani Peydar Pembek Demircihesenliden toplanmis yerli azerbaycanli doyusculerin sayi 4000 e catirdi Qarabag xani Ibrahimxelil xan ise bu yurus ucun 2000 atli ayirmisdi 78 I Ebdulhemid 1783 cu ilde Azerbaycan ve Qafqaz muselmanlarina Osmanli Imperiyasi sultani I Ebdulhemid terefinden imzalanan ferman verilmisdi 79 Bu fermanda onlarin himaye edilmesi emr olunmusdu Bu ise Azerbaycan xanliqlari ile olan munasibetlerin qorunub saxlanilmasinin sexsen padsahin ozunun diqqet merkezinde oldugunu gosterirdi 80 II Irakli ve Ibrahimxelil xan bu sebebden yurusu heyata kecire bilmedi Cunki hokmdarlar sultan I Ebdulhemidle munasibetleri qoruyub saxlamaga calisirdi Yuruse hazirliq erefesinde ise Naxcivan xanligi erazisinde Sukureli xan 1785 ci ilde hakimiyyeti ele kecire bildi 78 Yerli feodallardan olan Qara bey Naxcivan xanliginda oz terefdarlarini etrafina toplayaraq Haci Demir ve Cari qalalarini ele kecirdi Bu qalalar Naxcivanin 20 verstliyinde q 7 olan mohkemlendirilmis qalalardan ibaret idi Ceferqulu xanin hakimiyyetinden narazi olan Qara bey Irevanda meskunlasmis Abbasqulu xanin yanina nokerini gondererek ona bu barede xeber verdi Bu xeberden sevinen Abbasqulu xan Qara beyin destesi ile birlesmek ucun telesdi Abbasqulu xan irevanli Huseyneli xandan oz qosunlari ile onun komeyine gelmesini xahis etdi Ceferqulu xan yeniden Naxcivan xanliginda hakimiyyeti ele kecirdiyi zaman Abbasqulu xan taxta kecmek ucun ya Ibrahimxelil xana ya II Irakliye ya da Rusiyanin Qafqazdaki herbi dairelerine muraciet edirdi 56 Ibrahimxelil xan yurus ucun hazirliqlara basladi Xan Naxcivandaki hakimiyyet deyisikliyi haqqinda xoylu Ehmed xan arasinda muqavile imzalandi Terefler Tebrizi tutub elde edilmis qenimeti bolmek daha sonra Naxcivani ele kecirib Elimurad xan terefinden devrilmis Abbasqulu xani hakimiyyete getirmek barede raziliga geldiler Tebrizin ele kecirilmesinden sonra hemin ilin yayinda Ibrahimxelil xan qosunla Naxcivana teref hereket etdi 81 Ibrahimxelil xanin qosunlari xanligin erazisine daxil oldular ve Ceferqulu xan Serur cayi sahilindeki bir qalada gizlendi 82 1787 ci ilde Ibrahimxelil xanin qosunu Naxcivan qalasini ele kecirib Abbasqulu xanin Naxcivanda hakimiyyetini berpa etdi 83 Lakin Ceferqulu xani tutmaq mumkun olmadi Naxcivani terk eden Ceferqulu xan xoylu Ehmed xanin komeyi ile bir nece qalani ele kecirmis Haci Demir qalasini ozune iqametgah secmisdi 84 Naxcivani tutduqdan sonra Qarabag qosunlari Abbasqulu xanin destesi ile birlikde Ceferqulu xani teqib etmeye basladilar Lakin bu tedbir ugursuzluqla neticelendi 85 Ibrahimxelil xan bu yurusdeki ugursuzluqdan sonra vaxt itirmeden Tebrize dogru hereket etmeyi qerara aldi Lakin Ehmed xanla muttefiqliye umid olan Ibrahimxelil xan aldanmisdi Bele ki Ibrahimxelil xan Tebrize qosun yeriderken Xoy xanligi qosunlari Tebrizi tutmusdular 86 Ibrahimxelil xanin Tebriz isleri ile mesgul oldugu dovrde Ceferqulu xanin qardasi Kelbeli xan cesaretle Abbasqulu xani hakimiyyetden uzaqlasdiraraq 1787 ci ilde ozunu Naxcivan xani elan etdi 73 Bununla da Naxcivan taxtinin en real hakimi Kelbeli xanin hakimiyyet dovru baslandi Onun hakimiyyeti zamani Naxcivan ozunun en guclu dovrunu yasadi 87 Kelbeli xan 1787 1796 Redakte Esas meqale Kelbeli xan KengerliXarici siyaset Redakte Kelbeli xanin hakimiyyete kecdiyini goren Abbasqulu xan yeniden Naxcivani terk etmeye mecbur oldu II Irakli Ibrahimxelil xanin Naxcivani ele kecirdiyi xeberini esidib onun Naxcivanda guclenmesine mane olmaq ucun knyaz Ivan Baqrationu Naxcivana gondermisdi Lakin Kelbeli xan artiq Naxcivani ele kecirdi ve gurcu qosunlarini qalaya buraxmadi 88 Naxcivan qalasini muhasireye alan knyaz Baqration Ibrahimxelil xanin quvvelerinin ardinca kesfiyyat destesi gondermisdi Sisyan etrafinda azsayli Qarabag qosunlari ile Baqrationun herbi quvveleri arasinda bas veren doyusden sonra Qarabag qosunlari geri cekilmisdiler Gurcu qosunlarinin bascisi Qarabag xanligi ordusunun esgerlerinden Ibrahimxelil xanin Abbasqulu xana yazmis oldugu mektubu ele kecirmisdi Bu mektubda deyilirdi Mektubu Abbasqulu xana catdirin ve ona bildirin ki mohkem dayansin Tezlikle ona komek ucun 2000 min nefer quvve gonderilecek 89 Baqrationun Naxcivan xanligini tutmaq cehdi bas tutmamisdi Knyaz Baqration II Irakliye gonderdiyi mektubunda qeyd edirdi men burada guclu muqavimete rast geldim qala 2000 min nefer doyuscu terefinden mudafie olunurdu 89 Guman edilir ki Baqrationun basciliq etdiyi herbi quvveler Ibrahimxelil xanla Umme xanin muqavimeti neticesinde geri qaytarilmis ve ya meglub edilmisdi Ibrahimxelil xanla II Irakli arasinda munaqise oldugundan xeber tutan Ceferqulu xan Baqrationun komeyi ile Naxcivanda hakimiyyetini qaytarmaga cehd etdi Lakin Baqrationun Naxcivani ele kecirmek seyi bas tutmadi ve gurcu desteleri etraf kendleri qaret edib coxlu mal qara ele kecirirek geri donduler Belelikle Naxcivanda Kelbeli xan hakimiyyete geldi Kelbeli xan Abbasqulu xani sakitlesdirmek ucun onu Naxcivana devet etdi ve ona boyuk imtiyazlar verdi 90 Kelbeli xan hakimiyyete geldiyi vaxt Azerbaycanda ve butovlukle Cenubi Qafqazda daxili ve xarici veziyyet xeyli murekkeblesmisdi Azerbaycanin ve Gurcustanin Iran ve Osmanli Imperiyasi terefinden tehlukeye meruz qalmalari problemi yaranmisdi Bele bir tarixi seraitde Cenubi Qafqaz xalqlari oz daxili imkanlari hesabina xarici tehlukeye qarsi istiqlaliyyetlerini mudafie ede bilmirdiler Naxcivan xanliginda hakimiyyete geldiyi gunden Kelbeli xan Rusiya dovleti ile siyasi iqtisadi munasibetler gostermeye meyl gosterirdi Kelbeli xanin hakimiyyeti dovrunde Naxcivan xanligi nisbeten canlandi 91 Xoy xani Ehmed xanin sui qesd neticesinde vefatindan sonra onun qardasi Sahbazin oglanlari hakimiyyete kecmek ucun mubarize apardilar Qesdciler hakimiyyete gele bilmediler Cunki onlarin oldure bilmedikleri Ehmed xanin qardasi oglu Ceferqulu doyusken herbci idi Hadiselerin gergin vaxtinda o coxlu sayda doyuscu toplaya bildi ve Xoy xanliginin sadiq muttefiqlerinden de yardim istedi Ceferqulu xana maragali Ehmed xan irevanli Mehemmed xan Kelbeli xan hemcinin Kartli Kaxetiya cari II Irakli de yardim etdi 92 Kelbeli xan Irevan xani Mehemmed xanla birlikde Xoy xanligina yurus edib Xoy seherini muhasireye almisdi Bele ki Mehemmed xanla xoylu Huseyneli xanin arasinda edavet movcud idi Bunu goren Kelbeli xan Mehemmed xanla muttefiq oldu 93 Xanlar ortaq qerar uzerine Xoy xanligi uzerine hucuma basladilar Mehemmed xanla kecmis Xoy xani Ehmed xanin siyasetinde de nikah diplomatiyasi movcud idi Iki xanin munasibeti yurus heddine gelmemisdi 94 Mehemmed xan Beyazid pasa ile sulh muqavilesi bagladiqdan sonra Xoy xanligi ile muharibeye basladi Buna sebeb Mehemmed xanla Beyazid pasa arasinda doyusler gederken Xoy hakimi Huseyn xanin Isaq pasaya gizli komek etmesi olmusdu Kelbeli xan bu emeliyyatda ona herbi yardim gosterdi Hazirliq basa catdiqdan sonra 1790 ci ilde Kelbeli xan ve muttefiqi Mehemmed xan Xoy seherine hucum etdiler Muqavimet gostere bilmeyen Huseyn xan vaxti ile Irevandan gonderilmis xeraci geri qaytarmaqla sulh teklifi etdi Bu teklif qebul edildi ve terefler arasinda sulh imzalandi 95 Naxcivan ve Irevan xanliqlarinin qosunlari yalniz Xoy seherinde saxlanilan qiymetli esyalari geri aldiqdan sonra Xoy xanligini terk etdiler 96 Bir muddet kecdikden sonra Xoy xanligini terk etdiler Bir nece vaxtdan sonra Xoy hakimi Huseyneli xan Kelbeli xanla munasibetler yaratdi Xanlar birlikde Irevan xanligina hucum etmeyi qerara aldilar 97 Naxcivan xanligi ile Irevan xanligi arasinda muttefiqlik cox uzun surmedi Kelbeli xanin Huseyneli xanla yaxinlasmasi kohne muttefiqleri dusmene cevirdi 1790 ci ilde Mehemmed xan Naxcivan uzerine hucum etse de muqavimetle uzlesdi ve boyuk itki ile geri cekilmeye mecbur oldu Eks hucuma kecen Naxcivan ve Xoy xanliginin quvveleri de Irevanda meglub oldular ve etraf erazileri qaret ederek geri cekildiler 98 Kelbeli xanin hakimiyyeti dovrunde Naxcivan xanliginin six diplomatik munasibetler saxladigi muttefiqlerinden biri Maku xanligi idi Maku xanligi hakimi Eli xan iqtisadi ve siyasi hakimiyyete beled oldugundan o xanliqda musteqil siyaset aparirdi Xanliq erazisinde siyasi iqtisadi munasibetleri guclendirmeye meyl eden Kelbeli xan Eli xanla mohkem munasibetler yaratmisdi Sonralar Kelbeli xan oz qizini Eli xana ere vermisdi Bu qohumluq xanliqlarin muttefiqliyini daha artirmisdi 99 Kelbeli xanin heyata kecirdiyi siyasi tedbirler mueyyen qeder Naxcivan xanliginin mohkemlenmesine oz tesirini gosterdi Kelbeli xan Naxcivan xanliginin mohkemlendirilmesi ucun tedbirler heyata kecirerken Naxcivandan kenarda yasayan Ceferqulu xan hakimiyyeti ele kecirmek ucun fealiyyetlere baslamisdi O bu meqsedle Kelbeli xana ve diger xanlara muracietler edirdi Buna baxmayaraq Aga Mehemmed sah Qacarin yuruslerine qeder Naxcivanda fovqelade hadise bas vermemisdi 100 Car Rusiyasi ve Qacar Irani ile munasibetler Redakte Agamehemmed sah Qacar I Pavel Valerian Zubov II Yekaterina XVIII esrin 80 ci illerinin sonlarinda Iranda ve Cenubi Azerbaycanda Agamehemmed xan Qacarin nufuzu getdikce artirdi XVIII esrin 90 ci illerin evvellerinde o demek olar ki butovlukde Irani oz hakimiyyeti altinda birlesdirmisdi O Azerbaycanin cenub xanliqlarinin hamisini Iran erazisi ile birlikde ozune tabe etdi dovletin merkezini Tehrana kocurdu Qacar sahi cenubda oz isini basa catmis hesab etdikden sonra nezerlerini simala cevirdi Lakin Agamehemmed sah Qacari Azerbaycan xanliqlari tanimaq istemediler Qacar buna gore de Azerbaycana hucum etmek planini hazirlamisdi 101 Cenubi Azerbaycan xanliqlarinin bezilerini ozune tabe eden Agamehemmed xan 1791 ci ilden baslayaraq oz qosunlarini Simali Azerbaycana yurus ucun hazirlamaga basladi Qacar tehlukesi xanliqlari sulh baglamaga mecbur etdi 1791 ci ilde Irevan Naxcivan ve Xoy xanlari arasinda sulh imzalandi Kelbeli xan Mehemmed xanin bacisi Tukezban xanimla aile heyati quraraq sulhu daha da mohkemlendirdi Ibrahimxelil xan muttefiqi Omer xanla 1792 ci ilde Naxcivana yurus edende Irevan ve Xoy xanlari Kelbeli xana quvve ile yardim etdiler 102 1792 ci ilde Qarabag xani Ibrahimxelil xan Naxcivan xanligina hucum etmeyi qerara aldi Ibrahimxelil xan Dagistanda meskunlasan qohumu Avarli Omer xanin 11 minlik muttefiq qosunlari Naxcivan qalasina yurus etdi 103 Xoylu Huseyneli xan ve irevanli Mehemmed xanin komeyi ile Kelbeli xan bu doyusde qelebe qazandi Her iki hokmdar Omer xan ve Ibrahimxelil xan herbi yurusleri ile meshur idi Qarabag xani bir nece defe Naxcivana hucum etmisdi lakin Dagistan hakimi ise bu eraziye ilk defe yurus edirdi 104 Kelbeli xan guclu reqiblere qarsi mudafie ucun kifayet qeder orduya malik deyildi Onun sursati mudafie ucun istenilen qeder movcud deyildi qosunu da az idi Seherin cenub serq kenarinda yerlesen Naxcivan qalasi gilden birlesirdi Qalanin olcusu kicik idi Dord divarinin her biri texminen 300 metr uzunlugundan artiq deyildi hundurluyu 4 6 metr qalinligi ise 3 5 metr idi Kuncler boyunca yukselen dord qulle onun zeif gorunusunu tamamlayirdi Naxcivan qalasi o dovrun demek olar ki istenilen Azerbaycan ve Gurcustan qalalarindan xeyli geride qalmisdi 104 Naxcivan xanligini Kengerli suvarileri 6 gun mudafie etdiler ve bu mudafie zamani Kelbeli xan da onlarla birlikde doyusurdu Onun gosterisi ile doyusculer yeralti lagimlardan istifade ederek qaladan kenara cixaraq elbeyaxa doyuslere basladilar Elbeyaxa doyuslerde reqib qosunlarin bir hissesi meglub edildi Doyusler seherin butun erazilerinde davam edirdi Qafqazda ozlerine reqib tanimayan doyusken Dagistan ordusu daha cixilmaz bir reqible uzlesmisdi 105 Qarabag qosunlarinin terkibinde Dagistan erazisinden gelmis coxlu sayda muzdlu doyuscu movcud idi Bu sebebden Naxcivan etrafinda davam eden doyus erazisi yerli xalq arasinda Lezgiqirilan lezgilerin mehv edildiyi yer adlandirilirdi Bu doyusde Ibrahimxelil xan 1000 nefer Omer xan 700 nefer Kelbeli xan ise muttefiqlerinin yardimi ile azsayli quvve itirdi Ibrahimxelil xan ve Omer xan telesik geriye donduler Naxcivan xalqi qalanin mudafiesinde sehid olmus Naxcivan Irevan ve Xoy xanliqlarinin doyusculerini ehtiramla defn etdiler 106 Agamehemmed xan Qacar ozunu sah elan etmezden evvel Cenubi Qafqaza yurusu erefesinde 1791 ci ilin evvelinde boyuk qosunla Azerbaycana gelerek Tebriz seherindeki Seyidabad dusergesini darmadagin etmisdi O muxtelif fermanlarla oz adamlarini Cenubi Qafqaza yollamis hakim feodallardan xanlardan itaet elameti olaraq heyat yoldaslarini ovladlarini ve qardaslarini girov gondermeyi emr etmisdi Azerbaycan xanliqlarinin ordulari texminen min nefere yaxin idise Agamehemmed xanin qosun sayi 50 mine catirdi Bu ve bu kimi bir cox sebeblere gore Qarabag xani Ibrahimxelil xan ve Irevan xani Mehemmed xan istisna olmaqla butun Azerbaycan xanlari sahin hakimiyyetini tanidi 107 Naxcivan xanliginin hakimi bu xeberi esiden kimi munasibetlerinin ele de yaxsi olmadigi emisi oglu Abbasqulu xani girov kimi Iran hakiminin xidmetine gonderdi Kelbeli xanin Abbasqulu xani girov kimi gondermeyinde iki esas meqsedi var idi Abbasqulu xani Naxcivan erazisinden uzaqlasdirmaq ve bir muddetlik Agamehemmed xanin hucumundan uzaq olaraq xanligin musteqilliyini qorumaq Agamehemmed xan Kelbeli xanin Abbasqulu xana olan munasibetini bildiyi ucun onun bu hereketini qeyri ciddi qiymetlendirdi Lakin o Qarabaga ve Gurcustana yuruse telesdiyine gore Naxcivan xanligini ikinci plana saldi 108 Simali Azerbaycanin bir cox xanliqlarindan ve Kartli Kaxetiya carligindan redd cavabi alan Agamehemmed xan hucuma kecmeyi qerara aldi Onun 85 minlik ordusu uc istiqametde Irevan Lenkeran Mugan ve Qarabag istiqametinde simala dogru yuruse basladi Agamehemmed xan ozu xususi secilmis qosunun basinda Qarabag istiqametinde irelileyirdi Agamehemmed xanin boyuk bir ordu ile Araz cayini kecmesi xeberi Cenubi Qafqaz xalqlarinin arasinda tesvise sebeb oldu Agamehemmed xan qardaslari Eliqulu xan ve Ceferqulu xanin basciligi ile 20 min neferlik qosunu Irevana dogru gonderdi 109 1795 ci ilin ortalarinda Eliqulu xanin quvveleri Irevan qalasinin yaxinliginda yerlesen Carbagi adlanan yerde duserge saldilar Irevan xani Mehemmed xan da teslim oldu ve sulh teklif etdi Sulh baglandiqdan sonra Eliqulu xan Irevanda dayanmadi O girovlari goturerek Gencede olan Agamehemmed xanin yanina getdi 110 Agamehemmed xan Tiflisi isgal etdikden sonra Irevan ve Gence xanlarinin xeyrine bir nece gosteris verdi Onun emrine gore Pembek ve Borcali sultanliqlari Irevan xanligina Qazax ve Semseddil sultanliqlari ise Gence xanligina itaet etmeli idi 111 Agamehemmed xan terefinden basciliq edilen hisseler 1795 ci ilde Susa qalasina yaxinlasib qalanin yaxinliginda olan Govaxanda duserge saldi Qala qarnizonu tez tez qaladan cixaraq Qacar qosunlarina hemleler edir ve geri cekilirdi Qalani 33 gun muhasirede saxlasa da Agamehemmed xan Susani ala bilmedi ve Tiflise yollandi 112 Belelikle Agamehemmed xanin Cenubi Qafqaza etdiyi birinci yurusu gozlenilen netice vermedi 113 Agamehemmed xan Qacarin niyyetinden xeberdar olan rus sarayi Simali Azerbaycana herbi mudaxile yolu ucun calisirdi Qudovic 1795 ci ilin may ayindaki melumatinda saraya bildirdi Aga Mehemmed xan bir terefden Irevan seherine hemle etmeye hazirlasir diger terefden kecmislerde sahlarin tacqoyma merasimi kecirdikleri Kur cayi boyunda yerlesen Mugana telesir Buradan o Samaxi Seki Susa ve Talis hakimlerini ozune rabe etmek ucun yurus edecek sonra ise Qarabagdan Gurcustana qosun cekecekdir 114 Agamehemmed xanin Cenubi Qafqaza yurusu ve resmen Rusiyanin himayesinde olan gurcu carligina hucumu Rusiyanin regiondaki maraqlarina ve nufuzuna agir zerbe vurmusdu Buna gore de fursetden istifade eden Rusiya imperatricasi II Yekaterina Rusiya Imperiyasinin herbi xadimlerinden biri olan qraf Valerian Zubovun komandanligi altinda 100 silahdan teskil olunan 30 minlik esger korpusunu Cenubi Qafqaza gonderdi 115 Genc olmasina baxmayaraq qraf tecrubeli herbi komandan idi O muharibeni ugurla baslatdi rus qosunlari Derbend qalasina hucum etdi Derbend qalasi 10 may 1796 ci il tarixinde isgal edildi Ikinci yurus Baki uzerinde aparildi ve Baki 3 iyun tarixinde doyussuz teslim oldu Qafqazda Valerian Zubovun rehberlik etdiyi herbi korpusun ehemiyyetli guc toplayaraq elde etdiyi suretli nailiyyetler Cenubi Qafqaz hokmdarlarinda Rusiya Imperiyasina arxalanmaq ucun hormet qazandirdi Bezi xanlar mutleq Rusiya terefine meyl etmeye basladilar bu xanlarin arasinda Kelbeli xan da movcud idi O Rusiya Imperiyasinin himayedarligini qebul etmek meqsedi ile Valerian Zubovla elaqeler yaratmaga basladi 116 1796 ci ilde rus qosunlarinin Azerbaycana yurusu burada quvvelerin parcalanmasina sebeb oldu Azerbaycan xanliqlarinda Rusiya dovletine qarsi munasibet muxtelif idi Rus komandanliginin numayendeleri komandanliq adindan onlara hemise komek edileceyi Iran tehlukesinden qorunacaqlari ve onlarin hakimiyyetlerinin guclendirilmesi ucun sey gostereceklerini ved edirdiler Butun bu vedlerle elaqedar olaraq xanlar Rusiya dovletinin himayesi altinda oz hakimiyyetlerini mohkemlendireceklerine inanirdilar Bu cur xanliqlardan biri de Naxcivan xanligi idi Kelbeli xanin car Rusiyasi ile yaxinlasmasi Rusiyanin himayedarligini qebul etmek meqsedi ile Valerian Zubovla elaqeler yaratmaga baslamasi Aga Mehemmed xanin qezebine sebeb oldu 117 1796 ci ilin qisinda II Yekaterinanin qefil olumu hadiselerin gedisini deyisdirdi Hakimiyyete gelen I Pavel eks siyeset yeritmeye basladi O rus qosunlarinin tezlikle Cenubi Qafqazdan cixarilmasi barede serencam verdi I Pavel butun alay komandirlerine qosunlarin Qafqaz xettine geri qayitmasi barede buyruqlar gonderdi 118 Valerian Zubov istefaya cixdi ve Bakidan Hesterxana yola dusdu Qafqaz xettine gelen butun qosunlara komandanliq yeniden qraf Qudovice tapsirildi Rus qosunlarinin cixarilmasi basladi lakin bezi hisseler 1797 ci ilin yazina kimi Muganda qaldilar Bu qisda sexslerin ve atlarin yolda hereketinin artilleriya ve qosunlarin aparilmasinin cetinliyi ile bagli idi 119 Valerian Zubovun basciliq etdiyi rus qosunlari Azerbaycani terk etdikden sonra Agamehemmed sah Qacar daha qetiyyetle hereket etdi Bu hadiseden sonra Agamehemmed sah Naxcivan xani Kelbeli xanin Rusiya ile elaqeler yaratmaq istediyine gore xanliga qosun gonderdi Sah yolladigi suvari destesine konkret emr verdi xanligi darmadagin edib ehalini Iranin ucqar erazilerine kocursun Agamehemmed sahin bu qosunlarina muqavimet gostere bilmeyeceyine emin olan Kelbeli xan xanligi ozunu ve ehalini gozlenilen yurusden qorumaq ucun sexsen qiymetli hediyyelerle Erdebile gedib sahin huzuruna cixdi 120 Agamehemmed sah onun hediyyelerini qebul etse de Valerian Zubov ile mektublasdigina ve Rusiya dovletinin himayesine kecmek istediyine gore xanin gozlerinin cixarilmasina emr verdi daha sonra ise onu mehbus kimi Tehrana surgun etdi Bu vaxt ise xanliqda hakimiyyeti Abbasqulu xan ele kecirdi 121 Ehtimal edilir ki xanin gozleri Erdebil yaxinliginda yerlesen Seyidler kendinde cixarilmisdi Cunki orada Agamehemmed sahin iqametgahi yerlesirdi Agamehemmed sahla Kelbeli xanin gorusu sahin Qarabaga ikinci yurusunden 3 ay evvel bas tutmusdu 122 1797 ci ilde Agamehemmed sahin ordusu ikinci defe Cenubi Qafqaza teref herekete basladi Azerbaycan xanlarina unvanlanmis sah fermanlarinda onlardan qeyd sertsiz tabe olmaq teleb olunurdu Sahin hucumu Qarabag uzerinde idi Ilk novbede Susa qalasi muhasireye alindi ve sonra Dovteleb adlanan meselikden qala aramsiz top ateslerine tutuldu 123 Aramsiz hucumlara meruz qalan qala teslim oldu Agamehemmed sah boyuk bir debdebe ve temteraqla ozu Susa qalasina daxil oldu Bir nece gunden sonra Agamehemmed sah saray sui qesdi neticesinde Susada olduruldu Onun qosunu Cenubi Qafqazdan geriye qayitdi 124 1797 ci ilde Agamehemmed sahin Susada oz dusergesinde qetle yetirilmesi hadiselerin gedisatini deyisdi Tehranda mehkum olan Kelbeli xan sahin olumunden sonra hebsxadan cixa bildi Sah ozunun iki xidmetcisi terefinden qetle yetirilmisdi Agamehemmed sahin hakimiyyetinden sonra Qacar Imperiyasinda onun qardasi oglu Feteli xan hakimiyyete geldi Babasinin adini dasidigi ucun Feteli xan Baba xan kimi de adlandirilirdi O Kelbeli xanin hebsden cixmasini oyrense de onun oz evine getmesine qarsi cixmadi Lakin xana Naxcivanda yox Irevanda meskunlasmaga icaze verildi Bu vaxt ise hakimiyyeti Abbasqulu xan ele kecirmisdi 125 Suqutu RedakteHemcinin bax Naxcivan qalasinin isgali Durgunluq dovru 1797 1802 Redakte Irevanda hakimiyyetini yeni berpa eden Mehemmed xan veziyyetini nizama salan kimi feal xarici siyaset yeritmeye basladi O sah hokumetinin itaetinden cixmaq ucun ozune muttefiqler axtarisini genislendirirdi Irevan hakimi komek ucun ilk novbede II Irakliye muraciet etse de movcud veziyyet muttefiqliye mane oldu Mehemmed xan bu sebebden elacsiz qalmisdi Buna baxmayaraq Irevan hakimi saha qarsi mubarizede ozune muttefiq tapa bildi Bu muttefiqlerden biri Kelbeli xan digeri ise Xoy xanliginin hakimi Ceferqulu xan idi Kelbeli xan bu dovrde sahin emri ile Irevanda meskunlasmisdi ve buraya kengerli sulalesinden olan 200 aile getirmisdi Kelbeli xan Feteli saha qarsi cixmaq isteyen Mehemmed xanla muttefiqliye razi olub saha tabe olmaqdan imtina etdi Gozlerini itiren Kelbeli xan siyasetden kenar qalmadi Mehemmed xanin qetiyyetsiz ve cavan olmasini goren Kelbeli xan tezlikle onun etimadini qazandi ve Irevan xanliginin en etibarli adamina cevrildi 126 1800 cu ilin evvellerinde Feteli sah Qacar Cenubi Qafqazi ele kecirmek sebebi ile muharibenin cilovlanmasi ucun Irevan xanligi erazisine qosun gonderdi Qacar ordusunun en qabaqcil korpusu Irevana yaxinlasdi Qosunlarin serdari xanlara Feteli sahin qosunlari qalaya buraxmaq telebi ile baslayan fermanini teqdim etdi Uzun danisiqlardan sonra Kelbeli xanin gosterisi ile Mehemmed xan qosunlarin qalaya buraxilmasina icaze vermedi Qacar ordusunun uzun muhasiresine hemcinin muxtelif cur hucumlarina baxmayaraq seher mudafiecileri qosunlarin qalaya daxil olmasina icaze vermedi ve sah qosunlari ugursuzluqla Tebrizde dayanan esas quvvelerine teref uz tutdular Kelbeli xan ve Mehemmed xan saha qarsi herbi emeliyyatlar heyata kecire bilecek oz qosun ve herbi sursat sayi usyancilari ile diger xanliqlardan hedsiz derecede ferqlenen yeni muttefiqler axtarmaga mecbur oldular Irevanla Tiflis arasinda uzun muddetli dialoq basladi Cunki xanlar bilirdiler ki Kartli Kaxetiya carligi ucun yegane tehluke Rusiya idi Kartli Kaxetiya carligi da yaranmis veziyyetde muttefiqliye musbet yanasirdi 127 Saray eyanlarinin ekseriyyeti Kelbeli xanin Irevanda meskunlasdigini esiden kimi oz aileleri ile birlikde ora kocduler Abbasqulu xan bu axinin qarsisini ala bilmedi ve neticede bu hadise onun hakimiyyetden uzaqlasdirilmasina sebeb oldu Iran hakimiyyetinin himayesinden mehrum olan Abbasqulu xan da Irevana getmeyi qerara aldi Burada Kelbeli xan onu qebul ederek Naxcivandan gelen diger feodallarla danisiqlar apardi Naxcivan ehalisinin bir hissesinin ve Abbasqulu xanin Irevana gelmeleri Kelbeli xanin siyasi alemde movqeyini daha da mohkemlendirdi 128 Sah qosunu Irevan xanligini terk eden kimi Mehemmed xanla Kelbeli xan yeniden musteqil siyaset yeritmeye basladilar Onlar birleserek vaxtile Irevan xanliginin terkib hissesi olan sonradan siyasi veziyyetle elaqedar olaraq Kartli Kaxetiyadan asili veziyyete dusen Soreyel ve Pembek sultanliqlarini geri qaytarmagi qerara aldi Rusiya Imperiyasinin Kartli Kaxetiya carligini ozune birlesdirmek siyaseti xanlari bu ise vadar etmisdi 1798 ci ilde II Irakli vefat etdikden sonra hakimiyyete oglu XII Georgi gelse de aile daxilinde hakimiyyet ugrunda keskin mubarize baslamisdi Ailedaxili mubarizede cetin veziyyete dusen XII Georgi cixis yolunu Kartli Kaxetiya carligini Rusiyaya birlesdirmekde gorurdu Bu meqsedle o Sankt Peterburqa numayende heyeti gonderdi Bu muracietden istifade eden car I Pavel 1801 ci ilde Kartli Kaxetiya carliginin Rusiyaya birlesdirilmesi haqqinda manifest imzaladi Bu manifeste esasen rus qosunlarinin Cenubi Qafqaza herbi mudaxilesi resmilesdi 129 1800 cu ilin oktyabr ayinda Kelbeli xan Mehemmed xanla birlikde bir nece minlik silahli quvve ile Soreyele hucum etdi Bu zaman Kartli Kaxetiya cari XII Georginin qohumu Georgi Sisianov illik vergi yigmaq ucun 400 neferlik gurcu ve ermenilerden ibaret deste ile Soreyele uz tutmusdu Irevan qosunlari onlara hucum ederek bu destenin xeyli hissesini mehv etdiler Knyaz Georgi Sisianov doyus meydanindan qacmaqla ozunu xilas ede bildi Onun destesinde olen ve yaralananlarin sayi 200 e catirdi Bu yurus neticesinde Mehemmed xan Soreyelde oz hakimiyyetini berpa ede bildi 130 Pembeyin Kartli Kaxetiya erazisi kimi Rusiyaya birlesdirilmesi Irevan hakiminin de keskin naraziligina sebeb oldu Kelbeli xan Mehemmed xanin teskil etdiyi musavirede istirak etdi Musavirede xristianlarin muselmanlar uzerinde hakimiyyetine yol vermemek ucun Pembeyi rus qosunundan mudafie etmek qerara alindi Bu imkani ozu ucun elverisli hesab eden irevanli Mehemmed xan Pembek agalarina muraciet ederek onun tebeeliyine kecmeyi teleb etdi Xanin bu teklifine pembekliler musbet cavab verdiler Neticede 400 neferden ibaret Irevan herbi destesi Pembek erazisine gonderildi Pembeklilerin usyani Qafqazdaki rus qosunlarinin bas komandanligini berk tesvise salmisdi Ruslar bu hadisede Kelbeli xani ve onun qohumu olan irevanli Mehemmed xani gunahlandirirdilar Bas veren tesvisi yatirmaq ucun Karl Knorrinq general mayor I Lazaryev Pembeye gonderildi 1801 ci ilin yayinda bir atici alayi uc yungul topla techiz olunmus 19 cu yeger alayi 100 kazak ve 1 topu olan 500 e qeder gurcu destesi I Lazaryevin basciligi ile Tiflisden Pembeye dogru hereket etdi Pembek cayi sahilindeki Darbar kendine yaxin erazide meskunlasan rus generali Kelbeli xanla danisiqlara basladi 131 1801 ci ilde Kelbeli xan ozunun en boyuk meqsedine nail oldu O Abbasqulu xani taxtdan salaraq Naxcivanda oz hakimiyyeti qayitdi Qezeblenmis Feteli sah derhal serdarina qosun toplayaraq Abbasqulu xani Naxcivanda berpa etmek ucun Naxcivana getmesini emr etdi Qacar sahi Abbasqulu xana ordu ve bu qosunun basinda serdar gonderdi Ermeni kesfiyyatcilari Tiflise xeber gonderdiler Sah qosunlarinin Tebrize gelisinden sonra qosunlar toplanildi onlar Kelbeli xani hakimiyyetden salib Abbasqulu xani taxta cixarmaq ucun herekete kecdiler Hemcinin sah qosunlari Mehemmed xan ve Kelbeli xandan Tatar kendlerini teleb etdiler Geri vermeyecekleri teqdirde Feteli sahin emri ile Irevan qalasinin ele kecirileceyi ve Feteli sahin Irevana geleceyi Mehemmed xana bildirildi Dusmenin hucumu gozleyen qala mohkemlendirildi ve erzaqla temin olundu Lakin Feteli sahin gec hereket etmesine gore sah qosunlari bir ilden sonra Naxcivana gele bildiler 132 Qacarlarda nizami ordu yox idi ve yuruse dusmeni meglub etmek isteyen her kes konullu olaraq cagirilirdi Buna gore de koceri ve yarimkecirici tayfalar q 8 suvari ve ehalinin en muxtelif tebeqelerinden ibaret olan piyada qosununu teskil edirdi Ordunun serdari oz bacariq ve qabiliyyetlerine gore butun ordunu nisbi qaydaya salmisdi Lakin bu ordu coxlu sayda q 9 olmasina baxmayaraq ciddi doyus emeliyyatlari ucun hazirliqsiz idi Xoy Naxcivan Merend ve Maku kimi xanliqlar oz ordusuna ve ehalinin nisbeten azligina gore bele bir orduya ciddi muqavimet gostere bilmezdi Eger Naxcivan xanligi guclendirilmis qalaya ve ya nizami orduya malik olsa idi Qacar qosunlari xanliga daxil ola bilmezdi 133 1802 ci ilde Kelbeli xan Abbasqulu xan ve Irevan xani Mehemmed xanin birlesmis quvveleri Qars eyaletine hucum ve qaret meqsedile Pembek ve Qars pasaligi istiqametinde hereket etdiler Mehemmed pasani cezalandirmaq meqsedile Irevan qosunu Kelbeli xanin basciligi ile Qars erazisine daxil olaraq onun bir hissesini tutdu Qarsli Mehemmed pasa komek ucun rus generali Knorinqe muraciet etdi 134 Karl Knorrinq Pembekdeki rus qosunlarinin komandanina Qarsla olan serhed xettinin lap yaxinliginda Qars pasasinin quvveleri ile birlesmeyi ve xanliqlarin birlesmis quvvelerine zerbe endirmeyi tapsirdi 1802 ci ilin yayinda Rusiyanin ve Qars pasasinin birlesmis quvveleri irevanli Mehemmed xanla naxcivanli Kelbeli xani meglubiyyete ugratdilar 135 Birlesmis Naxcivan ve Irevan qosunlari geri qayitdiqdan sonra Qacar qosunlarinin serkerdelerinden biri Pirqulu xan 400 nefer serbazla Naxcivanda gorundu O Irevan xani Mehemmed xana ferman gondererek teleb etdi ki Naxcivandan kocenleri geri qaytarsin Eks teqdirde yuz min manat mebleginde cerime vermelidir Hemcinin Pirqulu xanin bildirirdi ki sahin gosterisi ile o Azerbaycan xanlarinin hamisina ferman gondererek tabe olmaq remzi kimi girov teleb etdi Eyni zamanda Pirqulu xan Gurcustana hucum ucun tedbirler de hazirladi Bu meqsedle o car XII Georginin dusmenleri ile elaqe saxlayir oz qosununu guclendirmek isteyirdi Lakin onun bu cehdi muveffeqiyyet qazanmadi 136 Gulustan muqavilesine qeder olan dovr Redakte Esas meqaleler Rusiya Iran muharibesi 1804 1813 ve Gulustan muqavilesi Pavel Sisianov Kartli Kaxetiya carligi Rusiyaya birlesdirildikden sonra bolgeni naraziliqlar ve heyecanlar burumusdu Bu qarisiqligi yatirmaqda aciz qalan bas komandan Karl Knorrinqin siyaseti car I Aleksandrin da naraziligina sebeb olmusdu Buna gore de carin fermanina esasen 1802 ci ilin payizinda K Knorrinqin yerine Pavel Sisianov Qafqazdaki rus qosunlarinin bas komandan teyin edildi 137 Feteli sah ile barismaq ucun munasibetlerini davam etdiren Kelbeli xan Tiflisde rus generallari ile elaqe yaratmaga davam etdi Kelbeli xan tekrar tekrar Kurun sahillerine rus generallarina sedaqetini sarsitmadan vedler gonderdi Ebedi dostluq ve ruslara tam sedaqet etiqadlari ile baslayan mektublarinda Kelbeli xan Qacar sahina etdiyi bir cox ugurlu xidmetlerin qarsisinda gozlerinin cixarildigini bu sebebden Qacarlara lenetler yagdiraraq Rusiyaya her cur xidmet gostereceyini ved edirdi 138 Kelbeli xan yeni teyin olunmus komandan Pavel Sisianova yazirdi Men Qacarlardan o qeder incimisem ki onlar Allah olsalar bele onlara boyun eymerem Men onlari yaxsi taniyiram ve onlara nece il xidmet etdim evezinde ise meni gozlerimden mehrum etdiler Eger men deqiq bilsem ki ruslar Gurcustani terk etmeyecekler nece ki qraf Valerian Zubov geri qayitdi bununn neticesinde bizim evler dagildi o zaman men ruslara xidmet etmerem Menim haqqinda komandan Sisianova pis cehetden melumat verilmisdir Eger mene yazdigi kimi ruslar Gurcustanda mohkemlenseler men de sizin dovletinize xidmet ederem Men ayin 28 de Qacar sahinin yanina gedecem ve bu seferde esas meqsedim patriarx Danili Naxcivana getirmekdir Buna siz tam emin ola bilersiniz 139 Kelbeli xanin sozleri diplomatik terif deyildi ruslar onun istediklerini yerine yetirdikleri teqdirde onlara xidmet edecekdi O bu sozlerini 1804 cu ilde Rusiya Iran qosunlari arasinda dusmencilik hereketleri baslayan zaman tesdiqledi Bele ki Feteli sah Kelbeli xana ferman gondererek bu fermaninda xain Rusiyanin cezalandirilmasi Gurcustanin en vacib eyaletinde intriqalarin def edilib aradan qaldirilmasi ve islerin asanlasdirilaraq nizama salinmasi islerinde istirak etmesini teleb etdi Lakin xan Qacar hokmdarinin bu emrini redd etdi Bundan qezeblenen Feteli sah bildirdi ki eger Naxcivan xani telebleri yerine yetirmese yaninda girov kimi saxladigi Kelbeli xanin boyuk oglu Nezereli xanin edam edilmesi haqqinda ferman verecek Hemcinin Kelbeli xan Naxcivandan zorla cixarilacaq Lakin bu vedler de Kelbeli xana tesir etmedi Naxcivan xani ruslarla silaha kecmek istemirdi ve bu prinsipinde mohkem idi 140 1804 cu ilin mart ayinda Pirqulu xanin basciligi altinda Qacar ordusunun inkisaf etmis destesi yeniden Naxcivan xanligina dogru hereket etdi ve paytaxti oz nezareti altina saldi Kelbeli xan Qacarlarin son yurusunde oldugu kimi bu defe de qosunlar paytaxta gelmemis xanligi terk etdi ve Irevana sigindi Ermeni kesfiyyatcilari Pavel Sisianova Naxcivan xaninin Irevan xani Mehemmed xana sigindigini en yaxin silahdaslari ile qalani terk etdiyini ve seheretrafi bolgelerde duserge saldigini xeber verdiler Kelbeli xan Qacar sahi ile son hedde qeder doyusmeyi planlasdirirdi 141 Bu vaxt Qacar sahi oz quvvelerini Tebrizde cemlesdirdi Onlarin doyuscu sayi texminen 60 min nefere yaxin idi Ordunun ali rehberleri Feteli sahin oglu veliehd Abbas mirze ve gurcu sahzadesi Aleksandr idi Qacar sahzadesi Abbas mirze tezlikle Irevan qalasini ele kecirib oz nezareti altina salacagina soz verdi Usyanci xanlara mektub gonderilmisdi ve burada qeyd edilirdi ki usyancilar derhal itaet etsinler ve ozleri sexsen Tebrize sahin huzuruna gelsinler Eks halda sah xanlari oz ovladlarinin olumu ile hedeleyirdi 141 I Rusiya Iran muharibesinin xronologiyasi Gence qalasinin isgali 1804 Sultanbud doyusu 1812 Aslanduz doyusu 1812 Lenkeran qalasinin isgali 1813 Gulustan muqavilesi 1813 bmr Kelbeli xan Irana gederek katolikos Danilin geri qaytarilmasina nail olmusdur Lakin irevanli Mehemmed xan Danili Irevana buraxmamisdi Cunki bu zaman xanin ozu terefden teyin edilmis David adli basqa bir ruhanisi burani idare edirdi Irevanli Mehemmed xanin bu cur hereketi Sisianovun ciddi naraziligina sebeb oldu Bununla elaqedar olaraq Pavel Sisianov 1804 cu ilin may ayinda Kelbeli xanin adina mektub gonderdi Bu mektubda Mehemmed xanin unvanina agir sozler yazilmisdi ve irevan hakimine bunlari xeber vermeyi Sisianov Kelbeli xandan teleb etdi 1 Her seyden evvel Davidle geden danisiqlar kesilmeli ve patriarx Danil oz yerine berpa olunmali 2 Irevan qalasi rus qosunlari terefinden tutuldaqdan sonra xana qalada ve ya qaladan kenarda yasamaga serbestlik verilecekdir 3 xan rus imperatorunu ozunun dovlet bascisi kimi qebul etmeli ve sedaqetli olacagina and icmelidir 4 xan Rusiyaya 80 min manat hecminde xerac vermeli ve her il bu xerci iki muddetde birinci yarisini yazin son gunlerinde ikinci yarisini yayin ortalarinda odemelidir 142 Bunlarin muqabilinde xana bunlar ved edilirdi 1 Xan oz evvelki huququnda qalacaq ve hokmranligini davam etdirecek 2 Imperator xanliq huququ barede sehadetname verecek Bu sehadetname onun tehlukesizliyini temin edecek 3 Eyni zamanda xan ailesinin sah sarayindan getirilmesi ucun butun tedbirler gorulecek Pavel Sisianov Kelbeli xana mektubunda yazirdi Cox memnunam ki sizin meyliniz Rusiya terefindedir yeni en gucluyedir Sizin verdiyiniz sozler gerceklesecekse ugurla yerine yetirilecekse dostum tanriya and icirem ki siz Naxcivan taxtina eyleseceksiniz Mektubun sonunda rus komandiri Kelbeli xana rus qosunlarinin Naxcivana suretle irelilemesinin lazim oldugunu xeber verirdi ve fikirlerini sonlasdirirdi Sizi canli olaraq yaradan tanriya and icirem Gunesin geri getmesi Xezer denizinde su qalmamasi menim yurusumun legv edilmesinden daha cox mumkundur Ferq olur ki ya qardas kimi qardasimi xilas etmeye gelecem ya da Cavad xan kimi hakimiyyetin kimin elinde oldugunu bilmeyenlere padsahlar padsahinin emirlerine qarsi cixan cesaretli xanlari cezalandiran dusmen olaraq geleceyem Onlarin da aqibeti Cavad xan kimi olacaq 143 144 Xanlardan cavab almamisdan evvel Sisianov general mayor Leontyeve iki piyada batalyonu ve bes top verib Pembek uzerine yaxinlasmasini emr etdi Irevan seherine yurus haqqinda qerar qebul edildi 1804 cu ilin yayinda Sisianov Gurcustanin idare olunmasini knyaz Volkonskiye hevale ederek ozu serhed erazisine yaxinlasdi Bir muddet sonra Sisianov artiq Ecmiedzinde idi 145 Rus komandanligi herbi strateji cehetden elverisli olan Irevan xanligini feth etmek ucun tedbirler hazirladigi vaxtda ingilis ve fransiz diplomatiyasi terefinden heveslendirilen sah hakimiyyeti rus komandanligindan qosunlari Cenubi Qafqazdan cixarmagini teleb etdi Bu teleb zamani Sisianov Kelbeli xanla danisiqlar aparirdi Rusiya Iranin notasini redd etdiyine gore 1804 cu ilde Iranla Rusiya arasinda diplomatik munasibetler kesildi ve belelikle de bu iki dovlet arasinda Birinci Rusiya Iran muharibesi baslandi Qafqazi ele kecirmeyi qarsisina meqsed qoyan car Rusiyasi 1803 cu ilde Car Balaken camaatligini tabe etdikden sonra 1804 cu ilin baslangicinda Gence xanliginin isgalindan sonra rus qosunlarinin Azerbaycan erazisindeki yuruslerinden tesvise dusen Iran hokumeti Cenubi Qafqazdan qosunlarini geri cagirmagi Rusiyadan teleb etdi Alinan redd cavabi Iranla Rusiya arasinda muharibenin baslanmasi ucun sebeb oldu 146 Naxcivanda ise 1804 cu ilin payizinda Kelbeli xan yeniden hakimiyyeti ele aldi Onun ebedi reqibi Abbasqulu xan paytaxtdan qovuldu ve Naxcivandan 60 mil q 10 mesafede yerlesen Sisyan qalasinda meskunlasmaga basladi Bir nece hefteden sonra Kelbeli xan Tiflisle munasibetleri berpa etmeye cehd gosterdi Xan Araz cayi sahillerine yeni bir sefer edileceyi teqdirde ruslarin etimadini qazanmaga calisdi Sisianova gonderdiyi mektubunda Naxcivan xani komandana bildirirdi Komandan Sisianov siz menden Naxcivan qalasini size tehvil vermeyimi teleb etdiz Men bu qalani size tehvil vereceyimi hec vaxt ved etmemisem lakin her zaman size ve Rus imperatoruma xidmet etmeye haziram Pavel Sisianov bu mektubu cavablandirmadi Bununla da komandanla Naxcivan xani arasinda elaqeler pozulmaga basladi 147 Muharibenin ilk gunlerinden qalibiyyetle irelileyen rus qosunlarinin muveffeqiyyetini goren diger Azerbaycan xanliqlari herekete basladi Gence xanliginin aqibetinden cekinen Qarabag Seki ve Samaxi xanliqlari rus komandanligindan ehtiyat ederek Kurekcay muqavilesi esasinda car Rusiyasinin himayesini qebul etmeye mecbur oldular 148 Simali Azerbaycanda siyasi veziyyetin bu sekilde deyismesi ile elaqedar Feteli sah Cenubi Azerbaycan xanliqlarini butunlukle ozune tabe etmeden butun quvvesini Cenubi Qafqaz ugrunda mubarizeye istiqametlendire bilmedi Feteli sah ilk novbede Cenubi Azerbaycan xanlarini ozune tabe etmek qerarina geldi Sah Cenubi Azerbaycanda cox asanliqla qelebe calacagina umid etse de hadiseler onun istediyi kimi irelilemedi Bele ki evvelki illerden ferqli olaraq Cenubi Azerbaycanin bir cox xanlari umumi dusmene qarsi birlikde muqavimet gostermeyi qerara aldilar 149 Feteli sah Qacar Abbas mirze Qacar Kelbeli xan Sisianova Rusiya Imperiyasina sadiqliyi barede defelerle elci gonderirdi 1805 ci ilin yayinda xan yeniden Irevana uz tutdu Burada Kelbeli xan ve yaxin adamlari ruslara eger onlar Irevana kocseler doyusculeri ile gorusmek ve qalanin ele kecirilmesine komek etmek niyyetinde olduqlarini bir daha catdirdilar Sozlerini tesdiqleyerek yaxin adamlari ile Kelbeli xan Irevan qalasini terk ederek qala divarlarinin xaricinde duserge qurdular Lakin Sisianov Cenubi Qafqaza yeni bir yurus teskil etmek barede qerar vermeyerek Kelbeli xanin tekliflerini qebul etmedi Rus komandirinin cavabini gozlemeden Kelbeli xan 1805 ci ilin sonlarina yaxin Naxcivana yola dusdu ve burada oz fealiyyetini davam etdirmeye basladi 150 Kelbeli xanin Iran sahi terefinden desteklenmesi Qafqazdaki rus komandanligina catdirilmisdi Kelbeli xana etibar etmeyen knyaz Sisianov bu hadiseden sonra Naxcivan xanina etibarini tamamile itirdi Qacarlarla yaxinligina gore Sisianov Kelbeli xani ozunun dusmeni hesab edirdi Naxcivan taxtindan kenarlasdirilmis Kelbeli xanin emisi oglu Abbasqulu xan yaranmis veziyyetden istifade etmeye cehd gosterirdi Abbasqulu xan Sisyanda soygunculuqla mesgul olurdu O Tebrizden Ordubaddan Naxcivandan ve diger erazilerden gelen tacirleri qaret edirdi 151 Abbasqulu xan Naxcivan taxtini ele kecirmek ucun herekete basladi Yazdigi mektublarda o Sisianovu inandirmaga calisirdi ki Kelbeli xandan ferqli olaraq onun Feteli sahla hec bir elaqesi yoxdur Abbasqulu xan mektublarin birinde yazirdi Xoy xani Ceferqulu xanla muqayisede menim Baba xana q 11 munasibetim daha pisdir Sisianovun Naxcivan uzerine yurus etmek fikrinde oldugunu lakin erzaq ve yem mehsullarinin qitligi hemcinin dagliq erazilerde mubarize aparmaq ucun kifayet qeder qosun sayinin olmamasi sebebinden tereddud etdiyini bilen Abbasqulu xan Pavel Sisianova gonderdiyi mektubda bildirdi Yazdiginiza gore Naxcivanda erzaq ve yem tapmaq cetindir Lakin elahezretin nezerine catdiriram ki Rusiya ordusunu lazim olan levazimatla yanasi 10 il muddetinde her cur erzaqla techiz ede bilerem Diger mektubunda Abbasqulu xan yazirdi xahis edirem ki Naxcivan xanliginda hakimiyyete kecmek ucun mene ferman veresiniz Mene komek ucun rus mayorunun komandanligi altinda qosun gonderilsin Bu qosun menim tezlikle ve birlikde Naxcivana gede bilmeyimi temin etsin 152 Bizim eleyhimize olan kor Kelbeli xanin emisi oglu naxcivanli Abbasqulu xan Aga Mehemmed xanin dovrunde Naxcivanda hakim olmus sonra kor qardasi terefinden qovulmusdur Hazirda o Goyce golu yaxinliginda yuksek dagliq hissede yerlesen Sisyan adlanan kicik qalada yasayis ve gozleyir ki menim gondereceyim 500 neferlik ordu ve 4 topla habele bununla yanasi oz adamlari ile Naxcivani ele kecirsin Lakin yollar qarli ve sildirimli daglardan kecdiyi ucun may ayindan evvel ora qosun gondermek mumkun deyil Naxcivanin ele kecirilmesini gelen il Cenubi Qafqaza gelecek rus ordusu ile razilasmaq lazimdir Pavel Sisianovun 1805 ci il tarixli raportu 153 Abbasqulu xan isteyirdi ki mayor evvelce onun yasadigi Sisyana gelsin Lakin hemin dovrde coxsayli Iran ordusu Naxcivanda yerlesdiyi ucun Sisianov rus ordusunu Sisyana gondermedi Abbasqulu xan Pavel Sisianovla elaqe saxladigi halda eyni zamanda Tebriz xanligini isgal edib Tebrizi ozunun iqametgahi secen Iran taxtinin veliehdi Abbas mirze ile de mektublasirdi Bu vaxt rus ordusunun qerargahinda artiq Abbasqulu xanin Qacarlar sahzadesi ile de mektublasdigindan xeber tutmusdular 154 Rus komandani 1805 ci ilin yayinda Naxcivanin butun agsaqqallarina mollalarina beylerine mektub hazirlayaraq Abbasqulu xanin adamlarindan olan Baba bey ve Qulu bey vasitesile Naxcivana gonderdi 153 Mektubda Qacar sahina meyil etmekde muqessir hesab edilen Kelbeli xanin unvanina hedeleyici sozler deyilirdi Sisianov bu bolgede olan rus ordusuna komandanliq etdiyi dovrde Kelbeli xan serbest fealiyyet gostere bilmirdi Sisianov Naxcivan bolgesinden uzaqlasdiqdan sonra Kelbeli xan birinci Rusiya Iran muharibesi zamani qelebe qazanan Rusiya dovletine arxalanmagi daha ustun tutdu ve xanligin emin amanligini qorumaq meqsedi ile Cenubi Qafqazda olan rus ordusunun komandanligi ile elaqeler yaratmaga basladi 155 1806 ci ilde Zaqafqaziyada butun planlarin gedisatini deyisen hadise bas verdi Rus komandani Pavel Sisianov Bakinin qala divarlari altinda Baki xani Huseynqulu xanla gorusunde xanin qardasi oglu Ibrahim bey terefinden qetle yetirildi Bununla da herbi sursatin catismamasini nezere alaraq Irevan istiqametindeki yurus muveqqeti olaraq saxlanildi Qetle yetirilmis Sisianovun yerine komandan Ivan Qudovic teyin edildi 156 Kelbeli xan Qacar ordusunun serkerde Ehmed xanin komandanligi altinda Irevan qalasi istiqametinde herekete kecdiyinden xeber tutan kimi ozunun atli ve piyadalari ile onlarin qarsisina cixaraq Irevana yuruslerine mane oldu 157 Xanin bu hereketi Feteli sahi qezeblendirdi ve onun tezlikle Tehrana gelmesini emr etdi 158 Kelbeli xan sahin emrine tabe olmadi Sah Kelbeli xana ikinci defe devetname gondermeye mecbur oldu Kelbeli xan yene de Tehrana getmekden imtina etdi Xan sahin ucuncu telebini de yerine yetirmedi 159 Bele olduqda sah Kelbeli xani zorla aparmaq ucun 1000 neferden ibaret ordu gonderilmesini qerara aldi Iran ordusunun Naxcivana yaxinlasdigini bilen Kelbeli xan qala qapilarinin baglanmasini emr etdi ve Qacar ordusunun Naxcivana buraxilmasina icaze vermedi Kelbeli xanin bu hereketi Rusiya Iran muharibesinin en gergin vaxti oldugu ucun Feteli sahi daha da qezeblendirdi 160 1806 ci ilin sonunda Rusiya Osmanli muharibesi basladiqdan sonra rus komandanligi ordunun bir hissesini turk cebhesine gonderdi Bundan istifade eden Feteli sah Naxcivan xanligini ele kecirmek planini feallasdirdi Sah Naxcivanin isgalini sahzade Abbas mirzeye hevale etdi Lakin serbazlarin seyine baxmayaraq Naxcivani ele kecirmek cehdleri bas tutmadi Bunu goren Abbas mirze Kelbeli xanin qohumu irevanli Huseynqulu xana bildirdi ki qonaq kimi Kelbeli xani Irevana devet etsin ve burada onu hebs etdirib Tehrana gondersin Kelbeli xan esir edilse de sahzade Abbas mirze Naxcivan uzerine hucum ede bilmedi Cunki Naxcivan qosunlari sahzadeni qalaya buraxmayacaqdi Bu sebebden Huseynqulu xanin Naxcivana getmesi meslehet edildi ve Naxcivana geden xanin uzune qala qapilari acildi O Naxcivana getirdiyi 200 atlidan ve 300 piyadadan ibaret olan qosunu ile qalani ele kecirdi 161 Huseynqulu xan Bununla da Naxcivan qalasi ele kecirildi Naxcivan taxtinda Rusiyadan komek almaga cehd eden Abbasqulu xan hakimiyyete geldi Iran komandanligi Kelbeli xani hebs ederek ailesi ile birlikde Irana gonderdi Bu hadiseden bir muddet evvel Kelbeli xanin oglanlarindan biri Sixeli bey oz adamlari ile birlikde 1805 ci ilde Rusiya dovletinin terkibine daxil olmus Qarabag xanligina gede bilmis Qacarlardan xilas olmaq meqsedi ile Rusiya hakimiyyet orqanlarina muracietle Umumrusiya imperiyasinin tebeeliyine qebul olunmasi barede xahis etmisdi Qarabagda olan rus ordusunun komandani polkovnik Aseyev Sixeli beyi hormetle qebul etdi Rus komandanligi Qarabag xani Mehdiqulu xana Sixeli beye yasamaq ucun kend ayirmasi ve ona komek etmesi tapsirildi Bu dovrde car Rusiyasi hem Qacar Irani hem de Osmanli Turkiyesi ile muharibe apardigi ucun Abbas mirze umumi dusmenle Rusiyaya qarsi Erzurum pasasinin qosunu ile birlesmeye cehd edirdi 162 Osmanli Imperiyasi ile mueyyen menali barisiqliqdan sonra Rusiya yeniden oz siyasetini Qacarlara teref cevirdi Terefler arasinda diplomatik munasibetlerin aparilmasina baxmayaraq her iki dovlet herbi emeliyyatlarin baslanmasina hazirliq gorurdu Qacarlar Irevan ve Naxcivanda guclendi Rusiya dovleti ise oz quvvelerini Gurcustan ve Qarabagin serheddinde cemlesdirdi 1808 ci ilin payizinda rus qosunlari Irevan xanligina daxil oldular ve paytaxt Irevan seherine dogru irelilediler 163 Bir muddet sonra qraf Ivan Qudovicin 240 zabit ve 7 506 neferlik asagi rutbeli destesi Ecmiedzine yaxinlasdi ve burada ermeni ruhanileri terefinden tenteneli sekilde qarsilandi Daha sonra rus qosunlari artiq Irevana daxil oldular Qala muhasireye alindi ve planli sekilde muhasire basladildi Qalaya toplarin atesi ucun iki batareya quruldu Bu vaxt general mayor Nebolsinin 9 herbi sursat 78 zabit 3 052 asagi rutbeliden ibaret olan destesi Qarabagdan Naxcivana dogru herekete kecdi Kelbeli xanin oglu Sixeli bey dag yollarinda rus qosunlarina rehberlik edirdi 164 Rusiyanin Irevan xanligina hucumu barede melumat alan Abbas mirze qosunlari toplayaraq derhal herekete kecdi Tebrizde piyada olaraq doyusen 7 min sakin konullu olaraq orduya cagirildi onlardan 2 min neferi Irevan min neferi Naxcivana gonderildi Qacar sahzadesi rus qosunlarinin Naxcivana yaxinlasdigini oyrenende ozu 4 min neferlik qosunu ile sehere teref herekete basladi 165 Hec bir yerde muqavimete rast gelmeyen general mayor Portnyagin Araz cayinin sol sahiline kecerek Sadli kendinde duserge saldi Burada general mayor Portnyagine xeber geldi ki generalmayor Nebolsinin komandanligi altinda olan rus qosunu artiq Naxcivan xanliginin erazisine hucuma baslamisdi Bu xeberi esiden Abbas mirze 12 top 60 falkonete malik 3 min neferlik piyada ve 10 min neferlik suvari desteden ibaret qosunla oraya telesdi 166 1808 ci ilin payizinda Naxcivandan 18 verst q 12 aralida yerlesen Qarababa kendinde polkovnikler Lisanevicin ve Kotlyarevskinin komandanligi altinda olan rus qosununun on destesi ile sahzadenin qosunu arasinda doyus bas verdi 167 Bu doyusde sah qosunu meglubiyyete ugrayaraq geri cekildi Bir muddet sonra Naxcivan hakiminin oglu Sixeli beyin komekliyi ile rus qosunu Naxcivani doyussuz isgal etdi Belelikle qraf Qudovicin planinin birinci hissesi heyata kecdi 168 Bu vaxt ise Naxcivanda hakimiyyeti qisa muddetlik Kelbeli xanin qardasi oglu Kerim xan ele kecirdi 169 170 1809 cu ilde Lenkeran xanligi rus qosunlari terefinden isgal edildikden sonra ingilisler Iranda daha da feallasdilar Hemin il Qacarlarla baglanmis muqavileye esasen Qacar Iraninin Rusiya ile muharibe apardigi dovrde Ingiltere silah herbi sursat vermekle yanasi Qacar ordusunu herbci mutexessislerle temin etmeyi 200 min tumen yardim gostermeyi oz uzerine goturdu Bu muqavileden sonru Abbas mirze Rusiyaya qarsi yeniden herbi emeliyyata baslamagi qerara aldi O 1809 cu ilde oz ordusunu Naxcivana getirdi Rus ordusu Irevan qalasini tutmaq ucun Naxcivani terk etdiyi zaman Kerim xani hakimiyyetden uzaqlasdiran Abbasqulu xan yeniden taxta cixdi 171 Ivan Qudovic Pyotr Kotlyarevski Abbas mirze oz qosunlarini Naxcivanda topladi ve 1810 cu ilin yayinda ordusunu uc desteye ayiraraq Qarabag Gence ve Pembek istiqametinde doyuse gonderdi Lakin Cenubi Qafqazda serbazlarin muveffeqiyyetsizliyinden sonra Iranin hakim daireleri Azerbaycan ve Gurcustan uzerine yeni yurus ucun daha ciddi hazirlasmaga basladi Ingiltereden uc il muddetinde 60 min tumen q 13 yardim alan ve ingilis telimatcilarinin komeyi ile ordunu yeniden teskil eden Qacar sahi herbi emeliyyata baslamaq haqqinda sahzade Abbas mirzeye serencam verdi Abbas mirze bu emeliyyatla elaqedar Naxcivani yene de ozu ucun dayaq menteqesi secdi Abbas mirze 1811 ci ilin payizinda 50 minden artiq doyuscu ile Naxcivan terefden Qarabaga daxil oldu ki Qafan Bergusad Tatev Gorus mahallarinda meskunlasan ehalini hemcinin koceri kurdleri Irana kocursun Abbas mirzenin yaxinlasmasi ile elaqedar olaraq yerli ehali arasinda canlanma yaranirdi bezileri ise sahzadeye tabe olmaga hazirlasirdilar Lakin rus ordusunun general mayoru Xotumsevin iki batalyonu ve Mehdiqulu xanin basciliq etdiyi 500 Qarabag suvarisi Qacar ordusunu geri donmeye mecbur etdi General mayor Dmitri Lisanevicin destesi terefinden teqib olunan Iran serbazlari Naxcivan qalasinda siginacaq tapdilar Hava seraitinin getdikce pislesmesi ile elaqedar olaraq rus qosunlari dusmeni tebiq etmekden cekindiler 172 Yaranmis veziyyetden istifade eden Iran komandanligi veziyyeti qaydaya salmagi qerara aldi Naxcivanin Iranin esas dayaq menteqesi ve herbi sursat bazasi oldugunu nezere alaraq bununla yanasi Naxcivan hakimi Abbasqulu xan etimadi dogrultmadigi ucun Abbas mirze Kelbeli xanin hebsden azad edilmesini Feteli sahdan xahis etdi 1812 ci ilde Kelbeli xan yeniden Naxcivan taxtina eylesdi Bu cur hereketi ile Abbas mirze Naxcivan feodallarinin xususile kengerli elinin hormetini qazandi 172 1812 ci ilin evvellerinde herbi emeliyyatlarda da sah ordusu ugur qazandi Abbas mirzenin ordusu Qarabagda Sultanbud yaxinliginda rus qosununu meglubiyyete ugratdi Sultanbud doyusu sah esgerlerinin doyus ruhunu yukseltdi Hemin ilin payizinda birinci Rusiya Iran muharibesinin sonuncu doyuslerinden biri bas verdi Seher saatlarinda general Pyotr Kotlyarevskinin rehberliyi altinda 1500 piyada 500 kazak ve 6 silahdan ibaret deste Araz cayi uzerinden kecdi ve 70 verst yurusden sonra gozlenilmeden sah ordusunun dusergesine hucum etdi Sah ordusu butun esyalarini ve 36 herbi sursatini orada qoyub Aslanduz erazisinde yerlesen qalalardan birine dogru hereket etdiler Hemin gunun gecesi qala generalin hucumuna meruz qaldi Rus qosunlari ucun ugurlu davam eden doyusde umumilikde 9 mine yaxin Qacar herbcisi mehv edildi Aslanduz doyusunde 537 serbaz q 14 hebs edildi Bu doyus Kotlyarevskini Lenkeran xanligini isgal etmek ucun heveslendirdi 173 1813 cu ilin evvelinde ruslar Araz cayini kecib Mugan istiqametinde irelilediler Lenkeran xanligi erazisine daxil olan rus qosunlari ciddi muqavimete rast geldiler Lenkeran qalasi muhasireye alindi Qala toplardan fasilesiz atese tutuldu lakin qalanin mudafiecileri Qacar ordusunun serkerdesi Sadiq xanin basciligi ile muqavimet gosterdiler Rus ordusunun komandani general Kotlyarevski olumcul yaralandi Buna baxmayaraq 1813 cu ilde Lenkeran xanligi isgal edildi 174 Bu isgallardan sonra Feteli sah 1813 cu ilde sulh istemek mecburiyyetinde qaldi Belelikle 1813 cu il oktyabrin 12 de Qarabagin Gulustan kendinde muharibe aparan iki teref arasinda sulh muqavilesi imzalandi 175 Muqavileni Qacarlar terefden sahin vekili Mirze Ebdulhesen xan Rusiya terefden ise Ratisev imzaladi 176 Gulustan muqavilesinin sertine uygun olaraq Qacarlar Azerbaycanin simal xanliqlari Gurcustanin serq hissesi ve Dagistan haqqinda iddialarindan el cekdi 177 Bununla bele muqavilenin sertlerine gore Irevan Naxcivan ve Cenubi Azerbaycan xanliqlari uzerinde Qacar Iraninin hakimiyyeti berpa olundu 178 179 Turkmencay muqavilesine qeder olan dovr Redakte Esas meqaleler Rusiya Iran muharibesi 1826 1828 ve Turkmencay muqavilesi Aleksey Yermolov Ivan Paskevic Muharibede meglub olmasina baxmayaraq Qacar hokumeti cox kecmeden Gulustan muqavilesinin bezi maddelerine yeniden baxilmasini teleb etdi Beleki sah hokumeti 1814 cu il qisinda Ingiltere ile yeni sazis bagladi Sazise gore Qacarlar bu olkeden maddi ve herbi komek alaraq hemcinin ingilis mutexessislerinin komeyi ile ordularini yeniden teskil etmeye basladilar 180 Boyuk nufuza malik Kelbeli xani hakimiyyete getirmekle sah Naxcivan diyarinda oz nufuzunu artirmaga cehd edirdi Lakin Kelbeli xana olan bu munasibetle Iranin hakim daireleri ciddi sehve yol verirdiler Kelbeli xan sah hokumetine qarsi nifret besleyir Rusiyanin himayesi altinda olmagi daha ustun tuturdu Rus ordusunun dusmen uzerinde qelebesi Cenubi Qafqaz xalqlarinin o cumleden Naxcivan ehalisinin de sevincine sebeb olmusdu Iran sahindan asili veziyyete dusen Kelbeli xan Rusiyanin tebeesi olmaq fikrinden dasinmamisdi 181 1816 ci ilde Naxcivan Tiflis munasibetlerine nezaret ucun Gurcustanda bas rehber vezifesine getirilen general Aleksey Yermolovun bas komandan teyin edilmesi ile Cenubi Qafqazda ehemiyyetli derecede deyisiklik bas vermemisdi Aleksey Yermolov dovlet serhedleri mudafiesinin yegane yolunu Araz cayinin sol sahilinde yerlesen Iran sahina tabe olan xanliqlarin q 15 elde edilmesinde gorse de bas komandan imperator I Aleksandra yeni muharibeye baslamasini teklif etmeye cesaret etmedi Halbuki komandanin tabeliyi altinda 43 minden cox esger 11 min qazax hemcinin guclu suvari alayi movcud idi 1816 ci ilin yazinda Yermolov Irana sefere getmis ve yolustu Naxcivan erazisinde olmusdur 182 Aleksey Yermolovun gorusune Serur kendinin sahibi cixmis rus numayende heyetinin Naxcivana geldiyini esiden Kelbeli xan bas komandani Naxcivan yaxinliginda ozu qarsilamisdi 183 Sah hokumeti ile danisiqlar aparmaq ucun Tehrana yola dusen bas komandan Aleksey Yermolov 1817 ci ilin yayinda sahin qebulunda oldu Lakin terefler arasinda bu meselede hec bir raziliq elde olunmadi 1823 ve 1825 ci illerdeki serhed xettinin mueyyenlesdirilmesi ucun olan tedbirler de hec bir netice vermedi Bundan elave 1826 ci ilin yazinda iki piyada rus alayi Mirek kendine hucum ederek onu isgal etdi ve burada herbi istehkam xetti qurmaga basladi Bu hadise terefler arasinda munasibetleri daha da gerginlesdirdi Her iki dovlet arasinda mubahiseli torpaq meselesini hell etmek ucun Rusiya Qacar sarayina knyaz Aleksandr Mensikovun basciligi ile xususi heyet gondermisdi Lakin Mensikovun missiyasi da hec bir netice vermedi 184 General Yermolov Irandan getdikden sonra Ingilterenin tezyiqi ile Qacar sahi Rusiyaya qarsi muharibeye hazirlasmaga basladi Bu sebebden en esasi ordunun yeniden teskil edilmesine baslandi Bu sahede Ingiltereden gelmis telimatcilar xususile fealliq gosterirdiler Yeni telimatcilar birinci Rusiya Iran muharibesi dovrunde fransizlar terefinden teskil edilmis qaydalari legv etdiler Ilk novbede veziyyetin eksine olaraq Qacar ordusunda Ingiltere terefinden yeni qaydalar tetbiq edildi Belelikle ingilis zabitlerinin rehberliyi altinda Iran ordusu yeni doyuslere hazirlasdi 185 Qacar komandanligi kohne qalalarin guclendirilmesine ve yeni dayaq menteqelerinin yaradilmasina diqqeti artirdi Bu qalalardan biri de Naxcivan yaxinliginda insa edilen Abbasabad qalasi idi Qacar sahzadesi Abbas mirzenin serefine tikilen qala fransizlar terefinden yeni usulda insa edilmisdi Qala Abbas mirzenin zovqune uygun avropasayagi tikilmisdi Bu qala Rusiya serhedinde Qacarlarin dayaq menteqesi hesab olunurdu Qalanin xarici gorunusu duzgun tikilmis bes bucaqdan ibaret idi Ehtimal ki Abbasabad qalasi birinci Rusiya Iran muharibesi dovrunde insa edilmisdi 186 Bununla bele Kelbeli xan Qacar dovletinin bu cur tedbirlerine baxmayaraq oz oglanlarinin komeyi ile xanliqda daxili isleri qaydaya salmaga calisirdi Onun Qacar sahi qarsisinda esas vezifesitopladigi vergilerin mueyyen hissesini xezineye gondermekden ibaret idi 1820 ci illerde Kelbeli xan Mekkeye getmis ziyaretden Tebriz vasitesile geri qayidarken vefat etdi Kelbeli xanin olumunden sonra Naxcivan xanliginda xanin qardasi oglu Kerim xan hakimiyyeti oz eline kecirdi 187 Lakin Kerim xan da hakimiyyetde 2 ilden artiq qala bilmedi 1822 ci ilde Huseyn Mirze Naxcivan xanliginin hakimi oldu Bir il sonra 1823 cu ilde Kerim xan yeniden hakimiyyete qayitdi Kerim xan xanligin isgalina qeder hakimiyyeti oz elinde saxlaya bildi 188 1826 ci ilde Abbas mirze Rusiya Imperiyasinin Qacarlarin elinden aldigi torpaqlari geri qaytarmaq qerarina geldi Son vaxtlarda ingilis telimatcilarinin komeyi ile Qacar ordusu yeniden teskil edildi silah zavodlari yeni qalalarin insa edildi daha sonra ise sah ordusu qosunlarini Osmanli Imperiyasi ile muharibede muveffeqiyyetle sinaqdan kecirdi ve nehayet esas reqibine hucum etmeyi qerara aldi 189 Sah ordusu Abbas mirzenin rehberliyi altinda Xudaferin korpusunden Araz cayi uzerine kecib Qarabag xanligina daxil oldular 1 ay yarim muddetinde Susa qalasi muhasireye alindi Rus ordusunun bas komandani general Yermolov uzun muddet fealiyyet gostermedi Bu da sah ordusuna Gence xanligini yeniden ele kecirmeye ve Gurcustan serhedine dogru irelilemeye imkan verdi Eyni zamanda Lenkeran ve Samaxi xanliqlarinda ruslara qarsi xalq usyanlari genis vuset aldi 190 Qacar ordusunun suretli ugurlari ve Yermolovun fealiyyetinin zeifliyi yeni taxta cixmis I Nikolayi qezeblendirdi Car Moskvada tacqoyma munasibetile kecirilen tenteneli merasimden sonra general Ivan Paskevici Cenubi Qafqazda komandan teyin etdi Ivan Paskevicin Tiflise gelisi ve onun Genceye qarsi hereket eden Qacar ordusunun qarsisini alan qosun uzerinde rehberlik etmesi ile ruslar ucun veziyyet yaxsiliga dogru deyismeye basladi Bir birinin ardinca eyniadli erazilerde qazanilmis Samxor ve Gence doyuslerinden sonra Paskevic Abbas mirzenin irelilemesine mane ola bildi 1826 ci ilin sonuna qeder Rusiya serhed doyuslerinde sah ordusunu sixisdirdi 191 Naxcivan ve Irevan xanliqlari ugrunda bas veren doyuslerin ilk merhelesi rus ordusu ucun ugursuzluqla neticelendi Abbas mirzenin Irevan qalasinda saxladigi qarnizon daha guclu muqavimet gosterirdi Irevan xanligi ugrunda geden doyuslerin ilk merhelesinde Ivan Paskevic ugur qazana bilmedi 192 Abbasabad qalasinin acari ve plani General adyutant Paskevic Irevan qalasinin muhasiresinden muveqqeti olaraq el cekdi ve esas gucunu seferber ederek Naxcivan istiqametinde hucuma kecdi Irevan xanligi ile Osmanlilar arasinda elaqeni kesmek ucun Paskevic general leytenant Krassovskinin hissesini burada saxladi Krassovski hemcinin Qacar ordusunun Irevan qalasinda Serdarabad qalasinda ve Ecmiedzin monastiri etrafinda hereketini izlemeli idi Belelikle Krassovski hem de Araz cayi sahillerine nezaret etmeli idi Krassovskinin serencaminda 3 min esger var idi Onlar xususi Qafqaz korpusunun 20 ci diviziyasina mexsus idiler Bu esgerler Rusiyadan yenice getirilmisdiler lazimi doyus tecrubesine malik deyildiler Bu sebebden Krassovskinin serencaminda qalmis esgerler qarsida duran vezifenin ohdesinden gele bilmediler General adyutant Ivan Paskevic esas quvvelerle Naxcivan istiqametinde hereket etdikden sonra Irevan qalasindaki Qacar qarnizonu hucuma kecerek Krassovskinin qosununa guclu zerbe endirdi Bu hadiseden xeber tutan Paskevic oz quvvelerinin bir hissesini Krassovskiye komeye gondermeye mecbur oldu Naxcivan istiqametinde emeliyyati general leytenant knyaz Georgi Eristovun komandanligi altinda rus qosunlari davam etdirirdi Eristovun komandanligi altinda rus doyusculeri Araz cayi uzerindeki kecidi tutmali Abbas mirzenin quvvelerini Naxcivana ve ya Abbasabad qalasina buraxmamali idiler 193 Rus ordusunun yeni quvvelerinin yaxinlasmasi ile Irevan qarnizonu qalaya cekilmeye mecbur oldu Irevan qalasi yeniden muhasireye alindi Paskevicin komandanligi altinda olan hisseler ise qisa fasileden sonra Naxcivan istiqametinde hereket etmeye basladi 194 Yayin isti kecmesine erzaq ve yemin catismamasina baxmayaraq general adyutant Paskevicin komandanligi altinda olan rus qosunlari 6 gun erzinde Naxcivana catdi Qosunlar Naxcivan qalasi yaxinliginda Hesen xanin ve Nagi xanin komandanligi altinda olan Qacar suvarileri ile rastlasdilar Knyaz Eristovun komandanligi ile rus doyusculeri hucuma kecerek suvarileri meglub etdiler Qacar suvarileri qalada gizlene bilmeyib Naxcivan serhedini terk etdiler 1827 ci ilin yayinda rus ordusu Naxcivana daxil oldu 195 Rus qosunlari qalani tutduqdan sonra Abbas mirze danisiqlar aparmaq meqsedi ile Necef Eli Soltan Esrefi general adyutant Paskevicin yanina gonderdi Danisiqlar zamani Necef Eli Soltan Esrefi bildirdi ki Gulustan muqavilesinin sertlerine esasen kecmis Lenkeran ve Basaparan kendini Rusiyaya guzeste getmeye hazirdir Lakin Paskevicin qerarina esasen barisiq haqqinda danisiqlar bas tutmadi ve muharibe davam etdi 196 Paskevic qosunlarinin mueyyen hissesini Naxcivanda saxlayaraq esas quvveleri Abbasabad qalasi uzerine yetirdi Abbasabad qalasi Naxcivanin cenub qerbinin 10 km mesafesinde yerlesirdi hemcinin Araz cayi uzerinde kecidin qorunmasini temin etmekle yanasi hem de Cenubi Azerbaycana geden yolu baglayirdi Qalaya rus qosunlarinin rehberi Paskevici devet eden komandan Ehsan xan olmusdur O mektubunda qeyd edirdi Knyaza xeber verin ki bize dogru hereket etsin O gelen kimi qalani ona teslim edeceyem 197 1827 ci ilin yayinda Araz cayi sahilinde qanli doyus bas verdi Sayca az olmasina baxmayaraq herbi texnikasi guclu olan rus qosunu sayca daha cox olan sah qosunlarini usteledi Cavan bulagi yaxinliginda bas veren doyusde Abbas mirzenin qosunlari meglub olaraq geri cekildi Rus qosunlari dusmenin 2 min nefer canli quvvesini esir aldi coxlu sayda qenimet ve bayraq ele kecirdi 198 Ali bas komandan sahzade Abbas mirzenin ozu de esir dusecekdi Doyuslerin gedisinde Abbasabad qalasinin qarnizonu Iran serbazlarina komek etmek meqsedi ile qaladan cixmaga cehd etse de qalanin etrafinda saxlanilan rus qosunlarinin muqavmetine rast gelerek geri cekilmeye mecbur oldu Cavan bulagi yaxinliginda bas veren doyusden sonra Abbasabad qalasinin qarnizonuna Ivan Paskevic teslim olmaq telebi verdi 199 Qaladaki qosunlarin komandani Mehemmedemin xan rus ordusunun dusergesine iki neferden ibaret numayende gonderdi Onlar qalanin teslim olmasi haqqinda Paskevice melumat verdiler 200 Bir muddet sonra general adyutant Paskevic qerargah uzvlerinin musayieti ile toplar duzulmus meydana geldi Dusmen qarnizonunun doyusculeri silahlarini meydanda qoyaraq bayraqlarini rus ordusuna tehvil verdiler Qalanin bas komandani Mehemmedemin xan seherin acarini getirdi Qenimetler icerisinde 18 top ve kulli miqdarda herbi sursat movcud idi Abbasabad qalasinin alinmasinda istirakina ve doyuslerde ferqlenme sebebi ile bir cox doyusculer xususi rutbe ile mukafatlandirilmis ve ordene layiq gorulmusduler 201 202 Daha sonra general mayor Dmitri Osten Saken Naxcivan bolgesinin komendanti ve rehberi teyin edildi General mayor Baron Dmitrinin elinde butun herbi ve ali inzibati prosesler cemlesmisdi Mulki isler ve ehalinin idareciliyi muveqqeti olaraq Ehsan xan ve qardasi Sixeli beye tapsirildi 201 Paskevic Abbas mirzeye mektubunda muharibeni dayandirmaga hazir oldugunu bildirdi Lakin sah hokumetine bir sert verildi Car Rusiyasi Qacar dovletine qarsi hucum emeliyyatini dayandirmaga hazirdir bir sertle ki Qacarlarla Rusiya arasinda serhed Araz cayi uzre mueyyenlesdirilsin ve Qacar dovleti Rusiyaya tezminat versin Qacar hokumeti teklif olunmus serte raziliq vermediyi ucun terefler arasinda danisiqlar muveqqeti olaraq kesildi Lakin hemin dovrde Osmanlilarla munasibetler keskinlesdiyi ucun merkezden Paskevice gosteris verildi Mueyyen muveffeqiyyet qazandiqdan sonra dusmenle muqavile baglamaga calissin Qacarlarla sulh muqavilesi baglamaq ucun Peterburqa hazirlanmis sertlerle elaqedar meseleleri hell etmeyi Paskevic Aleksandr Qriboyedova hevale etdi Terefler uzunmuddetli danisiqlar apardiqdan sonra muqavilenin sertlri ile bagli meselelere toxundular Abbas mirze ruslarin Qarabaga ozunun Tebrize dogru geri cekilmesini teklif etdi Naxcivan vilayetinin Abbasabad qalasini cixmaq sertile biteref elan olunmasini sahzade ireli surdu Abbasabad qalasinin qarnizonunu erzaqla techiz edilmesini Abbas mirze oz uzerine goturdu Qriboyedov Abbas mirzenin qerargahina uz tutdu Lakin qerargahda terefler arasinda mubahise yasandi ve Qriboyedov orani hede ile terk etdi Belelikle danisiqlar uzandi 203 1827 ci ilin payizinda knyaz Eristov qrenader rotasi ve piyada polklari ile birlikde reqibini qarsilayaraq meglub etdi ve Abbasabad qalasinin 30 verstliyine qeder izledi Abbas mirzenin 4 5 mine yaxin olan serbazi Araz cayini kecerek Xok yoluna daxil oldular Bir nece gunden sonra Eristov oz qosunlarini polkovnik Eristov oz qosunlarini polkovnik Visoskinin komandanligi altinda muharibeden evvel Sixeli beyin hakim teyin olundugu Ordubada gonderdi 204 Muharibeden evvel Feteli sah Naxcivan diyarinda nufuzlu Kelbeli xanin oglanlari Ehsan xan ve Sixeli bey strateji cehetden ehemiyyetli olan Abbasabad ve Ordubad seherlerine hakim teyin etmekle Naxcivan feodallarinin etimadini qazanmaga calisirdi Lakin Sixeli bey sah sarayinin etimadini dogrultmadi o rus ordusunu muqavimetsiz olaraq sehere buraxdi 205 Bununla yanasi Paskevic Ehsan xan ve Sixeli beyin rus qosunlarina etdiyi komeyi komendant Dmitri Osten Sakenden bir qeder ferqli qiymetlendirdi 1827 ci ilde rus qosunlarinin apardigi yuruslerde gosterilen xidmetlere gore Ehsan xana polkovnik Sixeli beye ise mayor rutbesi teqdim edildi Bir muddet sonra ise Paskevic Ehsan xani II dereceli Muqeddes Anna ordeni ile teltif etdi 206 Paskevicin komandanligi altinda olan rus ordusu bugda ve diger erzaq ehtiyati cox olanSerdarabad qalasini muhasireye aldi Muasir Ermenistanin erazisinde rus ordusu ile Qacar ordusunun serbazlari arasinda ilk doyus 1827 ci ilin yayin sonlarina ya Astarak ve Usaqan kendleriyaxinliginda bas verdi Bu doyusde rus qosunlari dusmen uzerinde ermeni ve gurcu konullulerinden ibaret destenin komeyi ile qelebe qazandilar 207 Ehsan xandan ferqli olaraq Kerim xan bir qrup terefdarlari ile birlikde rus qosunlarina qarsi istiqametlendirilmis inadkar mubarize apardi Ehsan xanin Ordubaddan gedisini goren Kerim xan orada meskunlasdi Lakin Paskevicin desteleri getdikce veziyyeti nezareti altina basladilar Astarak yaxinligindaki doyus Serdarabad qalasinin isgali ucun serait yaratdi Serdarabad qalasi hemin ilin payizinda teslim oldu Daha sonra rus qosunlari Irevan qalasini muhasireye aldilar Alti gun muqavimet gosterdikden sonra yerli ehalinin agir tezyiqleri basladi Veziyyeti goren qala ehli teslim oldu Irevan qalasinin isgali zamani 3 min nefer Qacar serbazi esir alindi qalanin komendanti Subhanqulu xan 46 top ve 4 bayraq rus qosunlarinin eline kecdi 208 Bu zaman sahzade Knyaz Eristovun destesinin Araz cayini kecib Tebrize geldiyi zaman Naxcivanin kecmis qubernatorunu esir alan Kerim xan ve onun terefdarlari qubernatoru terk ederek ruslarin terefine kecdiler 209 Naxcivan xanliginin erazisinde meskunlasan Kerim xanin butun emlaki Rusiya xezinesine musadire edildi Abbas mirze Kerim xan ve onun bir qrup Kengerli sulalesinden olan terefdarlarina meskunlasmaq ve idare etmek ucun Maraga xanliginin bir nece kendini verdi 210 Irevanin isgalindan sonra rus qosunu cenub istiqametinde yuruse baslayaraq Xoy Merend Selmas Maraga ve diger yerler de daxil olmaqla Tebrize qeder erazileri isgal etdi Rus qosununu paytaxta yurus edeceyinden qorxan Qacar hokumeti danisiqlara baslamaga mecbur oldu Uzun danisiqlardan sonra 1828 ci il fevralin 10 da Tebriz yaxinliginda Turkmencay kendinde Rusiya ile Qacar dovleti arasinda 16 maddeden ibaret muqavile imzalandi 208 Orijinal imzalanmis muqavileyi qraf Ivan Paskevic ve Aleksandr Obreskov qol cekmisdiler Bu muqavile imzalandiqda rus toplarinin yaylim atesi acildi Muqavile 16 maddeden ibaret idi Bu muqavilenin ucuncu bendine esasen Azerbaycanin Naxcivan ve Irevan xanliqlari Rusiyanin ixtiyarina kecdi 211 212 213 Medeniyyet RedakteMemarliq Redakte Hemcinin bax Naxcivan Maraga memarliq mektebi Naxcivan xan sarayi Naxcivan xan sarayinin yardimci binasi Yezidabad qalasi Abbasabad qalasi Nusnus hamami Ordubad hamami Ordubad Cume mescidi Ordubad medresesi Imamzade turbesi Naxcivan Zeviyye mescidi Ismayil xan hamami Sahab mescidi Elixan mescidi Ebrequnis nekropollari Erezin nekropolu Burcunlu mescidi Duylun hamami Serseher mescidi Qeyseriyye abidesi Aza korpusu Yuxari Anbaras mescidi Bilev nekropolu Dirnis mescidi ve Parci nekropolu Naxcivan xan sarayi Yezidabad qalasi Ordubad cume mescidi Imamzade turbesi Zeviyye mescidi Ordubad zorxanasi Aza korpusu Dirnis mescidi Naxcivan xanligi Zengezur kendinden baslamis Araz cayi vadisine qeder uzanan genis erazide yerlesen Naxcivan xanligi Qerbi Azerbaycanin boyuk bir hissesini ehate edirdi Daglar xanligi qala kimi ehate edirdi 24 Simal qerbden Dereleyez daglari cenub serqden Ilanlidag simal serqden Boyuk ve Kicik Agri daglari xanligin serhedleri boyu uzanirdi Naxcivan xanligi Irevan Qarabag Xoy ve Maku xanliqlari ile hemserhed idi Naxcivan xanligi erazisinden cox da Nusnus hamamiboyuk olmayan uc cay axirdi Naxcivan cayi Elincecay ve Gilancay Bunlardan basqa dord kicik cay vardi Uruscay Nukedicay Ordubadcay ve Verendecay Bu caylar etrafinda yasayan ehali su cehetdeen korluq cekmirdi Qarababacay adi ile meshur olan cay oz menbeyini Zengezur serhedindeki Salvarti dagindan goturur Naxcivan duzenliyi ile uzanib Naxcivan seheri yaxinligindan axdigindan Naxcivan cayi adlanir ve Araz cayina tokulurdu XIX esrin evvellerinde Abbasabad qalasi bu cayin tokulduyu yerde insa edilmisdi Xanligin en etibarli qalalarindan biri Abbasabad qalasi idi 31 Abbasabad qalasi haqqinda N Nefedyev yazir 214 Abbasabad qalasi Naxcivana geden yolun qarsisinda dayanmisdi Men bu qalaya getmeyi ozume borc bildim Fransiz muhendisinin bu eserine baxmaq ve ehtiram etmek menim borcum idi Bu qalanin tikintisi 30 il evvel heyata kecirilmisdir Derin xendekler su ile doldurulmusdur Iki cergeli divarlarda ates acmaq ucun yerler qoyulmusdur Siginacaqlar ve diger mudafie movqeleri xeyli guclendirilmisdir Bu cur mudafie movqeleri gosterir ki bu qala Iranin dostlari terefinden tikilmisdir Onlar cox uzaqgorenlikle qalani tikerken nezere almisdilar ki qalanin qarnizonu Araz cayinin ustundeki korpunu gore bilsin ve lazim geldikde geri cekilerken oz tehlukesizliyini temin ede bilsin Bu qala Naxcivan seherinin 6 km cenub serqinde fransiz herbi muhendislerinin layihesi esasinda insa edilib Qala etrafinda 4 m 30 sm xendek qazilmisdi Naxcivan xanligi memarliginda esas yer tutan qalalardan biri de Yezidabad qalasi q 16 idi Bu qala tekce mudafie meqsedi dasimamisdir Bu qala eyni zamanda bu erazide formalasmis ilkin seher medeniyyetinin ayrilmaz elementine cevrilmisdir 1827 ci ile aid planda qala iki hisseden kicikqala yeni Narinqala ve Boyuk qaladan ibaret olmusdur Das qatisigi olan mohreden tikilen qala divarlari yarimdairevi burclerle mohkemlendirilmisdir Yasayis binalari esasen qala divarlari boyunca salinmis onlarin damindan doyusculerin ve qala kesikcilerinin hereket etmesi ucun istifade olunmusdur Qalanin esas xususiyyetlerinden biri de onun altindan kehrizlerin kecmesidir Bu fakt hem dinc hem de muhasire ve muharibe dovrlerinde qala sakinlerinin su ile teminatina ve erzaq mehsullarinin saxlanmasina serait yaratmisdir 215 Naxcivan xanlarinin meskunlasdigi Naxcivan xan sarayini 1790 ci illerde Kelbeli xan insa etdirmisdir Xan sarayi 3600 m2 sahesi olan saray kompleksinin qerbinde xan dikinin relyefine uygun olaraq uzu guncixana teref insa edilmisdir Vaxtile saray iki ayri ayri bolmeden ibaret olub Xan sarayinin umumi sahesi 382 m2 divarlarinin qalinligi 60 sm den 1 1 m arasinda deyisir Bina 20x20x5 sm olcude bismis kerpicle tikilmisdir Pencerelerde sebeke uslubundan ve butun otaqlarda Naxcivan yasayis evlerine xas olan muxtelif olculu taxcalardan istifade olunmusdur 1 mertebede 3 otaq 2 mertebede 8 otaq q 17 ve otaq kimi istifade olunan vestubullerin uzerinde 2 mansar yerlesir Her iki mansardan dehlizlerin ustundeki aciq balkonlara cixis var Mansarlara vestubullerden acilmis kerpic pillekenlerle qalxilir Xan Sarayinin cenub zali daha debdebelidir Qonaq qebulu ucun nezerde tutulmus zalin qerbinde dosemeden 40 sm hundurlukde sehne tipli taxt yaradilmisdir Taxtli gusenin acilan pencereleri yerden tavana qeder sebekelerle tavani ise kicik guzgu parcalari ile nefis bezedilmisdir Zalin diger divarlari taxcalar nebati ve sujetli resmlerle islenmisdir Sonralar aparilan coxsayli temir ve berpa isleri zamani resmler pozulmus ve ya uzerileri suvaqla ortulmusdur Zalin ezametini cenub divardaki etrafi hendesi formalar ve guzgu parcalari ile bezedilmis buxari daha da artirir 216 Bina divarlara yerlesdirilmis iki buxari vasitesile isidilirdi Tedqiqatci K Nikitin Naxcivan seherinin xarici gorunusu ve Naxcivan xanlarinin sarayi ile elaqedar obrazli sekilde qeyd edirdi 217 Naxcivanin gorunusu qeddarliqla zebt olunmus seheri xatirladir Seherdeki dehsetli dagintilar neticesinde ucurulmus evler ensiz dar kuceler cehennemi xatirladir Bezi yerlerde palciqdan horulmus divarlarin qaliqlari uzerinde quslar yuva salmisdi Naxcivan xani Kelbeli xanin tikdirdiyi xan sarayi zovqle bezedilmisdi Bu saraya heyran olmamaq mumkun deyildi Deye bilerem ki Naxcivanin xan sarayi Irevandaki sarayi xatirladir nece ki Naxcivanin xarici gorunusu Irevan seherini xatirladir Butun evler hundur palciq divarlarla ehate olunmus birmertebelidir Kuceler dar eyri ve natemiz oldugundan ne qeder gezsen de hundur divarlardan basqa hecne gore bilmezsen Mese olmadigindan evlerin hamsi palciqdan hazirlanmis kerpicle ehaletelenmisdi Umumiyyetle burada agacdan tikilmis evlere rastlamaq mumkun deyildi Naxcivan xanligi erazisinde coxlu hamamlar movcud idi Bu hamamlarin bir coxu eyni nov uzerinde insa edilmisdi Xanliq memarliginda esas yer tutan hamamlar bunlar idi Ordubad hamami Nusnus hamami Duylun hamami ve Ismayil xan hamami Bu hamamlardan en meshuru Ismayil xan hamami idi Serq memarliq uslubunda insa edilen bu hamam giris xidmet zali carhovuzlu cimerlik xezine ve ocaqxanadan ibaretdir Umumi sahesi 526 m2 dir Hamam planda duzbucaqli formadadir Bina 20 x 20 x 5 sm olcude bismis kerpicle insa edilmisdir Hamama giris catmatagli portaldandir Portalin eksteryeri kasilarla bezedilmisdir Zalin divarlari boyunca 6 eded derin taxca yerles dirilmisdir Yuyunma zalinin iki kecidi var Kecidlerden biri diger otaga acilir Zalin merkezinde 2 x 2 metr olcude cerhovuz insa edilmisdir 108 m2 sahesi olan zalin tavani sferik gumbezle ortulmusdur Hamam zallarin divarlarina yerlesdirilmis kicik pencereler ve kumbezin ustundeki bacalarla isiqlandirilir 218 Naxcivan xanliginda bir cox mescidler de movcud idi Ordubad Cume mescidi Zeviyye mescidi Sahab mescidi Elixan mescidi Burcunlu mescidi Serseher mescidi Yuxari Anbaras mescidi ve Dirnis mescidi Ordubadin ozunde ise 6 mescid var idi Xanliq memarliginda esas yer tutan Ordubad medresesi ve Imamzade turbesi idi Ordubad medresesi binalarinin plani onlarin teyinatina esasen heyata kecirilirdi Qapali dordbucaqli heyetin her terefinde hucreler yerlesdirilmisdir 219 Heyetin yegane girisi esas simal fasadinda yerlesir Medresenin hemin dovr ucun enenevi olan memarliq tefsiri kifayit qeder guclu tesir bagislayir Binanin fasadinda ard arda duzulmus oxvari taglar bir birinden qabariq cixintilarla ayrilmisdir Fasadin merkezinde sade dizaynli boyuk portal yerlesir 220 Imamzade turbesi bir biri ile yanasi yerlesen uc turbe binasindan ibaretdir Kompleks 3 binadan ibaretdir Abidenin cenub terefinde yerden dordbucaqli formada yuxarisi silindir sekilli insa edilen turbe onun esas hissesini teskil edir Planda kvadrat formasina malik olan turbenin gunbeze kecid hissesi stalaktitler seklinde heyta kecirilmisdir Xaricden kubik temel hisse uzerinde sekkizguseli bina hecmi ucalir onun uzerinde ise dartilmis formaya malik baraban ve debilqevari gunbez yerlesir 221 Xanliq erazisinde bir nece korpu olsa da bunlardan yalniz iksi melumdur Bu korpulerden biri Naxcivan xanliginin yaradicisi Heyderqulu xan terefinden 1750 ci illerde insa edilen Sekerabad korpusu idi 45 Digeri ise Aza kendi ile Darkendi birlesdiren Aza korpusu idi Bu korpunun eni 3 5 m uzunlugu 46 paqonometrdir Bes asirimlidir Qirmizimtil rengli yonulmus yerli dag dasindan insa edilmisdir Korpu insa edilerken yerlesdiyi erazi nezere alinmis taglar arasindaki mesafe muxtelif olculerde qoyulmusdur Taglarin dordunde dalgakesen vardir 222 Sefeviler Imperiyasi dovrunde insa edilen Ordubad zorxanasi XVIII esre kimi movcud olmusdur Bu zorxananin fealiyyetinin bir dovru Naxcivan xanligina tesaduf edir Bu abide Ordubad seherinin merkezi bazar meydaninda yerlesirdi Zorxananin umumi sahesi 540 m2 dir Boyuk bir gunbezden ve ona bitisik 16 kicik qubbeden ibaretdir Abide 10 x 10 m2 olan merkezi sekkizbucaqli zaldan ve onun uzerini orten dairevi gunbezden gunbezi kunclerde saxlayan murekkeb quruluslu dord eded dayaqdan ve dayaqlarla kenar divar taxcalari arasinda yerlesen kecidlerden ibaretdir Abide bismis kerpicden insa olunmusdur Divarinin qalinligi ise 80 sm dir Abidenin merkezi gunbezi de daxil olmaqla umumi hundurluyu 8 5 m dir Zorxananin pencereleri sebeke metodu ile hazirlanmisdir 223 Senetkarliq Redakte Naxcivan xalcaciliq mektebine xas olan xalca novleri Naxcivan xanliginin butun erazilerinde senetkarliqla mesgul olunurdu Lakin kendlerde senetkarliq mueyyen qeder inkisaf etse de bu esasen daha cox seherlerde xususile Naxcivan xanliginin siyasi ve iqtisadi merkezi olan Naxcivan seherinde merkezlesmisdi XVIII esrde Azerbaycan seherlerinde o cumieden Naxcivanda bu senet saheleri movcud idi derzi papaqci q 18 basmaqci zerger serrac demirci misger toxucu boyaqci qessab corekci benna xarrat dulger susesaz kececi palanci dabbaq bezzad kababci ve diger saheler Senetkarliqda primitiv texnikadan istifade edildiyinden her bir senetkardan yuksek ustaliq teleb olunurdu 224 Ister xanliq dovrunde isterse de Rusiya terkibinde Naxcivan bolgesinde esas senetkarliq merkezleri Naxcivan ve Ordubad seherleri idi Bu seherlerde Rusiya isgali erefesi ve isgaldan sonraki ilk dovrlerde senetkarligin veziyyeti orta derecede idi Naxcivanda ticaret ve senetkarliqla mesgul olanlar 715 nefer idi Onlardan 400 neferden coxu bilavasite senetkarliqla mesgul olurdu Naxcivanda 50 dek senet sahesi var idi Onlarin icerisinde 126 nefer toxucu 56 nefer basmaqci 35 nefer papaqci ve basqalari ustunluk teskil edirdi Ordubad seherinde de eyni senetkarliq saheleri ustunluk teskil edirdi Burada 177 nefer toxucu 29 nefer hellac 19 nefer boyaqci ve basqalari sayca ustun idi Senetkar evlerde islemekle beraber emalatxanalarda da birlesirdi Senetkarliq emalatxanalari esasen karvansara ve bazarlarda yerlesirdi Naxcivan seherindeki 279 senetkar emalatxanasindan 31 i karvansaralarda 248 i ise bazarda yerlesmisdi Emalatxanalardan 3 u boyaqcilara 2 i dabbaqlara 40 i ise pambiq parca toxuyanlara ve xalcacilara aid idi Naxcivan senetkarlarinin 97 neferi Elixan mehellesinde 91 neferi Sahab mehellesinde 56 neferi ise Sarvanlar mehellesinde yasayirdilar Ordubadda fealiyyet gosteren 12 dabbqaxana ise Ordubadcay uzerinde hem de seherin merkezinde insa edilmisdi 225 Naxcivan xanliginda toxuculuq da genis yayilmisdi Demek olar ki her bir kendli ailesinin eyirici ve toxucu dezgahi var idi Her ailenin oz dezgahi var idi ki bu dezgahda qadinlar iplerden bez toxuyur ve pambiq parca hazirliyirdilar Toxuculuq mehsullari esasen ailenin oz telebatini odeyirdi Gebe palaz cecim mefrac evi bezemek ucun yun ve pambiq parca ust paltarlari tikmek ucun xurcun cuval yola cixanlar ucun deriden cariq palan ve yeherleri hazirlamaq ucun istifade olunurdu Tekce Naxcivan seherinde 40 ailede bez parca toxunurdu Toxuculuq mehsullari esasen ilk novbede her ailenin oz teserrufat ve meiset telebatini odeyirdi Naxcivanda boyaqciligin inkisafina da diqqet yetirilirdi Yunun ve muxtelif ev esyalarinin boyanilmasinda tebii bitkilerden istifade olunurdu 226 Naxcivan xalcaciliq mektebine xas olan Gordest xalcasi Toxuculuq onunla six bagli olan boyaqciligin inkisafina serait yaradirdi Rusiya isgali erefesinde Naxcivan seherinde 4 boyaqxana 3 u Naxcivanda 1 i Ordubadda movcud idi Diger xanliqlarda oldugu kimi Naxcivan xanliginda da boyaqciliqla bagli olan vergi maddesi icareye verilirdi Mueyyen edilmis qaydalara gore seherlerde movcud olan musteqil boyaqxanalarda elece de boyamanin ev seraitinde aparildigi kend yerlerinde uzunlugu 10 arsin q 19 olan pambiq parcani boyamaq ucun icaredara 32 qepik ipek ve yun ipleri boyamaq ucun ise 20 qepik mebleginde pul odemek teleb olunurdu 227 Naxcivanda ehalinin maldarliqla mesgul olmasi burada gon deri emalinin tesekkulune dabbaqciliq senetinin ve onunla bagli diger senet sahelerinin q 20 inkisafina sebeb olmusdu Buna esasen Ordubadda bir nece dabbaqxana fealiyyet gosterirdi 228 Naxcivanda senetkarliq sahelerinin strukturunda duz istehsalinin da xususi yer var idi Naxcivan Abseron ile birlikde Azerbaycan duz istehsali merkezlerinden biri idi Kelbeli xanin hakimiyyetine qeder Naxcivanda duz istehsali ile istinasiz olaraq Cehri kendinin sakinleri mesgul olurdular Lakin Kelbeli xanin hakimiyyeti vaxtinda cehrililer bu isden kenarlasdirilmis duz cixarilmasi huququ Sixmahmud kendinin sakinlerine verilmisdi Bu dovrde duz cixarilmasi kendlilerin mecburi emeyine esaslanirdi 229 Naxcivan xanliginda ehali diger senetkarliq saheleri ile birge metal emali ve metalisleme insaat materiallari istehsali ve tikinti senetleri agac memulati istehszli dulusculuq ve basqa senet saheleri ile de mesgul olurdu Naxcivan xanliginda suse istehsali da movcud olmusdur Burada adi suselerle yanasi sebekelerin qurasdirilmasinda istifade edilen rengli suseler de hazirlanirdi 230 Irevan xanliginin hakimi Huseyneli xan naxcivanli Kelbeli xandan Irevan seherinde tikdirdiyi hamamin pencere sebekesi ucun 400 eded muxtelif rengli suse gondermesini xahis etmisdi Xanliqda istehsal edilen suselerin diger xanliqlara gonderilmesi Naxcivanda suse istehsalinin yuksek seviyyede oldugunu gosterir 231 Naxcivan xalcaciliq mektebine xas olan Zili xalcasi Senetkar emalatxanalari dukanlar esasen bazar meydanlarinda merkezlesirdi Xarici tranzit ve yerli ticaret de esasen bazarlarda aparilirdi Naxcivan xanligi bazarinda kicik boyuk 138 dukan movcud idi Bu dukanlardan 7 i papaqci 11 i cekmeci 2 i zerger 5 i yeher hazirlayan 1 i qalayci ve diger senetkara mexsus idi 232 Naxcivan bazarinda dukansiz fealiyyet gosteren pese sahibleri de var idi ki onlari peseleri uzre bu ve ya diger yerlerde islemek ucun devet edirdiler Hemin pese sahiblerine dasyonan benna xarrat dulger ve basqalari daxil idiler Tacir ve senetkar dukanlarindan basqa bazarda erzaq dukanlari da var idi 233 Naxcivan xanliginda ehemiyyetine gore ikinci seher sayilan Ordubadda da senetkarliq inkisaf etmisdi Lakin Naxcivan seherine gore Ordubad senetkarlarinin fealiyyeti mueyyen qeder mehdud idi Ordubadda boyaqciliq deri asilama ve dulusculuq basqa senet sahelerine nisbeten daha genis yayilmisdi Burada 8 deri asilayan dukan 2 kececi dukani 1 boyaqxana ve duluscu dukani fealiyyet gosterirdi Umumiyyetle Ordubad seherinde otuz senetkar dukani var idi ki onlardan da diger senetlerden basqa derziler cekmeciler demirciler dellekler oz peseleri ile mesgul olurdular Ordubadda Naxcivandan ferqli olaraq qadinlar ev seraitinde ipek parca toxuyur ve ipek saplar hazirlayirdilar Toxuculuq senetinde Ordubadin xalcacilari ve bez parca hazirlayanlari Naxcivan senetkarlarindan ustaliq baximindan geri qalmirdilar Ordubad ve umumiyyyetle Naxcivan xanliginda toxunan parcalara xarici bazarda da boyuk ehtiyac duyulurdu 234 Naxcivan xanliginda toxunan ve xarici bazarda en cox satilan parca qirmizi rengli bez parca olmusdur Bez parca cox zaman daha artiq ehtiyac duyulanQarabag ve Irevan xanliqlarina satisa aparilirdi Naxcivanda toxunmus pambiq parcalari yerli tacirler Osmanli Imperiyasi seherlerine o cumleden Qarsa Beyazide habele Gurcustana aparirdilar Bir ilde Osmanlilarin Qars ve Beyazid seherlerine Naxcivan xanligindan 15 min puda q 21 qeder pambiq parca aparilirdi Ordubad seherinde pambiq parcalarla yanasi xarici bazara en cox ehtiyac duyulan ipek parcalar da ixrac edilirdi 235 Elm ve tehsil Redakte Mektebler mescidlerin bir gusesinde xususi dukanlarda yaxud sexsi evlerde yerlesir ve adeten onlarin yaradicilarinin muellimlerin adini ile adlandirilirdi Mektebde adeten ancaq bir muellim olurdu ve o mektebin hem de reisi mektebdari idi Mektebdarlar mekteb binasina cekdikleri xerc muqabilinde habele tedris haqqi kimi sagirdlerin valideynlerinden her hefte heftelik adlanan pul peskes bayramliq alirdilar Muellimler mektublar dualar yazmaq kebin kesmek ve diger islerle de mesgul olurdular 236 Bir qayda olaraq usaqlar 6 yasindan mektebe gedirdiler Ders otaqlari hesir ve ya kilimle dosenir sagirdler eylesmek ucun ozleri ile evden dosekce getirirdiler Usaqlar mektebde basiaciq ve ayaqqabisiz otururdular 237 Ders muddeti adeten gunde 6 8 saat davam edirdi Ders vesaiti cox mehdud idi Sagirdler elifbani oyrendikden sonra Quranin Cuzemme adli kicik bir hissesini sonra ise Qurani oxuyub basa catdirir habele Sedi Sirazinin Gulustan kitabini ve diger kitablari oxuyurdular 238 Mektebde tehsil muddeti qeyri mehdud idi konkret her bir sagirdin tehsilini basa vurmasi haqqinda muellimin ne vaxt vesiqe vermesinden asili idi Mekteblerle yanasi ferdi tehsil novu de movcud idi Xanin ve eyanlarin tacirlerin usaqlari ile onlarin evinde ayriliqda bir muellim mesgul olurdu Bu usula serxana deyirdiler Bir cox yoxsullar imkanlari olmadigindan usaqlarini mektebe gondermirdiler 237 Bir nov ali tedris muessiseleri olan medreselerde ixtisasli ruhani kadrlari yetisdirilirdi Medreseler adeten boyuk mescidlerin xususile cume mescidlerinin nezdinde yerlesirdi Medrese binasinda qismen genis bir ders otagi ve telebelerin yasadiqlari kicik otaqlar hucreler olurdu Medresede telim eden sexs muderris tehsil alan sexs ise telebe adlanirdi Telebe medresede elifbani Qurani oyrenmekle yanasi islam felsefesi islam qanunlari ereb fars dillerini de oyrenirdi Medreselerde mueyyen derecede edebiyyat riyaziyyat astronomiya elmleri de tedris olunurdu 239 Fenlerin muxtelifliyine baxmayaraq onlarin hamisi bir muderris terefinden tedris olunurdu Medreselerde yas ferqi nezere alinmir ayri ayri yaslilar bir yerde mesgul olurdular Tedris vesaiti cox az oldugundan telebeler vaxtin coxunu xetlerini gozellesdirmeye serf edirdiler Ister mekteblerde isterse de medreselerde husn xette xususi diqqet yetirilirdi Medrese bitirenlerin ekseriyyeti gozel xette malik olurdu En istedadli telebeni mueyyen muddet sexsen bas ruhani mucteheddin ozu calisirdi Muctehidler ekser hallarda telebe ile oz evinde mesgul olurdular 239 Medreselerin saxlanilmasina cekilen xerc ve erzaq mescide medreselere veqf edilmis torpaqlardan alinirdi Ister mekteblerde isterse de medreselerde tehsil muddeti mehdud deyildi Mekteb ve medreselerde sagirdlere ve telebelere qarsi cox agir ceza novu ayagini falaqqaya salinib doyulmesi tetbiq olunurdu 239 Mekteb ve medreselerden basqa ferdi tedris novu de movcud idi Xan bir sira varli bey ve tacir usaqlari ile onlarin evinde ayriliqda bir muellim mesgul olurdu Serxana muellimi adlanan bu sexslerin maddi teminati sagirdin valideyni hesabina olurdu 240 Iqtisadiyyat RedaktePul istehsali Redakte Kelbeli xana mexsus gumus abbasi Melum oldugu kimi Azerbaycan xanliqlarinin ekseriyyetinin oz pul vahidleri var idi Azerbaycanin basqa xanliqlarindan ferqli olaraq Naxcivan xanliginda pul zerb edilmirdi Ona gore de xanliq dovriyyesinde esasen Iran ve Azerbaycan pul vahidleri isledilirdi Tumen yarim tumen penahabad sahibqiran sahi yarim sahi mahmudiyye para seksenlik yuzluk xanligin esas pul vahidleri idi 6 Xanliqda yalniz gumus ve mis sikkeler zerb olunurdu Cunki qizil sikkelerinin zerb olunmasina ixtiyar yox idi 241 Naxcivan xanliginin gumus sikkeleri cox az idi Amma bir nece mis sikkeler bu gune qeder gelib catmisdir 242 Susa seheri salindiqdan sonra Qarabag xani Penaheli xanin emri ile 15 qepik deyerinde olan penahabad sikkesi zerb olunmus hem Qarabag xanliginin daxilinde hem de diger xanliqlarinin erazisinde islenmisdir Aga Mehemmed sahin oldurulmesinden sonra Qacarlarla munasibeti nizamlamaq meqsedi ile Ibrahimxelil xanin gosterisine esasen Feteli sahin adindan deyeri 35 qepik olan sahibqiran q 22 adli pul vahidi kesdirildi 243 Bu barede Ehmed bey Cavansir yazirdi Aga Mehemmed sah Susada olduruldukden sonra Ibrahimxelil xan Tehranda hakimiyyete kecmis Fteli saha itaetkarliq gostermek elameti olaraq onun adina 35 qepik deyerinde pul kesilmesi ucun gosteris vermisdir Her iki pul Naxcivan xanliginin numizmatikasinda esas yer tuturdu 244 Naxcivan xanliginda xan sikkeleri ile yanasi Qacar sahlarinin pullari tumen ve rial Tebriz Xorasan Isfahan ve diger yerlerin abbasilari ve nadiri adli pul vahidleri tedavulde idi Turk abbasilari rus rubllari da genis islenirdi 244 Xan abbasilarinda 4 5 den 2 25 qrama qeder gumus nadiride 11 5 qram gumus Qacar abbasisinda 5 30 qrama qeder gumus var idi Xan sikkelerinin cekisi ve eyari tez tez deyisirdi ki bu da pul tedavulunu ve xanliqlar arasinda ticareti cetinlesdirirdi Pullarin qelp olub olmadigini ve deyerini mueyyenlesdirmek meqsedi ile bazarda serraflar isleyirdi 245 Ticaret Redakte Ticaret xususile yerli ticaret senetkarliqla birlikde seherin iqtisadi heyatinin esasini teskil edirdi Ticaret esasen iki cur aparilirdi topdansatis ve perakende Bazarda ticaretin butun novleri uzerine agir vergiler gomruk haqqi qoyulmusdu Xanligin her bir hissesinde qala qapisi da daxil olmaqla caylarin kecidlerine qeder dini ocaqlara geden yollarin hamisinda xanin adamlari rehdarlar ve bacdarlar durub gedib gelenlerden agir vergiler alirdilar Rehdarlar ve bacdarlarin vezifesi demek olar ki eyni idi Onlarin hamsi vergi toplayirdi Lakin buna baxmayaraq onlarin fealiyyetinde mueyyen ferq var idi Bacdarlar gelen tacir ve seyyahlardan bir nov torpaqbasdi adlanan gomruk alirdilar Rehdarlar ise yalniz xanligin daxilinde gomruk toplayirdilar 233 Naxcivan xanliginin son dovrunde bas veren siyasi hadiseler ve II Rusiya Iran muharibesi xanligin ticaret heyatina menfi tesir gostermisdi Daxili ticaretden ferqli olaraq Naxcivan xanliginda gelme tacirlerin hesabina xarici ticaretde nisbeten canlanma hiss olunurdu Xarici olkelerden xususile Rusiyadan buraya gelen tacirler oz olkelerine Naxcivan ustalarinin hazirladiqlari nefis ipek parcalar aparirdilar Moskva ve Nijni Novqorodda movcud olan yarmarkalarda Naxcivan ve Ordubadda istehsal edilmis ipek parcalara ve muxtelif renglere boyanmis ipek saplara tesaduf olunurdu 246 Xanliq erazisinde bir sira xarici bazarlara qirmizi ve ag parcalar duyu serab ve diger mehsullar aparilirdi Bez esasen Qarabag ve Irevan xanliqlarina duyu Merend Xoy ve Tebriz xanliqlarina pambiq parca Beyazid Qars Tiflis Susa ve diger seherlere ixrac edilirdi 247 Xanliqlar dovrunde rehdari gomruyu xanlarin en boyuk gelir menbeyi hesab olunurdu Irevanli Huseynqulu xanin mektublarinin mecmuesinde xanin gelirinin ekseriyyetini rehdari gomruyunun teskil etdiyini gosterirdi Ehtimal edilir ki butun xanliqlarda veziyyet bu cur idi 248 Naxcivan xanliginda rehdari gomruyu toplamaq huququ basqa sahelerde oldugu kimi icareye verilirdi Xandan boyuk meblegde q 23 hemin vezifeni almis icaredarin bazara getirilen butun mallari toplamaq huququ olurdu Meselen at ve deve ile getirilmis her ipek boyaq pambiq ve sap yuku ucun sahibkar icaredara 420 qepik ve ya 250 qepik vermeli idi 249 Ticaretin zeif inkisaf etmesine baxmayaraq Naxcivan xanlari xezineni esasen ticaretden yigilan vergiler hesabina doldururdular Ona gore de xanlar ticaret vergilerinin toplanmasina ciddi fikir verir bu isi en yaxin adamlarina etibar edirdiler Naxcivan xanliginin ticaretinde en cox gelir rehdari gomruyunden elde edilirdi Demek olar ki bazara getirilen butun mal ve mehsullardan novunden sayindan ve cinsinden asili olmayaraq rehdari adlanan gomruk alinirdi 250 Seker demir memulati hena yag bal tutun mal piyi ve s satan tacir 212 qepik rehdari gomruyu vermeli idi Boyaqcilara vacib olan marena q 24 bitkisi hemcinin Irandan getirilmis muxtelif mehsullar ucun tacirde 160 qepik miqdarinda rehdari gomruyu alinirdi Xurma ve saxsi qablar ucun de satici 25 qepik gomruk vermeli idi 251 Mehsulun satilib satilmamasindan asili olmayaraq satici geri donerken rehdari vermeli idi 246 Irandan getirilen toxunma parcalara gore 240 qepik hecminde gomruk alinirdi Naxcivan xanliginda aparilan uzum nar noxud ve duyu ucun gumus pulla 62 qepik bu mehsullarin seher bazarina getirilmesi ucun ise daha artiq gomruk alinirdi Corek ve denli bitkiler satmaq huququ da 50 tumen hecminde icareye verilirdi Bu huququ almis sexs icaredar satilan her batman q 25 bugda arpa dari ucun gumus pulla 2 qepik duyuye gore ise 4 qepik gomruk alirdi 252 Sabun satisindan gomruk toplamaq huququnu almis icaredar xezineye her il 60 tumen vermeli idi O xanliqda sabunun bisirilmesi ve satilmasi uzerinde nezaret edir ve haqqini alirdi Naxcivan yaxinliginda icaredarin icazesi olmadan hec kes sabunu ne bisire ne de sata bilerdi Basqa xanliqda sabun istehsal edenler Naxcivanda oz mallarini yalniz icaredara sata bilerdiler Icaredar ise hemin sabunu istediyi qiymete verirdi 253 Tutun satisindan gomruk toplamaq huququ da ilde 15 tumene icareye verilirdi Seherde yalniz icaredarin tutun satmaga ixtiyari var idi Lakin xanliqdan kenara tutun aparmaq qadagan edilmirdi ve bunun ucun de vergi gomruk alinmirdi En elverisli geliri icaredar duz medenlerinden elde edirdi O duz satisindan ilde min tumen qazanirdi Icaredar her batman duz ucun 8 qepik duzun dasinmasi ucun de bir o qeder gomruk alirdi 254 Bazarlarda pul ceki ve olcu vahidlerinin muxtelifliyi ticaretin normal aparilmasinda ciddi cetinlikler toredirdi Naxcivan bazarlarinda Iran Turkiye Rusiya ve Gurcustanda habele Susada Xoyda Tebrizde ve diger seherlerde kesilmis pullar dovriyede idi Muxtelif seherlerde zerb olunmus pullarin deyeri de bir birinden ferqlenirdi Xususile yerli pul vahidlerinin sabit olmamasi ticaretin gedisini cetinlesdirirdi Siyasi hadiseler habele seraitle elaqedar xanlar ozlerinin pul vahidlerinin diyerini deyismeye mecbur olurdular Bele hallar da bazarlarda pul dovriyyesini lengidirdi 255 Ekincilik Redakte Naxcivan xanliginin torpaq saheleri ile bagli deqiq olaraq melumat yoxdur Elince mahalinin torpagi esas etibarile gilli torpaqlar olmus bura yalniz bugda ve arpa ekmek ucun yararli olmusdur Xok mahalinin torpaqlari bugda ve arpa ile beraber pambiginda ekilmesine imkan verirdi Dereleyez mahalinin ekin saheleri ise gilli torpaqlar ve qara torpaqlar olmusdur Ordubad bolgesi ise torpaqlarin xususiyyetine gore 3 yere bolunurdu simalda gili cox olan qara torpaqlar merkezde gilli ve qumlu torpaqlar cenubda Araz cayi boyunca sari ve qirmizi gilli torpaqlar 256 Tedqiqatci K Nkitin Naxcivan xanliginda su catismamazliginin movcud oldugunu qeyd edirdi Onun arasdirmalarina gore xanligin torpaqlarinin 1 5 hissesinin becerilmemesinin esas sebebi suyun catismamasi idi K Nkitin yazirdi 257 Araz cayina qeder ve Naxcivan cayinin yuxari axarindan Culfaya qeder ne bir arx ne de cay var idi Bu torpaqlar yararsiz olduqlari ucun yox su catismamasi sebebi ile becerilmirdi Basqa menbelerde torpaqlarin bele becerilmemesinin sebebi bu cur aciqlanirdi xanliq erazisinin mueyyen hissesinin dagliq teskil etdiyine gore kendliler feodal terefinden verilmis her qaris torpagi tebietle mubarize seraitinde becermeli olurdu Ve diger bir sebebde ise gosterilir Ehalinin mueyyen hissesi yarimkoceri heyat terzi kecirdiyi ucun torpaqlarin becerilmesi ile demek olar ki mesgul olunmurdu Azerbaycanin ekser xanliqlarinda oldugu kimi Naxcivan xanliginda da ehalinin esas mesguliyyetini ekincilik teskil edirdi Xanligin erazisinde movcud olan muxtelif iqlim seraiti burada ekinciliyin taxilciliq pambiqciliq bostanciliq ipekcilik uzumculuk bagciliq kimi sahelerinin inkisafi ucun elverisli serait yaradirdi Xanliqlar dovrunde erazide davam eden muharibeler bu sahenin inkisafina ciddi engel toredirdi Bununla bele iqtisadi elaqelerin zeif inkisaf etdiyi bir seraitde ekincilik ehalinin erzaqla teminatinin yegane menbeyi idi 258 Naxcivan xanliginda esas kend teserrufati sahesi taxilciliq idi Taxilciliqla ehalinin ekseriyyeti mesgul olurdu Hetta bezen maldarlar oz sexsi istifadeleri ucun taxil ekirdiler Xanliqda yazliq ve payizliq taxil ekilirdi Payiz ekini sentyabr ayinda baslayir Novruz bayramindan yuz gun kecdikden sonra teqriben iyun ayinda yigilirdi Yazliq bugda ise mart ayinin axirinda ekilir payizliq taxildan iki hefte sonra yigilirdi Isgaldan evvel Naxcivan xanliginda yigilan taxil teqriben 10 min xalvara q 26 beraber idi Ordubad bolgesinde torpagin boyuk bir hissesine bugda ekilirdi Burada bugda ekini genis yayilmisdi 259 Celtik esasen Naxcivan xanliginda seherde ve Six Mahmud Xelili Kultepe Oruc Uzunoba Hesenaga Didovar Nezerabad Xalxal Sahbuz Qarababa Cehri Tezekend Nehrem kendlerinde Elince mahalinda Ebrequnis Culfa Cemenlik Saltaq Xanaga Keskend ve Dereleyezin qerb hissesinde ekilirdi 1828 ci ilde Naxcivan xanliginda celtik mehsulu 10 min puda beraber olmusdur 260 Xanliqlarda esasen novbeli ekin sisteminden istifade edirdiler Yeni torpagin bir hissesi ekildiyi zaman diger hissesi dince qoyulurdu Dince qoyulmus torpaqdan bicenek ve otlaq sahesi kimi istifade edirdiler Bele ki bugda ve arpani topladiqdan sonra bostan yaxud dirrik kimi istifade edirdiler Qar ortuyunden mehrum olan yerlerde qisda ekin donmasin deye yalniz yazliq bugda ve arpa ekirdiler Cokekliklerde daglarin yamaclarindaki derin derelerde payizliq bugda ve arpa yazliq dari perinc ve covdar ekirdiler Covdar cox az yerde ekilirdi Arran yerlerinde esasen payizliq bugda ve arpa ekilirdi Hekeri deresinde celtik ekinleri ve bostanlar daha cox yayilmisdi 261 Ariciliq ve ipekcilikle esasen Ordubad bolgesinde mesgul olurdular Ipekcilik kend teserrufatinin o qeder gelirli sahesi idi ki her tut agacindan ilde 120 qepik vergi alinirdi Butun Ordubad bolgesinde 100 min tut agaci var idi ki bunun da 10 i yeni 10 min ededi Ordubad seherinde yerlesirdi 262 Xanligin duzenlik yerlerindeki kendlerde tut agaclarinin cergesi genislendirilirdi ki onlarla ipek qurdu yemlenilirdi 1820 ci illerde Ordubad seherinde 200 pud ipek istehsal olunurdu Ipek hem de bazara cixarilirdi Elde edilen ipeyin keyfiyyet baximindan bazar qiymeti de muxtelif olurdu Meselen birinci nov ipeyin qiymeti Ordubad bazarinda 12 tumene ikinci novu ise 7 tumene beraber idi 263 Kend teserrufati sahesinde Naxcivan xanligi ehalisinin esas mesguliyyetlerinden biri de bagciliq idi Dag kendlerinden basqa diger kendlerin ehalisi de bagciliqla mesgul olurdu Dag kendlerinde yayin qisa olmasi ve qisin sert kecmesi bu kendlerde bagciliqla mesgul olmaga imkan vermirdi Bag ve bostanciligin inkisafini ise bir terefden teserrufatin qapali xarakteri diger terefden aztorpaqliliq su catismazligi engelleyirdi 264 Ordubad baglarinda 200 xalvar ekin sahesinde meyve baglari salinmisdi ki bununda 30 xalvari Ordubad seherinde ve onun etrafinda yerlesirdi Bagciligin esasini meyvecilik ve uzumculuk teskil edirdi 265 Uzum baglarinin ekseriyyeti xanliqda becerilirdi Burada 30 xalvara yaxin uzum bagi var idi Esas etibarile kismis ucun istifade edilen bir xalvar uzum sahesinden 400 batmana yaxin mehsul yigilirdi Umumiyyetle xanliqda 1820 ci illerde 12 min batmana yaxin uzum yigilirdi 266 Naxcivan xanliginin iqtisadi heyatinda bostanciligin da ozune mexsus yeri var idi Bostanciliqla Yarimca Six Mahmud Kultepe Orucdizesi Uzunoba Hesenaga dizesi Syurab Didovar Nezerabad Mirze Cehri Qosadiz Tunbul Yamxana Tezekend Nehrem Arazin Ebrequnis Xanaga Saltaq Benenyar Culfa Serur ve s kendlerin ehalisi mesgul olurdu 1828 ci ilde Naxcivan xanliginin ekilen torpaqlarinin 50 xalvarinda bostan ekilirdi ki buradan da yarim milyon pud mehsul q 27 yigilirdi 267 Yalniz Dereleyez mahalinin dagliq hissesinde az miqdarda ketan becerilirdi Ketandan yag alinmaqla yanasi hem de toxuculuqda istifade olunurdu 268 Kend teserrufati mehsullari icerisinde pambiq xususi yer tuturdu Pambiq feodallara daha cox gelir verirdi Demek olar ki pambiq Dereleyezden basqa butun mahallara ekilirdi 269 Esasen Naxcivan mahalinda Yarimca Six Mahmud Kultepe Xelili Oruc Hesenaga Uzunoba Didovar Nezerabad Eznayird Sust Bulqan Qaraquna Hasan Qosadiz Tunbul Yamxana Tezeden Qizilveng Nehrem kendlerinde Xok mahalinda ise butun kendlerde Elince mahalinin Erezin Ebrequnis Culfa ve Sukud kendlerinde ekilirdi 263 Kend teserrufati mehsullari yerli bazarlarda satilmaqla eyni zamanda qonsu xanliqlara ve olkelere de ixrac edilirdi Ordubad bolgesinden en cox meyve ve meyve qurusu ixrac olunurdu Meyve qurusu Tiflise meyve ozu ise Irana Qaradag xanligina aparilirdi ve orada bugda ile evez edilirdi 270 Maldarliq Redakte Diger Azerbaycan xanliqlarinda oldugu kimi Naxcivan xanliginda da ekincilikden sonra en muhum sahe olan maldarliq inkisaf etmisdi Naxcivan xanliginin demek olar ki butun mahallarinda mesgul olurdu Naxcivan diyarinin bir cox mahallarinda xususile Dereleyez mahalinin serq hissesinde maldarliq ucun lazim olan otlaqlarin coxlugundan burada maldarliq ehalinin esas mesguliyyetine cevrilmisdi Xok mahalinda da veziyyet bu cur idi Burada suyun azligindan torpaqlarin coxu ekilib becerilmir ve ona gore de hemin yerler otlaq kimi istifade olunurdu Ordubad bolgesinde de xeyli otlaq yeri movcud idi 271 Buynuzlu heyvanlarin sayi ve aralarindaki nisbet baximindan Ordubad bolgesinde veziyyet Naxcivan bolgesindeki veziyyetle demek olar ki eyni idi Ordubad bolgesinde de qoyunculuq diger sahelerle muqayisede nisbeten inkisaf etmisdi Eyni zamanda buynuzlu heyvanlarin sayi neqliyyat heyvanlarinin sayindan teqriben 13 defe cox idi Ordubad bolgesinde neqliyyat heyvanlari arasinda deve muhum yer tuturdu Deveden esas etibarile en cox ticaretle mesgul olan yerlerde istifade olunurdu Maldarliq sahesinde Ordubadda olan veziyyet Naxcivan bolgesi kimi olsa da heyvanlarin miqdari sahesinde o Ordubad bolgesinden xeyli irelide idi Develerin sayini cixmaq sertile buynuzlu heyvanlarin 69 i neqliyyat heyvanlarin 74 4 i ve okuz ve camisin umumi sayinin 89 3 i qoyun qoc ve kecilerin 60 i atlarin 88 7 i ulaqlarin 61 5 i Naxcivan bolgesinin payina dusurdu 272 Xanligin duzenlik erazilerindeki kendlerde tut agaclarinin cergesi genislendirilirdi ki onlarda ipek qurdu yemlenirdi Naxcivan xanliginin duzenlik erazilerinde yeterince tebii otlaqlar olmadigindan ehali suni bicenekler yaratmaga calisirdi Sumlanmis sahelerde xususile ot yonca ekirdiler Yonca atlar ucun en yaxsi yem sayilirdi Okuzlerden ve kellerden torpagin sumlanmasinda ve qosqu meqsedi ile istifade olunurdu Atlardan ve qatirlardan minik kimi istifade olunurdu 273 Bir bas qoyun ve keciden ilde 3 8 batman ve yaxud 4 5 funt q 28 ve ya her 9 qoyun ve keciden 1 pud yun almaq mumkun idi Naxcivan bolgesinde 69953 bas qoyun ve keci movcud idi Bu sebebden her il alinan yun hecminin 7772 5 puda beraber idi Her bir sagmal inek ve camisdan ilde 3 batman yag almaq mumkun idi Her 3 inek ve camisdan biri sagmal olurdu Her 3 qoyun ve keci de sagmal olurdu ve bunlarin sudunden ilde 2 batmana qeder pendir almaq mumkun olurdu Bununla yanasi maldarliq senetkarligin muhum sahelerinden biri olan dericiliyin inkisafi ucun de ehemiyyetli idi Rusiya isgalindan sonra Naxcivan xanliginda 102706 bas xirda ve iribuynuzlu heyvan var idi Bu da dericiliyin inkisafina musbet tesir bagislayirdi 274 Qoyunculuq ve atciliq daha cox yayilmisdi Maldarliq qosqu quvvesi kimi ekincilikde ehalini qidalanmasinda geyiminde hemcinin ev ve senetkarliq senayesinin xammali kimi muhum idi Mal qaranin boyuk hissesi xana beylere meliklere agalara habele varli kendlilere ve elatlara mexsus idi Eger ekincilikle mesgul olan ehali iri buynuzlu heyvanlari baslica olaraq teserrufat meqsedi ucun ve qismen de qida menbeyi kimi saxlayirdisa elatlar xirda buynuzlu heyvanlari baslica olaraq senaye ve ticaret meqsedleri ucun saxlayirdilar Buna gore de ekincilerin teserrufatinin veziyyeti iri buynuzlu heyvanlarin olmasindan hedsiz derecede asili idise elatlar ucun bunu soylemek olmaz 275 Vergiler ve mukellefiyyetler Redakte Naxcivan xanliginda esas vergiler ve mukellefiyyetler asagidakilar idi 276 277 278 Malcehet ve yaxud behre herfi menasi mehsuldan hisse demekdir Kendli istifadesinde olan pay torpaqlarindan istifade muqabilinde mehsulun onda birinden otuzda dordunedek hissesini torpaq sahibine mulkedara yaxud tiyuldara vermeli idi Qarabag xanliginda malcehet behre de adlanirdi Behrenin miqdari taxil mehsulunun onda birini barama mehsulunun ise besde birini teskil edirdi Bas pulu esasen 15 yasina catmis butun sexsler terefinden ilde bir defe odenilirdi Bas pulunun deyeri ise 120 qepik idi Ev pulu ve yaxud tustu pulu bu vergi toplanilarken evlilerle subaylar arasinda hec bir ferq qoyulmurdu Yalniz qadinlardan ve usaqlardan ev pulu alinmirdi Her kisiden ilde gumus pulla 120 qepik ise gumus pulla 20 manat alinirdi Mal qara gumusu her bir mal heyvani ucun ayrica gumus pulla alinan vergi idi Copbasi Qislaqlardan yaylaqlardan istifadeye gore toplanan vergi idi Kendli 20 basdan artiq qoyun kecisi 10 bas qaramali ve 5 basdan artiq ati olduqda yaylaq ve qislaq sahibine copbasi odemeli idi Salyana q 29 bezi muellifler qeydlerine gore xanliqlar dovrunde xezinenin xeyrine toplanan malcehet vergisine deyilirdi Ancaq bu vergi arpa ve bugda seklinde illik yigilan mehsuldan vergi kimi alinirdi yeni musteqil vergi novu idi Zekat muselmanlarin yoxsullarin xeyrine xezineye odedikleri vergi bele adlanirdi Eslinde zekatin cox hissesi ruhanilere ve seyidbre catirdi Fitre yoxsullarin xeyrine adeten Ramazan bayrami axsami her bir muselmanin odediyi vergi bele adlanirdi Mancanaq pulu dezgahlarda ipek toxuyan senetkarlardan alinirdi Toxucu pulu butun il erzinde toxuculuqla mesgul olan senetkarin xezineye verdiyi pul idi Bag pulu hemin vergini seherde ve seher etrafinda bagi olan seherliler verirdiler Bayramliq ve yaxud peskes xususile Novruz ve Qurban bayramlari zamani hem seher hem de kend ehalisinden alinirdi Toyxerci bu vergi hem xan evinde hem de reiyyetin evinde toy olarken xezineye verilirdi Deyirman pulu seher ve kend ehalisi deyirmandan istifade etdiyi ucun pul odemeli idi Esas mukellefiyyetler ise asagidakilar idi 279 280 281 Biyar her aile aganin telebi ile oz emek aletleri ve qosqu heyvani daxil olmaqla bir nefer ayirmali idi ki uc gun aganin tarlasinda islesin Iki gun aga heyvanlarini bir yerden basqa yere kocurdukde ve yaxud kocende iki gun ot bicmek odun dasimaq ve basqa islerde bir gun ev ve basqa teserrufat tikililerinde islemeli idi Evariz butun kend icmasinin kendili sahibinin telebile ilin mueyyen gunlerinde onun ucun islemesine evariz deyilirdi Evariz adeten ilde iki gun olurdu Torpaq mulkiyyet formalari Redakte Diger Azerbaycan xanliqlarinda oldugu kimi Naxcivan xanliginda da torpaq mulkiyyetleri movcud idi Dovlet torpaqlari divan adlanirdi Lakin evvelki esrlerden ferqli olaraq XVIII esrin ikinci yarisinda xanliqda dovlet torpaqlari tedricen evvelki ehemiyyetini itirerek bir nov xanin sexsi mulkiyyetine cevrilmisdi 282 XVII esrin ikinci yarisinda dovlet torpaqlari ile xan ailesinin torpaqlari birlesdirilib vehdet teskil etmis ve belelikle de sexsi torpaq sahibliyi divan torpaqlari hesabina artmisdir Bu torpaqlar xanin ve xan ailesi uzvlerinin varlanmasina serait yaradirdi Ekser hallarda divan torpaqlari xanin raziligi ile her hansi sexse bu ve ya diger xidmetine gore tiyul huququnda istifadeye verildi 283 Xan xanliqda en boyuk torpaq sahibi idi Xan torpaqlarinin ehemiyyetli hissesini xass torpaqlari teskil edirdi Xana ve aile uzvlerine mexsus olan torpaqlar xass adlanirdi 284 Xan torpaqlarinin diger hissesi xan divaninin idareciliyinde olub divani torpaqlari adlanirdi Evvelki dovrlerden ferqli olaraq xanliqlar dovrunde xass torpaqlari ile divani torpaqlari arasinda ferq getdikce aradan qalxirdi 285 Xanliqda onemli movqe tutan torpaq mulkiyyetlerinden biri de mulk torpaqlari idi Bu torplaqlari almaq satmaq bagislamaq vesiyyet etmek girov qoymaq olardi 286 Mulk sahibliyi dovlet qullugunda deyildi Mulkun o qeder de genis yayilmamis formasi mulki xalise idi Mulki xalise hokmdarin bagisladigi torpaqla yanasi eyaletdeki torpaqlarin beylere bagislanmasi ve satilmasi yolu ile yaranirdi Bele mulkleri olan beyler diger mahallardan ve diger xanliqlardan kendlileri muxtelif yollarla bu yerlere celb edib onlari hemin torpaqlarda meskunlasdirirdilar Deyirman ve baglar da mulki xalise ola bilerdi Bu mulklerden xezineye vergi verilmirdi Mulklerin mueyyen hissesi xalise olmadiqda mulk sahibleri xezineye vergi vermeli idiler 287 Xanliqda aparici torpaq mulkiyyeti formalarindan biri tiyul torpaqlari idi Bu serti torpaq mulkiyyeti idi Torpaqdan tiyul huququ esasinda istifade eden sexs tiyuldar adlanirdi Xanlar xidmet muqabilinde beylere ve diger sexlere mueyyen erazilerden vergi toplamaq huququ verirdiler Tiyul sahibi tiyuldar vefat etdikde xan hemin saheni onun varisine verirdi Ancaq varis de atasi kimi xana qulluq gostermeli idi Bezen xanlar hec bir xidmetle bagli olmayaraq istedikleri bir sexse de tiyul vere bilirdiler Vezifeler cox vaxt irsen kecdiklerine gore tiyul irsi mulkiyyete mulke cevrile bilerdi 288 Xanliqda dini muessiselere mexsus veqf torpaq mulkiyyeti de movcud idi Ziyaretgahlara muqqeddes yerlere pirlere xeyriyye idarelerine ve habele yuksek dereceli ruhanilere bagislanan torpaq sahelerine deyilirdi 289 Buraya ayri ayri kendler torpaq saheleri baglar evler dukanlar karvansaralar hamamlar bazarlardan gelen gelirlerin bir hissesi daxil idi Xanliqlar dovrunde o cumleden de Qarabag xanliginda veqf torpaqlari genis yayilmisdir Veqf sexsi mulkiyyeti hesab olmurdu ve Allahin mulkiyyeti adlanirdi 290 Kend icmasina mexsus camaat torpaqlarinin icma mulkiyyetine goller meseler cemenler otlaqlar bos saheler mal suvarilan yerler qebiristanliqlar daxil idi Naxcivan xanliginda kend teserrufatinin mehsullari esasen bu torpaqlar hesabina ekib becerilirdi 291 Qeyri iqtisadi mecburiyyet uzunden kendlinin butun izafi mehsulu feodallarin xeyrine gedirdi Xirda kendli mulkiyyetinin veziyyeti ziddiyyetli idi Nesilbenesil torpaqda yasayan kendli bu torpagi ozununku hesab edir xan ise kendi eli ve mahallari ehalisi ile birlikde feodallara irsi mulk ve ya omurluk mulkiyyete verirdi 292 Dovlet idareetmesi RedakteIdarecilik sistemi Redakte Xanliqda irsi idarecilik yeni monarxiya rejimi movcud idi Monarxiyanin basinda qeyri mehdud qanunverici mehkeme ve icra hakimiyyetine malik xan dururdu Hakimiyyet atadan boyuk ogula kecirdi Xanin hakimiyyeti mutleq qeyri mehdud seciyye dasiyirdi Xan hakimiyyeti hem icra formasinda hem de feodal huququnun yardimi ile mehkeme formasinda gerceklesdirirdi Huquq qeyri resmi seciyye dasiyirdi Onun menbeyi seriet ilk novbede Quran idi Huququn diger daha az vacib olmayan menbeyi yerli adetler idi Xanin istediyi sexsler torpaq yaxud torpaqdan alinan geliri bagislamaq huququ vardi 293 Naxcivan xanliginda divan yaxud divanxana fealiyyet gosterirdi 294 Divanxanalara qeyri mehdud huquqa malik olan xanlar basda olmaqla yuksek vezifeli sexsler ve xanin komekcileri rehberlik edirdiler Qarabag xanliginda da vezir divanxanada muhum rol oynayirdi Vezir adeten xanin en sedaqetli ve inanilmis adamlarindan teyin edilirdi Vezir hem savadli hem de genis dunyagorusune malik olmali idi Xanliq divanxanasinda yuksek vezife dasiyanlardan biri de divanbeyi idi Bu rutbeni mueyyen ruhaniler icra edirdiler Bele divanbeyiler hem de qazi adlandirilirdilar 295 Xanin sexsi teserrufatina esikagasi basciliq edirdi Divanxanada qosunnovis yaxud qosun mirzesi vezifesi de vardi Muhum vezifelerden biri de xezinedaragasi idi O xezineye nezaret edirdi xan bu vezifeye en yaxin ve inanilmis adamlarini teyin edirdi Bilavasite xana tabe idi Divanxada bir sira ikinci dereceli vezifeler yasavul ferras mehmandar da var idi Feodal nerdivaninin novbeti pillesinde beyler dururdu Beyler coxsayli tebeqe idiler xanlara muxtelif inzibati ve herbi qulluq gosterirdiler hakim sinfin ozeyini teskil edirdiler Beyler irsi ve qulluq beylerine bolunurduler 295 Mahallari minbasilar ve melikler kendleri ise dargalar yuzbasilar kovxalar kendxudalar idare edirdiler Eslinde minbasi ve yuzbasi rutbeleri herbi rutbeler idiler Onlar herbi emeliyyatlar zamani min ve yuz neferlik destelere basciliq edirdiler Mahal naibleri hem inzibati hem de mehkeme hakimiyyetine malik idiler 296 Kendxudalar ve kovxalar kend icmalari terefinden secilirdiler 297 Onlarin baslica vezifesi icma uzerine dusen vergileri toplamaqdan ve kendde asayisin qorunmasindan ibaret idi 296 Dargalar bazara nezaret ederek erzaq mehsullarinin qiymetlerini teyin edir mubahiseli meselelerin helli zamani munsif kimi cixis edirdiler Dargalar formal olaraq bazar polisi hesab olunsalar da eslinde butun seherde qaydaqanuna cavabdeh idiler Seriet qaydalarinin emel olunmasina da dargalar nezaret edirdi Dargalarin qayda qanunu pozanlari cezalandirmaq huququ vardi Seherlerde geceler asayisin qorunmasina esesbasi nezaret edirdi 283 Kendler kendxudalar terefinden idare olunurdu Daha iri kendlerin kendxudalari yuzbasi titulu dasiyirdilar Kendxudalar bir qayda olaraq kend icmasi terefinden secilir ve mahal naibi terefinden tesdiqlenirdi Sonralar yuzbasi titulu dasiyan kendxudalar xan terefinden teyin olunmaga baslandi Idareetmede yuksek memurlar esas rol oynayirdilar Onlara esikagasi bas mehter xezinedar serkere amili q 30 gostermek olar Xanliqda mehkeme maliyye polis xidmeti ve orduya xususi fikir verilirdi 298 Xanligin idare olunmasina mehkeme boyuk yer tuturdu Mehkeme sistemi demek olar ki butunlukle ruhanilerin nezareti altinda idi Seriet mehkemelerine esasen kend mahal qazilari ve xanligin bas qazisi basciliq edirdi Mehkemede muselman huququ boyuk tesire malik idi 299 Inzibati erazi qurulusu Redakte Naxcivan xanligi inzibati cehetden mahallara bolunmusdu Xanligin paytaxti Naxcivan seheri idi Ikinci Rusiya Iran muharibesi zamani buranin idaresini asanlasdirmaq meqsedile Cenubi Azerbaycana hakim teyin edilmis Abbas mirze Naxcivan xanligini inzibati baximdan iki tumene boldu Naxcivan ve Ordubad tumenleri 300 1797 ci ilde Ibrahimxelil xan Naxcivan xanligina daxil olan Megri ve Qafan mahallarini isgal ederek Qarabag xanligina birlesdirmisdi 301 Naxcivan ve Ordubad tumenleri oz novbelerinde bir nece mahala bolunurdu Gulustan muqavilesinden sonraki dovr zamani Naxcivan tumeni 4 Ordubad tumeni ise 5 mahaldan ibaret idi 302 Xanligin seherleri arasinda Naxcivan Culfa Azad Ordubad ve Eylis en inkisaf etmis seherlerden idi 303 Naxcivan Culfa Azad Ordubad Eylis Naxcivan Xok Elince Dereleyez Ordubad Eylis Deste Cenenab Bilev Ordu quruculugu Redakte Naxcivan xanliginin herbi ordusuna yarandigi gunden Heyderqulu xan cox ciddi fikir vermisdir 304 Naxcivan xanliginin qosunu 800 nefer piyadadan ve 200 suvariden ibaret olub Siravi doyusculer 1797 ci ilden sonra serbazlar piyada desteleri esasen Naxcivan ve Ordubad mahallarindan yigilirdi Xana tabe olsalar da esasen sahzade Abbas mirzenin emrlerini yerine yetirirdi Yaradilan herbi destelere serheng herbi rutbesini dasiyan sexs komandarlik edirdi Bu komandir hokmen xanin herbci qohumlarindan olmali idi 305 Naxcivan xanliginin ordusunda serhengden basqa diger herbi rutbeler de movcud olmusdur podpolkovnik ellibasilar yuzbasilar Xanliqda 8 yuzbasi 16 ellibasilar ve bir nece onbasi movcud olmusdur 306 Evveller Naxcivan xanliginda daimi qosunlar yox idi Lakin lazim olduqda tufengcileri bir yere toplayirdilar Bunlar da muhafize polisi rolunu oynayirdilar Suvari desteler ise ancaq kengerlilerden ibaret idi Bas reisden basqa 2 sultan 4 onbasi teleb edilen sayda yuzbasilar herbi suvari destesinin esasini teskil edirdi 307 Diger xanliqlarda daimisilahli desteler muzdlu doyusculerden ibaret olsalar da Naxcivan xanliginda bu is tamam ferqli sekilde idi Yeni atli desteler ancaq kengerlilerden teskil olunurdu Qeyri nizami qosun sayilsa da cox hazirliqli idiler 308 Rusiya herb tarixcisi ve yurus istirakcisi Platon Zubov yazir Onlar haqqinda fikir demek ucun gerek o qosunlari doyus vaxti musahide edesen Bunlar ele bil ki qezeblenmis Allahin odu ve ildirimidirlar Doyus vaxti goyden dusmenlerin lap merkezine dusurler olum ve dehset sepeleyirler Ve ele o vaxtdan menim gozlerim onunde bas veren muselman qosunlarinin mocuzeli igidliklerini sevincle xatirlayiram 307 Naxcivan xanliginda atli destenin Kengerli suvarilerinin vahid forma ve xususi geyimleri olmusdu Atlarin baslarina bagladiqlari kaporlar qirmizi parcalar onlari diger doyusculerden ferqlendirirdi Kaporlar ela nov ipeklerden qanovuzdan yaxud atlasdan hazirlanirdi Doyusculerin hamisinin doyus qilinclari yanlarinda olurdu Tufengler ve diger silahlar istehsal olunandan sonra da suvarinin qilinci yaninda olurdu Naxcivan xanliginda Kelbeli xanin hakimiyyeti dovrunde suvariler odlu silahlardan istifade edirmisler Naxcivan xanliginda silah istehsali ile bagli baslica olaraq Naxcivan ve Ordubad seherlerinde mesgul olurdular Seherlerin her birinde 6 neferlik sexs tufeng ve tufeng qundagi hazirlanmasi ile mesgul olurdular 309 Etnik terkib RedakteRusiya terefinden isgal edildikden sonra rus memurlari terefinden tertib olunmus statistik melumata esasen Naxcivan seheri de daxil olmaqla eyniadli dairenin mahallarinda 6177 aile yasayirdi Bu ailelerin en cox hissesi 3450 aile Naxcivan mahalinin payina dusurdu Aile sayina gore Naxcivan mahalindan sonra qerb ve serq hissesine ayrilan Dereleyez mahalinda 1727 aile yasayirdi Daha sonra ardicelliqla Elince mahali 718 aile Naxcivan seheri 502 aile ve Xok mahali 235 aile gelirdi Eyni dovrde Ordubad mahalinda Ordubad Eylis Deste Cenenab Bilev ve Ordubad seherinde 2292 aile yasayirdi Burada ise ehalinin coxu aile baximindan Ordubad mahalinda 633 aile ve Ordubad seherinde 515 aile cemlesmisdi Deste mahalinda 319 aile Eylis mahalinda 318 aile Cenenab mahalinda ise 119 aile yasayirdi 310 Turkmencay muqavilesinin tesdiq edilmesinin ertesi gunu car I Nikolay Ermeni vilayeti yaradilmasi haqqinda ferman imzaladi Fermanda deyilirdi Iranla baglanmis muqavileye esasen Irandan Rusiyaya birlesdirilen Irevan ve Naxcivani bundan sonra Ermeni vilayeti adlandirmagi hokm edir ve oz titulumuza daxil edirik Hemin vilayetin qurulusu ve onun idare edilmesi qaydasi haqqinda Ali Senat lazimi fermanlari oz vaxtinda alacaqdir 311 Kocurulmenin ilkin merhelesinde Naxcivan seherine ve eyniadli dairenin 43 kendine 2285 ermeni ailesi Ordubad nahiyesinin 4 kendine ise 266 ermeni ailesi ve yaxud 1509 nefer yerlesdirilmisdi Naxcivan diyarinin 47 yasayis yerine kocurulmenin ilkin merhelesinde 2551 ermeni ailesi kocurulmusdu ki bunun da esas hissesi Naxcivan dairesinin payina dusurdu Naxcivan dairesinde yerlesdirilen ermeni aileleri cox six sekilde meskunlasmisdir Bele ki Naxcivan seherine 416 Cehri kendine 151 Kuznut kendine 72 ermeni ailesi yerlesdirilmisdi 312 Qeydler Redakte Kitabi Dede Qorqudda kengerlilerin adina kanqali formasinda rast gelinir Bezi menbelerde Sukrullah xan kimi qeyd olunur Moskvada yerlesen 1722 1735 ci illerde Xezerboyu eyaletlerinin Rusiya terefinden isgal olunmus torpaqlari nezerde tutulur Elimurad xan nezerde tutulur II Irakli nezerde tutulur 1 verst 500 sajene 1066 781 metre beraberdir Ordunu en cox Qacarlarin ozleri teskil edirdi Texminen 10 mine yaxin canli quvve movcud idi 1 mil fersexin ucde birine beraberdir ki bu da 1 6 km demekdir Feteli sah nezerde tutulur Uzunluq olcusu 1 06 km e beraberdir Bir tumen 10 min dinara beraber olub Qacar ordusunda xidmet eden esger ve doyusculere verilen ad Irevan ve Naxcivan xanliqlari nezerde tutulur Yezidabad qalasi hemcinin Naxcivanqala Kohneqala kimi de adlandirilir 2 zal borkci 1 arsin 16 gireh 4 4 sm 28 duym 71 12 sm e beraberdir Ayaqqabi istehsali ve basqa saheler 40 girvenke ve yaxud 2 batman 1 pud demekdir Sahibqiran pulunun menasi Iki ulduz burcunun birlesmesi zamani dogulan demekdir Ilde 1300 tumen qirmizi rengli boyaq bitkisi 20 girvenkeye ve ya 8 kiloqrama beraber olan uzunluq vahidi Xalvar 25 puda beraberdir ki bu da texminen 400 kq demekdir Yalniz qarpiz ve yemis ekilirdi 1 funt 405 9 qrama beraberdir Farsca illik demekdir Maliyye isleri uzre memurIstinadlar Redakte Bournoutian George A 2016 The 1820 Russian Survey of the Khanate of Shirvan A Primary Source on the Demography and Economy of an Iranian Province prior to its Annexation by Russia Gibb Memorial Trust seh xvii ISBN 978 1909724808 Serious historians and geographers agree that after the fall of the Safavids and especially from the mid eighteenth century the territory of the South Caucasus was composed of the khanates of Ganja Kuba Shirvan Baku Talesh Sheki Karabagh Nakhichivan and Yerevan all of which were under Iranian suzerainty William Bayne Fisher Peter Avery Ilya Gershevitch Gavin Hambly Charles Melville 1991 The Cambridge History of Iran From Nadir Shah to the Islamic Republic Cambridge University Press ISBN 0521200954 Swietochowski Tadeusz 2004 Russian Azerbaijan 1905 1920 The Shaping of a National Identity in a Muslim Community Cambridge Cambridge University Press seh 12 ISBN 978 0521522458 and Persian continued to be the official language of the judiciary and the and local administration even after the abolishment of the khanates Pavlovich Petrushevsky Ilya 1949 Essays on the history of feudal relations in Armenia and Azerbaijan in XVI the beginning of XIX centuries LSU them Zhdanov seh 7 The language of official acts not only in Iran proper and its fully dependant Khanates but also in those Caucasian khanates that were semi independent until the time of their accession to the Russian Empire and even for some time after was New Persian Farsi It played the role of the literary language of class feudal lords as well accessdate missing url 1 2 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 10 1 2 3 4 5 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 56 57 Nezirli 1999 seh 6 1 2 Nezirli 1999 seh 7 Kafkaz qezeti 6 noyabr 1890 Petrushevskij Ilya 1949 Ocherki po istorii feodalnyh otnoshenij v Azerbajdzhane i Armenii v XVI nachale XIX vv PDF Baku Izd vo Leningradskogo Gosudarstvennogo Ordena Lenina Universiteta im A A Zhdanova seh 136 Qehremanov C Xelilov S 1991 Mustafa Zerir Yusif ve Zuleyxa eseri Baki seh 92 invisible char 1 2 Seyidbeyli E M 1986 Kengerli elinin menseyi haqqinda tarixi etnoqrafik melumat meqalesi VII cild Elyazmalar xezinesinde mecmuesi seh 46 57 invisible char Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 25 Tahirzade 2005 seh 14 Budaqova 2014 seh 30 31 Kretaci Abram 1973 Povestvovanie Erevan seh 244 Tahirzade 2005 seh 13 Budaqova 2014 seh 30 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 27 Tahirzade 2005 seh 22 Tahirzade 2005 seh 23 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 27 28 Tahirzade 2005 seh 16 1 2 3 Budaqova 2014 seh 31 Tahirzade 2005 seh 25 Mustafazade 2009 seh 30 Swietochowski Tadeusz 2004 Russian Azerbaijan 1905 1920 The Shaping of National Identity in a Muslim Community Cambridge UK Cambridge University Press ISBN ISBN 0 521 52245 5 Azerbaijani khanates and the conquest by Russia In 1747 Nadir Shah the strong ruler who had established his hold over Persia eleven years earlier was assassinated in a palace coup and his empire fell into chaos and anarchy These circumstances effectively terminated the suzerainty of Persia over Azerbaijan where local centers of power emerged in the form of indigenous principalities independent or virtually so inasmuch as some maintained tenuous links to Persia s weak Zand dynasty Thus began a half century long period of Azerbaijani independence albeit in a condition of deep political fragmentation and internal warfare Most of the principalities were organized as khanates small replicas of the Persian monarchy including Karabagh Sheki Ganja Baku Derbent Kuba Nakhichevan Talysh and Erivan in northern Azerbaijan and Tabriz Urmi Ardabil Khoi Maku Maragin and Karadagh in its southern part Many of the khanates were subdivided into mahals regions territorial units inhabited by members of the same tribe reflecting the fact that residue of tribalism was still strong invisible char Urfan Hesenov Fuad Eliyev 2007 Irevan xanligi PDF Baki Serq Qerb seh 14 ISBN 978 9952 34 166 9 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 28 Sariyeva Irade 2014 Milli dovletcilik tariximizde Naxcivan xanligi donemi Baki Xeber seh 15 1 2 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 29 1 2 3 4 5 Nagdaliev 2006 seh 18 1 2 Quliyev 2013 seh 76 Budaqova 2014 seh 31 32 Nazim Axundov Akif Ferzeliyev 2006 Qarabagnameler III kitab PDF Baki Serq Qerb seh 14 Feride Hemidzade 27 noyabr 2017 Naxcivan xanligi azerb sonuncuesr com 13 iyul 2018 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 23 aprel 2020 Quliyev 2013 seh 46 47 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 58 Leviatov V N 1948 Ocherki istorii Azerbajdzhana v XVIII v PDF Baku Izd vo AN Azerb SSR seh 123 1 2 3 Quliyev 2013 seh 47 Mustafazade 2009 seh 35 Yunis Huseynov 2007 Qarabagnameler Azerbaycan tarixini oyrenmek ucun menbe kimi PDF Baki Mutercim seh 96 ISBN 5 8066 1708 4 Nazim Axundov Akif Ferzeliyev 2006 Qarabagnameler I kitab PDF Baki Serq Qerb seh 50 Mustafazade 2009 seh 35 36 1 2 3 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 59 Quliyev 2013 seh 95 96 Quliyev 2013 seh 51 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 59 60 Swietochowski Tadeusz 1995 Russia and Azerbaijan A Borderland in Transition Columbia University Press seh 3 ISBN 0 231 07068 3 Mustafazade 2009 seh 47 Richard Tapper 1997 Frontier Nomads of Iran A Political and Social History of the Shahsevan Cambridge University Press 114 115 ISBN 0 521 47340 3 Mustafazade 2009 seh 48 Nagdaliev 2006 seh 18 19 Aliev M M 1986 Nahichevanskoe hanstvo i ego prisoedinenie k Rossii avtoreferat na soiskanie uchenoj stepeni kandidata istoricheskih nauk Baku seh 16 invisible char Seyidbeyli E M 2000 Nahcivan torpaq mulkiyyetine aid HVII HVIII esr Kengerli arheoqrafik senedleri Baki Elm seh 8 invisible char 1 2 3 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 66 Quliyev 2013 seh 77 Quliyev 2013 seh 77 78 1 2 Quliyev 2013 seh 78 Quliyev 2013 seh 79 Quliyev 2013 seh 76 77 1 2 Nagdaliev 2006 seh 19 Quliyev 2013 seh 97 1 2 3 Quliyev 2013 seh 49 Necefli 2002 seh 19 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 60 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 60 61 1 2 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 61 Quliyev 2013 seh 97 98 1 2 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 62 Quliyev 2013 seh 98 Necefli 2002 seh 19 20 1 2 Budaqova 2014 seh 32 Quliyev 2013 seh 98 99 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 63 Quliyev 2013 seh 99 Necefli 2002 seh 55 1 2 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 64 Gokce Cemal 1979 Kafkasya ve Osmanli Imperatorlugunun Kafkasya siyaseti Istanbul seh 114 Necefli 2002 seh 35 Nagdaliev 2006 seh 20 Necefli 2002 seh 33 Necefli 2002 seh 55 56 Mustafazade 2009 seh 134 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 69 Mustafazade 2009 seh 135 136 Nagdaliev 2006 seh 21 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 70 1 2 Necefli 2002 seh 56 Mustafazade 2009 seh 136 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 71 Quliyev 2013 seh 57 58 Quliyev 2013 seh 52 Qarayev 2016 seh 97 Qarayev 2016 seh 109 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 71 72 Qarayev 2016 seh 109 110 Qarayev 2016 seh 110 Quliyev 2013 seh 51 52 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 72 Necefli 2002 seh 62 Quliyev 2013 seh 58 Quliyev 2013 seh 59 1 2 Nagdaliev 2006 seh 22 Quliyev 2013 seh 59 60 Nagdaliev 2006 seh 22 23 Nagdaliev 2006 seh 23 Budaqova 2014 seh 32 33 Qarayev 2016 seh 116 Qarayev 2016 seh 118 Qarayev 2016 seh 120 Mustafazade 2009 seh 158 159 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 73 Tahirzade Edalet 2002 Agamehemmed sah Qacar PDF Baki Kur seh 23 24 A A Bakixanov adina Tarix Institutu 2010 Irevan xanligi Rusiya isgali ve ermenilerin Simali Azerbaycan torpaqlarina kocurulmesi PDF Baki seh 184 ISBN 978 9952 8134 0 1 Nagdaliev 2006 seh 23 24 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 73 74 Nagdaliev 2006 seh 24 Mustafazade 2005 seh 192 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 74 Nagdaliev 2006 seh 24 25 Quliyev 2013 seh 90 Mustafazade 2009 seh 169 Mustafazade 2009 seh 172 174 Nagdaliev 2006 seh 25 Qarayev 2016 seh 125 126 Nagdaliev 2006 seh 26 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 76 Qarayev 2016 seh 131 Nagdaliev 2006 seh 26 27 Qarayev 2016 seh 134 Nagdaliev 2006 seh 27 Nagdaliev 2006 seh 27 28 Nagdaliev 2006 seh 28 Qarayev 2016 seh 139 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 77 Ibragimbejli H 1969 Rossiya i Azerbajdzhan v pervoj treti XIX veka iz voenno politicheskoj istorii PDF Moskva Nauka seh 60 Nagdaliev 2006 seh 31 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 77 78 Nagdaliev 2006 seh 31 32 1 2 Nagdaliev 2006 seh 32 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 78 79 Nagdaliev 2006 seh 32 33 Lapin V V 2011 Cicianov Molodaya gvardiya seh 112 ISBN 978 5 235 03484 6 Nagdaliev 2006 seh 33 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 79 Nagdaliev 2006 seh 36 Mustafazade 2009 seh 189 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 80 Nagdaliev 2006 seh 39 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 82 Nagdaliev 2006 seh 36 37 1 2 Nagdaliev 2006 seh 37 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 82 83 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 84 85 Nagdaliev 2006 seh 39 40 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 86 Nagdaliev 2006 seh 40 41 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 86 87 Nagdaliev 2006 seh 41 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 87 88 Nagdaliev 2006 seh 42 43 Qarayev 2016 seh 177 178 Nagdaliev 2006 seh 43 44 Nagdaliev 2006 seh 44 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 93 Nagdaliev 2006 seh 44 45 Qarayev 2016 seh 182 183 Quliyev 2013 seh 83 84 Nagdaliev 2006 seh 46 47 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 94 95 1 2 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 95 Nagdaliev 2006 seh 48 49 Sollogub V A 1955 Biografiya generala Kotlyarevskogo 2 e izd SPb red V Beketova seh 234 Nagdaliev 2006 seh 49 Semed Serdariniya 2014 Irevan muselman sakinli vilayet olmusdur PDF Zerdabi seh 77 78 ISBN 978 9952 8010 1 9 Ikiye bolunmus Azerbaycan Gulustan muqavilesi azerb aktual az 1 yanvar 2015 2018 08 13 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2020 04 29 Zulfuqar Rufetoglu 12 oktyabr 2013 Gulustan muqavilesi 200 Respublikanin baslangici azerb bbc com 2018 08 13 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2020 04 29 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 96 Qarayev 2016 seh 200 202 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 97 Nagdaliev 2006 seh 50 51 Sokolov A E 1910 Dnevnye zapiski o puteshestvii rossijskogo imperatorskogo posolstva v Persiyu v 1816 1817 gg M seh 1 invisible char Qarayev 2016 seh 206 207 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 101 Quliyev 2013 seh 120 Quliyev 2013 seh 84 Nagdaliev 2006 seh 53 Nagdaliev 2006 seh 54 55 Sahverdiyev 2008 seh 21 Nagdaliev 2006 seh 55 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 104 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 104 105 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 105 Nagdaliev 2006 seh 57 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 105 106 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 106 Nagdaliev 2006 seh 56 Emine Pekrevan 2010 Abbas mirze ve Azerbaycan PDF Baki Qanun seh 112 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 107 1 2 Nagdaliev 2006 seh 59 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 108 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 109 110 Nagdaliev 2006 seh 64 65 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 111 Nagdaliev 2006 seh 65 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 112 1 2 Qarayev 2016 seh 244 Nagdaliev 2006 seh 65 66 Nagdaliev 2006 seh 66 Resmiyye RZALI 13 fevral 2011 Gulustan ve Turkmencay muqavileleri azerb anl az 2017 12 24 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2020 05 04 Bextiyar Qaraca 14 fevral 2013 Turkmencay muqavilesi azerb www azerbaijan news az 2018 08 13 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2020 05 04 Turkmencay muqavilesi genis sekilde azerb tarix info 25 noyabr 2014 2018 01 02 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2020 05 04 Quliyev 2013 seh 120 121 Ilham Eliyev yeni yaradilan Naxcivanqala Tarix Memarliq Muzey Kompleksi ile tanis olmusdur azerb president gov az 7 aprel 2014 Istifade tarixi 2020 05 05 Gulcamal Tahirova 8 iyun 2018 Naxcivan xanlarinin iqametgahi Xan sarayi azerb serqqapisi az Istifade tarixi 2020 05 05 archive url Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 47 Naxcivan abideleri ensiklopediyasi PDF Naxcivan 2008 seh 211 212 Salamzade 1964 seh 32 Salamzade 1964 seh 33 Salamzade 1964 seh 58 Sebuhi Hesenov 15 mart 2016 Naxcivanin qedim korpuleri azerb serqqapisi az 2020 05 06 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2020 05 06 Ruhiyye Resulova Palitra qezeti ed Ordubadin incisi Qeyseriyye tarixi abidesi azerb naxcivantv az 2020 05 06 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2020 05 06 Budaqova 2014 seh 60 Sahverdiyev 2008 seh 50 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 52 Sahverdiyev 2008 seh 50 51 Budaqova 2014 seh 62 Sahverdiyev 2008 seh 51 Budaqova 2014 seh 61 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 53 Budaqova 2014 seh 61 62 1 2 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 53 54 Budaqova 2014 seh 62 63 Budaqova 2014 seh 63 Mustafazade 2009 seh 90 91 1 2 Efendiyev 2007 seh 421 Mustafazade 2009 seh 91 1 2 3 Efendiyev 2007 seh 422 Mustafazade 2009 seh 91 92 Milli Azerbaycan Tarix Muzeyi Muzey emekdasinin Rusiyada Qarabag haqqinda ermeni texribatina tutarli cavabi azerb azhistorymuseum gov az 2018 07 14 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2020 05 08 Pirquliyeva Q E 2009 Numizmatikamizin Esaslari PDF Baki Nafta Press nesriyyati seh 40 Mustafazade 2009 seh 86 87 1 2 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 57 Mustafazade 2009 seh 87 1 2 Mustafazade 2009 seh 85 Sahverdiyev 2008 seh 60 Mustafazade 2009 seh 83 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 54 Sahverdiyev 2008 seh 60 61 Mustafazade 2009 seh 84 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 55 Mustafazade 2009 seh 88 89 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 55 56 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 56 Budaqova 2014 seh 52 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 37 Budaqova 2014 seh 48 Sahverdiyev 2008 seh 40 Sahverdiyev 2008 seh 40 41 Mustafazade 2009 seh 54 55 Sahverdiyev 2008 seh 41 1 2 Budaqova 2014 seh 53 Mustafazade 2009 seh 90 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 44 45 Budaqova 2014 seh 54 Budaqova 2014 seh 53 54 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 45 Sahverdiyev 2008 seh 42 43 Budaqova 2014 seh 54 55 Budaqova 2014 seh 56 Budaqova 2014 seh 57 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 45 46 Budaqova 2014 seh 57 58 Mustafazade 2009 seh 57 58 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 40 41 Mustafazade 2009 seh 70 Mustafazade 2005 seh 72 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 43 Mustafazade 2009 seh 73 Mustafazade 2005 seh 73 Budaqova 2014 seh 48 49 1 2 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 35 Budaqova 2014 seh 49 Mustafazade 2005 seh 53 Enver Cingizoglu Mais Emrahov Habil Hesenov 2008 Qarabag hanligi Baki Mutercim seh 156 seh Mustafazade 2009 seh 61 Mustafazade 2005 seh 54 Nazim Axundov Akif Ferzeliyev 2006 Qarabagnameler II kitab PDF Baki Serq Qerb seh 8 Mustafazade 2009 seh 62 Budaqova 2014 seh 49 50 Zemfira Haciyeva 2007 Qarabag xanligi sosialiqtisadi munasibetler ve dovlet qurulusu PDF Baki Tehsil seh 110 Mustafazade 2005 seh 89 Bayramova Naile 2009 Samaxi xanligi PDF Baki Tehsil seh 24 1 2 Mustafazade 2005 seh 90 1 2 Mustafazade 2009 seh 123 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 34 Mustafazade 2005 seh 91 Mustafazade 2005 seh 92 Fuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 seh 33 36 Mustafazade 2009 seh 178 Budaqova 2014 seh 33 34 Budaqova 2014 seh 65 69 Quliyev 2013 seh 38 Grigorev 1833 seh 60 Grigorev 1833 seh 60 61 1 2 Quliyev 2013 seh 40 Grigorev 1833 seh 61 Quliyev 2013 seh 42 43 Budaqova 2014 seh 38 Quliyev 2013 seh 146 Budaqova 2014 seh 41 42Edebiyyat RedakteFuad Eliyev Mirabdulla Eliyev 2007 Naxcivan xanligi 1747 1828 Baki Serq Qerb 120 seh Quliyev Musa 2013 Naxcivan xanliginin Qafqazda herbi siyasi movqeyi ve elaqeleri PDF Naxcivan Ecemi Nesriyyat Poliqrafiya Birliyi 184 seh Sahverdiyev Zehmet 2008 Naxcivan bolgesi XIX XX esrin evvellerinde PDF Baki Elm nesriyyati ISBN 5 8066 1759 9 parameter ignored suggest Budaqova Sahibe 2014 Naxcivan diyarinin siyasi tarixi PDF Baki Elm ve tehsil 112 seh Nagdaliev F 2006 Hany Nahichevanskie v Rossijskoj Imperii Naxcivan xanlari Rusiya Imperiyasinda M Novyj Argument 432 s ISBN 5 903224 01 6 Nezirli Semistan 1999 Arxivlerin sirri acilir PDF Baki Elm nesriyyati 750 seh Tahirzade Edalet 2005 Nadir sah Efsar Tercumeyi hal ocerki PDF Baki Ciraq 40 seh Mustafazade Tofiq 2009 Qarabag xanligi PDF Baki Sabah 333 seh ISBN 5 86106 016 0 Salamzade A V 1964 Arhitektura Azerbajdana XVI XIX vv azerb XVI XIX esrlerde Azerbaycan memarligi Baku Izdatelstvo Akademii nauk Azerbajdzhanskoj SSR Necefli G C 2002 Azerbaycan xanliqlarinin Osmanli dovleti ile siyasi munasibetleri XVIII esrin II yarisi monoqrafiya Baki Nurlan 132 seh Qarayev Elcin 2016 Azerbaycanin Irevan bolgesinin tarixinden XVII yuzilliyin sonu XIX yuzilliyin ortalarinda PDF Baki Mutercim 544 seh Grigorev V N 1833 Statisticheskoe opisanie Nahichevanskoj provincii azerb Naxcivan eyaletinin statistik tesviri Sankt Peterburg Tipografij Departamenta Vneshnej Torgovli 263 s invisible char Efendiyev Oqtay 2007 XIII XVIII esrler Azerbaycan tarixi Baki Elm nesriyyati 692 seh ISBN 978 9952 448 39 9 Mustafazade Tofiq 2005 Quba xanliginin tarixinden PDF Baki Elm nesriyyati 480 seh ISBN 5 8066 1747 5 Hemcinin bax RedakteNaxcivan xanlarinin siyahisi Azerbaycan xanliqlari Azerbaycan tarixiXarici kecidler Redakte Vikianbarda Naxcivan xanligi ile elaqeli mediafayllar var Isa Hebibbeyli 28 iyul 2015 Naxcivan xanligi bayraginin soraginda azerb Serq qapisi 2020 06 01 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2020 06 01 Musa Rehimoglu 13 aprel 2017 Naxcivan xanliginin sonuncu xani kim olub azerb 525 ci qezet 2020 06 01 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2020 06 01 Naxcivan xanligi azerb azerbaijans com 2019 11 18 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2020 06 01 Musa Rehimoglu 6 aprel 2012 General mayor I Ehsan xan Naxcivanski Kengerli ile general feldmarsal Ivan Paskevic nece yaxinlasdilar Sosial heyat azerb Xalq qezeti 2020 06 06 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2020 06 06 Menbe https az wikipedia org w index php title Naxcivan xanligi amp oldid 5959866, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.