fbpx
Wikipedia

Naxçıvan

Bu məqalə Naxçıvan şəhəri haqqındadır. muxtar Respublika üçün Naxçıvan Muxtar Respublikası səhifəsinə baxın.
Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Naxçıvan (dəqiqləşdirmə).

NaxçıvanAzərbaycan Respublikasında respublika tabeli şəhər, Naxçıvan Muxtar Respublikasının inzibati mərkəzidir. Eramızdan əvvəl Naxçıvan qədim Azərbaycan dövlətləri olan MannaMidiyanın tərkibində olmuşdu. E.ə. 633-cü ildə şəhər skif-sakların hücumuna məruz qalmışdır. Müxtəlif dövrlərdə Naxçıvan Əhəmənilər imperiyasının, Atropatenanın və Azərbaycan Albaniyasının, eramızın IV əsrindən sonra isə Sasanilər dövlətinin tərkibində olmuşdur.

Respublika tabeli şəhər
Naxçıvan
Gerb
39°12′32″ şm. e. 45°24′44″ ş. u.
Ölkə Azərbaycan Azərbaycan
Muxtar Respublika Naxçıvan Muxtar Respublikası
İcra başçısı Mirsənani Seyidov
Tarixi və coğrafiyası
Əsası qoyulub E.ə. 1500
İlk məlumat II əsr
Əvvəlki adları Apobaterion, Naksuana, Akçiban
Yaşayış məntəqəsi statuslu 1924
Sahəsi 191.7 km²
Mərkəzin hündürlüyü 873 m
İqlimi subtropik
Saat qurşağı UTC+4, yayda UTC+5
Əhalisi
Əhalisi 100.7 min nəfər (2017)
Milli tərkibi azərbaycanlılar
Etnoxronim naxçıvanlı
Rəsmi dili Azərbaycan dili
Rəqəmsal identifikatorlar
Telefon kodları +994 36; +994 60
Poçt indeksi AZ 7000
Nəqliyyat kodu 75
(azərb.)
Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Mündəricat

Ən qədim yer adlarından olan "Naxçıvan" toponiminin müxtəlif etimoloji yozumları mövcuddur. E.ə 1539-cu ildə salındığı göstərilib. Brokhauz və Efronun ensiklopedik lüğətində də Naxçıvan şəhərinin əsasının e.ə. 1539-cu ildə qoyulduğu qeyd edilir. Müasir elmdə isə Naxçıvan şəhərinin əsasının e.ə. 1500-cü ildə qoyulması fikri qəbul edilməkdədir.

Şəhər haqqında ən erkən məlumat tarixçi İosif Flaviyə (e.ə. I əsr) və yunan coğrafiyaşünası Klavdi Ptolomeyə (b.e. II əsri) məxsusdur.

Yəhudi tarixçisi İosif Flavi Nuhun gəmisinin dayandığı yer olaraq "Apobaterion" (yun.Αποβατήριον) toponimini qeyd edir ki, bu toponim də "Naxçıvan" kimi səslənir və adı çəkilən toponim də məhz müasir Naxçıvan şəhərinə aid edilir.

Yəhudi tarixçisi İosif Flavi yazır ki, Naxçıvan toponiminin meydana gəlməsi Nuhun əfsanəsi ilə əlaqədardır. Nuh peyğəmbər Allahın əmri ilə düzəltdiyi gəmidə öz ailəsi, götürdüyü canlılarla birlikdə xilas olmuş və indiki Naxçıvan ərazisində məskən salmışdır. Toponim "Nax" "çi" "van" olaraq 3 tərkib hissəsinə ayrılmış və "Nax" Nuh peyğəmbərin adı, "çi" türk dillərində isim düzəldən şəkilçi, "van" isə iran dillərində məskən, yer bildirən sonluq kimi göstərilmişdir.

Ptolomeyin "Coğrafiya" əsərində Naxçıvan şəhərinin adı ilk dəfə "Naksuana" (yun.Ναξουὰνα, ing.Naxuana) şəklində qeyd olunmuş və şəhərin çoğrafi mövqeyi göstərilmişdir.

C. Cəfərov şəhərin adının türk mənşəli olub eramızdan əvvəl yarandığını və ilkin variantda dörd hissədən (ak + üç + eb + on) ibarət "Akçiban" (qədim türklərin, ağ aslarınoğuzların adı) olması fərziyyəsini irəli sürmüşdür.

1590-cu il tarixinə görə 12 məhəllədən ibarət idi:

  • Xoca bəy məhəlləsi 107 ev (535 nəfər)
  • Tiz Xarab məhəlləsi 10 ev (50 nəfər)
  • Künbəd nâm-ı diğər Türkmənler
  • Molla Əhmedi məhəlləsi
  • Kadı Cihan məhəlləsi
  • Cahan məhəlləsi
  • Seyyid Hüseyn məhəlləsi
  • Əhmədi məhəlləsi
  • Mirzə məhəlləsi
  • Şahab məhəlləsi
  • Huze Merek

Antik dövr

Naxçıvan ərazisində aparılan arxeoloji tədqiqatlar şəhərin çox qədim tarixə malik olduğuna şübhə yeri qoymamışdır. E.ə. IX – VI əsrlərdə Naxçıvan qədim Manna, İşquzMidiya dövlətlərinin tərkibində olmuşdur. Madayların hakimiyyəti dövründə Naxçıvan artıq tanınmış şəhərlərdən biri idi. E.ə. 663-cü ildə Naxçıvan skiflərin hücumuna məruz qalaraq xeyli zərər çəkmişdi. E.ə. VI əsrin ortalarından (e.ə. 550-ci ildə Midiya dövləti tənəzzülə uğradıqdan sonra) e.ə. IV əsrin 30-cu illərinə kimi şəhər Əhəmənilər (Haxamanişilər) dövlətinin hakimiyyəti altında olmuşdur.

Əhəmənilər imperiyası süquta uğradıqdan sonra Naxçıvan və onun daxil olduğu Bosporeda vilayəti e.ə. IV əsrdən e.ə. I əsrin I yarısınadək yeni yaranmış Kiçik Midiya — Atropatena dövlətinin tərkibində olmuşdur. Bu dövrdə Naxçıvan Yaxın Şərqin bir sıra şəhərləriylə iqtisadi və mədəni əlaqələri xeyli genişləndirmiş, antik dövlətlər ilə sıx ticarət əlaqələri yaratmışdı. E.ə. I əsrdə Naxçıvan ərazisi Böyük Ermənistan çarları I ArtaşesII Tiqran tərəfindən işğal edilsə də, şəhər qısa müddət sonra azad edilmiş və artıq b. e. I əsrindən Naxçıvan şəhəri Qafqaz Albaniyasının tərkibinə daxil olmuşdur.

Naxçıvan ərazisi əvvəlcə Qafqaz Albaniyasının Orxistena – Araksena (Arazın orta və aşağı boyunda yerləşən tarixi vilayət), daha sonra isə SisakanSünik vilayətinin tərkibinə daxil olmuşdur. Sasani hökmdarı II Şapur (309–379) Qafqaz yürüşü zamanı (364–367) Naxçıvan şəhərini dağıtmış, 18 min ailəni isə əsir aparmışdı. Qafqaz Albaniyasının bəzi vaxtlarda Sasanilərin nüfuz dairəsində olması Naxçıvanın da Sasani canişinləri – mərzbanlar tərəfindən idarə edilməsinə səbəb olmuşdu. Bu dövrdə Sasani mərzbanlarının iqamətgahı Dvindən Naxçıvana köçürülmüş, Naxçıvan Sasani hökmdarlarının hərbi – strateji mövqelərindən birinə çevirilmişdi. Şəhərdə böyük Sasani qoşun dəstələrinin saxlanılmasına başlanmışdı.

Orta əsrlər

Naxçıvan Antik dövrdə
Manna dövlətinin tərkibində
Urartu dövlətinin tərkibində
Midiya dövlətinin tərkibində
II Tiqranın Böyük Ermənistan imperiyasının tərkibində
Sünikin tərkibində

Erkən orta əsrlərdə Naxçıvan inkişaf edir və böyüyürdü. Məhz bu dövrdə Naxçıvanda Sasani şahlarından III Yezdəgirdin hakimiyyəti zamanı (632–651) Naxçıvanda Yezidabad qalası inşa edilmişdir.

VI əsrin I yarısından Naxçıvanda Sasanilərə məxsus zərbxana fəaliyyət göstərməyə başlamışdır. Bu, Azərbaycanda ən qədim zərbxanalardan biri hesab edilir. Tarixçi – numizmat prof. Y. A. Poxomovun fikrincə, Sasani hökmdarlarının adından kəsilmiş "naxç" işarəli gümüş dirhəmlər Naxçıvan zərbxanasına məxsusdur. 625-ci ildə Bizans imperatoru İraklinin (619–641) yürüşü nəticəsində dağıdılan Atropatena – Adərbayqan şəhərlərindən biri də Naxçıvan olmuşdur.

654-cü ildə isə Naxçıvan xəlifə Osman ibn Affanın (644–656) hökmranlığı zamanında ərəblər tərəfindən tutulmuşdur. Ərəb əmiri Həbib ibn Məsləmə ilə Naxçıvan əhalisi arasında bağlanmış sülh müqaviləsinə görə Naxçıvan əhalisi Xilafətə hər il cizyə və xərac ödəməyi öhdəsinə almışdı. 656-cı ildə Naxçıvan qalası yaxınlığında Xilafət və Bizans qoşunları arasında güclü döyüş baş vermişdi. Bizansa qarşı əsas dayaq nöqtələrindən biri olan Naxçıvan Ərəb Xilafətinin Azərbaycanda inzibati və hərbi mərkəzi və ərəb əmirlərinin əsas iqamətgahlarından biri idi.

IX əsrdə Azərbaycanda Ərəb Xilafəti əleyhinə qalxmış Xürrəmilər hərəkatının ən geniş yayıldığı və dəstəkləndiyi bölgələrdən biri də Naxçıvan idi. Naxçıvan inzibati baxımdan Ərəb Xilafətinin III əmirliyinin tərkibinə daxil idi. IX əsrdə Naxçıvan Basfurracan (Vaspurakan) vilayəti ilə birlikdə Ərəb Xilafətinin xəzinəsinə 100 min dirhəm xərac verirdi.

IX əsrin sonlarından Naxçıvan Sacilər dövlətinin tərkibinə daxil edildi və X əsrin 30-cu illərinədək onun hakimiyyətində qaldı. Sacilər dövləti süquta uğradıqdan sonra Naxçıvan bir müddət hələ də onların əmirlərindən olan Deysəm ibn İbrahimin (932–937) ixtiyarında idi. Sonra isə Naxçıvan Salarilər dövlətinin tərkibinə daxil olmuşdur. X əsrin sonlarından başlayaraq, Naxçıvan, təqribən bir əsr ərzində Azərbaycanın tarixində mühüm rol oynamış Rəvvadilər dövlətinin tərkibində idi.

X əsrin sonundan XI əsrin 60-cı illərinə kimi Naxçıvan Naxçıvanşahlıq adlı feodal dövlətinin paytaxtı olmuşdur. Naxçıvanşahlıq mənbələrdə Əbudüləfilər və Düləfilər kimi bilinən ərəb mənşəli sülalə tərəfindən idarə olunmuşdur.

Səlcuq sultanı Alp Arslan (1063–1072) Azərbaycanın cənub vilayətlərində Rəvvadilər dövlətinin hakimiyyətinə son qoyduqdan sonra Naxçıvana da yiyələnmiş və burada özünə iqamətgah inşa etdirmişdi. Səlcuqluların Azərbaycan üzrə canişini Naxçıvanda əyləşirdi.

Naxçıvan şəhəri XII əsrin 30-cu illərindən 70-ci illərin ortalarına kimi Azərbaycan Atabəylər dövlətinin paytaxtı olmuşdur. Naxçıvanın tarixi coğrafiyası ilə bağlı aparılmış son tədqiqatlara görə isə Naxçıvan şəhəri 1146-cı ildən sonra Eldənizlər dövlətinin tərkibinə qatılmış və əsas mərkəzə çevrilmişdir. Mirxondun məlumatına görə Şəmsəddin Eldəniz Arranı özünə tabe etdikdən sonra sultan Məsudun Azərbaycandakı canişini Çavlinin ölümü (1146) ilə yaranan qarışıqlıqdan istifadə etmiş və Naxçıvanı öz mülklərinə qatmışdır. Bundan sonra Eldəniz paytaxtı Naxçıvana köçürmüş və Azərbaycanın böyük hissəsinin sahibi olmuşdur.. Mxitar Qoşa istinad edərək akademik Z.Bünyadov da Naxçıvan vilayətinin Eldənizlərin tərkibinə qatılma tarixini 1146-cı il olaraq göstərmişdir, 1136-cı ildən 1146-cı ilə qədərki dövrdə isə Eldənizin iqamətgahı Arran vilayətinin mərkəzi sayılan Bərdə şəhərində yerləşmişdir. Çünki, Zahirəddin Nişapuri "Səlcuqnamə"də 1136-cı ildə Sultan Məsudun Arranı Eldənizə iqta verərkən onun Bərdədəki iqamətgahına yola düşməsi haqqında məlumat vermişdir. Mərkəzin Naxçıvana köçürülməsi şəhərin inkişafına xüsusi qayğı göstərilməsinə, onun abadlaşdırılmasına və möhkəmləndirilməsinə rəvac vermişdir.

1221-ci ildə Naxçıvan şəhəri monqollar tərəfindən dağıdıldı, əhalisi qarət və talan edildi. 1225-ci ildə Xarəzmşah Məhəmmədin oğlu Cəlaləddin Mənqburnı Naxçıvanı işğal etdi. Naxçıvanda onun əleyhinə üsyan baş verdi. XIII əsrin 30-cu illərində Naxçıvan Qızıl Ordanın tərkibinə daxil edildi. 1257-ci ildə isə Hülakülər dövlətinin tərkibinə daxil oldu.

XIII əsr mənbələrindən məlum olur ki, Elxanilər dövlətinin tərkibinə daxil olan Azərbaycan doqquz tümənə bölünmüşdü ki, onlardan da biri, Naxçıvan tüməni idi. Naxçıvan tüməni müasir Naxçıvan MR ərazisini, o cümlədən Naxçıvan şəhərini əhatə edirdi. Azərbaycanın 27 iri şəhərindən 5 – i – Naxçıvan, Ordubad, Azad, ƏncanMaku bu tüməndə yerləşirdi.

1386-cı ildə Naxçıvan Qızıl Orda hökmdarı Toxtamış tərəfindən tutulmuş və dağıntıya məruz qalmışdır. 1387-ci ildə isə Naxçıvanı Əmir Teymurun qoşunları ələ keçirmişdir. Naxçıvan əhalisi Əlincə qalasında Teymur qoşunlarına 14 il (1387–1401) inadlı müqavimət göstərmişdir.

Naxçıvan şəhəri 1412-ci ildən Azərbaycanın türk mənşəli Qaraqoyunlu, 1468-ci ildən isə Ağqoyunlu dövlətlərinin tərkibində olmuşdur. XVI əsrdə isə Naxçıvan Səfəvilər dövlətinin tərkibində idi. 1501-ci ildə Naxçıvan ərazisində Səfəvilər və Ağqoyunlular arasında Şərur döyüşü baş vermişdi. Səfəvi qoşunları bu döyüşdə qalib gəldikdən sonra Naxçıvan şəhərini fəth etmişdilər.

XVI – XVII əsrlərdə Səfəvi–Osmanlı müharibələri (1514, 1553, 1554, 1579, 1585, 1590, 1605, 1635) zamanı Naxçıvan şəhəri dəfələrlə əldən — ələ keçərək dağıdılmış, qarət edilmişdi. 1603-cü ildə isə I Şah Abbas Naxçıvanı hakimiyyəti altına alıb hərbi düşərgəyə çevirmişdi. Şəhərin idarəsi Maqsud Sultan Kəngərliyə həvalə olundu. 1605-ci ildə Osmanlı qoşunları Naxçıvanı zəbt etdilər, Naxçıvan Osmanlı imperiyasının tərkibinə qatıldı. XVII əsrə aid bir salnaməyə görə Naxçıvanda bir bina da olsun salamat qalmamışdı.

Yeni dövr

Naxçıvan XVII əsrin əvvəllərində Nadir şah Əfşarın qoşunları tərəfindən fəth edilmiş və Əfşarların hakimiyyəti altına keçmişdir. Nadir şah öldürüldükdən (1747) sonra kəngərli tayfa başçısı Heydərqulu xan Nadir şahın naibi Ağa Həsəni Naxçıvandan qovaraq özünü xan elan etdi və Naxçıvan xanlığının əsasını qoydu. Naxçıvan şəhəri xanlığın paytaxtı oldu.

1828-ci il Türkmənçay müqaviləsinə əsasən Naxçıvan Çar Rusiyasının tərkibinə qatılmışdı. Naxçıvan Çar Rusiyasının tərkibinə qatıldıqdan sonra çar hökuməti İrandanŞərqi Anadoludan on minlərlə erməni ailəsini Naxçıvan xanlığı ərazisinə köçürmüş və Naxçıvanın demoqrafik quruluşu kəskin surətdə dəyişilmişdi. Naxçıvan ərazisi də Azərbaycanda yaradılmış Erməni vilayətinin tərkibinə daxil oldu.

1841-ci ildə Naxçıvan qəza mərkəzinə çevirildi. Çarizmin 1870-ci ildə həyata keçirilmiş şəhər islahatı Azərbaycanın digər şəhərləri kimi Naxçıvan şəhərinə də tətbiq olundu.

1917-ci ilin sonlarında ermənilərin Naxçıvana qarşı ərazi iddialarının daha da güclənməsi 1918-ci ilin əvvəllərində real təhlükəyə çevirildi, nizami daşnak silahlı dəstələri türklərlə mübarizə adı altında Naxçıvanın bir çox kəndlərini dağıdaraq, dinc əhaliyə divan tutdu.

Müasir dövr

Naxçıvan şəhərinin Çar Rusiyası dövründəki gerbi

1918-ci il 26 – 28 may tarixlərində Gürcüstan, AzərbaycanErmənistan öz müstəqilliklərini elan etdikdən sonra Ermənistanın daşnak hökuməti Naxçıvanı özünə ilhaq etmə siyasəti yeritməyə başladı. Yalnız türk əsgərlərinin bölgəyə göndərilməsi və yerli əhalinin fəal müqaviməti Naxçıvanın ermənilərin hakimiyyəti altına düşməsinin qarşısını aldı. Mudros barışığına (1918) əsasən, Türkiyə öz qoşunlarını Naxçıvandan çıxarmağa məcbur oldu.

1918-ci ilin noyabrında bölgədə Araz-Türk Cümhuriyyəti yaradıldı. Lakin 1919-cu ilin əvvəlində Naxçıvanı tutan ingilislər gənc respublikanı tanımadılar, xalqın rəyini soruşmadan Naxçıvan və Şərur bölgəsinin Ermənistan ərazisi olduğunu elan etdilər. Araz-Türk Respublikası süquta uğradı. 1919-cu ilin iyulunda daşnaklar ingilislərin köməyi ilə Naxçıvanı tutdular. Çox keçmədən ingilislərin Naxçıvanı tərk etməsindən istifadə edən Naxçıvan Milli Komitəsinin hərbi dəstələri daşnakların nizami qoşununu Naxçıvandan qovdu.

1920-ci il aprelin 28 – də Bakıda, iyulun 28 – də Naxçıvanda sovet hakimiyyətinin elan edilməsi və Azərbaycan SSR – nin yaradılması, Zəngəzurun Azərbaycandan alınaraq Ermənistana verilməsi və Naxçıvanın Azərbaycandan ayrı düşməsi, Naxçıvanın muxtariyyəti məsələsini gündəliyə gətirdi. 29 noyabr, 1920-ci ildə Ermənistanda sovet hakimiyyəti elan edildikdən sonra Ermənistan SSR hökuməti də Naxçıvanı özünə ilhaq etmək üçün dəfələrlə cəhdlər göstərdi. Lakin 1921-ci ilin yanvarında Naxçıvan əhalisinin 90 faizi muxtariyyət statusunda Azərbaycan SSR — ə birləşməyə səs verdi. Naxçıvan yeni yaradılan yeni yaradılan Naxçıvan SSR – nin , Naxçıvanın muxtariyyət statusunu qəti müəyyənləşdirən MoskvaQars müqavilələri imzalandıqdan (1921) sonra, 1924-cü il 9 fevralda Naxçıvan MSSR təşkil edilərkən respublikanın paytaxtı oldu.

Böyük İpək Yolunun üzərində yerləşən və Şərqin qapısı adlandırılan Naxçıvan 2018-ci ildə İslam mədəniyyətinin paytaxtı elan edilmişdir.

Memarlıq

Culfa rayonunun Xanəgah kəndində, Əlincə çayının sahilində yerləşən orta əsrlərə aid tarixi memarlıq kompleksi Əlincəçay xanəgahı.

Naxçıvan diyarı qədim zamanlardan bəri nadir memarlıq nümunələri ilə Yaxın Şərqdə tanınmışdır. Naxçıvan şəhəri antik və orta əsrlərdə istehkamlı müdafiə sisteminə və qiymətli memarlıq abidələrinə malik şəhər olmuşdur. III minilliyin sonu — II minilliyin əvvəllərinə aid yaşayış məskənlərindən Naxçıvanın qədim memarlığına aid çiy kərpic və möhrədən inşa edilmiş bina qalıqları, Naxçıvan ərazisində möhtəşəm qala divarları, düzbucaqlı və yarımdairəvi bürclərlə əhatə olunmuş erkən şəhər yerləri (III Kültəpə, Govurqala, Qarabağlar, Oğlanqala, Plovtəpə, Qazançı, Vayxır, Çalxanqala və s.) meydana gəlmişdir. Bu abidələr Azərbaycanın, eyni zamanda, Naxçıvanın Yaxın Şərqin yüksək inkişaf tapmış mədəniyyət mərkəzləri ilə əlaqələrini aşkara çıxarmışdır. Naxçıvanın ayrı-ayrı tarixi dövrlərə aid yaşayış məskənləri, siklop tikililəri, maddi mədəniyyət və memarlıq abidələri, qalaları, istehkamları, inşaat materialları, tikinti texnikası və s. öz zənginliyi ilə diqqəti cəlb edir.

Naxçıvan Azərbaycanda yüksək bir yerdə salınmış və möhkəmləndirilmiş, əhalisi gur olan iri şəhərdir. Burada çoxlu saraylar, şəhərətrafı qalalar, malikanələr (köşk) və parad təyinatlı tikililər qurulmuşdur. Şəhərin yaxınlığında daşdan qalalar, qalanın içində isə mədrəsə və məscidlər tikilib. Qalanın içində bulaq var. Bütün inşaat kirəcdən və bişmiş kərpicdən aparılırdı. Üç və dördmərtəbəli köşklərin əksər qismi qalalardır. Şəhərin ətrafında kəndlər (savad) və axar suları var. Azərbaycan Atabəyləri dövlətinin paytaxtı olduqdan sonra Naxçıvan Azərbaycanın siyasi, iqtisadi, mədəni və sənətkarlq mərkəzinə çevirildi, möhtəşəm memarlıq abidələri və əzəmətli ansambllarla zənginləşən şəhərin ərazisi Araz çayına kimi genişləndi.

Araz üzərindən salınmış körpü Naxçıvanın beynəlxalq ticarət yolları – Uzaq və Yaxın Şərq ölkələrini Avropa ilə birləşdirən Böyük İpək yolu ilə bağlayırdı. Memar Əcəmi Naxçıvaninin başçılığı ilə Möminə Xatun türbəsinin yerləşdiyi ərazidə Atabəylər Memarlıq Kompleksi yaradılmışdı. Kompleksə Atabəylər sarayı, Cümə məscidi, mədrəsə, dövlətxana, Mömünə Xatun türbəsi, qoşa minarəli baştağ və sair abidələr daxil idi.

Naxçıvan ərazisinə gəlmiş Övliya Çələbi, Tavariye, Şarden, Dübua de Monpere, Moryer, Robert Ker Perter kimi Şərq və Avropa tarixçilərini, coğrafiyaşünaslarını, səyyahları, missionerləri də heyrətləndirmişdir. Məşhur sənətşünas M.V Alpatov yazırdı ki, FirdovsiNizami kimi Şərqin klassiklərinin əsərlərində olan bəşəri təravət Naxçıvan abidələrində var. Görkəmli türkoloq Murad Acı isə tarixi və mədəni abidələrlə zəngin olan Naxçıvan diyarını "İkinci Altay" adlandırmışdır. Naxçıvan şəhərinin mərkəzi küçələrinin birində, Möminə Xatun türbəsinə yaxın bir ərazidə memar Əcəmi Əbubəkr oğlu Naxçıvaninin abidəsi ucaldılıb.

Naxçıvan memarlıq məktəbi dəqiq riyazi hesablama metodlarına əsaslanırdı. Abidələr dəqiq hesablanma və ölçmələr, planlaşma, yerləşmə, ornamentlərin və kitabələrin dəqiq düzülməsi əsasında tikilirdi. Abidələrin modul sistemi, mütənasiblik sxemləri, tağların və günbəzlərin quruluşu, səkkizkünc səthlərin dəqiq ölçüsü riyazi hesablamasız mümkün deyildi. Bu məktəbin təsiri ilə Yaxın Şərq ölkələrində bir sıra memarlıq kompozisiyaları yaradılmışdır. Naxçıvan memarlığı yalnız daş memarlıq abidələri ilə deyil, əsas inşaat materialı qırmızı bişmiş və bənövşəyi rəngli kaşılı kərpiclər olan abidələrlə də məşhurdur (İmamzadə memarlıq kompleksi və s.).

Monqol istilaları nəticəsində əvvəlki əzəmətini itirmiş, Elxani hökmdarları dövründə digər Azərbaycan şəhərləri kimi dirçəlmiş, XIV əsrin II yarısında Çobani və Cəlairi əmirləri arasındakı dağıdıcı müharibələrdən zərər çəkmiş, Qızıl Orda xanı ToxtamışınƏmir Teymurun yürüşləri zamanı qətl-qarətlə üzləşmiş, XVI əsrdə dəfələrlə əldən-ələ keçmiş, XVII əsrin I yarısında iki dəfə dağıntılara məruz qalmış Naxçıvan əski əzəmətini, Azərbaycanın siyasi-iqtisadi, mədəni həyatındakı aparıcı rolunu və mövqeyini itirmişdir. Hərbi-siyasi hadisələr Culfa, Ordubad, Əylis kimi mədəni mərkəzlərə də xeyli zərər yetirmişdi.

Şəhərdə 3–4 mərtəbəli yaşayış evləri, əsilzadə sarayları, çoxlu məscid, dini ziyarətgahlar, zəngin tərtibatlı hamamlar və sair ictimai binalar olmuşdur ki, onların da bir qismi dövrümüzə çatmışdır. Naxçıvanın xatirə abidələrindən İmamzadə türbəsi, Yusif Küseyir oğlu türbəsi (1162), buzxana (XIV əsr) dövrümüzədək qalmışdır. Səfəvi–Osmanlı müharibələri dövründə dəfələrlə dağıdılmasına baxmayaraq, Naxçıvan XVIII əsrədək qiymətli memarlıq abidələri ilə zəngin idi. Türk tarixçi – səyyahı Övliya Çələbinin məlumatına görə, XVII əsrdə Naxçıvanda 10200 "örtülü böyük ev", 40 məscid, 20 karvansara, 7 hamam və bazarlar olmuşdur.

Son illər Naxçıvan şəhərindəki memarlıq abidələrinin bir qismi – Möminə Xatun türbəsi, İmamzadə türbəsi, Zaviyyə məscidi, Cümə məscidi, İsmayıl xan hamamları (XVIII – XIX əsrlərə aid iki hamam), Naxçıvan xan sarayı və onlarla tarixi binalar bərpa edilərək əvvəlki görkəminə qaytarılmışdır. Naxçıvan şəhəri baş plana əsasən genişləndirilmiş, boş sahələrdə yeni yaşayış massivləri salınmış və yenidənqurma işləri aparılmışdır.

Burada memarlıq sənəti yüksək səviyyəyə çatmış, Azərbaycan memarlığının özünəməxsus orijinal sənət üslubu yaranmışdır. Bu üslub sonralar geniş yayılaraq "Naxçıvan memarlıq məktəbi" adı ilə tarixə daxil olmuşdur. Bu məktəb bəşəriyyətə Əcəmi Əbubəkr oğlu Naxçıvani, Əmirəddin Məsud Naxçıvani, Əhməd ibn Əyyub əl-Hafiz Naxçıvani kimi memarlar, sənətkarlar vermişdir. Bu dövrdə həndəsəriyaziyyat elmləri də yüksək dərəcədə inkişaf etdiyindən bu elmi bilik və vərdişlərin tətbiq olunduğu sahələrdən biri də memarlıq olub.

Muzey və qalareyalar

Naxçıvan şəhərində, Əlixan məhəlləsindəki evdə yaradılmış Hüseyn Cavidin ev muzeyi.
Qala məhəlləsinin Xan dikində 200 illik tarixə malik Xan sarayında fəaliyyətə başlayan Naxçıvan Dövlət Xalça muzeyi.

Naxçıvan şəhəri Naxçıvan Muxtar Respublikasının siyasi mərkəzi olmaqla yanaşı, eyni zamanda həm də mədəni mərkəzidir. Ümumilikdə şəhərdə 21 muzey və muzeytipli müəssisə, 1 muzey filialı fəaliyyət göstərir.

Şəhərdə yerləşən Cəlil Məmmədquluzadə adına Naxçıvan Dövlət Ədəbiyyat Muzeyi, Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyi, Naxçıvan Dövlət Xalça Muzeyi, Hüseyin Cavidin ev muzeyi, Cəlil Məmmədquluzadənin ev muzeyi, Cəmşid Naxçıvanskinin ev muzeyi, Bəhruz Kəngərlinin ev muzeyi, Heydər Əliyevin ev muzeyi və son dövrlərdə yaradılmış Açıq Səma Altında muzey maraqlı eksponatları ilə diqqət mərkəzindədir.

Naxçıvan şəhərində yerləşən üç tarixi memarlıq abidəsi də muzey kimi fəaliyyət göstərməkdədir. Bunlardan biri, XII əsrdə Əcəmi Naxçıvaninin inşa etdiyi Möminə Xatun türbəsidir. Türbə Azərbaycan Atabəyləri dövlətinin hökmdarı, Məhəmməd Cahan Pəhləvanın sifarişi ilə inşa edilmişdir. Digəri isə eyni memar tərəfindən 1162-ci ildə inşası tamamlanmış Yusif Küseyir oğlu türbəsidir. Üçüncü abidə isə Hüseyn Cavidin məzarı üstündə ucaldılmış Hüseyn Cavid türbəsidir. 2016-cı ildə Naxçıvan şəhərində Bəhruz Kəngərli adına rəssamlar parkının açılışı olmuşdur.

Boyalı Qablar mədəniyyəti

Şahtaxtı yaşayış yerindən aşkarlanmış Boyalı Qablar mədəniyyətinə aid saxsı küpə. Azərbaycan Tarix Muzeyi, Bakı.

1896, 1904 və 1926-cı illərdə Naxçıvanın Qızılvəng (Qızılburun) adlanan ərazisində daş qutu qəbir abidələrin tədqiqi zamanı həndəsi naxışlarla, insan, heyvan, quş rəsmləri, müxtəlif piktoqrafik işarələrlə bəzədilmiş və yüksək sənətkarlıqla hazırlanmış boyalı qablar aşkarlanıb. Naxçıvan mədəniyyəti adı ilə yanaşı, bu mədəniyyəti Boyalı Qablar mədəniyyəti də adlandırmışlar. Bu mədəniyyət eyni zamanda yalnız erməni arxeoloji ədəbiyyatında bir müddət Qızılvəng mədəniyyəti kimi tanınmışdır. Bunun da əsas səbəbi Naxçıvan mədəniyyətinə aid olan ilk əşyaların ilk dəfə Qızılvəng monastırı yaxınlığında aşkarlanması olmuşdur. Qızılvəng boyalı qabları ilə oxşar keramika nümunələri Türkiyədə (Boğazköy, Əlişarhöyük), Cənubi Azərbaycanda (Təpə Sialk, Göytəpə, Təpəhissar), Ermənistanda (Təzəkənd) aşkar edilmişdir.

Tunc və İlk Dəmir dövrlərinə (e.ə. II minillik-I minilliyin əvvəlləri) aid arxeoloji mədəniyyət hesab olunur. Boyalı Qablar mədəniyyəti üçün erkən şəhər mədəniyyəti (Kültəpə, Qədim Naxçıvan, Oğlanqala, Qazançı qalası, Govurqala, Qalacıq və s), yaşayış yerləri (Şortəpə, Nəhəcir, Meydantəpə, Kərki, Əznəbürt, Vayxır, Dəmirçilər və s.), siklop tikililəri, istehkamlar, torpaq və daş qutu qəbirlər, kurqanlar xarakterikdir.

Naxçıvan mədəniyyəti dörd inkişaf mərhələsi keçmişdir. Qabların yarandığı dövr bu mədəniyyətin ikinci mərhələsinə aiddir. Əgər e.ə. XX-XVII əsrləri əhatə edən I mərhələ üçün qırmızı rəngli monoxrom naxışlı (qara rəngli) qablar səciyyəvidirsə, e.ə. XVII-XV əsrləri əhatə edən II mərhələ üçün mürəkkəb həndəsi motivlər, insan, heyvan və quş rəsmləri (II Kültəpə, Şahtaxtı, Qızılvəng) ilə zövqlə naxışlanmış boz və sarı rəngli, polixrom qablar xarakterikdir. Birinci mərhələdə qara və boz rəngli, qismən cilalı, cızma, çərtmə, basma və yapma naxışlı sadə saxsı nümunələr təsadüf edilir. Bu mərhələdə boyalı qablar dalğalı, sınıq və düz xətlər, bucaq, üçbucaq, trapesiya, romb və dairələrlə bəzədilmişdir. Bəzi qabların (NəhəcirYaycı yaşayış yerləri) üzərində insan, keçi, maral və quş təsvirləri var. İkinci mərhələni əks etdirən qabların üzəri isə əsasən açıq çəhrayı və sarı rənglə örtülmüş, tünd qırmızı, qəhvəyi, qara rənglərlə bəzədilmişdir.

Mətbəx

Naxçıvan mətbəxi, bir çox özünəməxsus xüsusiyyətlərə malikdir. Naxçıvan mətbəxində parça bozbaş, küftə bozbaş, çölmək pitisi, bozartma, çığırtma, dolma, kabab, xaş, əriştə, umac və s. geniş rast gəlinir. Burada yeməklərin şahı plov hesab edilir. Naxçıvanda çörəyin çeşidli növləri var: qalın və incə təndir lavaşı, dəstana, kömbə və s. Plovun əti isə növbənöv olur və qoyun, mal, toyuq ətindən, çərəzdən (qoz, fındıq, şabalıd), meyvə qurularından (ərik, gavalı, alça və s.), göyərtilərdən və s. istifadə etməklə hazırlanır. Naxçıvan mətbəxi xəmir xörəkləri ilə də məşhurdur: əriştə aşı, umac aşı, buğda unu və düyü unundan hazırlanmış halvalar, xəşil, quymaq və s. Süd və süd məhsullarından hazırlanan südaşı, bulama, qatıqaşı, qatıqlama, dovğa, ayranaşı, qurutaşı və s. Naxçıvan mətbəxində xüsusi yeri var. Naxçıvanda lülə kabab, tikə kabab, basdırma kabab, tava kabab, saciçi və s. kabab növləri bişirilir. Kabab adətən qoyun və mal ətindən, həmçinin quş ətindən də bişirilir. Naxçıvan gölçaylarında müxtəlif növ balıqlar yaşayır. Naxçıvan mətbəxində balıq yeməklərinin öz yeri var: balıq kababları, qızartmaları, balıq basdırması və s.

Naxçıvan mətbəxi yeməklə bərabər cürbəcür şərbətlər, meyvə şirələri, şorabalar, salatlarla zəngindir. Naxçıvanın özünəməxsus şirniyyatları Ordubad qayqanağı və paxlavası, şəkərbura, növbənöv kətələr, bükmələr və s. geniş yayılıb. Naxçıvanın ekoloji təmiz havası, günəş şüasının bolluğu və digər amillərin təsiri nəticəsidir ki, Naxçıvanda meyvə, tərəvəz və digər məhsullar öz dadı və keyfiyyəti ilə fərqlənirlər. Naxçıvan mətbəxi mineral suları ilə də zəngindir. Digər bölgələrdən fərqli olaraq burda ət bol yağda qovrulur və qış fəsli ərzində istifadə olunur.

Keppenin iqlimlər təsnifatına görə, Naxçıvan şəhəri kontinental, yarımsəhra iqliminə malikdir. Burada qış qısa, soyuq və qarlı, yay uzun, quru və çox isti keçir.

Naxçıvan şəhərinin iqlimi
Göstərici Yan Fev Mar Apr May İyn İyl Avq Sen Okt Noy Dek İl
Maksimum orta, °C 0,8 4,0 12,3 20,1 24,7 29,5 34,7 33,7 30,1 21,9 12,6 5,1 19,1
Orta temperatur, °C −4 0,5 5,4 12,4 17,5 22,4 26,9 26,2 21,9 14,1 6,5 0,9 12,4
Minimum orta, °C −6,8 −4,3 1,0 7,4 11,5 15,9 20,0 18,7 14,7 8,2 2,3 2,5 7, 1
Yağıntı norması, mm 19 18 29 38 36 30 17 8 11 26 20 15 267
Mənbə:

Respublika tabeli şəhər olan Naxçıvanda iki bələdiyyə fəaliyyət göstərir.

# Bələdiyyələrin adı Hər bələdiyyə üzrə əhalinin sayı
1 Naxçıvan şəhər bələdiyyəsi 66915
2 Əliabad qəsəbə bələdiyyəsi 2468
3 Cəmi 69383

Naxçıvan şəhərinin tarixi məhəllələri

  • Ağabəylilər / Ağabəylər məhəlləsi – Naxçıvan şəhərinin ən qədim məhəllələrindən biridir. Adı Kəngərli mənşəli Ağabəylilər nəsli ilə bağlıdır. Bəzi mülahizələrə görə məhəllə indiki Heydər Əliyev prospekti ilə Atatürk küçəsinin kəsişməsindən Böyük bağa (keçmiş "Padşahlıq bağı"na) qədər olan ərazidə yerləşirmiş. Məhəllə adının mənşəyi Kəngərli elinin əsas qollarından biri olan Ağabəyli tayfasının adı ilə bağlıdır. Kəngərlilərin Ağabəylilər tayfası Naxçıvan şəhəri və ətraf kəndlərdə yaşamışlar. Naxçıvan diyarının və Dərələyəz mahalının kəndlərində yaşayan Ağabəylilər maldarlıq, əkinçilikheyvandarlıqla məşğul olmuşlar. Bu tayfa adına XVI-XVII əsrlərə aid qəbalə sənədləri və digər mənbələrdə rast gəlinir. Ağabəylilər Naxçıvan xanlığının ictimai-siyasi həyatında yaxından iştirak etmiş, "Nadir şah Əfşarın hakimiyyəti dövründə (1736–1747) sarayda məsul vəzifələrdə işləmiş, bir qismi vəkilliklə məşğul olmuşdur. Ağabəylilər tayfasına öz aralarından çıxmış vəkil və ağsaqqallar rəhbərlik edirmiş.
  • Anbar məhəlləsi – Naxçıvan şəhərində, indiki "Yaşıl aptek" yerləşən yaşayış binasının yerində qədimdə mövcud olmuş bazara gələn kəndlilər və Yaxın Şərq ölkələrindən gələn tacirlər satacaqları malları bir neçə günlüyə indiki mədəniyyət sarayı ilə üzbəüz binaların yerində mövcud olmuş anbarlara yığırdılar. Buna görə də ətraf ərazi Anbar məhəlləsi adlandırılırdı. Məhəllədə mehmanxana, yeməkxanalar, çayxanalar, məscid və sairə olmuşdur. Məhəllə bir neçə yüz illik tarixə malikdir. Onun adına XVII əsrə aid sənədlərdə rast gəlinir.
  • Atabəylər məhəlləsi – Məhəllənin adı Naxçıvan şəhərinin tarixində mühüm rol oynamış və onu paytaxt şəhərə çevirmiş Atabəylər (Eldənizlər) sülaləsinin adı ilə bağlıdır. Məhəllə şəhərin qədim tarixə malik olan ərazisində yerləşməklə öz tarixi memarlıq abidələri ilə diqqəti cəlb edir. Əcəmi seyrangahı yaxınlığında yerləşən məhəllədə, Möminə Xatun türbəsi, Naxçıvan Xan Sarayı kimi dəyərli memarlıq abidələri yerləşir.
  • Buzxana məhəlləsi – Yaşlı nəslin nümayəndələri şəhərin bir neçə yerində buzxana olan yerlərin olduğunu təsdiqləyir, ancaq məhz Buzxana məhəlləsinin yerini xatırlaya bilmirlər. Qeyd edək ki, Azərbaycan ərazisində "buzxana"lann ən böyüyü Naxçıvandakı İmamzadə türbəsi kompleksi yaxınlığında olsa da, məhəllə həmin ərazidə yerləşməyib. Buzxana məhəllə adı böyük mütəfəkkir C.Məmmədquluzadənin "Danabaş kəndinin əhvalatları" adlı əsərində də işlənmişdir: "Xudayar bəy üz qoydu bazara. Yeddi girvənkəlik qəndlərdən bir kəllə alıb vurdu geyməsinin altma və bazardan çıxıb Buzxana məhəlləsini tutub başladı getməyə". Müəllifin bu fikrini əsas götürüb belə təxmin edirik ki, Buzxana məhəlləsi keçmiş şəhər bazarına yaxın ərazidən (Arxivlər idarəsi, Zaviyyə məscidi yaxınlığından) başlamış və şəhərin mərkəzi hissələrində yerləşmişdir.
  • Cıdıllı məhəlləsi – Məhəllə vaxtilə şəhərin kənar ərazisi hesab olunmuş indiki Naxçıvan Dövlət Dram Teatrının yerləşdiyi əraziləri, ətrafdakı bağlıq sahəni əhatə etmişdir. XX əsrin 40–50-ci illərinə kimi məhəllənin geniş ərazisində cıdır yarışları keçirildiyindən xalq arasında məhəllə Cıdırlı məhəlləsi adlandırılmışdır. Fonetik səslənmədə (assimilyasiya) "r" samitinin "l" samiti ilə əvəzlənməsi məhəllənin adının sonralar Cıdıllı məhəlləsi kimi yaddaşlarda qalmasına gətirib çıxarmışdır.
  • Cığatay məhəlləsi – Naxçıvan şəhərinin ən qədim məhəllərindən biridir. Məhəllənin salınma tarixi XIII əsrə təsadüf edir. Bu dövrdə monqollar Azərbaycanı işal etmiş və monqol mənşəli Hülakülər sülaləsi Azərbaycanda hakimiyyətə gəlmişdi. Azərbaycana gələn monqolların arasında bir sıra türkdilli tayfalar, o cümlədən cığataylar da olmuşdur. Monqolların Naxçıvandan çəkilməsindən sonra Azərbaycana gəlmiş cığataylar kəngərlilərin tərkibinə qarışmış, şəhərin müəyyən hissəsini özləri üçün yaşayış yeri seçmiş və orada məskunlaşmışdırlar.
  • Çaparxanlı məhəlləsi – Məhəllənin adının "çapar" sözü ilə əlaqədar olduğu güman edilir. Keçmişdə çaparların, qasidlərin çoxu bu məhəllədə yaşadığından məhəllənin bu cür adlandırıldığı, ilkin adının isə "Çaparxana" olduğu mülahizəsi irəli sürülmüşdür. Sonrakı dövrdə Naxçıvan şəhərində yaradılmış ilk poçt məntəqəsi də məhz Çaparxanlı məhəlləsində yerləşmişdir.
  • Dabbaqxana məhəlləsi – Naxçıvan şəhərinin sənət və peşə ilə bağlı məhəlləsi. Məhəllə naxçıvanlıların qədim zamandan dəri aşılamaqla məşğul olduqlarını təsdiqləyir. Hazırda mövcud olmayan həmin məhəllənin yerində eyni adlı çeşmə qalmışdır.
  • Dizə məhəlləsi – "Dizə" toponimi Naxçıvan MR ərazisində geniş yayılmışdır. Muxtar respublikanın əksər rayonlarında belə yer adları vardır. Mütəxəssislərin fikrincə "dizə" bir neçə ailənin yığışıb kiçik bir məhəllədə, yaxud kənddə məskunlaşması deməkdir. Dizə məhəlləsi şəhərin indiki məişət xidmət evi, elmi mərkəz, avtovağzala qədər olan ərazisini əhatə etmişdir.
  • Əlixan məhəlləsi – Məhəllənin adı Azərbaycanın zadəgan sülalələrindən biri olan Əlixan sülaləsinin adı ilə bağlıdır. Azərbaycan yazıçı və dramaturqu Hüseyn Cavid də məhz bu məhəllədə doğulmuş və yaşamışdır. Ədibin Naxçıvan şəhərindəki ev muzeyi də hazırda bu məhəllədə yerləşir.
  • Ərsəni məhəlləsi – Naxçıvan şəhərində mövcud olmuş və adı yaddaşlardan silinmiş məhəllə adıdır. Bu ada XVI-XVIII əsrlərə aid qəbalə sənədlərində təsadüf olunur. Sənəddən aydın olur ki, məhəllə şəhərdəki Qaraçuq məhəlləsinin yanında, Xeyrabad bağına yaxın ərazidə yerləşirmiş. Ehtimal edirik ki, Ərsəni sözü "meydan, sahə", "qiyamətdə dirilən ölülərin toplanacağı meydan" mənasında işlənən ərəb mənşəli Ərəsat sözünün fonetik dəyişikliyə uğramış variantıdır.
  • Xıncov məhəlləsi – Xıncov məhəlləsi Naxçıvan şəhərinin ən böyük məhəllələrindən biridir. Məhəllə SSRİ dövründə "Oraq kolxozu" adlandırılırdı. Bu məhəllənin əhalisi əsasən kəndlərdə dolana bilməyən və ya kənd həyatı yaşamaq istəmədiyindən Naxçıvana köçən sakinlərdən ibarət olmuşdur. Onların çoxu xüsusilə Böyük Vətən Müharibəsi (1941–1945) illərində Naxçıvan (indiki Babək)Şahbuz rayonlarının kəndlərindən köçərək burada məskunlaşmışdılar. Xıncov məhəlləsinin adı çox güman ki Babək rayonunda yerləşən Xıncab kəndiylə eyni mənşəlidir. Həmçinin Kəngərli rayonunda da Xincab kəndi mövcuddur. Hər iki kəndin adı farsca "xinq / xınq" (boz, tutqun, bulanıq) və "ab" (su) sözlərindən qurulub, və "bulanıq su, tutqun çay" mənasını verir.
  • Xoylu (və ya Xoşulu) məhəlləsi – Naxçıvan şəhərində, XVIII əsrin axırlarında Güney Azərbaycanın Xoy şəhərindən köçüb gələrək, Əcəmi Seyrangahının bazar səmtində məskunlaşanlar tərəfindən salınmışdır. Qızlar bulağından başlayaraq Xandikinin aşağısı həmin məhəllə əraziləridir. Əvvəllər oradakı əhali Bazar çayı üstündəki su dəyirmanlarını işlədər və göy-göyərti əkib becərməklə məşğul olardılar. Məhəllədə çoxillik tut, ərik, qoz ağacları ilə bərabər kol bitkilərindən nar, əncir də becərilir.
  • Kəngərli məhəlləsi – Naxçıvan şəhərinin ən mühüm məhəllərindən biridir. Məhəllə qədimdən şəhər zadəganlarının, hökmdar və hakimlərin imarətlərinin yerləşdiyi ərazi kimi tanınmışdır. Məhəllənin adı eramızın ilk əsrlərindən başlayaraq Naxçıvanda məskunlaşan qədim türk tayfasının – kəngərlilərin adı ilə bağlıdır. Vaxtilə Naxçıvan qalasının (Yezidabad qalası) ən çox müdafiə olunan hissəsində salınmışdır.
  • Komayıl / Gömayıl məhəlləsi – Bu məhəllə Sarvanlar məhəlləsinin sol tərəfində, kiçik bir ərazini əhatə etmişdir. Məhəllə sakinlərinin deyilənə görə İrəvan çuxuru elindən (Dəvəli-Üçkilsə) köçüb gələn soydaşlarımız olmuşlar. 1937-ci il siyahıya almasında bu məhəllənin sakinlərinin 70–75 faizinin İsmayılov soyadı daşıdıqları müəyyən edilmişdir ki, bu da onların bir tayfaya mənsub olmaları ehtimalını gücləndirir. Məhəllə sağ tərəfdən Qızlar bulağına söykənmiş, Bazar çayı ilə gur sulu çeşmələri əkin yerlərinin suvarılmasına şərait yaradırdı. Bu məhəllədə çoxillik tut ağacları ilə bərabər nar, əncir, zirinc və başqa kol bitkiləri də əkilib becərilir.
  • Qala məhəlləsi — Qala məhəlləsi Möminə Xatun türbəsinin yaxınlığında, Xoylu və Atabəylər məhəllələri ilə qonşuluqda olub, yay teatrının və mədəniyyət sarayının ətrafındakı ərazini əhatə etmişdir.
  • Qaraağac məhəlləsi – Məhəllə indiki tikinti-quraşdırma idarəsinin yerləşdiyi ərazini və ətrafları əhatə etmişdir. 1918-ci ildə məhz bu məhəllənin gəncləri toplaşaraq Naxçıvana hücuma keçən ermənilərə qarşı yerli özünümüdafiə dəstələri yaratmağa başlamışdılar.
  • Qurdlar məhəlləsi – Naxçıvan şəhərinin ən qədim məhəllələrindən biridir. BərdəAğdam rayonlarında, habelə Gürcüstanın Marneuli (Sarvan) şəhəri (tarixi Borçalı mahalı ətrafları) yaxınlığında da Qurdlar adını daşıyan kəndlər mövcuddur.
  • Pirqəmiş məhəlləsi – Naxçıvan şəhərinin qədim məhəllələrindən biri. Pirqəmiş məscidi burada yerləşir. Məscidin ətrafında yeraltı suların üzə çıxmasından qamışlıq əmələ gəlmişdir. Məhəllədə çoxillik tut, ərik, qoz, armud və başqa ağaclar əkilib becərilir. Əvvəllər Bazar çayından əraziyə "Söyüdlü arx" ilə su axıb gələrdi.
  • Sallaqxana məhəlləsi – Naxçıvan şəhərinin sənət və peşə ilə bağlı olan məhəllələrindən birdir. Məhəllənin adı, ərəbcə "sallaq" (qəssab) və farsca "xana" (ev) sözləri əsasında yaranmışdır. Şəhərdə arabaçı, faytonçu işləyənlərin, qəssablıqla məşğul olanların əksəriyyəti bu məhəllədə yaşayırdı.
  • Sarvanlar məhəlləsi – Naxçıvan şəhərinin ən mühüm məhəllələrindən biridir. Məhəllənin adı Kəngərlilərin bir qolu olan Sarvanlar sülaləsinin adı ilə bağlıdır. Tədqiqatçı T. Əhmədov sarvan sözünün irani mənşəli olub "sar" (dəvə) və "van / ban" (qoruyan) sözləri əsasında yaranıb, "dəvəçi", "dəvə saxlayan" anlamını ifadə etdiyini vurğulayır. Məhəllənin sakinləri XX əsrin 40–50-ci illərinə qədər daha çox dəvəçilik, arabaçılıq və faytonçuluqla məşğul olmuşlar. Sarvanlar sülaləsi müxtəlif tirələrə bölünüb ayrı–ayrı ərazilərdə yaşasalar da, tayfa adını qoruyub saxlamışlar. Müasir Ermənistan (tarixi Qərbi Azərbaycan ərazisi) ərazisində də, əhalisi Azərbaycan türklərindən ibarət olan Sarvanlar kəndi olmuşdur.
  • Söyüdlübilan məhəlləsi – Naxçıvan şəhərində qədim məhəllə adlarından biri. Məhəllə adı XIX əsrin sonlarına qədər əhali arasında işlədilmiş və tədricən unudularaq yaddaşlara köçmüşdür. Əhalinin dediyinə görə Bazarçaydan çəkilən arx məhəllədən keçdiyi və arx ətrafında söyüd ağacları əkildiyinə görə bura "Söyüdlü arx" da deyilmişdir. Mənbələrin məlumatına görə 1899-cu ildə böyük rus şairi A.S.Puşkinin anadan olmasının 100 illiyi münasibətilə Söyüdlü bilan küçəsinə onun adı verilmişdir. Küçə 1990-cı il hadisələrinə qədər A.S.Puşkinin adını daşımış, sonra küçənin bir hissəsinə İdris Məmmədov, digər hissəsinə isə Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin adı verilmişdir. 1993-cü ildə küçənin M. Rəsulzadə adlanan hissəsi İstiqlal adı ilə əvəzlənmişdir. Ümumiyyətlə, toponimin mənası küçədəki söyüd ağaclarının çoxluğu ilə əlaqələndirilir. Tədqiqatçıların bir hissəsinin yazdığına görə, toponimin "bilan" hissəsi ruscadakı "plan" sözünün təhrif olunmuş forması olub, "düz küçə" mənasında işlənir. Lakin digərləri "bilan" komponentini türk dillərində "məhəllə", "dəhliz", "küçə" mənasında işlənən balan//palan sözü ilə bağlayırlar. Bakı şəhərində də "bilan" sözünün iştirakı ilə Zərgər palan məhəllə adı indi də işlədilir. Türk dilinin bəzi dialekt və şivələrində də palan sözü məhəllə mənasında açıqlanır. Şəmsəddin Saminin lüğətində "bilan" sözü "yüksək boğaz, Tağ sırtının alçaqca, lakin yerlə mürtəfı bir belindən keçən yol" şəklində açıqlanır. Hinduşah Naxçıvaninin "Əs-siyah əl-əcəmiyyə" adlı əsərində də "balan" sözü "dəhliz" mənasında təqdim olunur. Beləlikcə, Söyüdlü palan məhəllə adı canlı danışıq dilində Söyüdlü bilan şəklinə düşmüşdür. Naxçıvanda indiki Puşkin küçəsinə "Bilan" deyərdilər — məsələn, "Gəlin gedək bilana gəzməyə".
  • Şahab məhəlləsi – Tədqiqatçıların fikrincə məhəllənin adı, çox güman ki, ərazisində vaxtilə gur su, yaxşı su olmasına görə, fars dilində eyni mənada işlənən "şahab" sözü ilə bağlıdır. Başqa bir fərziyyəyə görə isə, Naxçıvan şəhərinin dörd əsas məhəlləsindən (Sarvanlar, Əlixanlı, Şahab, Qurdlar) Şahab məhəlləsinin adı, Qurdlar məhəlləsi istisna olmaqla, kəngərli tayfasının eyni adlı nəsillərinin (sarvanlar, əlixanlılar) adı ilə bağlı olan Sarvanlar və Əlixanlılar məhəllələri kimi, bu tayfanın Şahbanular tirəsinin adındandır. Bu mülahizəyə görə, "Şahab" toponimi "Şahbanular" etnoniminin xalq dilində dəyişdirilmiş formasıdır.
  • Zaviyə / Zəviyyə məhəlləsi – Məhəllənin adı ərəb dilində "bucaq" anlamına gəlir. Farsdilli mənbələrdə isə bu söz "müqəddəs yer" anlamında işlədilir. Tarixi memarlıq abidəsi olan Zaviyə (Zəviyyə) məscidi də bu məhəllədə yerləşir.
Naxçıvan şəhərinin bəzi yeni məhəlləri
  • Babək məhəlləsi – Naxçıvan şəhərində yeni məhəllə. Məhəllənin adı xalq qəhrəmanı, görkəmli sərkərdə və ictimai xadim Babək əl-Xürrəminin (798–838) adı ilə bağlıdır. Naxçıvan şəhər XDS İK-nin 15 oktyabr 1989-cu il tarixli, 585 nömrəli qərarı ilə təsbit edilmiş və şəhərin 3-cü mikrorayon yaşayış məntəqəsinə Babək məhəlləsi adı verilmişdir. Məhəllə Əlincə məhəlləsinin kəsişməsindən (Heydər Əliyev məktəbinin yanından) Əliqulu Qəmküsar küçəsinin kəsişməsinə (Daş Məhsulları Sənaye kompleksinə) qədər olan sahəni əhatə edir.
  • Əlincə məhəlləsi – Naxçıvan şəhərində yeni məhəllə. Məhəllənin adı Əlincə qalasının adı ilə bağlıdır. Naxçıvan şəhər XDS IK-nin 15 oktyabr 1989-cu il tarixli qərarı ilə şəhərdəki 2-ci mikrorayon yaşayış massivinə — Atabəylər məhəlləsinin kəsişməsindən (9 mərtəbənin yanından) Əliqulu Qəmküsar küçəsinin kəsişməsinə (Dəmiryol vağzalına) qədər olan əraziyə Əlincə məhəlləsi adı verilmişdir.
Naxçıvan şəhəri (ərazi dairəsinin) əhalisinin milli tərkibi
Etnik qrup 1829–1832 k.sa. 1897 sa. 1926 sa. 1939 sa.
cəmi 5 470 8 790 10 296 15 694
azərbaycanlı 3 624 6 161 7 567 11 901
erməni 1 825 2 263 1 065 2 033
rus 216 1 376 1 420
gürcü 17 24 24 19
kürd 2 6 32
digər 4 124 258 289
İl Sayı
1897 8.790
1914 8.945
1915 10.246
1926 8.946
İl Sayı
1939 15.694
1959 25.340
1970 33.279
1979 40.384
İl Sayı
1989 59.754
2010 74.500
2016 95.100
2017 93.700
İl Sayı
2020 94.500

Şəhərdə 2004-cü ildən Naxçıvan Beynəlxalq Hava Limanı fəaliyyət göstərir. Hava limanından Azərbaycanın GəncəBakı şəhərlərinə, Türkiyənin İstanbul şəhərinə və eləcə də əksinə marşrutlar vardır. Həmçinin Avqust 2012-ci ildən etibarən Naxçıvan- Zaqatala marşrutu üzrə yeni reys həyata keçirilir.

Muxtar respublikada dəmir yolu nəqliyyatı mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Araz çayı boyunca Bakı-İrəvan dəmir yolu xəttinin 190 kilometrə qədəri muxtar respublika ərazisindən keçir. Bu dəmir yolu xəttinin Culfadan keçən hissəsindən Təbriz şəhəri istiqamətində qol ayrılır. Hal-hazırda, Naxçıvan-Ordubad və Naxçıvan-Şərur istiqamətində daxili sərnişin daşıma xidməti göstərilir. Bundan başqa Naxçıvan-Təbriz və əks istiqamətdə sərnişin və yük qatarlarlarının hərəkəti üçün İran İslam Respublikası ilə müqavilə bağlanmışdır.

Orta əsrlərdə şərqin mühüm şəhərlərində olduğu kimi Naxçıvanda da məktəb və mədrəsələr mövcud idi. XIX əsrin I yarısında Naxçıvanda mədrəsə ilə yanaşı, ibtidau rus məktəbləri də açıldı. 15 mart, 1837-ci ildə Naxçıvanda ilk qəza məktəbi fəaliyyətə başladı. Burada şəriət, rus dili, coğrafiya, tarix, rəsm, hesab və sair fənnlər tədris olunurdu. M. T. Sidqi Naxçıvanda "Tərbiyə" ("Məktəbi-tərbiyyə") məktəbini təsis etmişdi. Məktəbdə dövrün qabaqcıl ziyalıları dərs deyirdi.

Naxçıvan, MR – in paytaxtı kimi Azərbaycanın mühüm maarif, elm və mədəniyyət mərkəzlərindən birinə çevirilmişdir. Ümumtəhsil məktəbləri, uşaq bağçaları, məktəbdənkənar uşaq tərbiyyə müəsissələri, musiqi məktəbləri tikilib istifadəyə verilmişdir.Ümumilikdə Naxçıvanda 14 daimi məktəbəqədər müəsissə, 15 ümumtəhsil məktəbi, 3 ali məktəb, 4 orta ixtisas məktəbi, eyni zamanda, C. Naxçıvanski adına Hərbi litseyin filialı, İncəsənət Kolleci var.

Şəhərdə, AMEA – nın elmi mərkəzi, Respublika Dövlət Elm və Texnika Komitəsinin Naxçıvan elm və texnika mərkəzi, klub və kitabxanalar, 3 teatr (C. Məmmədquluzadə adına Naxçıvan Dövlət Musiqili Dram Teatrı, Kukla teatrı və H. Cavid poeziya teatrı), Filarmoniya fəaliyyət göstərir.

Naxçıvan MR Ali Məclisinin və Nazirlər kabinetinin orqanı "Şərq Qapısı" (1921-ci ildən), Naxçıvan Şəhər İcra Hakimiyyətinin orqanı "Nuh Yurdu" (1996-cı ildən) qəzetləri nəşr edilir, Naxçıvan Şəhər Poliqrafiya Müəsissəsi (1997-ci ildən "Əcəmi" Nəşriyyat – Poliqrafiya Birliyi) var. Naxçıvanda radio verilişləri 1926-cı ildən, yerli radio verilişləri isə 1930-cu ildən başlamışdır, 1963-cü ildən televiziya mərkəzi işə salınmışdır.

Şəhərdə şahmat məktəbi, "Dinamo" cəmiyyətinin idman kompleksi və stadionu, Olimpiya idman kompleksi fəaliyyət göstərir. Futbol, futzal, güləş, şahmat Naxçıvanda yayımış, inkişaf etmiş idman növləridir. Şəhərin Araz Naxçıvan futzal klubu Avropanın ən güclü futzal klublarından biri olmaqla, dəfələrlə UEFA Futzal Kuboku uğrunda uğurlu mübarizə aparmışdır. Araz Naxçıvan PFK Naxçıvan şəhərini təmsil eden Azərbaycan futbol klubudur. Azərbaycan futbol çempionatının birinci divizionunda oynayır. 2014-cü ildən bəri Azərbaycan Premyer Liqasında mübarizə aparır. 2017-ci ilin iyun ayında başa çatmış sonuncu Naxçıvan Muxtar Respublikasının XV futbol çempionatında birinci yeri tutmuşdur. 2014-cü ildə şəhər Ağır atletika üzrə Dünya Kubokuna ev sahibliyi etmişdir.

  1. Naxçıvan Muxtar Respublikasının rəsmi portalı: Naxçıvan Muxtar Respublikası:
  2. Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi: 2018-12-25 at the Wayback Machine
  3. (azərb.). tarix.gov.az. 19 May 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:18 may 2018.
  4. AMEA, Naxçıvan ensiklopediyası, Bakı, 2006, Naxçıvan məqaləsi
  5. Brokhauz və Efronun ensiklopedik lüğəti
  6. Britannica. Nakhichevan. "The republic, especially the capital city of Nakhichevan, has a long history dating back to about 1500 bc."
  7. прим. 6:"This Αποβατηριον , or Place of Descent, is the proper rendering of the Armenian name of this very city. It is called in Ptolemy Naxuana, and by Moses Chorenensis, the Armenian historian, Idsheuan; but at the place itself Nachidsheuan, which signifies The first place of descent, and is a lasting monument of the preservation of Noah in the ark, upon the top of that mountain, at whose foot it was built, as the first city or town after the flood."
  8. Flavius Josephus, William Whiston, Paul L. Maier — The new complete works of Josephus, Revised and expanded edition, Kregel Academic, 1999, səh 56
    Orijinal mətn(ing.)

    “It is called in Ptolemy Naxuana,..

  9. in the Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary, St. Petersburg, Russia: 1890–1907.
  10. 2015-04-26 at the Wayback Machine in the 1911 Encyclopædia Britannica, vol.19, p.156.
  11. И. М. Дьяконов. История Мидии, стр. 216
  12. Y.B.Yusifov. Kimmer, skif və saklar qədim Azərbaycanda. Tiflis: 1988
  13. Y. Yusifov — Qədim Şərq tarixi. Bakı: 2007, səh. 18
  14. Q.Qeybullayev. Azərbaycan türklərinin təşəkkülü tarixindən. Bakı: 1994
  15. Duncker, Max, The History of Antiquity, tr. Evelyn Abbott, p. 350. London, Richard Bentley * Son (1881)
  16. A. Fazili – Atropatena, Bakı, 1993
  17. Страбон. География, XI, XIV, 5
  18. Fəridə Məmmədova – Qafqaz Albaniyası və albanlar, Bakı, 2005, səh 169
  19. Touraj Daryaee, "Sasanian Persia", I.B.Tauris Ltd, 2010, səh 17
  20. Sergey Vardanyan — The Capitals of Armenia. Yerevan, Apolon, 1995 səh 118
  21. AMEA, Naxçıvan abidələri ensikloediyası, Bakı, 2008
  22. А. Раджабли – Нумизматика Азербайджана, Баку, 1977
  23. Е. А. Похомов – Монеты "Нахчавана", Az. SSR EA – nın Xəbərləri, 1949, № 5
  24. Фазили А. Борьба атропатенцев против римских захватчиков (36 г. до н.э.). Проблемы античной истории и культуры, т. 1, Ереван, 1979
  25. Ziya Bünyadov – Azərbaycan VII – IX əsrlərdə, Bakı, 2007
  26. M. Whittow, "The Making of Byzantium: 600–1025", Berkley: University of California Press, pp. 195, 203, 215:

    В течение восьмого и девятого столетий, Азербайджан был ареной частых антихалифских и антиарабских восстаний, и византийские источники сообщают о персидских воинах, искавших в 830-х гг. убежища от армий халифа на службе у византийского императора Феофила. […] Азербайджан имел персидское население и был традиционным центром зороастрийской религии. […] Хуррамиты были […] персидской сектой, находившейся под влиянием шиитских доктрин, но с корнями в предисламском персидском религиозном движении.

  27. V. Minorsky, Studies in Caucasian history, Cambridge University Press, 1957. pg 108–112
  28. Jamie Stokes, Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East, Volume 1, Infobase Publishing, 2009, ISBN 978-0-8160-7158-6,
  29. M. X. Şərifli – IX əsrin II yarısı – XI əsrdə Azərbaycan feodal dövlətləri, Bakı, 1978
  30. Алиярлы С. История Азербайджана. — Баку, 2008. — с. 210
  31. Kəlbizadə E. 2017-07-31 at the Wayback Machine., s. 27
  32. Azərbaycan tarixi. Yeddi cilddə II cild, Bakı: Elm, 2007, 608 s., s. 409
  33. Bünyadov Z. Azərbaycan Atabəyləri dövləti (1136–1225).Bakı:Şərq-Qərb, 2007, 312 s., s. 191.
  34. Kəlbizadə E. Naxçıvanın tarixi coğrafiyası (XII–XVIII əsrin I yarısı), Naxçıvan:Əcəmi, 2016, 200 s., s. 27
  35. Bünyadov Z. Azərbaycan Atabəyləri dövləti (1136–1225).Bakı:Şərq-Qərb, 2007, 312 s., s. 49–50.
  36. Michael Prawdin, Mongol Empire and its legacy, p 214–220
  37. S. Aşurbəyli — Şirvanşahlar dövləti, Bakı, 2006
  38. Под ред. Б. Н. Пономарева (1966). История СССР с древнейших времен до наших дней. Академия наук СССР: Наука. pp. 518
  39. Stearns, Peter N.; Leonard, William (2001). The Encyclopedia of World History. Houghton Muffin Books. p. 122. ISBN 0-395-65237-5
  40. Minorsky, Vladimir (1955). "The Aq-qoyunlu and Land Reforms (Turkmenica, 11)". Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London 17 (3): 449. DOI:10.1017/S0041977X00112376.
  41. Charles van der Leeuw. Azerbaijan: A Quest of Identity, a Short History, Palgrave Macmillan, ISBN 0-312-21903-2
  42. Michael Axworthy Iran: Empire of the Mind pp.134–136
  43. Кэролайн Финкель "История Османской ипмерии. Видение Османа", — Москва, АСТ, 2010. ISBN 978-5-17-043651-4
  44. О именовании присоединенных к России ханств Эриванского и Нахичеванского Областию Армянского // Полное собрание законов Российской империи.Собр. вт. т.III. СПб., 1830, ст.1888
  45. Donald Bloxham. The Great Game of Genocide: Imperialism, Nationalism, and the Destruction of the Ottoman Armenians. New York: Oxford University Press. 2005
  46. Dr. Andrew Andersen, Ph.D.
  47. Гражданская война и военная интервенция в СССР: энциклопедия, Советская энциклопедия, 1983, səh 387
    Orijinal mətn(rus.)

    В нач. 1921 в городах и селениях был проведён референдум; св. 90% населения высказались за то, чтобы Нахичевань вошла в состав Азерб. ССР на правах авт. республики.

  48. . nakhchivan.az.
  49. (azərb.). imp.nakhchivan.az. İstifadə tarixi:12 iyun 2018.
  50. Z. Bünyadov — Azərbaycan Atabəylər dövlətiz, Bakı, 2006, səh 218
  51. С.А. Дадашев, М.А. Усейнов. Очерки по истории архитектуры народов СССР. Архитектура Азербайджана. — М:1948 — стр. 10
  52. C. Qiyasi – Nizami dövrünün memarlıq abidələri, Bakı, İşıq nəşriyyatı, 1991, səh 99
  53. Б. П. Денике – Архитектурный орнамент Средней Азии, М. – Л., 1939, ст. 102
  54. . 1852. səh. 321—322. (#parameter_ignored); (#parameter_ignored)
  55. AMEA, Naxçıvan Ensiklopediyası, Eldənizlər sarayı məqaləsi, Bakı, 2002, səh 112
  56. Ruhiyyə Rəsulova (7 sentyabr 2016). (azərb.). strateq.az. İstifadə tarixi:12 iyun 2018.
  57. Naxçıvan Dövlət Xalça Muzeyi: qısa bələdçi kitabçası, Naxçıvan. 2004. s.44
  58. NTV (25.05.2016). (azərb.). . İstifadə tarixi:2016-05-26.
  59. Lider TV (26.05.2016). (azərb.). . İstifadə tarixi:2016-05-26.
  60. (azərb.). medeniyyet.az. 13 noyabr 2013. İstifadə tarixi:11 iyun 2018.
  61. (azərb.). news.milli.az. 31 avqust 2012. İstifadə tarixi:11 iyun 2018.
  62. V.H.Əliyev. Azərbaycanda tunc dövrü boyalı qablar mədəniyyəti. Bakı, 1977 s.3
  63. Г. М. Ахмедов, И. А. Бабаев. Археологические культуры Азербайджана. — Баку, 1986. — С. 9.
  64. Массон В. М., Средняя Азия и Древний Восток, М. — Л., 1964.
  65. Блаватская Т. В., Ахейская Греция во втором тысячелетии до н. э., М., 1966.
  66. Миков В., Культура неолита, энеолита и бронзы в Болгарии, "Советская археология", 1958, № 1.
  67. Vəliyev F. XIX–XX əsrin əvvəllərində Naxçıvan bölgəsi əhalisinin ənənəvi xalq yeməkləri // AMEA Naxçıvan Bölməsinin Xəbərləri, 2006, №2, s. 56–62.
  68. (azərb.). nakhchivan.az. 12 fevral 2014. İstifadə tarixi:11 iyun 2018.
  69. Əmiraslanov T., Əmiraslanov A. Qarabağ mətbəxi. Bakı: Nurlan, 2012, 216 s.
  70. Həvilov H. Azərbaycan etnoqrafiyası. Bakı: Elm, 1991, 256 s.
  71. Kitabi Dədə Qorqud. Bakı: Yazıçı, 1988, 265 s.
  72. [ölü keçid]
  73. Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия): Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России--Источник: Первая Всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Таблица XIII. Распределение населения по родному языку. (Губернские итоги). Т.Т.51–89. С.-Петербург: 1903–1905
  74. Rusiya İmperiyası əhalisinin siyahıya alınması (1897)
  75. SSRİ əhalisinin siyahıya alınması (1926)
  76. SSRİ əhalisinin siyahıya alınması (1939)
  77. SSRİ əhalisinin siyahıya alınması (1959)
  78. SSRİ əhalisinin siyahıya alınması (1970)
  79. SSRİ əhalisinin siyahıya alınması (1979)
  80. SSRİ əhalisinin siyahıya alınması (1989)
  81. (rus). capital.trendaz.com. 3 noyabr 2006. 2012-07-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:12 iyun 2018.
  82. . nakhchivan2014.com. İstifadə tarixi:13 November 2014.

Şablon:Naxçıvan şəhərinin tarixi və müasir məhəllələri

Naxçıvan
naxçıvan, muxtar, respublikasının, paytaxtı, məqalə, şəhəri, haqqındadır, muxtar, respublika, üçün, muxtar, respublikası, səhifəsinə, baxın, adın, digər, istifadə, formaları, üçün, dəqiqləşdirmə, azərbaycan, respublikasında, respublika, tabeli, şəhər, muxtar, . Naxcivan Naxcivan Muxtar Respublikasinin paytaxti Dil Izle Redakte Bu meqale Naxcivan seheri haqqindadir muxtar Respublika ucun Naxcivan Muxtar Respublikasi sehifesine baxin Bu adin diger istifade formalari ucun bax Naxcivan deqiqlesdirme Naxcivan Azerbaycan Respublikasinda respublika tabeli seher Naxcivan Muxtar Respublikasinin inzibati merkezidir 5 Eramizdan evvel Naxcivan qedim Azerbaycan dovletleri olan Manna ve Midiyanin terkibinde olmusdu E e 633 cu ilde seher skif saklarin hucumuna meruz qalmisdir Muxtelif dovrlerde Naxcivan Ehemeniler imperiyasinin Atropatenanin ve Azerbaycan Albaniyasinin eramizin IV esrinden sonra ise Sasaniler dovletinin terkibinde olmusdur 5 Respublika tabeli seherNaxcivanGerb39 12 32 sm e 45 24 44 s u Olke Azerbaycan AzerbaycanMuxtar Respublika Naxcivan Muxtar RespublikasiIcra bascisi Mirsenani SeyidovTarixi ve cografiyasiEsasi qoyulub E e 1500Ilk melumat II esrEvvelki adlari Apobaterion Naksuana AkcibanYasayis menteqesi statuslu 1924Sahesi 191 7 1 km Merkezin hundurluyu 873 mIqlimi subtropikSaat qursagi UTC 4 yayda UTC 5EhalisiEhalisi 100 7 min 2 nefer 2017 Milli terkibi azerbaycanlilarEtnoxronim naxcivanliResmi dili Azerbaycan diliReqemsal identifikatorlarTelefon kodlari 994 36 994 60 3 Poct indeksi AZ 7000Neqliyyat kodu 75 4 nakhchivan az azerb Vikianbarda elaqeli mediafayllar Mundericat 1 Adin etimologiyasi 2 Tarixi 3 Mehelleleri 3 1 Antik dovr 3 2 Orta esrler 3 3 Yeni dovr 3 4 Muasir dovr 4 Medeniyyet 4 1 Memarliq 4 2 Muzey ve qalareyalar 4 3 Boyali Qablar medeniyyeti 4 4 Metbex 5 Iqlim 6 Inzibati idareetme 6 1 Naxcivan seherinin tarixi mehelleleri 6 1 1 Naxcivan seherinin bezi yeni mehelleri 7 Ehalisi 8 Neqliyyat 9 Elm ve tehsil 10 Idman 11 Taninmis sexsleri 12 Qalereya 13 Istinadlar 14 Xarici kecidler 15 Hemcinin baxAdin etimologiyasi RedakteEn qedim yer adlarindan olan Naxcivan toponiminin muxtelif etimoloji yozumlari movcuddur E e 1539 cu ilde salindigi gosterilib 6 Brokhauz ve Efronun ensiklopedik lugetinde de Naxcivan seherinin esasinin e e 1539 cu ilde qoyuldugu qeyd edilir 7 Muasir elmde ise Naxcivan seherinin esasinin e e 1500 cu ilde qoyulmasi fikri qebul edilmekdedir 8 Seher haqqinda en erken melumat tarixci Iosif Flaviye e e I esr ve yunan cografiyasunasi Klavdi Ptolomeye b e II esri mexsusdur Yehudi tarixcisi Iosif Flavi Nuhun gemisinin dayandigi yer olaraq Apobaterion yun Apobathrion 9 toponimini qeyd edir ki bu toponim de Naxcivan kimi seslenir ve adi cekilen toponim de mehz muasir Naxcivan seherine aid edilir 9 Yehudi tarixcisi Iosif Flavi yazir ki Naxcivan toponiminin meydana gelmesi Nuhun efsanesi ile elaqedardir Nuh peygember Allahin emri ile duzeltdiyi gemide oz ailesi goturduyu canlilarla birlikde xilas olmus ve indiki Naxcivan erazisinde mesken salmisdir Toponim Nax ci van olaraq 3 terkib hissesine ayrilmis ve Nax Nuh peygemberin adi ci turk dillerinde isim duzelden sekilci van ise iran dillerinde mesken yer bildiren sonluq kimi gosterilmisdir Ptolomeyin Cografiya eserinde Naxcivan seherinin adi ilk defe Naksuana yun Na3oyὰna ing Naxuana 10 seklinde qeyd olunmus ve seherin cografi movqeyi gosterilmisdir 11 12 C Ceferov seherin adinin turk menseli olub eramizdan evvel yarandigini ve ilkin variantda dord hisseden ak uc eb on ibaret Akciban qedim turklerin ag aslarin oguzlarin adi olmasi ferziyyesini ireli surmusdur 6 Tarixi Redakte Esas meqale Naxcivan seherinin tarixiMehelleleri Redakte1590 cu il tarixine gore 12 mehelleden ibaret idi Xoca bey mehellesi 107 ev 535 nefer Tiz Xarab mehellesi 10 ev 50 nefer Kunbed nam i diger Turkmenler Molla Ehmedi mehellesi Kadi Cihan mehellesi Cahan mehellesi Seyyid Huseyn mehellesi Ehmedi mehellesi Mirze mehellesi Sahab mehellesi Huze Merek 13 Antik dovr Redakte Naxcivan erazisinde aparilan arxeoloji tedqiqatlar seherin cox qedim tarixe malik olduguna subhe yeri qoymamisdir E e IX VI esrlerde Naxcivan qedim Manna 14 Isquz 15 ve Midiya 16 dovletlerinin terkibinde olmusdur Madaylarin hakimiyyeti dovrunde Naxcivan artiq taninmis seherlerden biri idi E e 663 cu ilde Naxcivan skiflerin hucumuna meruz qalaraq xeyli zerer cekmisdi 17 E e VI esrin ortalarindan e e 550 ci ilde Midiya dovleti tenezzule ugradiqdan sonra e e IV esrin 30 cu illerine kimi seher Ehemeniler Haxamanisiler dovletinin hakimiyyeti altinda olmusdur 18 Ehemeniler imperiyasi suquta ugradiqdan sonra Naxcivan ve onun daxil oldugu Bosporeda vilayeti e e IV esrden e e I esrin I yarisinadek yeni yaranmis Kicik Midiya Atropatena dovletinin terkibinde olmusdur 19 Bu dovrde Naxcivan Yaxin Serqin bir sira seherleriyle iqtisadi ve medeni elaqeleri xeyli genislendirmis antik dovletler ile six ticaret elaqeleri yaratmisdi E e I esrde Naxcivan erazisi Boyuk Ermenistan carlari I Artases 20 ve II Tiqran 21 terefinden isgal edilse de seher qisa muddet sonra azad edilmis ve artiq b e I esrinden Naxcivan seheri Qafqaz Albaniyasinin 22 terkibine daxil olmusdur Naxcivan erazisi evvelce Qafqaz Albaniyasinin Orxistena Araksena Arazin orta ve asagi boyunda yerlesen tarixi vilayet daha sonra ise Sisakan Sunik vilayetinin terkibine daxil olmusdur Sasani hokmdari II Sapur 309 379 Qafqaz yurusu zamani 364 367 Naxcivan seherini dagitmis 18 min aileni ise esir aparmisdi 23 Qafqaz Albaniyasinin bezi vaxtlarda Sasanilerin nufuz dairesinde olmasi Naxcivanin da Sasani canisinleri merzbanlar terefinden idare edilmesine sebeb olmusdu Bu dovrde Sasani merzbanlarinin iqametgahi Dvinden Naxcivana kocurulmus 24 Naxcivan Sasani hokmdarlarinin herbi strateji movqelerinden birine cevirilmisdi Seherde boyuk Sasani qosun destelerinin saxlanilmasina baslanmisdi Orta esrler Redakte Naxcivan Antik dovrde Manna dovletinin terkibinde Urartu dovletinin terkibinde Midiya dovletinin terkibinde II Tiqranin Boyuk Ermenistan imperiyasinin terkibinde Sunikin terkibinde Erken orta esrlerde Naxcivan inkisaf edir ve boyuyurdu Mehz bu dovrde Naxcivanda Sasani sahlarindan III Yezdegirdin hakimiyyeti zamani 632 651 Naxcivanda Yezidabad qalasi insa edilmisdir 25 VI esrin I yarisindan Naxcivanda Sasanilere mexsus zerbxana fealiyyet gostermeye baslamisdir Bu Azerbaycanda en qedim zerbxanalardan biri hesab edilir 26 Tarixci numizmat prof Y A Poxomovun fikrince Sasani hokmdarlarinin adindan kesilmis naxc isareli gumus dirhemler Naxcivan zerbxanasina mexsusdur 27 625 ci ilde Bizans imperatoru Iraklinin 619 641 yurusu neticesinde dagidilan Atropatena Aderbayqan seherlerinden biri de Naxcivan olmusdur 28 654 cu ilde ise Naxcivan xelife Osman ibn Affanin 644 656 hokmranligi zamaninda erebler terefinden tutulmusdur Ereb emiri Hebib ibn Mesleme ile Naxcivan ehalisi arasinda baglanmis sulh muqavilesine gore Naxcivan ehalisi Xilafete her il cizye ve xerac odemeyi ohdesine almisdi 656 ci ilde Naxcivan qalasi yaxinliginda Xilafet ve Bizans qosunlari arasinda guclu doyus bas vermisdi 29 Bizansa qarsi esas dayaq noqtelerinden biri olan Naxcivan Ereb Xilafetinin Azerbaycanda inzibati ve herbi merkezi ve ereb emirlerinin esas iqametgahlarindan biri idi IX esrde Azerbaycanda Ereb Xilafeti eleyhine qalxmis Xurremiler herekatinin en genis yayildigi ve desteklendiyi bolgelerden biri de Naxcivan idi Naxcivan inzibati baximdan Ereb Xilafetinin III emirliyinin terkibine daxil idi IX esrde Naxcivan Basfurracan Vaspurakan vilayeti ile birlikde Ereb Xilafetinin xezinesine 100 min dirhem xerac verirdi 30 IX esrin sonlarindan Naxcivan Saciler dovletinin terkibine daxil edildi ve X esrin 30 cu illerinedek onun hakimiyyetinde qaldi 31 Saciler dovleti suquta ugradiqdan sonra Naxcivan bir muddet hele de onlarin emirlerinden olan Deysem ibn Ibrahimin 932 937 ixtiyarinda idi Sonra ise Naxcivan Salariler dovletinin terkibine daxil olmusdur 32 X esrin sonlarindan baslayaraq Naxcivan teqriben bir esr erzinde Azerbaycanin tarixinde muhum rol oynamis Revvadiler dovletinin terkibinde idi 33 X esrin sonundan XI esrin 60 ci illerine kimi Naxcivan Naxcivansahliq adli feodal dovletinin paytaxti olmusdur 34 Naxcivansahliq menbelerde Ebudulefiler ve Dulefiler kimi bilinen ereb menseli sulale terefinden idare olunmusdur Selcuq sultani Alp Arslan 1063 1072 Azerbaycanin cenub vilayetlerinde Revvadiler dovletinin hakimiyyetine son qoyduqdan sonra Naxcivana da yiyelenmis ve burada ozune iqametgah insa etdirmisdi Selcuqlularin Azerbaycan uzre canisini Naxcivanda eylesirdi 35 Naxcivan seheri XII esrin 30 cu illerinden 70 ci illerin ortalarina kimi Azerbaycan Atabeyler dovletinin paytaxti olmusdur 36 Naxcivanin tarixi cografiyasi ile bagli aparilmis son tedqiqatlara gore ise Naxcivan seheri 1146 ci ilden sonra Eldenizler dovletinin terkibine qatilmis ve esas merkeze cevrilmisdir 37 Mirxondun melumatina gore Semseddin Eldeniz Arrani ozune tabe etdikden sonra sultan Mesudun Azerbaycandaki canisini Cavlinin olumu 1146 ile yaranan qarisiqliqdan istifade etmis ve Naxcivani oz mulklerine qatmisdir Bundan sonra Eldeniz paytaxti Naxcivana kocurmus ve Azerbaycanin boyuk hissesinin sahibi olmusdur 38 Mxitar Qosa istinad ederek akademik Z Bunyadov da Naxcivan vilayetinin Eldenizlerin terkibine qatilma tarixini 1146 ci il olaraq gostermisdir 39 40 1136 ci ilden 1146 ci ile qederki dovrde ise Eldenizin iqametgahi Arran vilayetinin merkezi sayilan Berde seherinde yerlesmisdir Cunki Zahireddin Nisapuri Selcuqname de 1136 ci ilde Sultan Mesudun Arrani Eldenize iqta vererken onun Berdedeki iqametgahina yola dusmesi haqqinda melumat vermisdir 41 Merkezin Naxcivana kocurulmesi seherin inkisafina xususi qaygi gosterilmesine onun abadlasdirilmasina ve mohkemlendirilmesine revac vermisdir 1221 ci ilde Naxcivan seheri monqollar terefinden dagidildi ehalisi qaret ve talan edildi 1225 ci ilde Xarezmsah Mehemmedin oglu Celaleddin Menqburni Naxcivani isgal etdi Naxcivanda onun eleyhine usyan bas verdi XIII esrin 30 cu illerinde Naxcivan Qizil Ordanin terkibine daxil edildi 1257 ci ilde ise Hulakuler dovletinin terkibine daxil oldu 42 XIII esr menbelerinden melum olur ki Elxaniler dovletinin terkibine daxil olan Azerbaycan doqquz tumene bolunmusdu ki onlardan da biri Naxcivan tumeni idi Naxcivan tumeni muasir Naxcivan MR erazisini o cumleden Naxcivan seherini ehate edirdi Azerbaycanin 27 iri seherinden 5 i Naxcivan Ordubad Azad Encan ve Maku bu tumende yerlesirdi 43 1386 ci ilde Naxcivan Qizil Orda hokmdari Toxtamis terefinden tutulmus ve dagintiya meruz qalmisdir 44 1387 ci ilde ise Naxcivani Emir Teymurun qosunlari ele kecirmisdir 45 Naxcivan ehalisi Elince qalasinda Teymur qosunlarina 14 il 1387 1401 inadli muqavimet gostermisdir 46 Naxcivan seheri 1412 ci ilden Azerbaycanin turk menseli Qaraqoyunlu 47 1468 ci ilden ise Agqoyunlu 48 dovletlerinin terkibinde olmusdur XVI esrde ise Naxcivan Sefeviler dovletinin terkibinde idi 49 1501 ci ilde Naxcivan erazisinde Sefeviler ve Agqoyunlular arasinda Serur doyusu bas vermisdi Sefevi qosunlari bu doyusde qalib geldikden sonra Naxcivan seherini feth etmisdiler 50 XVI XVII esrlerde Sefevi Osmanli muharibeleri 1514 1553 1554 1579 1585 1590 1605 1635 zamani Naxcivan seheri defelerle elden ele kecerek dagidilmis qaret edilmisdi 1603 cu ilde ise I Sah Abbas Naxcivani hakimiyyeti altina alib herbi dusergeye cevirmisdi Seherin idaresi Maqsud Sultan Kengerliye hevale olundu 51 1605 ci ilde Osmanli qosunlari Naxcivani zebt etdiler Naxcivan Osmanli imperiyasinin terkibine qatildi XVII esre aid bir salnameye gore Naxcivanda bir bina da olsun salamat qalmamisdi 52 Yeni dovr Redakte Naxcivan XVII esrin evvellerinde Nadir sah Efsarin qosunlari terefinden feth edilmis ve Efsarlarin hakimiyyeti altina kecmisdir Nadir sah olduruldukden 1747 sonra kengerli tayfa bascisi Heyderqulu xan Nadir sahin naibi Aga Heseni Naxcivandan qovaraq ozunu xan elan etdi ve Naxcivan xanliginin esasini qoydu Naxcivan seheri xanligin paytaxti oldu 53 1828 ci il Turkmencay muqavilesine esasen Naxcivan Car Rusiyasinin terkibine qatilmisdi 54 Naxcivan Car Rusiyasinin terkibine qatildiqdan sonra car hokumeti Irandan ve Serqi Anadoludan on minlerle ermeni ailesini Naxcivan xanligi erazisine kocurmus ve Naxcivanin demoqrafik qurulusu keskin suretde deyisilmisdi 55 Naxcivan erazisi de Azerbaycanda yaradilmis Ermeni vilayetinin terkibine daxil oldu 56 1841 ci ilde Naxcivan qeza merkezine cevirildi Carizmin 1870 ci ilde heyata kecirilmis seher islahati Azerbaycanin diger seherleri kimi Naxcivan seherine de tetbiq olundu 57 1917 ci ilin sonlarinda ermenilerin Naxcivana qarsi erazi iddialarinin daha da guclenmesi 1918 ci ilin evvellerinde real tehlukeye cevirildi nizami dasnak silahli desteleri turklerle mubarize adi altinda Naxcivanin bir cox kendlerini dagidaraq dinc ehaliye divan tutdu 58 Muasir dovr Redakte Naxcivan seherinin Car Rusiyasi dovrundeki gerbi 1918 ci il 26 28 may tarixlerinde Gurcustan Azerbaycan ve Ermenistan oz musteqilliklerini elan etdikden sonra Ermenistanin dasnak hokumeti Naxcivani ozune ilhaq etme siyaseti yeritmeye basladi Yalniz turk esgerlerinin bolgeye gonderilmesi ve yerli ehalinin feal muqavimeti Naxcivanin ermenilerin hakimiyyeti altina dusmesinin qarsisini aldi Mudros barisigina 1918 esasen Turkiye oz qosunlarini Naxcivandan cixarmaga mecbur oldu 1918 ci ilin noyabrinda bolgede Araz Turk Cumhuriyyeti yaradildi Lakin 1919 cu ilin evvelinde Naxcivani tutan ingilisler genc respublikani tanimadilar xalqin reyini sorusmadan Naxcivan ve Serur bolgesinin Ermenistan erazisi oldugunu elan etdiler Araz Turk Respublikasi suquta ugradi 1919 cu ilin iyulunda dasnaklar ingilislerin komeyi ile Naxcivani tutdular Cox kecmeden ingilislerin Naxcivani terk etmesinden istifade eden Naxcivan Milli Komitesinin herbi desteleri dasnaklarin nizami qosununu Naxcivandan qovdu 59 1920 ci il aprelin 28 de Bakida iyulun 28 de Naxcivanda sovet hakimiyyetinin elan edilmesi ve Azerbaycan SSR nin yaradilmasi Zengezurun Azerbaycandan alinaraq Ermenistana verilmesi ve Naxcivanin Azerbaycandan ayri dusmesi Naxcivanin muxtariyyeti meselesini gundeliye getirdi 29 noyabr 1920 ci ilde Ermenistanda sovet hakimiyyeti elan edildikden sonra Ermenistan SSR hokumeti de Naxcivani ozune ilhaq etmek ucun defelerle cehdler gosterdi Lakin 1921 ci ilin yanvarinda Naxcivan ehalisinin 90 faizi muxtariyyet statusunda Azerbaycan SSR e birlesmeye ses verdi 60 Naxcivan yeni yaradilan yeni yaradilan Naxcivan SSR nin Naxcivanin muxtariyyet statusunu qeti mueyyenlesdiren Moskva ve Qars muqavileleri imzalandiqdan 1921 sonra 1924 cu il 9 fevralda Naxcivan MSSR teskil edilerken respublikanin paytaxti oldu 61 Medeniyyet RedakteBoyuk Ipek Yolunun uzerinde yerlesen ve Serqin qapisi adlandirilan Naxcivan 2018 ci ilde Islam medeniyyetinin paytaxti elan edilmisdir 62 Memarliq Redakte Culfa rayonunun Xanegah kendinde Elince cayinin sahilinde yerlesen orta esrlere aid tarixi memarliq kompleksi Elincecay xanegahi Naxcivan diyari qedim zamanlardan beri nadir memarliq numuneleri ile Yaxin Serqde taninmisdir Naxcivan seheri antik ve orta esrlerde istehkamli mudafie sistemine ve qiymetli memarliq abidelerine malik seher olmusdur III minilliyin sonu II minilliyin evvellerine aid yasayis meskenlerinden Naxcivanin qedim memarligina aid ciy kerpic ve mohreden insa edilmis bina qaliqlari Naxcivan erazisinde mohtesem qala divarlari duzbucaqli ve yarimdairevi burclerle ehate olunmus erken seher yerleri I ve II Kultepe Govurqala Qarabaglar Oglanqala Plovtepe Qazanci Vayxir Calxanqala ve s meydana gelmisdir Bu abideler Azerbaycanin eyni zamanda Naxcivanin Yaxin Serqin yuksek inkisaf tapmis medeniyyet merkezleri ile elaqelerini askara cixarmisdir Naxcivanin ayri ayri tarixi dovrlere aid yasayis meskenleri siklop tikilileri maddi medeniyyet ve memarliq abideleri qalalari istehkamlari insaat materiallari tikinti texnikasi ve s oz zenginliyi ile diqqeti celb edir 63 Naxcivan Azerbaycanda yuksek bir yerde salinmis ve mohkemlendirilmis ehalisi gur olan iri seherdir Burada coxlu saraylar seheretrafi qalalar malikaneler kosk ve parad teyinatli tikililer qurulmusdur Seherin yaxinliginda dasdan qalalar qalanin icinde ise medrese ve mescidler tikilib Qalanin icinde bulaq var Butun insaat kirecden ve bismis kerpicden aparilirdi Uc ve dordmertebeli kosklerin ekser qismi qalalardir Seherin etrafinda kendler savad ve axar sulari var Azerbaycan Atabeyleri dovletinin paytaxti olduqdan sonra Naxcivan Azerbaycanin siyasi iqtisadi medeni ve senetkarlq merkezine cevirildi mohtesem memarliq abideleri ve ezemetli ansambllarla zenginlesen seherin erazisi Araz cayina kimi genislendi 64 Araz uzerinden salinmis korpu Naxcivanin beynelxalq ticaret yollari Uzaq ve Yaxin Serq olkelerini Avropa ile birlesdiren Boyuk Ipek yolu ile baglayirdi Memar Ecemi Naxcivaninin basciligi ile Momine Xatun turbesinin yerlesdiyi erazide Atabeyler Memarliq Kompleksi yaradilmisdi Komplekse Atabeyler sarayi Cume mescidi medrese dovletxana Momune Xatun turbesi qosa minareli bastag ve sair abideler daxil idi 65 Naxcivan erazisine gelmis Ovliya Celebi Tavariye Sarden Dubua de Monpere Moryer Robert Ker Perter kimi Serq ve Avropa tarixcilerini cografiyasunaslarini seyyahlari missionerleri de heyretlendirmisdir Meshur senetsunas M V Alpatov yazirdi ki Firdovsi ve Nizami kimi Serqin klassiklerinin eserlerinde olan beseri teravet Naxcivan abidelerinde var Gorkemli turkoloq Murad Aci ise tarixi ve medeni abidelerle zengin olan Naxcivan diyarini Ikinci Altay adlandirmisdir Naxcivan seherinin merkezi kucelerinin birinde Momine Xatun turbesine yaxin bir erazide memar Ecemi Ebubekr oglu Naxcivaninin abidesi ucaldilib 66 Naxcivan memarliq mektebi deqiq riyazi hesablama metodlarina esaslanirdi Abideler deqiq hesablanma ve olcmeler planlasma yerlesme ornamentlerin ve kitabelerin deqiq duzulmesi esasinda tikilirdi Abidelerin modul sistemi mutenasiblik sxemleri taglarin ve gunbezlerin qurulusu sekkizkunc sethlerin deqiq olcusu riyazi hesablamasiz mumkun deyildi Bu mektebin tesiri ile Yaxin Serq olkelerinde bir sira memarliq kompozisiyalari yaradilmisdir Naxcivan memarligi yalniz das memarliq abideleri ile deyil esas insaat materiali qirmizi bismis ve benovseyi rengli kasili kerpicler olan abidelerle de meshurdur Imamzade memarliq kompleksi ve s 67 Monqol istilalari neticesinde evvelki ezemetini itirmis Elxani hokmdarlari dovrunde diger Azerbaycan seherleri kimi dircelmis XIV esrin II yarisinda Cobani ve Celairi emirleri arasindaki dagidici muharibelerden zerer cekmis Qizil Orda xani Toxtamisin ve Emir Teymurun yurusleri zamani qetl qaretle uzlesmis XVI esrde defelerle elden ele kecmis XVII esrin I yarisinda iki defe dagintilara meruz qalmis Naxcivan eski ezemetini Azerbaycanin siyasi iqtisadi medeni heyatindaki aparici rolunu ve movqeyini itirmisdir Herbi siyasi hadiseler Culfa Ordubad Eylis kimi medeni merkezlere de xeyli zerer yetirmisdi 68 Seherde 3 4 mertebeli yasayis evleri esilzade saraylari coxlu mescid dini ziyaretgahlar zengin tertibatli hamamlar ve sair ictimai binalar olmusdur ki onlarin da bir qismi dovrumuze catmisdir Naxcivanin xatire abidelerinden Imamzade turbesi Yusif Kuseyir oglu turbesi 1162 buzxana XIV esr dovrumuzedek qalmisdir Sefevi Osmanli muharibeleri dovrunde defelerle dagidilmasina baxmayaraq Naxcivan XVIII esredek qiymetli memarliq abideleri ile zengin idi Turk tarixci seyyahi Ovliya Celebinin melumatina gore XVII esrde Naxcivanda 10200 ortulu boyuk ev 40 mescid 20 karvansara 7 hamam ve bazarlar olmusdur 69 Son iller Naxcivan seherindeki memarliq abidelerinin bir qismi Momine Xatun turbesi Imamzade turbesi Zaviyye mescidi Cume mescidi Ismayil xan hamamlari XVIII XIX esrlere aid iki hamam Naxcivan xan sarayi ve onlarla tarixi binalar berpa edilerek evvelki gorkemine qaytarilmisdir Naxcivan seheri bas plana esasen genislendirilmis bos sahelerde yeni yasayis massivleri salinmis ve yenidenqurma isleri aparilmisdir 70 Burada memarliq seneti yuksek seviyyeye catmis Azerbaycan memarliginin ozunemexsus orijinal senet uslubu yaranmisdir Bu uslub sonralar genis yayilaraq Naxcivan memarliq mektebi adi ile tarixe daxil olmusdur Bu mekteb beseriyyete Ecemi Ebubekr oglu Naxcivani Emireddin Mesud Naxcivani Ehmed ibn Eyyub el Hafiz Naxcivani kimi memarlar senetkarlar vermisdir Bu dovrde hendese ve riyaziyyat elmleri de yuksek derecede inkisaf etdiyinden bu elmi bilik ve verdislerin tetbiq olundugu sahelerden biri de memarliq olub 71 Muzey ve qalareyalar Redakte Naxcivan seherinde Elixan mehellesindeki evde yaradilmis Huseyn Cavidin ev muzeyi Qala mehellesinin Xan dikinde 200 illik tarixe malik Xan sarayinda fealiyyete baslayan Naxcivan Dovlet Xalca muzeyi Naxcivan seheri Naxcivan Muxtar Respublikasinin siyasi merkezi olmaqla yanasi eyni zamanda hem de medeni merkezidir Umumilikde seherde 21 muzey ve muzeytipli muessise 1 muzey filiali fealiyyet gosterir 72 Seherde yerlesen Celil Memmedquluzade adina Naxcivan Dovlet Edebiyyat Muzeyi Naxcivan Dovlet Tarix Muzeyi Naxcivan Dovlet Xalca Muzeyi Huseyin Cavidin ev muzeyi Celil Memmedquluzadenin ev muzeyi Cemsid Naxcivanskinin ev muzeyi Behruz Kengerlinin ev muzeyi Heyder Eliyevin ev muzeyi ve son dovrlerde yaradilmis Aciq Sema Altinda muzey maraqli eksponatlari ile diqqet merkezindedir 73 Naxcivan seherinde yerlesen uc tarixi memarliq abidesi de muzey kimi fealiyyet gostermekdedir Bunlardan biri XII esrde Ecemi Naxcivaninin insa etdiyi Momine Xatun turbesidir Turbe Azerbaycan Atabeyleri dovletinin hokmdari Mehemmed Cahan Pehlevanin sifarisi ile insa edilmisdir Digeri ise eyni memar terefinden 1162 ci ilde insasi tamamlanmis Yusif Kuseyir oglu turbesidir Ucuncu abide ise Huseyn Cavidin mezari ustunde ucaldilmis Huseyn Cavid turbesidir 2016 ci ilde Naxcivan seherinde Behruz Kengerli adina ressamlar parkinin acilisi olmusdur 74 75 Boyali Qablar medeniyyeti Redakte Sahtaxti yasayis yerinden askarlanmis Boyali Qablar medeniyyetine aid saxsi kupe Azerbaycan Tarix Muzeyi Baki 1896 1904 ve 1926 ci illerde Naxcivanin Qizilveng Qizilburun adlanan erazisinde das qutu qebir abidelerin tedqiqi zamani hendesi naxislarla insan heyvan qus resmleri muxtelif piktoqrafik isarelerle bezedilmis ve yuksek senetkarliqla hazirlanmis boyali qablar askarlanib 76 Naxcivan medeniyyeti adi ile yanasi bu medeniyyeti Boyali Qablar medeniyyeti de adlandirmislar Bu medeniyyet eyni zamanda yalniz ermeni arxeoloji edebiyyatinda bir muddet Qizilveng medeniyyeti kimi taninmisdir Bunun da esas sebebi Naxcivan medeniyyetine aid olan ilk esyalarin ilk defe Qizilveng monastiri yaxinliginda askarlanmasi olmusdur Qizilveng boyali qablari ile oxsar keramika numuneleri Turkiyede Bogazkoy Elisarhoyuk Cenubi Azerbaycanda Tepe Sialk Goytepe Tepehissar Ermenistanda Tezekend askar edilmisdir 77 Tunc ve Ilk Demir dovrlerine e e II minillik I minilliyin evvelleri aid arxeoloji medeniyyet hesab olunur Boyali Qablar medeniyyeti ucun erken seher medeniyyeti Kultepe Qedim Naxcivan Oglanqala Qazanci qalasi Govurqala Qalaciq ve s yasayis yerleri Sortepe Nehecir Meydantepe Kerki Ezneburt Vayxir Demirciler ve s siklop tikilileri istehkamlar torpaq ve das qutu qebirler kurqanlar xarakterikdir 78 Naxcivan medeniyyeti dord inkisaf merhelesi kecmisdir 79 Qablarin yarandigi dovr bu medeniyyetin ikinci merhelesine aiddir Eger e e XX XVII esrleri ehate eden I merhele ucun qirmizi rengli monoxrom naxisli qara rengli qablar seciyyevidirse e e XVII XV esrleri ehate eden II merhele ucun murekkeb hendesi motivler insan heyvan ve qus resmleri II Kultepe Sahtaxti Qizilveng ile zovqle naxislanmis boz ve sari rengli polixrom qablar xarakterikdir 80 Birinci merhelede qara ve boz rengli qismen cilali cizma certme basma ve yapma naxisli sade saxsi numuneler tesaduf edilir Bu merhelede boyali qablar dalgali siniq ve duz xetler bucaq ucbucaq trapesiya romb ve dairelerle bezedilmisdir Bezi qablarin Nehecir ve Yayci yasayis yerleri uzerinde insan keci maral ve qus tesvirleri var 81 Ikinci merheleni eks etdiren qablarin uzeri ise esasen aciq cehrayi ve sari rengle ortulmus tund qirmizi qehveyi qara ve ag renglerle bezedilmisdir 82 Metbex Redakte Naxcivan metbexi bir cox ozunemexsus xususiyyetlere malikdir Naxcivan metbexinde parca bozbas kufte bozbas colmek pitisi bozartma cigirtma dolma kabab xas eriste umac ve s genis rast gelinir Burada yemeklerin sahi plov hesab edilir 83 Naxcivanda coreyin cesidli novleri var qalin ve ince tendir lavasi destana kombe ve s 84 Plovun eti ise novbenov olur ve qoyun mal toyuq etinden cerezden qoz findiq sabalid meyve qurularindan erik gavali alca ve s goyertilerden ve s istifade etmekle hazirlanir Naxcivan metbexi xemir xorekleri ile de meshurdur eriste asi umac asi bugda unu ve duyu unundan hazirlanmis halvalar xesil quymaq ve s 85 Sud ve sud mehsullarindan hazirlanan sudasi bulama qatiqasi qatiqlama dovga ayranasi qurutasi ve s Naxcivan metbexinde xususi yeri var Naxcivanda lule kabab tike kabab basdirma kabab tava kabab sacici ve s kabab novleri bisirilir Kabab adeten qoyun ve mal etinden hemcinin qus etinden de bisirilir 86 Naxcivan gol ve caylarinda muxtelif nov baliqlar yasayir Naxcivan metbexinde baliq yemeklerinin oz yeri var baliq kabablari qizartmalari baliq basdirmasi ve s 84 Naxcivan metbexi yemekle beraber curbecur serbetler meyve sireleri sorabalar salatlarla zengindir Naxcivanin ozunemexsus sirniyyatlari Ordubad qayqanagi ve paxlavasi sekerbura novbenov keteler bukmeler ve s genis yayilib Naxcivanin ekoloji temiz havasi gunes suasinin bollugu ve diger amillerin tesiri neticesidir ki Naxcivanda meyve terevez ve diger mehsullar oz dadi ve keyfiyyeti ile ferqlenirler Naxcivan metbexi mineral sulari ile de zengindir Diger bolgelerden ferqli olaraq burda et bol yagda qovrulur ve qis fesli erzinde istifade olunur 84 87 Iqlim RedakteKeppenin iqlimler tesnifatina gore Naxcivan seheri kontinental yarimsehra iqlimine malikdir Burada qis qisa soyuq ve qarli yay uzun quru ve cox isti kecir Naxcivan seherinin iqlimiGosterici Yan Fev Mar Apr May Iyn Iyl Avq Sen Okt Noy Dek IlMaksimum orta C 0 8 4 0 12 3 20 1 24 7 29 5 34 7 33 7 30 1 21 9 12 6 5 1 19 1Orta temperatur C 4 0 5 5 4 12 4 17 5 22 4 26 9 26 2 21 9 14 1 6 5 0 9 12 4Minimum orta C 6 8 4 3 1 0 7 4 11 5 15 9 20 0 18 7 14 7 8 2 2 3 2 5 7 1Yaginti normasi mm 19 18 29 38 36 30 17 8 11 26 20 15 267Menbe World ClimateInzibati idareetme RedakteRespublika tabeli seher olan Naxcivanda iki belediyye fealiyyet gosterir Belediyyelerin adi Her belediyye uzre ehalinin sayi1 Naxcivan seher belediyyesi 669152 Eliabad qesebe belediyyesi 24683 Cemi 69383Naxcivan seherinin tarixi mehelleleri Redakte Agabeyliler Agabeyler mehellesi Naxcivan seherinin en qedim mehellelerinden biridir Adi Kengerli menseli Agabeyliler nesli ile baglidir Bezi mulahizelere gore mehelle indiki Heyder Eliyev prospekti ile Ataturk kucesinin kesismesinden Boyuk baga kecmis Padsahliq bagi na qeder olan erazide yerlesirmis Mehelle adinin menseyi Kengerli elinin esas qollarindan biri olan Agabeyli tayfasinin adi ile baglidir Kengerlilerin Agabeyliler tayfasi Naxcivan seheri ve etraf kendlerde yasamislar Naxcivan diyarinin ve Dereleyez mahalinin kendlerinde yasayan Agabeyliler maldarliq ekincilik ve heyvandarliqla mesgul olmuslar Bu tayfa adina XVI XVII esrlere aid qebale senedleri ve diger menbelerde rast gelinir Agabeyliler Naxcivan xanliginin ictimai siyasi heyatinda yaxindan istirak etmis Nadir sah Efsarin hakimiyyeti dovrunde 1736 1747 sarayda mesul vezifelerde islemis bir qismi vekillikle mesgul olmusdur Agabeyliler tayfasina oz aralarindan cixmis vekil ve agsaqqallar rehberlik edirmis Anbar mehellesi Naxcivan seherinde indiki Yasil aptek yerlesen yasayis binasinin yerinde qedimde movcud olmus bazara gelen kendliler ve Yaxin Serq olkelerinden gelen tacirler satacaqlari mallari bir nece gunluye indiki medeniyyet sarayi ile uzbeuz binalarin yerinde movcud olmus anbarlara yigirdilar Buna gore de etraf erazi Anbar mehellesi adlandirilirdi Mehellede mehmanxana yemekxanalar cayxanalar mescid ve saire olmusdur Mehelle bir nece yuz illik tarixe malikdir Onun adina XVII esre aid senedlerde rast gelinir Atabeyler mehellesi Mehellenin adi Naxcivan seherinin tarixinde muhum rol oynamis ve onu paytaxt sehere cevirmis Atabeyler Eldenizler sulalesinin adi ile baglidir Mehelle seherin qedim tarixe malik olan erazisinde yerlesmekle oz tarixi memarliq abideleri ile diqqeti celb edir Ecemi seyrangahi yaxinliginda yerlesen mehellede Momine Xatun turbesi Naxcivan Xan Sarayi kimi deyerli memarliq abideleri yerlesir Buzxana mehellesi Yasli neslin numayendeleri seherin bir nece yerinde buzxana olan yerlerin oldugunu tesdiqleyir ancaq mehz Buzxana mehellesinin yerini xatirlaya bilmirler Qeyd edek ki Azerbaycan erazisinde buzxana lann en boyuyu Naxcivandaki Imamzade turbesi kompleksi yaxinliginda olsa da mehelle hemin erazide yerlesmeyib Buzxana mehelle adi boyuk mutefekkir C Memmedquluzadenin Danabas kendinin ehvalatlari adli eserinde de islenmisdir Xudayar bey uz qoydu bazara Yeddi girvenkelik qendlerden bir kelle alib vurdu geymesinin altma ve bazardan cixib Buzxana mehellesini tutub basladi getmeye Muellifin bu fikrini esas goturub bele texmin edirik ki Buzxana mehellesi kecmis seher bazarina yaxin eraziden Arxivler idaresi Zaviyye mescidi yaxinligindan baslamis ve seherin merkezi hisselerinde yerlesmisdir Cidilli mehellesi Mehelle vaxtile seherin kenar erazisi hesab olunmus indiki Naxcivan Dovlet Dram Teatrinin yerlesdiyi erazileri etrafdaki bagliq saheni ehate etmisdir XX esrin 40 50 ci illerine kimi mehellenin genis erazisinde cidir yarislari kecirildiyinden xalq arasinda mehelle Cidirli mehellesi adlandirilmisdir Fonetik seslenmede assimilyasiya r samitinin l samiti ile evezlenmesi mehellenin adinin sonralar Cidilli mehellesi kimi yaddaslarda qalmasina getirib cixarmisdir Cigatay mehellesi Naxcivan seherinin en qedim mehellerinden biridir Mehellenin salinma tarixi XIII esre tesaduf edir Bu dovrde monqollar Azerbaycani isal etmis ve monqol menseli Hulakuler sulalesi Azerbaycanda hakimiyyete gelmisdi Azerbaycana gelen monqollarin arasinda bir sira turkdilli tayfalar o cumleden cigataylar da olmusdur Monqollarin Naxcivandan cekilmesinden sonra Azerbaycana gelmis cigataylar kengerlilerin terkibine qarismis seherin mueyyen hissesini ozleri ucun yasayis yeri secmis ve orada meskunlasmisdirlar Caparxanli mehellesi Mehellenin adinin capar 88 sozu ile elaqedar oldugu guman edilir Kecmisde caparlarin qasidlerin coxu bu mehellede yasadigindan mehellenin bu cur adlandirildigi ilkin adinin ise Caparxana oldugu mulahizesi ireli surulmusdur Sonraki dovrde Naxcivan seherinde yaradilmis ilk poct menteqesi de mehz Caparxanli mehellesinde yerlesmisdir Dabbaqxana mehellesi Naxcivan seherinin senet ve pese ile bagli mehellesi Mehelle naxcivanlilarin qedim zamandan deri asilamaqla mesgul olduqlarini tesdiqleyir Hazirda movcud olmayan hemin mehellenin yerinde eyni adli cesme qalmisdir Dize mehellesi Dize toponimi Naxcivan MR erazisinde genis yayilmisdir Muxtar respublikanin ekser rayonlarinda bele yer adlari vardir Mutexessislerin fikrince dize bir nece ailenin yigisib kicik bir mehellede yaxud kendde meskunlasmasi demekdir Dize mehellesi seherin indiki meiset xidmet evi elmi merkez avtovagzala qeder olan erazisini ehate etmisdir Elixan mehellesi Mehellenin adi Azerbaycanin zadegan sulalelerinden biri olan Elixan sulalesinin adi ile baglidir Azerbaycan yazici ve dramaturqu Huseyn Cavid de mehz bu mehellede dogulmus ve yasamisdir Edibin Naxcivan seherindeki ev muzeyi de hazirda bu mehellede yerlesir Erseni mehellesi Naxcivan seherinde movcud olmus ve adi yaddaslardan silinmis mehelle adidir Bu ada XVI XVIII esrlere aid qebale senedlerinde tesaduf olunur Senedden aydin olur ki mehelle seherdeki Qaracuq mehellesinin yaninda Xeyrabad bagina yaxin erazide yerlesirmis Ehtimal edirik ki Erseni sozu meydan sahe qiyametde dirilen olulerin toplanacagi meydan menasinda islenen ereb menseli Eresat sozunun fonetik deyisikliye ugramis variantidir Xincov mehellesi Xincov mehellesi Naxcivan seherinin en boyuk mehellelerinden biridir Mehelle SSRI dovrunde Oraq kolxozu adlandirilirdi Bu mehellenin ehalisi esasen kendlerde dolana bilmeyen ve ya kend heyati yasamaq istemediyinden Naxcivana kocen sakinlerden ibaret olmusdur Onlarin coxu xususile Boyuk Veten Muharibesi 1941 1945 illerinde Naxcivan indiki Babek ve Sahbuz rayonlarinin kendlerinden kocerek burada meskunlasmisdilar Xincov mehellesinin adi cox guman ki Babek rayonunda yerlesen Xincab kendiyle eyni menselidir Hemcinin Kengerli rayonunda da Xincab kendi movcuddur Her iki kendin adi farsca xinq xinq boz tutqun bulaniq ve ab su sozlerinden qurulub ve bulaniq su tutqun cay menasini verir Xoylu ve ya Xosulu mehellesi Naxcivan seherinde XVIII esrin axirlarinda Guney Azerbaycanin Xoy seherinden kocub gelerek Ecemi Seyrangahinin bazar semtinde meskunlasanlar terefinden salinmisdir Qizlar bulagindan baslayaraq Xandikinin asagisi hemin mehelle erazileridir Evveller oradaki ehali Bazar cayi ustundeki su deyirmanlarini isleder ve goy goyerti ekib becermekle mesgul olardilar Mehellede coxillik tut erik qoz agaclari ile beraber kol bitkilerinden nar encir de becerilir Kengerli mehellesi Naxcivan seherinin en muhum mehellerinden biridir Mehelle qedimden seher zadeganlarinin hokmdar ve hakimlerin imaretlerinin yerlesdiyi erazi kimi taninmisdir Mehellenin adi eramizin ilk esrlerinden baslayaraq Naxcivanda meskunlasan qedim turk tayfasinin kengerlilerin adi ile baglidir Vaxtile Naxcivan qalasinin Yezidabad qalasi en cox mudafie olunan hissesinde salinmisdir Komayil Gomayil mehellesi Bu mehelle Sarvanlar mehellesinin sol terefinde kicik bir erazini ehate etmisdir Mehelle sakinlerinin deyilene gore Irevan cuxuru elinden Develi Uckilse kocub gelen soydaslarimiz olmuslar 1937 ci il siyahiya almasinda bu mehellenin sakinlerinin 70 75 faizinin Ismayilov soyadi dasidiqlari mueyyen edilmisdir ki bu da onlarin bir tayfaya mensub olmalari ehtimalini guclendirir Mehelle sag terefden Qizlar bulagina soykenmis Bazar cayi ile gur sulu cesmeleri ekin yerlerinin suvarilmasina serait yaradirdi Bu mehellede coxillik tut agaclari ile beraber nar encir zirinc ve basqa kol bitkileri de ekilib becerilir Qala mehellesi Qala mehellesi Momine Xatun turbesinin yaxinliginda Xoylu ve Atabeyler mehelleleri ile qonsuluqda olub yay teatrinin ve medeniyyet sarayinin etrafindaki erazini ehate etmisdir Qaraagac mehellesi Mehelle indiki tikinti qurasdirma idaresinin yerlesdiyi erazini ve etraflari ehate etmisdir 1918 ci ilde mehz bu mehellenin gencleri toplasaraq Naxcivana hucuma kecen ermenilere qarsi yerli ozunumudafie desteleri yaratmaga baslamisdilar Qurdlar mehellesi Naxcivan seherinin en qedim mehellelerinden biridir Berde ve Agdam rayonlarinda habele Gurcustanin Marneuli Sarvan seheri tarixi Borcali mahali etraflari yaxinliginda da Qurdlar adini dasiyan kendler movcuddur Pirqemis mehellesi Naxcivan seherinin qedim mehellelerinden biri Pirqemis mescidi burada yerlesir Mescidin etrafinda yeralti sularin uze cixmasindan qamisliq emele gelmisdir Mehellede coxillik tut erik qoz armud ve basqa agaclar ekilib becerilir Evveller Bazar cayindan eraziye Soyudlu arx ile su axib gelerdi Sallaqxana mehellesi Naxcivan seherinin senet ve pese ile bagli olan mehellelerinden birdir Mehellenin adi erebce sallaq qessab ve farsca xana ev sozleri esasinda yaranmisdir Seherde arabaci faytoncu isleyenlerin qessabliqla mesgul olanlarin ekseriyyeti bu mehellede yasayirdi Sarvanlar mehellesi Naxcivan seherinin en muhum mehellelerinden biridir Mehellenin adi Kengerlilerin bir qolu olan Sarvanlar sulalesinin adi ile baglidir Tedqiqatci T Ehmedov sarvan sozunun irani menseli olub sar deve ve van ban qoruyan sozleri esasinda yaranib deveci deve saxlayan anlamini ifade etdiyini vurgulayir Mehellenin sakinleri XX esrin 40 50 ci illerine qeder daha cox devecilik arabaciliq ve faytonculuqla mesgul olmuslar Sarvanlar sulalesi muxtelif tirelere bolunub ayri ayri erazilerde yasasalar da tayfa adini qoruyub saxlamislar Muasir Ermenistan tarixi Qerbi Azerbaycan erazisi erazisinde de ehalisi Azerbaycan turklerinden ibaret olan Sarvanlar kendi olmusdur Soyudlubilan mehellesi Naxcivan seherinde qedim mehelle adlarindan biri Mehelle adi XIX esrin sonlarina qeder ehali arasinda isledilmis ve tedricen unudularaq yaddaslara kocmusdur Ehalinin dediyine gore Bazarcaydan cekilen arx mehelleden kecdiyi ve arx etrafinda soyud agaclari ekildiyine gore bura Soyudlu arx da deyilmisdir Menbelerin melumatina gore 1899 cu ilde boyuk rus sairi A S Puskinin anadan olmasinin 100 illiyi munasibetile Soyudlu bilan kucesine onun adi verilmisdir Kuce 1990 ci il hadiselerine qeder A S Puskinin adini dasimis sonra kucenin bir hissesine Idris Memmedov diger hissesine ise Mehemmed Emin Resulzadenin adi verilmisdir 1993 cu ilde kucenin M Resulzade adlanan hissesi Istiqlal adi ile evezlenmisdir Umumiyyetle toponimin menasi kucedeki soyud agaclarinin coxlugu ile elaqelendirilir Tedqiqatcilarin bir hissesinin yazdigina gore toponimin bilan hissesi ruscadaki plan sozunun tehrif olunmus formasi olub duz kuce menasinda islenir Lakin digerleri bilan komponentini turk dillerinde mehelle dehliz kuce menasinda islenen balan palan sozu ile baglayirlar Baki seherinde de bilan sozunun istiraki ile Zerger palan mehelle adi indi de isledilir Turk dilinin bezi dialekt ve sivelerinde de palan sozu mehelle menasinda aciqlanir Semseddin Saminin lugetinde bilan sozu yuksek bogaz Tag sirtinin alcaqca lakin yerle murtefi bir belinden kecen yol seklinde aciqlanir Hindusah Naxcivaninin Es siyah el ecemiyye adli eserinde de balan sozu dehliz menasinda teqdim olunur Belelikce Soyudlu palan mehelle adi canli danisiq dilinde Soyudlu bilan sekline dusmusdur Naxcivanda indiki Puskin kucesine Bilan deyerdiler meselen Gelin gedek bilana gezmeye Sahab mehellesi Tedqiqatcilarin fikrince mehellenin adi cox guman ki erazisinde vaxtile gur su yaxsi su olmasina gore fars dilinde eyni menada islenen sahab sozu ile baglidir Basqa bir ferziyyeye gore ise Naxcivan seherinin dord esas mehellesinden Sarvanlar Elixanli Sahab Qurdlar Sahab mehellesinin adi Qurdlar mehellesi istisna olmaqla kengerli tayfasinin eyni adli nesillerinin sarvanlar elixanlilar adi ile bagli olan Sarvanlar ve Elixanlilar mehelleleri kimi bu tayfanin Sahbanular tiresinin adindandir Bu mulahizeye gore Sahab toponimi Sahbanular etnoniminin xalq dilinde deyisdirilmis formasidir Zaviye Zeviyye mehellesi Mehellenin adi ereb dilinde bucaq anlamina gelir Farsdilli menbelerde ise bu soz muqeddes yer anlaminda isledilir Tarixi memarliq abidesi olan Zaviye Zeviyye mescidi de bu mehellede yerlesir Naxcivan seherinin bezi yeni mehelleri Redakte Babek mehellesi Naxcivan seherinde yeni mehelle Mehellenin adi xalq qehremani gorkemli serkerde ve ictimai xadim Babek el Xurreminin 798 838 adi ile baglidir Naxcivan seher XDS IK nin 15 oktyabr 1989 cu il tarixli 585 nomreli qerari ile tesbit edilmis ve seherin 3 cu mikrorayon yasayis menteqesine Babek mehellesi adi verilmisdir Mehelle Elince mehellesinin kesismesinden Heyder Eliyev mektebinin yanindan Eliqulu Qemkusar kucesinin kesismesine Das Mehsullari Senaye kompleksine qeder olan saheni ehate edir Elince mehellesi Naxcivan seherinde yeni mehelle Mehellenin adi Elince qalasinin adi ile baglidir Naxcivan seher XDS IK nin 15 oktyabr 1989 cu il tarixli qerari ile seherdeki 2 ci mikrorayon yasayis massivine Atabeyler mehellesinin kesismesinden 9 mertebenin yanindan Eliqulu Qemkusar kucesinin kesismesine Demiryol vagzalina qeder olan eraziye Elince mehellesi adi verilmisdir Ehalisi RedakteNaxcivan seheri erazi dairesinin ehalisinin milli terkibi Etnik qrup 1829 1832 k sa 1897 sa 89 1926 sa 90 1939 sa 91 cemi 5 470 8 790 10 296 15 694azerbaycanli 3 624 6 161 7 567 11 901ermeni 1 825 2 263 1 065 2 033rus 216 1 376 1 420 92 gurcu 17 24 24 19kurd 2 6 32diger 4 124 258 289 Il Sayi1897 8 790 93 1914 8 945 94 1915 10 246 95 1926 8 946 96 Il Sayi1939 15 694 97 1959 25 340 98 1970 33 279 99 1979 40 384 100 Il Sayi1989 59 754 101 2010 74 5002016 95 100 102 103 104 2017 93 700 105 Il Sayi2020 94 500 106 Neqliyyat RedakteSeherde 2004 cu ilden Naxcivan Beynelxalq Hava Limani fealiyyet gosterir Hava limanindan Azerbaycanin Gence ve Baki seherlerine Turkiyenin Istanbul seherine ve elece de eksine marsrutlar vardir Hemcinin Avqust 2012 ci ilden etibaren Naxcivan Zaqatala marsrutu uzre yeni reys heyata kecirilir Muxtar respublikada demir yolu neqliyyati muhum ehemiyyet kesb edir Araz cayi boyunca Baki Irevan demir yolu xettinin 190 kilometre qederi muxtar respublika erazisinden kecir Bu demir yolu xettinin Culfadan kecen hissesinden Tebriz seheri istiqametinde qol ayrilir Hal hazirda Naxcivan Ordubad ve Naxcivan Serur istiqametinde daxili sernisin dasima xidmeti gosterilir Bundan basqa Naxcivan Tebriz ve eks istiqametde sernisin ve yuk qatarlarlarinin hereketi ucun Iran Islam Respublikasi ile muqavile baglanmisdir 107 Elm ve tehsil RedakteOrta esrlerde serqin muhum seherlerinde oldugu kimi Naxcivanda da mekteb ve medreseler movcud idi XIX esrin I yarisinda Naxcivanda medrese ile yanasi ibtidau rus mektebleri de acildi 15 mart 1837 ci ilde Naxcivanda ilk qeza mektebi fealiyyete basladi Burada seriet rus dili cografiya tarix resm hesab ve sair fennler tedris olunurdu M T Sidqi Naxcivanda Terbiye Mektebi terbiyye mektebini tesis etmisdi Mektebde dovrun qabaqcil ziyalilari ders deyirdi Naxcivan MR in paytaxti kimi Azerbaycanin muhum maarif elm ve medeniyyet merkezlerinden birine cevirilmisdir Umumtehsil mektebleri usaq bagcalari mektebdenkenar usaq terbiyye muesisseleri musiqi mektebleri tikilib istifadeye verilmisdir Umumilikde Naxcivanda 14 daimi mektebeqeder muesisse 15 umumtehsil mektebi 3 ali mekteb 4 orta ixtisas mektebi eyni zamanda C Naxcivanski adina Herbi litseyin filiali Incesenet Kolleci var Seherde AMEA nin elmi merkezi Respublika Dovlet Elm ve Texnika Komitesinin Naxcivan elm ve texnika merkezi klub ve kitabxanalar 3 teatr C Memmedquluzade adina Naxcivan Dovlet Musiqili Dram Teatri Kukla teatri ve H Cavid poeziya teatri Filarmoniya fealiyyet gosterir Naxcivan MR Ali Meclisinin ve Nazirler kabinetinin orqani Serq Qapisi 1921 ci ilden Naxcivan Seher Icra Hakimiyyetinin orqani Nuh Yurdu 1996 ci ilden qezetleri nesr edilir Naxcivan Seher Poliqrafiya Muesissesi 1997 ci ilden Ecemi Nesriyyat Poliqrafiya Birliyi var Naxcivanda radio verilisleri 1926 ci ilden yerli radio verilisleri ise 1930 cu ilden baslamisdir 1963 cu ilden televiziya merkezi ise salinmisdir Idman RedakteSeherde sahmat mektebi Dinamo cemiyyetinin idman kompleksi ve stadionu Olimpiya idman kompleksi fealiyyet gosterir Futbol futzal gules sahmat Naxcivanda yayimis inkisaf etmis idman novleridir Seherin Araz Naxcivan futzal klubu Avropanin en guclu futzal klublarindan biri olmaqla defelerle UEFA Futzal Kuboku ugrunda ugurlu mubarize aparmisdir 108 Araz Naxcivan PFK Naxcivan seherini temsil eden Azerbaycan futbol klubudur Azerbaycan futbol cempionatinin birinci divizionunda oynayir 2014 cu ilden beri Azerbaycan Premyer Liqasinda mubarize aparir 2017 ci ilin iyun ayinda basa catmis sonuncu Naxcivan Muxtar Respublikasinin XV futbol cempionatinda birinci yeri tutmusdur 109 110 2014 cu ilde seher Agir atletika uzre Dunya Kubokuna ev sahibliyi etmisdir 111 Taninmis sexsleri RedakteSemseddin Eldeniz Azerbaycan Atabeyler Eldenizler dovletinin banisi Mehemmed Cahan Pehlevan Atabeyler dovletinin ikinci hokmudari Atabey Semseddin Eldenizin oglu Ecemi Naxcivani XIII esr Azerbaycan memari Hindusah Naxcivani XIII esr Azerbaycan tarixcisi dilci alim filosof edib mutercim sair katib dovlet xadimi Mehemmed Naxcivani XIII esr Azerbaycan tarixcisi dilci alim filosof edib mutercim sair katib dovlet xadimi Necmeddin Naxcivani XIII esr Azerbaycan filosofu Ehmed Naxcivani orta esrler Azerbaycan memari Nemetullah Naxcivani XVI esr Azerbaycan filosofu gorkemli sufi alim Kelbali xan Kengerli Naxcivan xani Ehsan xan Kengerli xanzade Naxcivan xanliginin xanzadesi Naxcivan xani Kelbeli xan Kengerlinin atasi Ehsan xan Kengerli general mayor Naxcivan xani general mayor Naxcivan xani Kelbeli xan Kengerlinin oglu Naxcivanski soyadinin ilk dasiyicisi Ehsan xan Naxcivanski polkovnik leytenant polkovnik leytenant Naxcivan xani Ehsan xan Kengerli Naxcivanskinin nevesi Abbasqulu xan Kengerli Naxcivan xani Qoncebeyim sair Naxcivan xanliginin axirinci xani Ehsan xan Kengerlinin qizi Huseyn xan Naxcivanski Rusiya herbicisi Suvari generali general adyutant Cemsid Naxcivanski Azerbaycanin meshur herbi xadimi briqada komandiri kombriq Kengerli sulalesinin sonuncu generali Behruz Kengerli Azerbaycan ressami Azerbaycan pesekar tesviri incesenetinin ilk numayendesi realistik dezgah molbert rengarliginin banisi Celil Memmedquluzade Azerbaycan yazici dramaturq jurnalist ictimai xadim Molla Nesreddin edebi mektebinin banisi Nazli Necefova Naxcivanda ilk qezlar mektebinin yaradicisi Az SSR emekdar muellimi Ebulfez Elcibey Azerbaycanda milli azadliq herekatinin liderlerinden biri Azerbaycanin ikinci Prezidenti Heyder Eliyev SSRI Nazirler Soveti Sedrinin Birinci muavini Azerbaycanin gorkemli dovlet xadimi Azerbaycan Respublikasinin ucuncu Prezidenti Emiraslan Eliyev Azerbaycanin Milli Qehremani Ilham Eliyev Azerbaycan Respublikasinin Prezidenti Hesen Eliyev Azerbaycan EA nin ilk akademiklerinden biri EA Cografiya Institutunun direktoru Eliqulu Qemkusar sair jurnalist publisist Haci Eliyev Sebest gules uzre ucqat dunya ve Avropa cempionu 2019 cu il II Avropa Oyunlarinin qalibi 2016 ci il XXXI Olimpiya Oyunlarinin burunc mukafatcisi Hesen Abdullayev Gorkemli Sovet ve Azerbaycan fiziki gorkemli elm teskilatcisi fizika riyaziyyat elmleri doktoru professor AEA akademiki Azerbaycan EA prezidenti SSRI ve Rusiya EA yegane azerbaycanli muxbir uzvu AMEA Fizika institutunun qurucusu ve direktoru 1957 1993 SSRI de selen ve tellur tedqiqatlari mektebinin banisi Azerbaycan fizikasinin atasi Afiyeddin Celilov Siyasetci dovlet xadimi Azerbaycan Respublikasi Ali Sovetinin sedr muavini Azerbaycan Respublikasi Prezidentinin musaviri Zerife Eliyeva Oftalmoloq alim Azerbaycan EA akademiki Yuhennas Seyidov Gorkemli alim Azerbaycanda berk cisimler fizikasinin esasini qoyan nezeriyyeci fizik fizika riyaziyyat elmleri doktoru Azerbaycan EA muxbir uzvu Azerbaycan Dovlet mukafati laureati Azerbaycan EA Fizika Institutunun laboratoriya mudiri Yehya Memmedov ADU indiki BDU rektoru emekdar elm xadimi Dovlet mukafati laureati Azerbaycan EA nin indiki AMEA muxbir uzvu fizika riyaziyyat elmleri doktoru professor Abbas Zamanov tenqidci edebiyyatsunas tercumeci metnsunas Azerbaycan Yazicilar Birliyinin uzvu filologiya elmleri doktoru professor Azerbaycanin Emekdar elm xadimi Azerbaycan EA muxbir uzvu Turk Dil qurumunun Turkiye muxbir uzvu Selcuq Universitetinin Turkiye fexri doktoru Samil Mahmudbeyov rejissor Emekdar incesenet xadimi Azerbaycan SSR Dovlet mukafati laureati Ramiz Mirisli bestekar Azerbaycan SSR Xalq artisti professor Ibrahim Memmedov Azerbaycan Silahli Quvvelerinin zabiti Birinci Qarabag Muharibesinin sehidi Azerbaycanin Milli Qehremani Eli Memmedov polis zabiti Azerbaycan Milli Qehremani Sabir Haciyev Nezeriyyeci fizik fizika riyaziyyat elmleri doktoru Azerbaycan EA muxbir uzvu ADU indiki BDU Fizika fakultesinin dekani Madde qurulusu kafedrasinin mudiri Ruben Orbeli Sovet arxeoloqu tarix elmleri doktoru professor SSRI de esas sualti arxeoloqlardan biri Hemid Qasimbeyov herbci vitse admiral Seyx Mehemmed Rasizade din xadimi muellim sair Huseyn Cavid Rasizade Dahi Azerbaycan sairi yazici ve dramaturq Azerbaycan edebiyyatinda romantik realizmin banisi Elirza Rasizade maarifci hecvyazan marksist inqilabci siyasi ve dovlet xadimi Azrevkomun komissari ve Naxcivan MSSR in qurucularindan biri Samil Rasizade dovlet xadimi Azerbaycan SSR kend teserrufati naziri 1963 1970 ve Azerbaycan SSR Nazirler Surasi sedrinin muavini 1970 1984 Eli Elirza Rasizade azerbaycan menseli sovet ve ABS alimi tarix uzre elmleri doktoru Kolumbiya Universitetinin tarix ve siyasi elmler professoru sovetoloq XX esrin tarixi uzre coxsayli eserlerin ve Rasizade alqoritmi adli tipoloji modelin muellifi ABS da dunyada Alec Rasizade kimi taninir Eli Babayev herbici partizan Ikinci Dunya Muharibesi zamani Italiya partizan herekatinin uzvu Nikolay Zolotarevski insaatci muhendis general polkovnik Sosialist Emeyi Qehremani Qalina Bistrova Yungul atletika uzre uc qat Avropa cempionu Emekdar idman ustasi Hemid Qasimbeyov sovet herbicisi Vitse admiral Vladimir Makoqonov sovet sahmatcisi qrossmeystr Haci Haciyev Baytar alim Kend teserrufati elmleri doktoru professor Azerbaycan EA muxbir uzvu Azerbaycan Kend Teserrufati Institutunun indiki Azerbaycan Dovlet Aqrar Universiteti elmi isler uzre prorektoru Memmed Esgerov Dovlet xadimi Azerbaycan SSR kend teserrufati naziri Feremez Maqsudov Gorkemli riyaziyaytci alim fizika riyaziyyat elmleri doktoru AMEA akademiki Azirbaycan MEA prezidenti Riyaziyyat ve Mexanika institutunun direktoru Hemid Arzulu sair dramaturq tercumeci filologiya elmleri doktoru Sahmar Movsumov Dovlet xadimi Azerbaycan Respublikasi Prezidentinin komekcisi Eyyub Quliyev Azerbaycan astronomu Fizika riyaziyyat elmleri doktoru Azerbaycan EA muxbir uzvu Beynelxalq Astronomiya Ittifaqinin uzvu N Tusi adina Samaxi Astrofozoka Resedxanasinin kecmis direktoru Elcin Babayev Baki Dovlet Universitetinin rektoru Tahir Budaqov Azerbaycan Respublikasinin Dovlet Statistika Komitesinin sedri Mehdi Bagirov Hekim cerrah SSRI xalq hekimi Azerbaycan SSR emekdar hekimi Eli Emirov neft muhendisi SSRI Dovlet mukafati laureati Cemsid Emirov yazici Azerbaycanda dedektiv janrinin banisi Akif Esgerov heykeltaras Azerbaycan Xalq Ressami Emekdar incesenet xadimi Seyfeddin Qurbanov heykeltaras Ukrayna xalq ressami Azer Zeynalov opera mugennisi professor Azerbaycan ve Dagistan Xalq artisti Boyukaga Haciyev Azerbaycan futbolcusu futbol mesqcisi Nicat Memmedov Azerbaycan sahmatcisi qrossmeyster Eli Nagiyev Azerbaycan xususi xidmet orqaninin rehberi General polkovnik Azerbaycan Respublikasi Dovlet Tehlukesizliyi Xidmetinin reisi Eli Nagiyev siyasi ictimai xadim diplomat riyaziyyatci fizika riyaziyyat elmleri doktoru kecmis millet vekili nazir sefir Abbas Seyidov Abbasqulu xan Kengerli Naxcivan xani Heyder Eliyev Azerbaycanin 3 cu prezidenti Ilham Eliyev Azerbaycanin 4 cu prezidenti Aqil Eliyev professor Huseyn Cavid dahi Azerbaycan sairi ve dramaturqu Miskinaz Cavid xettat Ertogrul Cavid Azerbaycan bestekari Turan Cavid C Cabbarli adina Azerbaycan Dovlet Teatr Muzeyinin kecmis direktoru Elirza Rasizade maarifci dovlet xadimi Samil Rasizade Azerbaycan SSR in Kend Teserrufati Komissari Eli Rasizade Azerbaycan alimi Rasizade alqoritminin banisi Tahir Rasizade Azerbaycan sairi Artur Rasizade Azerbaycanin kecmis bas naziri Anar Axundzade Azerbaycanin II cagiris deputati Adil Eliyev Milli Meclisin vitse spikeriQalereya Redakte Kitab evi Qadin merkezi Naxcivan imamzadesi Naxcivan xan sarayi Ana dili abidesiIstinadlar Redakte Naxcivan Muxtar Respublikasinin resmi portali Naxcivan Muxtar Respublikasi Seher ve rayonlari Azerbaycan Respublikasinin Dovlet Statistika Komitesi Naxcivan iqtisadi rayonu Arxivlesdirilib 2018 12 25 at the Wayback Machine Azerbaycan Respublikasi Neqliyyat Rabite ve Yuksek Texnologiyalar Nazirliyi Azerbaycan Respublikasi Bas Dovlet Yol Polisi Idaresi 1 2 NAXCIVAN SEHERI azerb tarix gov az 19 May 2018 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 18 may 2018 1 2 AMEA Naxcivan ensiklopediyasi Baki 2006 Naxcivan meqalesi Brokhauz ve Efronun ensiklopedik lugeti Britannica Nakhichevan The republic especially the capital city of Nakhichevan has a long history dating back to about 1500 bc 1 2 Josephus Antiquities of the Jews Chapter 3 prim 6 This Apobathrion or Place of Descent is the proper rendering of the Armenian name of this very city It is called in Ptolemy Naxuana and by Moses Chorenensis the Armenian historian Idsheuan but at the place itself Nachidsheuan which signifies The first place of descent and is a lasting monument of the preservation of Noah in the ark upon the top of that mountain at whose foot it was built as the first city or town after the flood Flavius Josephus William Whiston Paul L Maier The new complete works of Josephus Revised and expanded edition Kregel Academic 1999 seh 56 Orijinal metn ing It is called in Ptolemy Naxuana Nakhichevan in the Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary St Petersburg Russia 1890 1907 Nakhichevan Arxivlesdirilib 2015 04 26 at the Wayback Machine in the 1911 Encyclopaedia Britannica vol 19 p 156 1 I M Dyakonov Istoriya Midii str 216 Y B Yusifov Kimmer skif ve saklar qedim Azerbaycanda Tiflis 1988 Y Yusifov Qedim Serq tarixi Baki 2007 seh 18 Q Qeybullayev Azerbaycan turklerinin tesekkulu tarixinden Baki 1994 Duncker Max The History of Antiquity tr Evelyn Abbott p 350 London Richard Bentley Son 1881 A Fazili Atropatena Baki 1993 Strabon Geografiya XI XIV 5 Favstos Buzand Istoriya IV 40 Feride Memmedova Qafqaz Albaniyasi ve albanlar Baki 2005 seh 169 Touraj Daryaee Sasanian Persia I B Tauris Ltd 2010 seh 17 Sergey Vardanyan The Capitals of Armenia Yerevan Apolon 1995 seh 118 AMEA Naxcivan abideleri ensikloediyasi Baki 2008 A Radzhabli Numizmatika Azerbajdzhana Baku 1977 E A Pohomov Monety Nahchavana Az SSR EA nin Xeberleri 1949 5 Fazili A Borba atropatencev protiv rimskih zahvatchikov 36 g do n e Problemy antichnoj istorii i kultury t 1 Erevan 1979 Istoriya halifov Gevonda Ziya Bunyadov Azerbaycan VII IX esrlerde Baki 2007 M Whittow The Making of Byzantium 600 1025 Berkley University of California Press pp 195 203 215 V techenie vosmogo i devyatogo stoletij Azerbajdzhan byl arenoj chastyh antihalifskih i antiarabskih vosstanij i vizantijskie istochniki soobshayut o persidskih voinah iskavshih v 830 h gg ubezhisha ot armij halifa na sluzhbe u vizantijskogo imperatora Feofila Azerbajdzhan imel persidskoe naselenie i byl tradicionnym centrom zoroastrijskoj religii Hurramity byli persidskoj sektoj nahodivshejsya pod vliyaniem shiitskih doktrin no s kornyami v predislamskom persidskom religioznom dvizhenii V Minorsky Studies in Caucasian history Cambridge University Press 1957 pg 108 112 Jamie Stokes Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East Volume 1 Infobase Publishing 2009 ISBN 978 0 8160 7158 6 p 382 M X Serifli IX esrin II yarisi XI esrde Azerbaycan feodal dovletleri Baki 1978 Aliyarly S Istoriya Azerbajdzhana Baku 2008 s 210 Encyclopaedia Iranica K A Luther Atabakan e Adarbayjan Kelbizade E Naxcivanin tarixi cografiyasi XII XVIII esrin I yarisi Naxcivan Ecemi 2016 200 s Arxivlesdirilib 2017 07 31 at the Wayback Machine s 27 Azerbaycan tarixi Yeddi cildde II cild Baki Elm 2007 608 s s 409 Bunyadov Z Azerbaycan Atabeyleri dovleti 1136 1225 Baki Serq Qerb 2007 312 s s 191 Kelbizade E Naxcivanin tarixi cografiyasi XII XVIII esrin I yarisi Naxcivan Ecemi 2016 200 s s 27 Bunyadov Z Azerbaycan Atabeyleri dovleti 1136 1225 Baki Serq Qerb 2007 312 s s 49 50 Michael Prawdin Mongol Empire and its legacy p 214 220 S Budaqova Naxcivan diyarinin tarixi cografiyasi Baki ELM 1995 T Koceri Naxcivan uydurmalar ve tarixi heqiqetler Baki ELM 2005 S Asurbeyli Sirvansahlar dovleti Baki 2006 Pod red B N Ponomareva 1966 Istoriya SSSR s drevnejshih vremen do nashih dnej Akademiya nauk SSSR Nauka pp 518 Stearns Peter N Leonard William 2001 The Encyclopedia of World History Houghton Muffin Books p 122 ISBN 0 395 65237 5 Minorsky Vladimir 1955 The Aq qoyunlu and Land Reforms Turkmenica 11 Bulletin of the School of Oriental and African Studies University of London 17 3 449 DOI 10 1017 S0041977X00112376 Charles van der Leeuw Azerbaijan A Quest of Identity a Short History Palgrave Macmillan ISBN 0 312 21903 2 R Quiring Zoche AQ QOYUNLu Encyclopedia Iranica Michael Axworthy Iran Empire of the Mind pp 134 136 Kerolajn Finkel Istoriya Osmanskoj ipmerii Videnie Osmana Moskva AST 2010 ISBN 978 5 17 043651 4 NAHChYVAN V PERIOD HANSTVA Turkmanchajskij mirnyj dogovor O imenovanii prisoedinennyh k Rossii hanstv Erivanskogo i Nahichevanskogo Oblastiyu Armyanskogo Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii Sobr vt t III SPb 1830 st 1888 Carizmin ermenilerin Azerbaycan torpaqlarina kocurme siyasetinde Naxcivan bolgesinin yeri Administrativno territorialnye reformy na Kavkaze v seredine i vo vtoroj polovine HIH veka Donald Bloxham The Great Game of Genocide Imperialism Nationalism and the Destruction of the Ottoman Armenians New York Oxford University Press 2005 Dr Andrew Andersen Ph D Atlas of Conflicts Armenia Nation Building and Territorial Disputes 1918 1920 Grazhdanskaya vojna i voennaya intervenciya v SSSR enciklopediya Sovetskaya enciklopediya 1983 seh 387 Orijinal metn rus V nach 1921 v gorodah i seleniyah byl provedyon referendum sv 90 naseleniya vyskazalis za to chtoby Nahichevan voshla v sostav Azerb SSR na pravah avt respubliki Nahichevanskaya Avtonomnaya Sovetskaya Socialisticheskaya Respublika NAXCIVAN MUXTAR RESPUBLIKASI resmi portal nakhchivan az MEMARLIQ azerb imp nakhchivan az Istifade tarixi 12 iyun 2018 Z Bunyadov Azerbaycan Atabeyler dovletiz Baki 2006 seh 218 S A Dadashev M A Usejnov Ocherki po istorii arhitektury narodov SSSR Arhitektura Azerbajdzhana M 1948 str 10 C Qiyasi Nizami dovrunun memarliq abideleri Baki Isiq nesriyyati 1991 seh 99 B P Denike Arhitekturnyj ornament Srednej Azii M L 1939 st 102 Istoricheskij pamyatnik sostoyaniya Armyanskoj oblasti v epohu eyo prisoedineniya k Rossijskoj Imperii 1852 seh 321 322 parameter ignored parameter ignored Evliya Chelebi Kniga puteshestvij Zemli Zakavkazya i sopredelnyh oblastej Maloj Azii i Irana AMEA Naxcivan Ensiklopediyasi Eldenizler sarayi meqalesi Baki 2002 seh 112 Ruhiyye Resulova 7 sentyabr 2016 Naxcivan memarligi Tarixilikle muasirliyin vehdeti azerb strateq az Istifade tarixi 12 iyun 2018 Naxcivan seherinin muzeyleri Naxcivan Dovlet Xalca Muzeyi qisa beledci kitabcasi Naxcivan 2004 s 44 NTV 25 05 2016 Behruz Kengerli adina ressamlar parki Naxcivan Televiziyasi azerb Youtube com Istifade tarixi 2016 05 26 Lider TV 26 05 2016 Seda Ressamlar parki acilib azerb Youtube com Istifade tarixi 2016 05 26 Boyali qablar medeniyyeti azerb medeniyyet az 13 noyabr 2013 Istifade tarixi 11 iyun 2018 Naxcivanin Boyali qablar medeniyyeti abideleri azerb news milli az 31 avqust 2012 Istifade tarixi 11 iyun 2018 V H Eliyev Azerbaycanda tunc dovru boyali qablar medeniyyeti Baki 1977 s 3 G M Ahmedov I A Babaev Arheologicheskie kultury Azerbajdzhana Baku 1986 S 9 Masson V M Srednyaya Aziya i Drevnij Vostok M L 1964 Blavatskaya T V Ahejskaya Greciya vo vtorom tysyacheletii do n e M 1966 Mikov V Kultura neolita eneolita i bronzy v Bolgarii Sovetskaya arheologiya 1958 1 Veliyev F XIX XX esrin evvellerinde Naxcivan bolgesi ehalisinin enenevi xalq yemekleri AMEA Naxcivan Bolmesinin Xeberleri 2006 2 s 56 62 1 2 3 Naxcivanin milli mexbexi azerb nakhchivan az 12 fevral 2014 Istifade tarixi 11 iyun 2018 Emiraslanov T Emiraslanov A Qarabag metbexi Baki Nurlan 2012 216 s Hevilov H Azerbaycan etnoqrafiyasi Baki Elm 1991 256 s Kitabi Dede Qorqud Baki Yazici 1988 265 s https azerdict com az izahli luget C3 A7apar olu kecid Demoskop Weekly ezhenedelnaya demograficheskaya gazeta Elektronnaya versiya Pervaya vseobshaya perepis naseleniya Rossijskoj Imperii 1897 g Raspredelenie naseleniya po rodnomu yazyku i uezdam Rossijskoj Imperii krome gubernij Evropejskoj Rossii Nahichevanskij uezd g Nahichevan Istochnik Pervaya Vseobshaya perepis naseleniya Rossijskoj Imperii 1897 g Tablica XIII Raspredelenie naseleniya po rodnomu yazyku Gubernskie itogi T T 51 89 S Peterburg 1903 1905 Ethno Caucasus Etnodemografiya Kavkaza Ethno Caucasus Etnodemografiya Kavkaza Ethno Caucasus Etnodemografiya Kavkaza Rusiya Imperiyasi ehalisinin siyahiya alinmasi 1897 lt a href https wikidata org wiki Track Q2163579 gt lt a gt Kavkazskiy kalendar lt a href https wikidata org wiki Track Q30892930 gt lt a gt Kavkazskiy kalendar lt a href https wikidata org wiki Track Q30892930 gt lt a gt SSRI ehalisinin siyahiya alinmasi 1926 lt a href https wikidata org wiki Track Q4350766 gt lt a gt SSRI ehalisinin siyahiya alinmasi 1939 lt a href https wikidata org wiki Track Q4127589 gt lt a gt SSRI ehalisinin siyahiya alinmasi 1959 lt a href https wikidata org wiki Track Q4350764 gt lt a gt SSRI ehalisinin siyahiya alinmasi 1970 lt a href https wikidata org wiki Track Q4350767 gt lt a gt SSRI ehalisinin siyahiya alinmasi 1979 lt a href https wikidata org wiki Track Q11185939 gt lt a gt SSRI ehalisinin siyahiya alinmasi 1989 lt a href https wikidata org wiki Track Q2621042 gt lt a gt https nakhchivan preslib az az a3 1 html http imp nakhchivan az index php nax van haqq nda h r v rayonlar http virtualnakhchivan az naxcivan seheri http www azstat org region az 001 shtml https www stat gov az source demoqraphy en 001 18en xls Naxcivanda neqliyyat Futzalnyj klub Araz opredelilsya s sopernikami po elitnomu raundu Kubka chempionov rus capital trendaz com 3 noyabr 2006 2012 07 07 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 12 iyun 2018 Happy Friday night for Benfica Puntar and Araz Club s uefa com profile Masters World Cup 2014 nakhchivan2014 com Istifade tarixi 13 November 2014 Xarici kecidler RedakteNaxcivanda aparilan elmi arasdirmalar ermeni milletcilerine tutarli cavabdir olu kecid Qesbkar qonsumuzun isgalciliq siyasetine milli medeniyyet abidelerimiz de tus gelib olu kecid Tarixi abideler isiqli geceler ve enerji bohranin sonu http naxcivan iatp az naxcivan tarixi html Arxivlesdirilib 2007 08 25 at the Wayback Machine Vikimenbede Azerbaycanin Inzibati erazi vahidleri Naxcivan Muxtar Respublikasi ile elaqeli melumatlar var Hemcinin bax RedakteNaxcivan Muxtar Respublikasi Naxcivan xanligi Ebrequnis rayonu Culfa seheri Ordubad seheri Sablon Naxcivan seherinin tarixi ve muasir mehelleleriMenbe https az wikipedia org w index php title Naxcivan amp oldid 6074165, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.