fbpx
Wikipedia

Muğam

Muğam və ya muğamat — mürəkkəb, ideya, emosional məna daşıyan, dərin və bitkin təfəkkür, bədii həyəcan və müxtəlif musiqi obrazlarının inkişafını ifadə edən musiqi janrı. Muğam yarandığı ən qədim zamanlardan başlayaraq, əsrlər boyu davam edən tədrici inkişaf və təkamül prosesi nəticəsində yetkinləşmiş, formalaşmış və kamilləşmişdir.

Azərbaycan musiqisi
Ümumi mövzular
Janrlar
Xüsusi formalar
Milli musiqi
Alt janrlar
Media və təqdim etmə
Musiqi festivalları
Musiqi mediasıMədəniyyət TV
Millətçilik və vətənpərvərlik mövzusunda mahnılar
Milli himnAzərbaycan himni

Azərbaycanda muğamı adətən, muğam üçlüyün müşayiəti ilə xanəndə ifa edir. Belə ansamblın ifa etdiyi vokal instrumental bütöv muğam dəsgahı adlanır. Dəsgah muğamın küll halında, yəni, onun dəramədinin, bütün şöbə və guşələrinin, eləcə də hər şöbənin təsnif və rəng, yaxud diringələrinin ardıcıl ifa olunması deməkdir. Muğam kompazisiyasına daxil olan şöbələr əsərin musiqi-poetik məzmununu müəyyənləşdirən improvizə reçitavit səpkili vokal melodiyalardan ibarətdir. Bunlar dəqiq ritmə malik mahnı və rəqs epizodları ilə əvəzlənir. Mahnı epizodları təsnif, rəqsinki isə rəng adlanır.

Muğamların monumental, silsilə formaları, eyni zamanda, ən kiçik detalların son dərəcə cilalanması melodiyanın ifadəlilik imkanlarının əks etdirilməsindəki çoxplanlılıqla fərqlənir. Vokal – instrumental muğamdan fərqli olaraq çox vaxt rəngdə ifa edilmir. Muğamın ifası alətdə mükəmməl çalmağı bacarmaqla yanaşı, həm bütün kompozisiyanın quruluşunun qanunauyğunluqlaqrına, həm də şöbədən-şöbəyə keçidin məntiqinə bələd olmağı tələb edir.

2008-ci ildə Azərbaycan muğamları UNESCO-nun Qeyri-maddi mədəni irsin Reprezentativ Siyahısına daxil edilib. İnsanlığın kainatda tənhalıq hissini təmsil etməsi üçün və kainatda olası hər hansısa inkişaf etmiş sivilizasiyanın tapması məqsədilə NASA, Voyacer qızıl plastinkaya Azərbaycan muğamın yerləşdirərək kosmosa göndərib.

Mündəricat

Bəzi mənbələrdə "muğam" sözünün ərəb dilində “məqam” sözündən yaranması qeyd olunur. Yəni, yer, mövqe deməkdir. Birlikdə buna məqamat (muğamat) deyilir. Bu termin bəzi Şərq ölkələrində, həmçinin Orta Asiya və Hindistanda — "makon" adlanır. Avropa ölkələrində isə bu bir not sistemində hər bir çalınma yerinə uyğun olaraq “minor və major qammaları” şəklində ifadə olunur və bu ifadədə işlədilməkdədir.

Tarixçi İlya Məhərrəminin iddiasına görə, muğam sözünün kökü "muğ" sözündən götürülüb. Müəllif qeyd edir ki, məzhəbi din ayinləri musiqi, avaz və ritmlə icra olunurdu və zaman keçdikcə, inkişaf edərək, formalaşaraq, indiki muğam səviyyəsinə gəlib çatmışdır.

Muğam adlarının yaranması

Muğam, şöbə və guşə adlarının yaranma tarixi ilə bu günə qədər bir çox musiqişünas və ifaçılar maraqlanır. Muğamlar haqqında elmi traktatlar Şərqin böyük musiqişünasları – Əbdülqədir Marağayi, Səfiəddin Urməvi, əl-Fərabi və başqaları tərəfindən yaranmışdır. Onlar öz elmi əsərlərində muğamların yaranma tarixindən, şöbə və guşələrin bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqəsindən, musiqi alətlərində istifadə olunan ifaçılıq ştrixlərindən və bir çox başqa xüsusiyyətlərdən bəhs edirlər. Bütün muğam, şöbə və guşə adlarının yaranma tarixi 4 qismə bölünür:

  • Say adları
  • a) yer, məkan adları (toponimlər); b) xalq, tayfa, qəbilə adları
  • Tarixi şəxsiyyət və ifaçının adı ilə bağlı muğam və şöbə adları.
  • Müxtəlif adlar

Say adı ilə bağlı olan muğam və şöbələr bunlardır:

  • Yegah — “Rast” muğamının ikinci adıdır. Fars dilində işlədilən “Yegah” (birinci) sözünün mənası, ərəb dilində işlədilən “Rast” (düz, doğru, dürüst) ilə uyğun gəlir. Keçmişdə və hal-hazırda türk musiqisində “Rast”-a bəzən “Yegah” da deyirlər.
  • Dügah — fars kəlməsidir, tərcüməsi – iki mövqe, məkan, vəziyyət, məcazi mənası – iki vaxt deməkdir. Məsələn: axşam-səhər, gecə-gündüz və s.
  • Segah — üç mövqe, məkan, vəziyyət deməkdir. Forma etibarilə “Segah” muğamı 3 böyük hissədən ibarətdir. Bu hissələr “Zabul”, “Segah” və “Hissar-müxalif”-dən ibarətdir.
  • Çahargah — qədim musiqi alimlərinin fikrincə göy gurultusu ilə əlaqədardır. Məhz təbiətin bu hadisəsi ilə əlaqədar olaraq yaranmışdır. Üzeyir Hacıbəyov “Çahargah” muğamının dinləyicidə coşğunluq və ehtiras hissi oyatdığını qeyd edir.
  • Pəncgah — “Rast” muğamının zil pərdəsidir. Bu hissənin ahəngi çox gərgin və ciddidir. “Pəncgah” şöbəsinin “Rast” dəstgahında tutduğu mövqe çox əhəmiyyətli olduğundan, “Rast” dəstgahı çox zaman “Rast-Pəncgah” adlandırılır. Iran musiqisində “Rast-Pəncgah” adlı muğamın olmasını fransız alimi Jan Dürinq özünün “İran musiqisinin ənənələri və mənşəyi” adlı elmi kitabında qeyd edib.
  • Şeşgah — muğam və şöbə adı kimi heç bir mənbədə qeyd olunmayıb. Lakin Əfrasiyab Bədəlbəylinin “Musiqi lüğəti” kitabında bu adlar diatonik səs düzümünün 6-cı səsi kimi şərh olunur.
  • Həftgah — muğam və şöbə adı kimi heç bir mənbədə qeyd olunmayıb. Lakin Əfrasiyab Bədəlbəylinin “Musiqi lüğəti” kitabında bu diatonik səs düzümünün 7-ci səsi kimi şərh olunur.

Müasir ifaçılıqda bu muğamlardan yalnız beşi ifa olunur. Zaman ötdükcə, yeni şöbələr, guşələr zənginləşmiş və nəhayət, bu dövrdə öz intişarını tapmışdır. Qeyd olunmalıdır ki, “Yegah”, “Dügah”, “Segah”, “Çahargah” bütöv muğam “Pəncgah” isə şöbə kimi səslənir. Ərəb musiqisində yegah, dügah, segah, çahargah, pəncgah, şeşgah və həftgah səs düzümünün pərdələri kimi adlandırılır. Bu faktı ərəb musiqişünası Fərruk Ammarın yazılarında aydın görmək olar.

Bir çox muğam və şöbə adlarının yaranma tarixi öz yerləri və məkanları ilə əlaqədardır. Qarabağ şikəstəsi, Şirvan şikəstəsi, Salyan şikəstəsi, Şikəsteyi-fars, Arazbarı, Bayatı-şiraz, Bayatı-İsfahan, Bayatı-kürd, Ərak, Ovşarı, Əşiran, Zabul, Heyrat-Kabili, Hicaz, Nəva-Nişapur, Hissar, Xavəran, Mavəraünnəhr, Tehrani, Xarəzmiyyə, Mahur-hindi və bir çoxlarını buna misal göstərmək olar.

Zərdüştilik dövrü

Bəzi tarixçilərə görə, muğlar "Avesta" kitabında olan ayinləri dünyada təbliğ etmiş və insanları tək Allahlığa ibadət etməyə çağırmışlar. İbadətlərində müqəddəs kitablardakı "qatlar"ı avazla oxuyarmışlar. Abdulla Faziliyə görə, Zərdüşt ilk dəfə öz ideologiyasını və təriqətinin qayda-qanunlarını şeir halında təbliğ edirdi. Onun şagirdləri də Zərdüştün nəğmə və dualarına oxşar nəğmə və dualar hazırlayırdılar. Rus muəllifi L.S.Vasilyevin "İstoriya reliqiy Vostoka" kitabındakı (10-cu bənd) "Dualizm drevnix İrantsev i Zoroastr" başlığı altındakı (səh. 210-263) yazında qeyd olunur ki,

A.Kristensen göstərir ki, "qaranlıq otaqlarda oddan olan od şölə çəkir, arxasında isə metal alət bərq vurur, ruhanilərin uca və bəzən bəmdən ürəyə yatan zümzümələri eşidənləri ehtizaza gətirir, istər-istəməz özünə cəlb edirdi.

Mirzə Əliəkbər Dehxuda "Dehxuda lüğəti" kitabında yazır:

Muğam sənəti miladdan əvvəl IX-X əsrlərdə muğlar tərəfindən ifa olunub. Kökü şumer mədəniyyətindən əxz olunub.

İslamaqədərki dövr və sonrakı dövr

Dərviş Əlinin muğamat haqqında traktatında qeyd olunur ki, orada muğamın ümumbəşəri musiqi olması qabardılaraq, peyğəmbərlərin həyatı ilə əlaqələndirilir. Hüfuzlu musiqiçilərdən Əbdülqədir Marağayiyə, Sufəddin ƏbdülmöminəÜveys Paşanın dediklərinə görə, əvvəlcə daha çox yeddi peyğəmbərin sayı əsasında səkkiz muğam olmuşdur:

Rast muğamı Adəm peyğəmbərdən qalmışdır. O, ilk insanın cənnəti və xamuşluğunu itirdiyi üçün ağlamasını ifadə edir. Üşşaq muğamı insanlığın ikinci atası Nuhdan qalmışdır. Nəva muğamının yaranmasına səbəb Davud peyğəmbər olmuşdur. Hicaz muğamı isə Süleyman peyğəmbərdən qalmışdır. Əraq muğamı ədalətli Yəhya peyğəmbərdən miras qalmışdır. Hüseyni muğamı Yaqub peyğəmbərdən qalmışdır. Buzulik muğamı Baba Ömərdən qalmışdır. Rəhaği muğamına gəldikdə isə bu, Məhəmməd peyğəmbərə Quranın nazil edilməsi zamanlarında yaranmışdır. Belə ki, Məhəmməd peyğəmbər Quranın ayələrini yarı musiqili qaydada Rəhaği muğamı tonunda oxumuşdur.

XVII — XIV əsrlər

Rzaddin Şirvani haqqında XVII əsrdə Şamaxını ziyarət etmiş böyük türk səyyahı Övliya Çələbi "Səyahətnamə"-sində yazır:

Şeşxanə - icad edən Rzaddin Şirvanidir. Bu da telli sazdır. Ud kimi burğu yerləri əyridir. Qolu uddan uzundu, gövdəsinə balıq qursağı çəkilmişdir. Amma pərdələri yoxdur. Altı telli olduğundan şeşxanə adlanır. Çətin bir sazişə də bütün muğamat bunda icra oluna bilər.

XIV əsrin axırlarına doğru baş verən ictimai, iqtisadi və siyasi dəyişikliklərlə əlaqədar olaraq, musiqi "binasının" (dəstgah) divarları əvvəllər çatlamış və sonralar isə büsbütün uçub dağılmışdır. Yaxın Şərq xalqları uçub dağılmış bu «musiqi binasının" qiymətli "parçalarından" istifadə edərək, özlərinin "lad tikinti" ləvazimatı ilə hər xalq ayrılıqda özünəməxsus səciyyəvi üslubda yeni "musiqi barigahı" tikmişdir. Təbiidir ki, 12 klassik muğamın adları və həmçinin bu muğamların özləri də böyük dəyişikliklərə uğramışdır: əvvəllər müstəqil hesab olunan muğamlar bəzi xalqlarda şöbə halına keçir və yaxud əksinə, əvvəllər şöbə hesab olunan musiqi sonralar müstəqil muğama çevrilir. Yenə də bu qayda ilə, muğam və onun şöbələrinin eyni adları ayrı-ayrı xalqlarda müxtəlif məna ifadə edirdi.

Musiqi binasının möhkəm təməlini təşkil edən 12 sütun 12 əsas muğamı və 6 bürc isə 6 avazatı təmsil edirdi. 12 əsas muğam — Üşşaq, Nəva, Busəlik, Rast, Əraq, İsfahan, Zirəfkənd, Büzürk, Zəngulə, Rəhavi, Hüseyni və Hicaz; 6 avazat isə Şahnaz, Mayə, Səlmək, Novruz, Gərdaniyyə, Güvaştdan ibarət idi.

İndiyədək zamanın və hadisələrin sarsıdıcı təsirinə qarşı möhkəm duran yeganə muğam "Rast"-dır. Bu muğam kökünün möhkəm və məntiqli olması onun adının mə'nasına tamamilə uyğun gəlir. Qədim musiqişünaslar "Rast"-ı muğamların anası adlandırırdılar. "Rast" muğamı yalnız öz adını və səsqatarını deyil, hətta öz mayə (tonika) ucalığını da zəmanəmizə qədər mühafizə etmişdir. Bütün Yaxın Şərq xalqlarında "Rast" muğamının quruluşu və mayə ucalığı eynidir. Bu mayə kiçik oktavanın "sol" səsindən ibarətdir. Aşağıdakı müqayisədən aydın olur ki, indi bizim kicik oktavanın "sol"u adlandırılan ton hələ antik dövrdə "Rast" ladının ucalığını göstərirmiş. Ərəb İran və Avropa musiqişünaslarına görə, qədim yunanlar yeddi səma cisimlərindən hər birinin Pifaqor tərəfindən icad edilmiş 7 tondan birinə müvafiq olduğunu zənn edirlərmiş.

Ton Yunanca Ərəb–Farsca
mi Ay Nəva
fa Merkuri (Ütarid) Busəlik
sol Venera (Zöhrə) Rast
lya Günəş Əraq
si Mars (Mərrix) Üşşaq
do Yupiter (Müştəri) Zirəfkənd
re Saturn (Zühəl) Rəhavi (Rahab)

XIX əsr

Səttar keçən əsrin 1860-cı illərində Tiflisdə verdiyi muğamat konsertləri ilə də böyük şöhrət qazanmışdır. O dövrdə Tiflisdə verilən muğamat gecələrində Səttar tarzən Ağamal ağa Məlikağamalov, kamançaçı Kevork, skripkaçı Mnatsakan ilə çıxış edərdi. Məşhur erməni musiqişünası V. Karqanov yazır:

Mən 1860-cı ilin afişalarında Qafqazın sevimli müğənnisi Səttarın verdiyi konsertin proqrammasını tapdım. Afişada belə bir yazı diqqəti cəlb edirdi:

«4 yanvar bazar ertəsi günü (1860-cı il) buradakı teatrda Ağa Səttar konsert verəcəkdir». Proqram 12 nömrədən ibarət idi. Xanəndəni Şərq musiqi alətlərində: tarda Mnatsakan, dayrədə Ələkbər, qoşanağarada isə Sako müşayiət etmişdir.

Mənim fikrimcə, belə bir konsert dinləyicilərdə böyük maraq oyada bilər. Öz zəmanəsinin ən yaxşı xanəndəsi olan Səttarın oxuduğu nəğmələr yerli dinləyicilərə bədii zövq verməklə bərabər, eyni zamanda Asiya musiqisini öyrənən mütəxəssislər üçün gözəl materialdır..

XX əsrin erkən illəri

Azərbaycan musiqi tarixində ilk duet Şövkət Ələkbərova ilə Xan Şuşinskinin ifasında lentə alınan "Yaylıq" mahnısıdır.

XX əsrin əvvəllərində xanəndələrin iştirakı ilə verilən musiqili səhnəciklər və "Şərq konsertləri" istər vokal, istərsə də çalğı musiqisi ifaçılığının inkişafına imkan yaratmaqla "Şərq gecələri"nin də təşkilinə meydan açırdı. Tamaşaçıların estetik zövqünə müsbət təsir göstərən "Şərq gecələri"nin proqramı konsertlərə nisbətən bir qədər geniş və çoxcəhətli idi. Əgər konsertlərdə təkcə xanəndələr və aşıqlar iştirak edirdisə, "Şərq gecələri"ndə həm "Şərq konsertinə" yer verilər, həm də kiçik həcmli teatr tamaşaları göstərilər və axırda da rəqs təşkil olunardı. «Şərq gecələri»nin bir üstünlüyü də o idi ki, gecəyə gələn tamaşaçıların milli tərkibi müxtəlif olurdu. Bu isə kütlələrin beynəlmiləl tərbiyəsinə müsbət təsir göstərirdi.

Azərbaycanda ilk "Şərq gecəsi" Bakıda, 1907-ci ilin yanvar ayının 20-də Artistlər Cəmiyyətinin zalında «Müsəlman xeyriyyə cəmiyyəti» tərəfindən şəhər yoxsullarının xeyrinə təşkil olunmuşdur. Dörd şöbədən ibarət olan bu gecədə əsas yer «Şərq konserti»nə verilmişdir. Birinci şöbədə xalq çalğı alətləri orkestri "Arazbarı" ritmik muğamını çalmış, xanəndələr "Gülə-gülə" mahnısını xorla oxumuşlar. Bu dövrdə muğamın özünə görə forma quruluşu vardı. Ən kiçik muğam 5 şöbə və guşədən, ən böyüyü isə 40-50 şöbə və guşədən ibarət olurdu. 1908-ci il yanvarın 12-də Üzeyir Hacıbəyovun "Leyli və Məcnun operası bütün müsəlman Şərqində opera sənətinin əsası qoyulmuşdur. Operanın musiqisi, əsasən, muğam və təsniflər üzərində qurulmuşdur.

1922-ci ildə muğamın tədrisi Bakıda açılmış ilk Avropa tipli musiqi tədris müəssisəsinin dərs proqramına daxil edilmişdir. Azərbaycan musiqi tarixində ilk duet Şövkət Ələkbərova ilə Xan Şuşinskinin ifasında lentə alınan "Yaylıq" mahnısıdır. 1925-ci ildə Üzeyir Hacıbəyovun rəhbərliyilə "Muğam şurası" tərəfindən qəbul edilmiş proqramda "Şüştər" səkkiz şöbə və guşəni əhatə edir.

Dəmir pərdə dövrü (1930—1960-cı illər)

1930-cu illərdə Cabbar Qaryağdıoğlunun "Heyratı" muğamını oxuması (onu tarda Qurban Primovkamançada Qılman Salahov müşayət edir).

SSRİ-nin yürütdüyü "dəmir pərdə" siyasəti uzun müddət Azərbaycan musiqisi üçün beynəlxalq musiqi məkanına çıxışı bağlamışdı. Xarici mədəni məkanda Azərbaycan muğamının mövqeyinin itirilməsi ilə yanaşı, Azərbaycanın özünün daxilində də keçən yüzilin 1920-30-cu illərin məlum şüarlarında ifadə olunmuş nihilist tendensiya ("doloy tar!", "doloy muğam") tədricən muğam sənətinin ictimai statusunu laxlatdı.

1950-ci illərdən başlayaraq muğam ifaçılığı yeni tərzdə inkişaf etməyə başlayır. Muğam klassiklikdən müasirliyə doğru addımlamağa başlayır. Artıq muğam ifası ilə yanaşı muğam elmi də müasirləşdi və muğam əsrin əvvəlindəki formadan uzaqlaşdı. Ən böyük dəstgah 10-12 şöbə və guşədən ibarət olur. Orta və ali təhsilli musiqi məktəblərində tar və kamançaya ilk növbədə not, sonra isə muğamı öyrədirlər.

1970-ci illərədək olan dövrdə Azərbaycan cəmiyyətində muğamata primitiv sənət kimi baxış tədricən möhkəmlənməyə başlasa da, cəmiyyətin müəyyən bir hissəsində muğamatın populyarlığını azaltmadı.

Dəmir pərdə dövründən sonra (1970—1980-ci illər)

1970-ci illərin əvvəllərində SSRİ-də UNESCO-nun himayəsi altında keçirilən ənənəvi musiqinin beynəlxalq festivalları Qərb üçün Sovet Şərqinin ənənəvi musiqisini, həmçinin orijinal musiqi mədəniyyəti kimi Azərbaycan muğam sənətinin dirçəlişində rol oynadı. 1971-ci ildə UNESCO 50 albomdan ibarət olan "Dünya ənənəvi musiqisinin antologiyası" kolleksiyasına "Şərqin musiqi antologiyası" seriyasında çıxan "Azərbaycan musiqisi" plastinkasını daxil edib. 1972-ci ildə Nazim Əliverdibəyov Mirzə Şəfi Vazehin şeirləri əsasında "Muğam" baletini yaratmışdır. 1975-ci ildə Azərbaycan muğamları yenə də UNESCO tərəfindən "Musiqi mənbələri" seriyasında buraxılıb. 1970-ci illərdə Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqında "etnomusiqişünaslıq" bölməsinin yaradılması, öz növbəsində xalq musiqisinə və muğam sənətinə elmi-yaradıcı münasibətlərin genişlənməsinə təkan verdi. 1977-ci ildə ABŞ-ın NASA-ya aid Voyacer 1 peyki nəticəsində Azərbaycan muğamı kosmosa göndərilib. Amerikalı аstronоm Karl Saqanın hazırladığı Vocager qızıl plastinkasında Kamil Cəlilovun balaban ilə çaldığı "Muğam" (bəzən "Çahargah ahəngi" adlanır) adlanan kompozisiyası da var idi.

1982-ci ildə Arif Babayev ilk muğam müəllimi kimi Bülbül adına Orta İxtisas Musiqi Məktəbində, 1984-ci ildə Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında çalışmağa başlayıb. 1985-ci ildə Ağdamın Xan Şuşinski adına Muğam məktəbi fəaliyyətə başlayıb. Rafiq Rüstəmlinin 1987-ci ildə məktəbin nəzdində təşkil etdiyi "Qarabağ bülbülləri" ansamblı dövlət tədbirlərində, Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasında, televiziyada, hərbi hissələrdə geniş proqramla konsertlər vermişdir.

Müstəqil Azərbaycan dövrü

2012-ci ildə Alim Qasımovun ifasında "Sarı gəlin" mahnısı

1990-cu ildə Arif Babayev tarixdə ilk dəfə muğam professoru adı alıb. 1999-cu ildə Azərbaycanın muğam ustası Alim Qasımov UNESCO-nun Beynəlxalq Musiqi Şurasının birinci mükafatını qazanmışdır.

2000-ci illərdə muğamın daha da geniş şöhrət tapması və genişlənməsi, Azərbaycanın birinci xanımı Mehriban Əliyevanın adı ilə bağlıdır. 2003-cü il 7 noyabrda tarixində Azərbaycan muğamı UNESCO tərəfindən bəşəriyyətin qeyri-maddi irsinin şah əsəri elan olunmuşdur. 2005-ci ildən Azərbaycanda keçirilən televiziya muğam müsabiqələrinə geniş tamaşaçı auditoriyası maraqla baxıb, bu müsabiqələr Azərbaycan ifaçılıq sənətinə Babək Niftəliyev, Məhəbbət Səfərov, Mirələm Mirələmov, Səbinə Ərəbli, Ehtiram Hüseynov kimi yeni istedadlar və gənc ifaçılar bəxş edib. 2008-ci ildə Azərbaycan muğamları UNESCO-nun Qeyri-maddi Mədəni İrsin Reprezentativ Siyahısına daxil edilmişdir. 2009-cu il dekabrın 27-də Bakıda, Dənizkənarı Milli Parkda Beynəlxalq Muğam Mərkəzinin açılışı olmuşdur. Həmin ilin 18-25 mart tarixində Heydər Əliyev fondunun təşəbbüsü ilə Bakının Heydər Əliyev Sarayında Muğam Dünyası Beynəlxalq musiqi festivalı keçirilmişdir.

2010-cu ildən 2014-cu ilə qədər Azərbaycanın radio məkanında “Muğam” radiosu fəaliyyət göstərmişdir. Həmin il, Alim Qasımovun səs sessiyası Devid Vendettanın "Vendetta" albomunda sırada 4-cü olan “I’m your Goddess” mahnısına daxil edilmişdir. 2012-ci ildə Azərbaycan muğamı ilk dəfə İspaniyada səslənib. Konsertdə Qoçaq Əsgərovu tarda Mircavad Cəfərov, kamançada Elnur Mikayılov, balabanda Şirzad Fətəliyev, nağarada Kamran Kərimov müşayiət edib. 2012-ci və 2015-ci ildə Alim Qasımov Amman Kral İslam strateji araşdırmalar mərkəzi tərəfindən tərtib olunan dünyanın 500 nüfuzlu müsəlman siyahısına daxil edilib. 2012-ci il aprelin 16-da Avroviziyanın Azərbaycandakı rəsmi fan klubu Azərbaycanda ilk dəfə muğam fleşmobu keçirib.

Dəstgah

Dəstgah — müəyyən muğam tərkibinə daxil olan bütün şaxələr, şöbələr, guşələr, rədiflər, rənglər və təsniflərin küll halında, məntiqi inkişaf qaydası üzrə mütəşəkkil məcmusu. "Dəstgah" sözü – "dəst" – bütöv, tam, "gah" – yer, mövqe deməkdir. Dəstgah – muğamın vokal-instrumental şəkildə bütün hissələrinin – şöbə, guşə, rəng, təsniflərin tam, bütövlükdə, muğam kompozisiyasının tələbləri səviyyəsində ifası deməkdir. Dəstgahın ən başlıca xüsusiyyəti muğam şöbələrinin və guşələrinin, təsnif və rənglərin məntiqli surətdə ardıcıllaşaraq, silsilə yaratmasından ibarətdir. Bunun da nəticəsində muğam dəstgahlarının özünəməxsus inkişaf dramaturgiyası yaranır. Muğam dəstgahlar bunlardır:

Zərbi muğamlar

Zərbi muğamlar — instrumental müşayiəti dəqiq və sabit ölçülü musiqidən, vokal qismi isə ritmik cəhətdən sərbəst improvizasiya əsasında ifa olunan mürəkkəb və dəyişkən vəznli muğamdan ibarət Azərbaycan orijinal xalq musiqi forması. Zərbi muğamlar bunlardır:

Oxşar janrlar

Simfonik muğam

Fikrət Əmirov əsərlərində muğamlardan geniş istifadə etmiş, onlara öz müəllif konsepsiyasını verərək yeni emosional məzmuna nail olmuşdur.
Əsas məqalə: Simfonik muğam

1948-ci ildə bəstəkar Fikrət ƏmirovŞur” və “Kürd ovşarısimfonik muğamlarında ilkin mənbəyə istinad edərək bu əsərləri özünəməxsus bəstəkarlıq texnikası yaradıcı təxəyyülü ilə zənginləşdirmiş, orkestr boyalarının əlvanlığına nail olmuşdur. 1971-ci ildə O, “Gülüstan-Bayatı-Şiraz” simfonik muğamında muğam şöbələrini kontrakt ardıcıllıq prinsipini saxlamış, meldokiasını kiçik lövhələrlə şərh edərək muğamı sərbəst inkişaf etdirmişdir.

Simfonik muğam – iki musiqi məntiqinin həyata keçirilmiş sintezidir, qavrayışın iki növünün qarşılıqlı əlaqəsidir. Üslub planında simfonik muğamlar avropa coxsəsliyinin və ənənəvi şərq monodiyasının əlaqəsini müvəqqəti-məkan kimi nümayiş etdirir. Tematizm planında, simfonik muğamlarda sitatlar muğam ənənəsinin kanon improvizasiyasına istinad edir. Sitat muğam improvizasiyasını əks etdirir, lakin ənənəvi deyil, ümumiləşmiş, ilkin mənbənin tematik modelinin bəstəkar təfəkkürü ilə fərdiləsimiş şəkildə verilir. Simfonik muğamlarda sitat simvolik əlavə kimi qeyd edilmir. Muğam üslubu müəllif təfəkkürünün ayrılmaz komponentinə çevrilir.

Muğam operası

1908-ci ilin 12 yanvarında milyonçu Zeynalabdin Tağıyevin teatrında tamaşaya qoyulan ilk muğam operası böyük müvəffəqiyyət qazandı. Bunun əsas səbəbi Azərbaycan xalqının öz teatr səhnəsində milli operanın işıq üzü görməsini səbirsizliklə gözləməsi idi. Bu operada muğam ilə məşhur klassik süjet uğurla birləşdirilmişdi. "Leyli və Məcnun" Azərbaycanın ilk muğam operası kimi tarixə düşmüşdü. Zülfüqar HacıbəyovunAşıq Qərib” (1916), Müslüm MaqomayevinŞah İsmayıl” (1916) operaları bu janrın maraqlı nümunələridir. Bu ənənə XX əsrin ikinci yarısında da bəstəkarlar tərəfindən davam etdirilmişdir. Şəfiqə AxundovanınGəlin qayası”, Cahangir CahangirovunXanəndənin taleyi” operaları bu qəbildəndir. Ramiz MustafayevinVaqif”, Vasif AdıgözəlovunNatəvan” operalarında dövrün görkəmli xanəndələrinin obrazlarını canlandırmaq üçün əsərin musiqi məzmununda muğamlardan istifadə edilmişdir.

Caz-muğam

Əsas məqalə: Azərbaycan cazı

1960-cı illərdə Vaqif Mustafazadə muğamın klassik Amerikan caz musiqisi ilə sintezini — "Caz-muğam" janrını yaratmışdır. Cazdan fərqli olaraq, caz-muğam metr sistemini təqib etmir. Bu janrda həm ritm, həm ölçülər improvizasiya olunur. Vaqif Mustafazadənin həyat yoldaşı Eliza Mustafazadə Azərbaycanın peşəkar caz-muğam tərzində oxuyan ilk qadınıdır.

Muğam məclisləri XIX əsrin ikinci yarısında Bakı, Şamaxı, Şuşa kimi iri mədəni mərkəzlərdə müxtəlif şəxslər – görkəmli şair və musiqiçilər, mədəniyyət hamiləri – mesenatlar, eləcə də zadəganlar tərəfindən öz saraylarında və kübar salonlarında təşkil olunardı. Bunlar bəzən "musiqi dərnəyi" və ya "musiqi salonu" da adlandırılırdı.

Şuşada "Nəvvabın məclisi", Şamaxıda "Mahmud ağanın dərnəyi", Bakıda isə "Məşədi Məlik Mənsurovun salonu" qeyd olunurdu. Bütün bu musiqi məclisləri əsl musiqi məktəbinə, sənətkarlıq məktəbinə çevrilmişdi. Belə məclislərin əks-sədası təkcə iri şəhərlərdə deyil, əyalətlərdə və hətta kəndlərdə yayılır, buradakı musiqisevərlər tərəfindən də xüsusi muğam məclisləri təşkil olunurdu.

Qarabağ muğam məktəbi və məclisləri

Kor Xəlifənin məktəbi

Kor Xəlifənin məktəbi 1883-cü ildən 1893-cü ilə qədər Şuşada fəaliyyət göstərmiş dini xarakterli musiqi məktəbi idi. Məktəb şəhərdə xəlifə vəzifəsində çalışan və dini işlərə nəzarət edən “Kor Xəlifə” ləqəbli Molla Əli Qarabaği tərəfindən açılmışdır. Burada dini elmlər geniş tədris olunsa da, Şərq şairlərinin və mütəfəkkirlərinin əsərləri, klassik muğamlar, onları oxumaq qaydaları, xanəndəlik sənətinin incəlikləri, musiqi nəzəriyyəsi və praktikası, muğam oxumaq, tar, kamança və digər musiqi alətlərində çalmaq da öyrədilir, klassik musiqi əhali arasında geniş tətbiq olunur, şagirdlər kamil musiqişünas, ədəbiyyatçı kimi yetişirdilər. Məktəbdə tez-tez poeziya və muğam müsabiqələri də təşkil edilir, daha çox istedadı olan gənclər üzə çıxardılır, onları həvəsləndirmək üçün mükafat verilirdi. Onillik fəaliyyəti dövründə Kor Xəlifənin məktəbi nəinki Qarabağda, həmçinin qonşu vilayətlərdə və İranda da tanınmışdı. Bu təhsil müəssisəsi Qarabağ əhalisinin mədəni inkişafına böyük təsir göstərmiş, Şuşanın Zaqafqaziyanın musiqi mərkəzinə çevrilməsində mühüm rol oynamışdı.

Mir Möhsün Nəvvabın məclisi

Mir Möhsün Nəvvabın evində təşkil edilmiş Məclisi-fəramuşan Azərbaycan musiqisinin və muğam sənətinin inkişafında yeni-yeni xanəndələr və musiqiçilər nəslinin yetişməsində mühüm rol oynamışdır.
Əsas məqalə: Məclisi-fəramuşan

Ədəbi məclis olan Məclisi Fəramuşan1872-ci ildə Mir Möhsün Nəvvabın evində təşkil edilmiş və 1910-cu ilədək fəaliyyət göstərmişdir. Mir Möhsün Nəvvab, Həsənəli xan Qaradaği, Fatma xanım Kəminə, Abdulla bəy Asi, Məşədi Əyyub Baki, Baxış bəy Səbur və b. şairlər məclisin fəal iştirakçıları idilər. Qarabağ xanəndələri də bu məclisdə yaxından iştirak edirdilər. “Məclisi-fəramuşan” Azərbaycan musiqisinin və muğam sənətinin inkişafında yeni-yeni xanəndələr və musiqiçilər nəslinin yetişməsində mühüm rol oynamışdır.

Məclisi-üns

Əsas məqalə: Məclisi-üns

Ədəbi-musiqili məclis olan Məclisi-üns – 1864-cü ildə Şuşada, şair Hacı Abbas Agahın evində təşkil olunmuş, Xurşudbanu Natəvanın rəhbərliyi ilə 1897-ci ilədək fəaliyyət göstərmişdir. X.Natəvan, Mirzə Rəhim Fəna, Mirzə Ələsgər Növrəs, Mirzə Həsən Yüzbaşov-Qarabaği, Məmo bəy Məmai, M. S. Piran və b. şairlər məclisin fəal iştirakçıları idilər. Məclisə Qarabağ xanəndələri də dəvət olunur və şairlərin qəzəlləri əsasında muğamlar ifa edirdilər.

Xarrat Qulunun məktəbi

Tədris ocağı kimi "muğam məktəbi" ilk dəfə XIX əsrin ortalarında Xarrat Qulu tərəfindən yaradılmışdır. XIX əsrin ortalarında fəaliyyət göstərən bu məktəb əsasən dini məqsədlərə xidmət etmişdir. Xarrat Qulu dini mərasimlərdə (məhərrəmlik təziyəsində) iştirak etmək üçün gözəl səsi olan gəncləri öz məktəbinə cəlb edir, onlara muğamatı və oxumaq qaydalarını öyrədirdi. Lakin inkar olunmaz bir faktdır ki, bu məktəb sonradan muğam tədris edən musiqi məktəblərinin təşkilində nümunə olmuşdur.

Xarrat Qulunun musiqi məktəbi dinə xidmət etsə də, Azərbaycan muğam sənətinin inkişafında mühüm rol oynamış bir sıra ustad sənətkarların yetişməsinə səbəb olmuşdur. Qarabağın ən görkəmli xanəndələri Hacı Hüsü, Məşədi İsi, Dəli İsmayıl, Şahnaz Abbas, Əbdülbağı Zülalov (Bülbülcan), Keştazlı Həşim, Keçəçi oğlu Məhəmməd, Cabbar Qaryağdıoğlu və tarzən Sadıqcan həmin məktəbin yetirmələridir.

Xarrat Qulunun vəfatından sonra Şuşada musiqi məktəbində muğamın tədrisi işini Kor Xəlifə adlı musiqiçi, daha sonra Molla İbrahim davam etdirərək, yeni musiqiçilər nəslini yetişdirdi. Şuşa məktəblərində də poeziyanın və musiqinin sirrləri yeniyetmələrə gənc yaşlarından öyrədilirdi. Ona görə də muğamı və şeiri Qarabağın sənətkarları, xüsusən də xanəndələri və instrumental muğam ifaçıları hələ uşaq yaşlarından dərindən bilirdilər.

Molla İbrahimin məktəbi

XIX əsrin axırlarında Şuşada Molla İbrahim adlı bir şəxs musiqi məktəbi yaratmışdır. Bu məktəbdə özündən əvvəl fəaliyyət göstərən musiqi məktəbləri kimi dini xarakterli idi. Bura yalnız gözəl səsli, poeziyaya xüsusi həvəsi olan istedadlı gənclər seçilib götürülürdü. Məktəbdə gənclərə klassik muğamlardan dərs keçilir, fars, ərəb dilləri, dini mərasimlər öyrədilir, Hafiz Şirazi, Nizami Gəncəvi, Sədi Şirazi, Ömər Xəyyam, Məhəmməd Füzuli, Qasım bəy Zakir, Seyid Əzim Şirvani kimi Şərq şairlərinin qəzəlləri tədris olunurdu. Qarabağın bir çox musiqi xadimləri, muğam ustaları, o cümlədən, Bahadur Mehralı oğlu, Bülbül və başqa sənətkarlar musiqi təhsilini Molla İbrahimin musiqi məktəbində almışlar. Məktəb təxminən 1920-ci illərinə qədər fəaliyyətini davam etdirmişdir.

Bakı muğam məclisləri

Məşədi Məlik Mansurovun salonu

"Məşədi Məlik bəy Mansurovun salonu" adlanan musiqi məclisi Bakıda və Abşeronda muğam ifaçılığı sənətinin inkişafında xüsusi rol oynamışdır.

XIX əsrdə Bakı şəhərində və Bakı ətrafı kəndlərdə şair və muğamatçıları öz ətrafına toplayan yığıncaqlar təşkil olunardı. Bunlardan ən böyüyü musiqi məclisinin rəhbəri Məşədi Məlik bəy Mansurov (1838–1909) öz dövrünün açıq fikirli, istedadlı, mədəni şəxslərindən biri və "musiqiçilər ailəsinin" görkəmli nümayəndəsi idi. Məşədi Məlik Mansurovun Bakıda İçəri Şəhərdəki evinin böyük salonunda tez-tez dövrünün məşhur ziyalıları və sənətkarları yığışır, Qarabağdan, Şirvandan, İrandan gələn musiqiçilər bu evin qonağı olurdu.

Hacı Hüsü, Əbdülbaqi (Bülbülcan), tarzən Mirzə Sadıq Əsəd oğlu (Sadıqcan), Məşədi Zeynal kimi tanınmış Qarabağ musiqiçiləri Məşədi Məliklə dostluq edirdi. Məclislərdə yerli musiqiçilər iştirak edirdilər. Burada görkəmli xanəndə və musiqiçilərlə yanaşı, gənclər də ifaçılıq məharətini nümayiş etdirir, ustadlardan bəhrələnməyə çalışırdılar. Bu musiqi məclislərində ifaçılıq sənəti barəsində ciddi söhbətlər aparılır, musiqi tarixinə fikir verilirdi. Burada muğamatın nə zaman, kim tərəfindən, hansı şəraitdə yaradılması mövzusu məclis üzvlərini daha çox maraqlandırırdı. Eyni zamanda, hər bir muğam məclisdə ayrıca müzakirə olunurdu. Muğamların tamam-dəstgah və düzgün oxunmasına xüsusi diqqət yetirilərdi.

Şirvan muğam məktəbi və məclisləri

Şirvanda muğam sənətin nə vaxt intişar tapdığını naməlum qalsa da, regionda yaşamış musiqişünas, ifaçı, xanəndələr haqqında mənbələrdə müəyyən məlumatlar yaşamaqdadır: Məhəmməd İbn Əbubəkir Şirvani (XII əsr), Hacı Nəcəf Şirvani (XIV əsr), Abdulla Şirvani (XV əsr), Zakir İbn Mustafa (XVII əsr).

Şamaxı muğam məclisləri

XIX əsrin ikinci yarısında Şamaxıda məşhur mülkədar Mahmud ağa tərəfindən yaradılan və Şirvan zonasında xanəndəlik sənətinin inkişafında mühüm rol oynayan musiqili poetik məclislər mövcud idi. Çox zaman Mahmud ağanın məclisi adlandırılırdı. Bu dövrdə Şamaxıda Seyid Əzim Şirvaninin başçılıq etdiyi “Beytüs-Səfa” adlı ədəbi məclis də fəaliyyət göstərirdi. Mahmud ağa həmin məclisin üzvlərinə himayədarlıq edirdi. Seyid Əzim Şirvani ilə dostluq əlaqələri saxlayırdı. Özü də şeiri, musiqini çox sevirdi, gözəl tar çalır və muğamları pəsdən oxuyurdu. O, öz malikanəsində musiqili gecələr keçirmək üçün düzəltdirdiyi xüsusi salonda tez-tez xanəndələrin müsabiqəsini keçirir, birinci yerləri tutanlara qiymətli hədiyyələr və mükafatlar verirdi. Mahmud ağanın musiqi məclisinin sədası nəinki bütün Qafqazda, hətta onun sərhədlərindən çox-çox uzaqlarda belə yayılmışdı.

XIX əsrin ikinci yarısında Şamaxıya qonaq gələn bir çox səyyahlar Mahmud ağanın evinə düşürdülər. Fransız yazıçısı Aleksandr Dümanın, rus rəssamı knyaz Qaqarinin və b. bu haqda məlumatları maraq doğurur. Mahmud ağanın musiqi məclislərində yerli musiqiçilərlə birlikdə Tiflis, Qarabağ, İran musiqiçiləri də çıxış edirdilər. Mahmud ağanın ən çox hörmət bəslədiyi və tez-tez Şamaxıya dəvət etdiyi xanəndə Hacı Hüsü və tarzən Sadıqcan olmuşdur. Mahmud ağa öz məclislərinə gənc musiqiçiləri də dəvət edib onlara klassik Şərq musiqisindən təlim verərmiş. Onun məclisi bütün Zaqafqaziyada musiqiçilər üçün bir növ sənətkarlıq məktəbi idi. Burada ifaçılıq təlimi alan və çalğısı bəyənilən hər bir musiqiçi təqdir olunardı.

Şamaxıda yetişmiş Mirzə Məhəmmədhəsən, Mehdi, Məbud, Şükür, Davud Səfiyarov kimi xanəndələr, Məhəmmədqulu və Hümayi kimi tarzənlər Mahmud ağanın yetirmələri olmuşlar. O zaman Şamaxı musiqi məclisinin şöhrəti çox uzaqlara yayılmışdı.

Azərbaycanda ilk dəfə muğamın nota köçürülməsi işi ilə Müslüm Maqomayev məşğul olmuşdur.

Muğam ifaçılığı sənətinin inkişafında qramofon valları xüsusi əhəmiyyətə malikdir. Azərbaycan muğam ifaçıları, müsəlman Şərqində ilk dəfə olaraq, XX əsrin əvvəllərində xarici ölkələrə qastrola çıxmış, Qərbdə, tamamilə başqa dünyagörüşünə və estetik zövqə malik dinləyici auditoriyası qarşısında çıxış edərək, diqqəti cəlb etmişlər. Bunun da sayəsində Avropanın bir sıra iri səsyazma şirkətləri tərəfindən öz ifalarını vallara yazdırmaq üçün dəvət olunmuşlar. XX əsrin təkcə ilk 20 ili ərzində Avropanın bir çox səsyazma firmaları – İngiltərənin “Qrammofon”, Fransanın "Pate", Almaniyanın “Sport-Rekord”, Rusiyanın “Nogin zavodu” və digər ölkələrin səsyazma şirkətləri Azərbaycan muğamları, təsnifləri, rəngləri yazılmış onlarla val buraxmışdır.

XX əsrin əvvəllərində Cabbar Qaryağdıoğlu, Keçəçioğlu Məhəmməd, Məşədi Məhəmməd Fərzəliyev, İslam Abdullayev, Məcid Behbudov, Qasım Abdullayev, Seyid Şuşinski və bir çox başqa xanəndələrin səsi qrammofon valına yazılmışdır. Bütün bu xanəndələri əksər hallarda tarda Qurban Pirimov, kamançada Saşa Oqanezaşvili müşayiət etmişlər. Həmin qrammofon valları müxtəlif arxivlərdə: Azərbaycan Respublikasının Dövlət Səs Yazıları Arxivində, Azərbaycan Musiqi Mədəniyyəti Dövlət Muzeyinin fondlarında və digər arxivlərdə qorunub saxlanılır.

Bu vallarda xanəndələrin oxuduqları “Rast”, “Şur”, “Dügah”, “Mirzə Hüseyn Segahı”, “Bayatı-Şiraz”, “Mahur”, “Qatar”, “Bayatı Kürd”, “Bayatı-Qacar”, “Manəndi-müxalif”, “Dəşti”, “Vilayəti”, “Kürdi-Şahnaz”, “Sarənc”, “Zabul”, “Əşiran”, “Çoban bayatısı” muğamları, “Mənsuriyyə”, “Qarabağ şikəstəsi”, “Arazbarı”, “Səmayi-Şəms”, “Heyratı”, “Osmanı”, “Heyratı-Kabili”, “Şikəstə”, “Heyratı”, “Ovşarı” zərbi muğamları, çox sayda təsniflər və lirik xalq mahnıları öz əksini tapmışdır.

Qeyd etmək lazımdır ki, XX əsrin ortalarından qramofon vallarının buraxılışı daha geniş vüsət almışdır. Xüsusilə “Melodiya” firmasında böyük miqdarda səsyazıları meydana gəlmiş, muğam ifaçılarının valları kütləvi tirajla buraxılmışdır. Bu ənənə bu gün də davam etdirilir. Belə ki, muğam ifaçılarının çıxışları müasir texniki vasitələrlə audio, video kassetlərə yazılır, İnternet səhifələrinə daxil edilir. Bütün bunlar muğamların geniş surətdə tədqiqinə də yol açır.

Muğamların nota salınması məsələsi bir çox musiqi alimlərinin diqqət mərkəzində olmuşdur. XX əsdə muğamların Avropa not sistemi ilə yazılması prosesi genişlənmişdir ki, bu da onların öyrənilməsi üçün vacib bir mərhələnin başlanğıcını qoymuşdur. Bu dövrdə müxtəlif ölkələrdə muğamın not yazıları həyata keçirilmişdir. Azərbaycan muğamlarının nota köçürülməsi işi 1920-ci illərin sonlarından geniş vüsət alaraq, tədricən sistemli şəkil kəsb edir. Azərbaycanda ilk dəfə muğamın nota köçürülməsi işi ilə Müslüm Maqomayev məşğul olmuş, 1928-ci ildə Qurban Pirimovun ifasından "Rast" muğamını nota salmışdır (əlyazma). Həmçinin, Niyazi irsinin tədqiqatçıları tərəfindən onun "Rast" və "Şur" dəstgahlarının vokal-instrumental şəkildə Cabbar Qaryağdıoğlunun ifasından nota yazıldığı faktı göstərilir ki, bunlar da bəstəkar üçün, bir növ, yaradıcılıq laboratoriyası olmuşdur.

Muğamların 1936-cı ildə nəşr olunmuş ilk not yazıları – Tofiq Quliyevin "Rast", "Zabul", Zakir Bağırovun "Dügah" muğam dəstgahları tarzən Mənsur Mənsurovun ifasından nota yazılmışdır ki, bu nəşrlər milli musiqişünaslığın inkişafında irəliyə doğru mühüm addım idi. Həmin illərdə həmçinin bir sıra bəstəkarlar – Qara Qarayev Qurban Pirimovun ifasından «Şur» muğamını, Fikrət Əmirov Bilal Yahyadən "Rast", "Segah", "Şur" muğamlarından bəzi şöbələri, Tofiq Quliyev Zülfü Adıgözəlovun ifasında "Rast" muğamını və digər nümunələri nota yazmışlar.

Muğamların nota yazılması işinin yeni mərhələsi 1950-1970-ci illərə təsadüf edir. Bu illərdə bəstəkar Nəriman Məmmədovun muğamları nota yazıb nəşr etdirməsi diqqətəlayiqdir. Bunlar: “Çahargah” və “Hümayun” (Bakı, 1962), “Bayatı-Şiraz” və “Şur” (Moskva, 1962), “Rast” və “Şahnaz” (Bakı, 1963), "Segah-Zabul" və "Rəhab" (Bakı, 1965) instrumental şəkildə, “Çahargah” (Moskva, 1970), “Rast” (Moskva, 1978) vokal-instrumental şəkildə not yazılarıdır. İnstrumental muğamlar görkəmli tarzən Əhməd Bakıxanovun ifasından yazılmışdır. Vokal-instrumental muğamlar isə tarzən Bəhram Mansurovun, xanəndə Hacıbaba Hüseynovun ifasından nota yazılmışdır, təsnif və rənglərin nota salınmasında tarzən Həbib Bayramovun, xanəndələr Yaqub Məmmədov, İslam RzayevƏlibaba Məmmədovun ifaçılıq təfsirinə də müraciət edilmişdir. 2000-ci illərdən aid muğamların not yazıları sırasında Arif Əsədullayevin tarzən Elxan Müzəffərovun ifasından yazdığı “Bayatı-Şiraz” və “Hümayun” (2002), “Rast” və “Çahargah” (2004), “Şur”, “Şüştər” və “Zabul Segah” (2005) instrumental muğamlarının not nəşrləri xüsusi yer tutur. Tarzən-pedaqoq Əkrəm Məmmədlinin 2010-cu ildə çap olunmuş “Azərbaycan muğamları” adlı not nəşrində isə ustad tarzən Kamil Əhmədovun ifaçılıq üslubuna uyğun olan “Rast”, “Bayatı-Qacar”, “Mahur-hindi”, “Orta Mahur”, “Zabul-Segah”, “Xaric Segah”, “Şur”, “Bayatı-Şiraz”, “Çahargah”, “Hümayun”, “Şüştər”, “Şahnaz”, “Rəhab”, “Bayatı-kürd” instrumental muğamlarının not yazıları öz əksini tapmışdır. Bütün bu not yazıları muğam tədrisi üçün zəruri amilə çevrilmişdir.

Muğam üçlüyü

Əsas məqalə: Muğam üçlüyü
Nizami Gəncəvinin "Xosrov və Şirin" poemasına çəkilmiş XVI əsrə aid miniatürdə təsvir olunmuş muğam üçlüyü

Azərbaycanda muğamı, adətən, muğam üçlüyün müşayiəti ilə xanəndə ifa edir. Belə ansamblın ifa etdiyi vokal instrumental bütöv muğam dəsgahı adlanır. Dəsgah muğamın küll halında, yəni, onun dəramədinin, bütün şöbə və guşələrinin, eləcə də hər şöbənin təsnif və rəng, yaxud diringələrinin ardıcıl ifa olunması deməkdir. Muğam kompazisiyasına daxil olan şöbələr əsərin musiqi-poetik məzmununu müəyyənləşdirən improvizə reçitavit səpkili vokal melodiyalardan ibarətdir. Bunlar dəqiq ritmə malik mahnı və rəqs epizodları ilə əvəzlənir. Mahnı epizodları təsnif, rəqsinki isə rəng adlanır.

Muğamların monumental, silsilə formaları, eyni zamanda, ən kiçik detalların son dərəcə cilalanması melodiyanın ifadəlilik imkanlarının əks etdirilməsindəki çoxplanlılıqla fərqlənir. Vokal – instrumental muğamdan fərqli olaraq çox vaxt rəngdə ifa edilmir. Muğamın ifası alətdə mükəmməl çalmağı bacarmaqla yanaşı, həm bütün kompozisiyanın quruluşunun qanunauyğunluqlaqrına, həm də şöbədən-şöbəyə keçidin məntiqinə bələd olmağı tələb edir. Lakin bu halda da muğamı standart şəkildə, formal ifa etmək də olar, çünki keçidləri, tamamlamaları daha maraqlı, musiqiyə şirinlik gətirən çoxlu xallar vurmaqla orijinal səsləndirmək mümkündür.

XIX əsrin məşhur tarzəni Mirzə Sadıq əvvəlcə kamança ifaçısı Ata Bağdagül oğlu ilə birlikdə Şərqin böyük müğənnisi Hacı Hüsünü müşayiət edir, sonra isə şuşalı xanəndə Məşədi İsinin üçlüyünə keçir. 1880-ci ildə onu üçlüyün tərkibində TəbrizəNasirəddin şah Qacarın oğlu Müzəffərəddin Qacar Mirzənin toy məclisinə dəvət edirlər. Toyda çox sənətkarlar çalıb-oxuyur. Lakin Hacı Hüsü ən yaxşı xanəndə, Sadıqcan isə ən gözəl tarzən sayılaraq, fəxri "Şiri-Xurşid" ordeni ilə təltif olunur.

1970-ci illərdə muğam üçlüyü yeni bir formatda meydana çıxmışdır. Belə ki, məşhur bəstəkar, pianoçu, caz-muğam üslubunun banisi Vaqif Mustafazadə 1977-ci ildə "Muğam" caz üçlüyünü yaratmışdır. Və ardınca bu üçlüyə rəhbərlik edərək TallinTiflisdə keçirilmiş festivalların laureatı olmuşdur.

1987-ci ildə M.Maqomayev adına Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının nəzdində ilk muğam triosu yaradılmışdır ki, onun adı "Cabbar Qaryağdıoğlu adına muğam üçlüyü" idi. Tərkibi xalq artistləri Möhlət Müslümov (tarzən), Fəxrəddin Dadaşov (kamançaçı) və Zahid Quliyevdən (xanəndə) ibarət idi. Sonrakı illərdə bu muğam üçlüyü bir çox xanəndələrlə işləmiş, dünyanın bir çox ölkələrində qastrol səfərlərində olmuşdur. Müxtəlif xanəndələri müşayiət edən üçlüyün ifasında xarici ölkələrdə bir sıra disklər buraxılmışdır.

1992-ci ildə ildə xanəndə Ağaxan Abdullayev, tarzən Zamiq Əliyev və kamançaçı Ədalət Vəzirov birlikdə "Zülfü Adıgözəlov adına muğam üçlüyü" yaratmışdır. Bu trio İranda, İraqda Məhəmməd Füzulinin 500 illiyi ilə bağlı YUNESKO-nun tədbirlərində çıxış etmişdir. 1997-ci ildən bu trioya Ağaxan Abdullayevin əvəzinə tanınmayan, tələbə qız Simarə İmanova daxil olmuş və onlar "Şərq bülbülü muğam üçlüyü" adı ilə çıxış etmişlər. Üçlük 1997-ci ildə Özbəkistanın Səmərqənd şəhərində keçirilmiş "Şərq təranələri" festivalında iştirak edərək 46 ölkə musiqiçiləri arasında ən ali mükafat olan "Qran-Pri"yə layiq görülmüşdür. Üçlük uğurlu qələbəsiylə dünyaya Azərbaycan musiqisini bir daha tanıtdırır. Üçlüyün uğurlu çıхışı və parlaq qələbəsi münasibətilə o zamanki ölkə rəhbəri – Azərbaycan Prezidenti Heydər Əliyev qalibləri qəbul edir və onların hər üçü "əməkdar artist" fəхri adına layiq görülür. Bundan sonra dövlət tədbirlərini bu muğam üçlüyü bəzəməyə başlayır. Muğam üçlüyü dövlət tədbirlərində öz layiqli yerini tutur və mütəmadi olaraq ölkə rəhbərliyi tərəfindən dəstəklənir.

Xanəndilik

Xanəndəlik sənətinin inkişafı muğam musiqisi ilə sıx əlaqədardır. Əsl xalq yaradıcılığından ibarət olan bu musiqi əsrlər boyu şifahi halda nəsildən-nəslə keçərək böyük və zəngin irs yaratmışdı. SSRİ xalq artisti Bülbül muğamların inkişafını məhz xanəndəlik sənəti ilə bağlayırdı:

...Azərbaycan klassik muğamlarının inkişaf tarixi onların ifaçıları ilə sıx əlaqədardır. Fasiləsiz olaraq saat yarım, iki saat uzanan oxumaları yaradan müğənnilər ancaq Azərbaycanda olmuşdur. Səttar, Cabbar Qaryağdıoğlu, Şəkili Ələsgər, Əbdülbağı, Seyid Şuşinski məhz belə müğənni olmuşlar. Yuxarıda adları çəkilən xanəndələr-«dəstgah» adı altında proqram əsər yaratmışlar. Azərbaycan muğamlarını məharətlə ifa etməklə xanəndələr empirik yollarla əsrdən əsrə keçən, zəmanələrin sınaqlarından çıxıb-gələn orijinal oxumaq məktəbi yaratmışlar. Bu orijinal məktəb Zaqafqaziyada olduğu kimi, bütün Yaxın Şərqdə böyük hörmət qazanmışdır.

XX əsrin əvvəllərinə qədər varlı ailələr xanəndələri, ortabab və şəhər yoxsulları isə zurnaçılar dəstəsini, kənd əhli isə aşıqları öz şənliklərinə dəvət edirdilər. Lakin böyük toylara həm xanəndə, həm də aşıq dəstəsi çağırar və növbə ilə oxudardılar.

Xanəndələr arasında xalq musiqisinə, nəğmə və qomaya meyl 1905-ci il inqilabından sonra güclənmişdir. Rusiyada burjua-demokratik inqilabının başlanması Yaxın Şərq xalqlarının, o cümlədən Azərbaycan xalqının siyaci-ictimai həyatında da dönüş yaratdı.

Kənd toylarında, məclislərində xanəndə də xalqın sevimlisi oldu. Böyük müğənni Cabbar Qaryağdıoğlundan sonra bu nəcib təşəbbüsə Malıbəyli Həmid, Zabul Qasım, Şəkili Ələsgər, İslam AbdullayevSeyid Şuşinski kimi sənətkarlar qoşuldular. Onlar xalq kütlələri arasında artıq fars təsnifləri deyil, Azərbaycan dilində təsniflər oxuyurdular. Bu xanəndələr muğam oxuyarkən Məhəmməd Füzulinin, Molla Pənah Vaqifin, Seyid Əzim Şirvaninin, Qasım bəy ZakirinXurşidbanu Natəvanın qəzəllərindən istifadə edirdilər. Dəstgahlarda Azərbaycan şairlərinin qəzəl və qoşmalarından istifadə edilməsi muğam sənətini xalqa daha da yaxınlaşdırırdı. Lakin onu da demək lazımdır ki, xanəndə dəstəsinin kənd məclislərinə çağırılması aşıq dəstələrini sıxışdırdı. Çünki xanəndə dəstəsində olan tar, kamança, dəf və qoşanağara xüsusi tembrə malik olmaq etibarilə saz və zurnadan geniş və zəngin idi.

Çalğıçılıq

Sadıqcanın tar ifaçılığı qaydaları üzrə irəli sürdüyü bütün bu yeniliklər az zamanda bütün ZaqafqaziyaOrta Asiya tarzənləri tərəfindən danışıqsız qəbul olundu.

Türk musiqişünası Rauf Yektabəy Qafqaz musiqisinə aid yazılarında Mirzə Sadıq (Sadıqcan) sənətkarlığına və onun tara etdiyi yeniliklərə yüksək qiymət verərək yazmışdır:

Sadığın musiqiçilik şöhrəti bütün Qafqaza yayılmışdı. Tarzənlikdə dahi olan Sadıq 5 simli tara 6 sim əlavə edib onu zənginləşdirmişdir.

Rauf Yektabəy Sadığı dövrünün bir çox böyük xanəndələri ilə müqayisə edərək üstünlüyü ona vermişdir:

Tarzən Sadıqdan sonra Qafqazda Hacı Hüsü, Məşədi İsi, Yusif, Həsənçə, Dəli İsmayıl, Həşim və Əbdülbaqi adlı xanəndələr şöhrət qazanmışlarsa da, lakin bunların heç biri Sadıq dərəcəsinə çatmamışlar.

Sadıq Azərbaycan muğamına da bir sıra yeniliklər gətirmişdir. O, "Segah" muğamını inkişaf etdirərək, tarın qoluna "Zabul" pərdəsini, "Mirzə Hüseyn segahı"na isə "Müxalif"i əlavə etmiş, "Mahur" muğamını təkmilləşdirmişdir. Əfrasiyab Bədəlbəyli Sadıqcanın tara və muğamata gətirdiyi yenilikləri yüksək qiymətləndirərək yazırdı:

Əgər muğamatın ifası sahəsində tarın musiqi alətləri içərisində birinci yer tutduğunu nəzərə alsaq Mirzə Sadığın kəşf etdiyi yeniliklərin, nəticə etibarı ilə Azərbaycan musiqisi tarixində böyuk bir dönüş yaratdığını təsdiq etmiş olarıq. Demək olarki, Mirzə Sadıqdan başlayaraq Azərbaycan muğamatının mahiyyəti, onun ifadə vasitələri, təsir qüvvəsi və muğamatı ifa etmək üslubu yeni bir pilləyə qalxmış oldu. Mirzə Sadıq Azərbaycan musiqisi tarixində yeni bir səhifə açdı.

Avqustun 26-sı Beynəlxalq Azərbaycan Muğamı Günü və İpək Yolu üzərində yerləşən ölkələrin musiqisi günü kimi qeyd olunur.

Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankı tərəfindən 2005-ci və 2009-cu illərdə buraxılmış Azərbaycanın 1 manatlıq əsginasları üzərində və 2006-cı ildə buraxılmış Azərbaycanın 1 qəpiyi üzərində muğam üçlüyünün musiqi alətləri təsvir olunmuşdur. Muğam və onun inkişafına həm də poçt markaları həsr etmişdir.

Ədəbiyyatda

Əsrlər boyu musiqi sənətinin mühüm sahəsini təşkil edən muğamlar xalqın bütün həyatı ilə, onun mənəvi dünyası ilə sıx bağlıdır. Azərbaycan ədəbiyyatında muğama aid çoxlu ədəbi əsərlər həsr olunub. Muğamın tarixi və təsviri Nizami GəncəvininXosrov və Şirin” poemasında, Bəxtiyar Vahabzadənin "Muğam" silsəlisindən olan şeirlərdə əks olunmuşdur:

Həsrət yaşı, hər ləhzə qılır bənzimizi saz,
Bu pərdə kim, nəsnə bizə olmadı dəmsaz.

Üşsaq meyindən qılalı işrəti – "Novruz",
Ta "Rast"a gələ "Cəngi-Hüseyni"də sərəfraz.

Bu "Çahargahı" lütf qıl, ey hüsnü "büzurgi",
Kuçik dəhanından bizə, ey dilləri-Tənnaz.

Zəngülə sifət nalə qılmaz zar "Segaha",
Çün əzmi – "Hicaz" eyləyə məhbubi-xoşavaz.

Ahəngi- "Sifahan" qılır ol nami – "Əraqi",
"Rəhavi" yolunda yenə canın qıla pərvaz.

Könlümü "Hisar" eylədi ol ruhi – Mübərriğa,
Gəl olma "Müxalif" bizə, ey dilbəri – "Şahnaz".

Çün "Şurə" gəlib eşq sözün qıla Nəsimi,
Şövqündən anın cusə gəlir Sədiyi-Siraz.

"Leyli və Məcnun", Bəxtiyar Vahabzadə

Xanəndə və hürufi dərvişlərin avazı ilə İmadəddin Nəsiminin aşağıdakı qəzəli bütün Yaxın Şərqdə XIV əsrdə ifa olunan muğamları, muğamların şöbə və guşələrini bütün incəliklərinə qədər sadalamışdır. Qəzəlin birinci beytində əvvəl "Novruz"; "Rast"; sonra "Hüseyn"-i; ikinci beytində "Çahargah"; "Segah", "Hicaz", dördüncü beytdə "Əraq"; "Rəhavi"; beşinci beytdə "Hisar"; "Mübərrigə"; "Müxalif" göstərilir.

Kinoda

Azərbaycan muğamı 1979-cu ildə Andrey Tarkovskinin "Stalker", Yuli Qusmanın "Qorxma, mən səninləyəm", Hüseyn Seyidzadənin "O olmasın, bu olsun" filmlərində səslənib.

Azərbaycan kinematoqrafında muğama həsr olunan filmlərdən "Şur", "Təsnif", "Muğam (1976)", "Qarabağ bülbülləri", "Muğam (1995)", "Naməlum səs", "Muğam (2001)", "Havalansın Xanın səsi", "Mahur-hindi", "Bayatı şiraz", "Teymur Əmi", "Mənsuriyyə", "Sara Qədimova", "Nəriman Əliyev", "Məclisi üns", "Ağaxan", "Muğamda yaşayan səs", "Muğamda yaşayan səs" və "Muğamat var olan yerdə..."-ni qeyd etmək olar.

Təsviri incəsənətdə

"Muğam üçlüyü" azərbaycanlı rəssam (məsələn, Toğrul Nərimanbəyov) və heykəltəraşların (məsələn, Zakir Əhmədov) geniş işlədiyi mövzudur. Həmçinin, geyim kolleksiyalarında da qaval, tarkamançadan ibarət bu üçlüyün əks olunduğu geyimlər nümayiş və təqdim olunmuşdur. Bundan başqa, misal üçün tikmə ustası Mehriban Xəlilzadə iynə ilə "Muğam üçlüyü" əsərini yaratmışdır. Bu mövzuda Səmədağa Cəfərovun saxsı boşqab üzərində çəkdiyi "Muğam üçlüyü" də diqqəti cəlb edir.

Xanəndələr

Kişi

Qadın

Qruplar

Musiqiçilər

Tarzənlər

Kamança ifaçıları

Digər

  1. . mugam.musigi-dunya.az. mugam.musigi-dunya.az. İstifadə tarixi:19 January 2016.
  2. Əhməd, Vüqar (2010). (PDF). Bakı. İstifadə tarixi:19 January 2016.
  3. . NASA. İstifadə tarixi:2009-05-25.
  4. Z.Mirzəyev. Rast muğamı. Metodik vəsait. – Bakı: Mütərcim, 2010. – 36 səh.
  5. "Muğamın formalaşması tarixçəsi", İlya Məhərrəmi
  6. Əlilicanzadə, Qorxmaz. . www.musigi-dunya.az. www.musigi-dunya.az. İstifadə tarixi:18 January 2016.
  7. "Atropatena" (e.ə. IV- e. VII əsr), Abdulla Fazili, Bakı, "Elm" nəş, 1992, s. 142-143
  8. Artur Kristensen. İran dər zaman-e Sasaniyan, Tehran, 1345, s. 76.(R. Yasəminin tərcüməsi)
  9. "Lüğətname"., Ə.Dehxuda., Tehran., Tehran Universiteti, Ədəbiyyat və Humanitar fənlər İnstitutu nəşriyyatı., çap 1956-1979-cu illər.
  10. "Milli estrada sənətinin yaranması və təşəkküıü"., Q.Əlilicanzadə., Bakı., 2012., nəşr., s. 107
  11. "Среднеазиатский трактат по музыке дервиша Али"(XVII век).., Семенов А.А., Ташкент, 1946, 87 с.
  12. Qəniyev, Seyfəddin (2014). MƏŞHUR XEYRİYYƏÇİ MAHMUD AĞA VƏ NAMƏLUM MUĞAM UNİVERSİTETİ. Elm və təhsil. (#redundant_parameters); (#accessdate_missing_url)
  13. . musbook.musigi-dunya.az. musbook.musigi-dunya.az. İstifadə tarixi:19 January 2016.
  14. Şuşinski, Firidun (1985). Azərbaycan xalq musiqiçiləri. Bakı: Yazıçı. (#accessdate_missing_url)
  15. V. Karqanov. Tiflis operasının əlli illiyi. «Kavkazski Vestnik» jurnalı, 1902-ci il, № 1, 11 Şöbə, səh.46.
  16. Şuşinski, Firidun (1985). Azərbaycan xalq musiqiçiləri (Yazıçı). Bakı. (#accessdate_missing_url)
  17. (PDF). UNESCO.
  18. (PDF). UNESCO.
  19. . anl.az. anl.az. İstifadə tarixi:20 January 2016. (#first_missing_last)
  20. . portal.azertag.az. portal.azertag.az. 24 may 2016 tarixində . İstifadə tarixi:24 may 2016.
  21. . anl.az. anl.az. 24 may 2016 tarixində . İstifadə tarixi:24 may 2016.
  22. Rafiq İmrani . Muğam tarixi. I c. “Elm”. Bakı- 1998.
  23. Solmaz Qasımova. Səslən tarım. “Azərbaycan “ – 1998
  24. . Musiqi dünyası. 4 (61). İstifadə tarixi:21 iyun 2016.
  25. . NASA. İstifadə tarixi:2009-05-25.
  26. . kulis.lent.az. kulis.lent.az. 2017-11-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:30 iyun 2018.
  27. . mediaforum.az (Azerbaijani). 14 May 2014 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:13 May 2014.
  28. . www.anspress.com. www.anspress.com. 24 may 2016 tarixində . İstifadə tarixi:24 may 2016.
  29. . www.anl.az. www.anl.az. İstifadə tarixi:20 January 2016.
  30. . www.mfa.gov.az. www.mfa.gov.az. İstifadə tarixi:18 January 2016.
  31. Abduləliyev, Ariz. . modern.az. modern.az. İstifadə tarixi:18 January 2016.
  32. . Mugham Radio. Baku. 30 July 2010. 16 February 2010 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:3 August 2010.
  33. . News.Az. Baku. 23 October 2009. 28 October 2009 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:3 August 2010.
  34. . 2014-04-08 tarixində arxivləşdirilib.
  35. . news.az. 2014-04-08 tarixində arxivləşdirilib.
  36. musavat.com. musavat.com. 24 may 2016 tarixində . İstifadə tarixi:24 may 2016.
  37. . azertag.az. azertag.az. 2 iyul 2016 tarixində . İstifadə tarixi:2 iyul 2016.
  38. Babayev, Ziya. . www.anspress.com. www.anspress.com. 24 may 2016 tarixində . İstifadə tarixi:24 may 2016.
  39. . themuslim500.com. themuslim500.com. 2 iyul 2016 tarixində . İstifadə tarixi:2 iyul 2016.
  40. . big.az. big.az. 2016 tarixində . İstifadə tarixi:2 iyul 2016.
  41. . mugam.musigi-dunya.az. mugam.musigi-dunya.az. İstifadə tarixi:23 January 2016.
  42. . mugam.musigi-dunya.az. mugam.musigi-dunya.az. İstifadə tarixi:23 January 2016.
  43. . mugam.musigi-dunya.az. mugam.musigi-dunya.az. İstifadə tarixi:23 January 2016.
  44. Mir-Bağırzadə S.A. İncəsənət tarixi. Dərslik. Bakı, MSA, 2012.
  45. Maharramova, Inara. . www.musigi-dunya.az. www.musigi-dunya.az. İstifadə tarixi:23 January 2016.
  46. Hüseynov, Arif. . www.anl.az. www.anl.az. 12 may 2016 tarixində . İstifadə tarixi:12 may 2016.
  47. . enene.musigi-dunya.az. enene.musigi-dunya.az. 18 iyun 2016 tarixində . İstifadə tarixi:18 iyun 2016.
  48. . www.worldmusic.net. www.worldmusic.net. 21 January 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:13 January 2016.
  49. Esslemont, Tom. . bbc.co.uk. BBC. İstifadə tarixi:13 January 2016.
  50. . musideum.com. musideum.com. İstifadə tarixi:13 January 2016.
  51. . news.lent.az. news.lent.az. İstifadə tarixi:13 January 2016.
  52. . mugam.musigi-dunya.az. mugam.musigi-dunya.az. İstifadə tarixi:18 January 2016.
  53. . shusha.az. shusha.az. 31 May 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:26 may 2016.
  54. . mugam.musigi-dunya.az. mugam.musigi-dunya.az. İstifadə tarixi:19 January 2016.
  55. . mugam.musigi-dunya.az. mugam.musigi-dunya.az. İstifadə tarixi:19 January 2016.
  56. . mugam.musigi-dunya.az. mugam.musigi-dunya.az. İstifadə tarixi:18 January 2016.
  57. (#bad_url). mugam.musigi-dunya.az. mugam.musigi-dunya.az. İstifadə tarixi:18 January 2016.
  58. . mugam.musigi-dunya.az. mugam.musigi-dunya.az. İstifadə tarixi:19 January 2016.
  59. Muslomov, Mohlet. . konservatoriya.az. konservatoriya.az. 6 iyul 2017 tarixində . İstifadə tarixi:6 iyul 2017.
  60. . mugam.musigi-dunya.az. mugam.musigi-dunya.az. İstifadə tarixi:19 January 2016.
  61. Akbarova, Arzu. (PDF). kulturevreni.com. kulturevreni.com. İstifadə tarixi:18 January 2016.[ölü keçid]
  62. Nizami Ganjavi, Khamsa, Khosrow and Shirin, 70tn of the XVI century, SPL, Dorn 341. f. 70 b.
  63. İradə Sarıyeva. "Bakı Xəbər" qəzeti. 26 noyabr 2014, səh. 15.(azərb.)
  64. Həmidə Nizamiqızı. . "Mədəniyyət" qəzeti, 9 dekabr 2011, səh. 12.(azərb.)
  65. . mugam.musigi-dunya.az(azərb.)
  66. mugam.musigi-dunya.az(azərb.)
  67. Alim Nəbioğlu. . "Olaylar" qəzeti, 21 may 2010, səh. 12.(azərb.)
  68. . e-qanun.az(azərb.)
  69. A. Məmmədova. Bülbül. Bakı, 1967, səh. 117
  70. Ü.Hacıbəyov. Azərbaycan musiqi həyatına bir nəzər. Əsərləri, ikinci cild. Bakı, 1965, səh. 217.
  71. Bülbül. Xanəndəlik və nəğmələrimiz haqqında (əlyazması). Azərbaycan SSR Mədəniyyət Nazirliyi Memarlıq və İncəsənət İnstitutunun arxivi, inv. 67
  72. Ü. Hacıbəyov. В старом и новом Азербаjджане. «Сoветсkaјa mузыka» jurnalı, 1938-ci il, № 2, səh. 58
  73. Rauf Yektabəy. Qafqaziyədə musiqi. «Şəhbal» jurnalı, Ġstambul, 1912-ci il, № 59, səh. 210.
  74. Ə. Bədəlbəyli. Qurban Pirimov. Bakı, 1955, səh. 18. 66
  75. . azertag.az. azertag.az. 19 sentyabr 2016 tarixində . İstifadə tarixi:19 sentyabr 2016.
  76. (PDF) (II cild (poemalar)). Bakı: Öndər nəşriyyat. 2004. səh. 41. ISBN 9952-416-11-2. İstifadə tarixi:19 January 2016.
  77. . azertag.az. azertag.az. İstifadə tarixi:18 January 2016.
  78. . baku.ru(rus.)
  79. . baku.ru(rus.)
  80. 2020-08-13 at the Wayback Machine. anspress.com, 18. may 2010(azərb.)
  81. Durna Səfərli. . azadliq.org, 16. avqust 2011(azərb.)
  82. Məhəmməd Nərimanoğlu. . "Azərbaycan" qəzeti. 29 iyul 2011, səh. 5.
  83. Səadət Abdullayeva. 2016-03-04 at the Wayback Machine. azyb.net(azərb.)
  • Rafiq İmrani. Muğam Şumer dövründən başlayır. Bakı, 1999.
  • Seyfəddin Qəniyev. Səadət Veysova. Məşhur xeyriyyəçi Mahmud Ağa və naməlum muğam universiteti. Bakı, “Elm və təhsil”, 2014, 292 səh.

Muğam
muğam, mürəkkəb, ideya, emosional, məna, daşıyan, dərin, bitkin, təfəkkür, bədii, həyəcan, müxtəlif, musiqi, obrazlarının, inkişafını, ifadə, edən, musiqi, janrı, muğamat, mürəkkəb, ideya, emosional, məna, daşıyan, dərin, bitkin, təfəkkür, bədii, həyəcan, müxt. Mugam murekkeb ideya emosional mena dasiyan derin ve bitkin tefekkur bedii heyecan ve muxtelif musiqi obrazlarinin inkisafini ifade eden musiqi janri Dil Izle Redakte Mugam ve ya mugamat murekkeb ideya emosional mena dasiyan derin ve bitkin tefekkur bedii heyecan ve muxtelif musiqi obrazlarinin inkisafini ifade eden musiqi janri 1 Mugam yarandigi en qedim zamanlardan baslayaraq esrler boyu davam eden tedrici inkisaf ve tekamul prosesi neticesinde yetkinlesmis formalasmis ve kamillesmisdir Azerbaycan musiqisiUmumi movzularBalet Mugam ucluyu Musiqi aletleri Reqsler Tar ifaciliq seneti Boyuk simfonik orkestr ucun konsert Soltan Hacibeyov Boyuk simfonik orkestr ucun uvertura Soltan Hacibeyov Fuzuli kantatasi Gulustan Bayati Siraz Min bir gece balet Sevil opera JanrlarCaz Dini Herbi Hip hop Klassik Opera Pop Rok Xalq musiqisiXususi formalarMilli musiqiAsiq musiqisi Meyxana MugamAlt janrlarCaz mugam Mugam operasi Simfonik mugamMedia ve teqdim etmeMusiqi festivallariBaki Caz Festivali Baki payizi Xari bulbul festivali Beynelxalq mugam festivali Hacibeyov musiqi festivali Qebele Musiqi Festivali Qizil payiz 69Musiqi mediasiMedeniyyet TVMilletcilik ve vetenperverlik movzusunda mahnilarMilli himnAzerbaycan himnibmr Azerbaycanda mugami adeten mugam ucluyun musayieti ile xanende ifa edir 2 Bele ansamblin ifa etdiyi vokal instrumental butov mugam desgahi adlanir 2 Desgah mugamin kull halinda yeni onun deramedinin butun sobe ve guselerinin elece de her sobenin tesnif ve reng yaxud diringelerinin ardicil ifa olunmasi demekdir 2 Mugam kompazisiyasina daxil olan sobeler eserin musiqi poetik mezmununu mueyyenlesdiren improvize recitavit sepkili vokal melodiyalardan ibaretdir 2 Bunlar deqiq ritme malik mahni ve reqs epizodlari ile evezlenir 2 Mahni epizodlari tesnif reqsinki ise reng adlanir 2 Mugamlarin monumental silsile formalari eyni zamanda en kicik detallarin son derece cilalanmasi melodiyanin ifadelilik imkanlarinin eks etdirilmesindeki coxplanliliqla ferqlenir 2 Vokal instrumental mugamdan ferqli olaraq cox vaxt rengde ifa edilmir 2 Mugamin ifasi aletde mukemmel calmagi bacarmaqla yanasi hem butun kompozisiyanin qurulusunun qanunauygunluqlaqrina hem de sobeden sobeye kecidin mentiqine beled olmagi teleb edir 2 2008 ci ilde Azerbaycan mugamlari UNESCO nun Qeyri maddi medeni irsin Reprezentativ Siyahisina daxil edilib Insanligin kainatda tenhaliq hissini temsil etmesi ucun ve kainatda olasi her hansisa inkisaf etmis sivilizasiyanin tapmasi meqsedile NASA Voyacer qizil plastinkaya Azerbaycan mugamin yerlesdirerek kosmosa gonderib 3 Mundericat 1 Etimologiya 1 1 Mugam adlarinin yaranmasi 2 Tarixi 2 1 Zerdustilik dovru 2 2 Islamaqederki dovr ve sonraki dovr 2 3 XVII XIV esrler 2 4 XIX esr 2 5 XX esrin erken illeri 2 6 Demir perde dovru 1930 1960 ci iller 2 7 Demir perde dovrunden sonra 1970 1980 ci iller 2 8 Musteqil Azerbaycan dovru 3 Mugamlarin janrlari 3 1 Destgah 3 2 Zerbi mugamlar 3 3 Oxsar janrlar 3 3 1 Simfonik mugam 3 3 2 Mugam operasi 3 3 3 Caz mugam 4 Mugam mektebleri ve meclisleri 4 1 Qarabag mugam mektebi ve meclisleri 4 1 1 Kor Xelifenin mektebi 4 1 2 Mir Mohsun Nevvabin meclisi 4 1 3 Meclisi uns 4 1 4 Xarrat Qulunun mektebi 4 1 5 Molla Ibrahimin mektebi 4 2 Baki mugam meclisleri 4 2 1 Mesedi Melik Mansurovun salonu 4 3 Sirvan mugam mektebi ve meclisleri 4 3 1 Samaxi mugam meclisleri 5 Mugam ifaciligi 5 1 Mugam ucluyu 5 2 Xanendilik 5 3 Calgiciliq 6 Medeniyyetde 6 1 Edebiyyatda 6 2 Kinoda 6 3 Tesviri incesenetde 7 Gorkemli senetciler 7 1 Xanendeler 7 1 1 Kisi 7 1 2 Qadin 7 2 Qruplar 7 3 Musiqiciler 7 3 1 Tarzenler 7 3 2 Kamanca ifacilari 7 3 3 Diger 8 Istinadlar 9 Edebiyyat 10 Xarici kecidlerEtimologiya RedakteBezi menbelerde mugam sozunun ereb dilinde meqam sozunden yaranmasi qeyd olunur 4 Yeni yer movqe demekdir 4 Birlikde buna meqamat mugamat deyilir 4 Bu termin bezi Serq olkelerinde hemcinin Orta Asiya ve Hindistanda makon adlanir 4 Avropa olkelerinde ise bu bir not sisteminde her bir calinma yerine uygun olaraq minor ve major qammalari seklinde ifade olunur ve bu ifadede isledilmekdedir 4 Tarixci Ilya Meherreminin iddiasina gore mugam sozunun koku mug sozunden goturulub 5 Muellif qeyd edir ki mezhebi din ayinleri musiqi avaz ve ritmle icra olunurdu ve zaman kecdikce inkisaf ederek formalasaraq indiki mugam seviyyesine gelib catmisdir 5 Mugam adlarinin yaranmasi Redakte Mugam sobe ve guse adlarinin yaranma tarixi ile bu gune qeder bir cox musiqisunas ve ifacilar maraqlanir Mugamlar haqqinda elmi traktatlar Serqin boyuk musiqisunaslari Ebdulqedir Maragayi Sefieddin Urmevi el Ferabi ve basqalari terefinden yaranmisdir 2 Onlar oz elmi eserlerinde mugamlarin yaranma tarixinden sobe ve guselerin bir biri ile qarsiliqli elaqesinden musiqi aletlerinde istifade olunan ifaciliq strixlerinden ve bir cox basqa xususiyyetlerden behs edirler 2 Butun mugam sobe ve guse adlarinin yaranma tarixi 4 qisme bolunur 2 Say adlari a yer mekan adlari toponimler b xalq tayfa qebile adlari Tarixi sexsiyyet ve ifacinin adi ile bagli mugam ve sobe adlari Muxtelif adlar Say adi ile bagli olan mugam ve sobeler bunlardir 2 Yegah Rast mugaminin ikinci adidir Fars dilinde isledilen Yegah birinci sozunun menasi ereb dilinde isledilen Rast duz dogru durust ile uygun gelir Kecmisde ve hal hazirda turk musiqisinde Rast a bezen Yegah da deyirler Dugah fars kelmesidir tercumesi iki movqe mekan veziyyet mecazi menasi iki vaxt demekdir Meselen axsam seher gece gunduz ve s Segah uc movqe mekan veziyyet demekdir Forma etibarile Segah mugami 3 boyuk hisseden ibaretdir Bu hisseler Zabul Segah ve Hissar muxalif den ibaretdir Cahargah qedim musiqi alimlerinin fikrince goy gurultusu ile elaqedardir Mehz tebietin bu hadisesi ile elaqedar olaraq yaranmisdir Uzeyir Hacibeyov Cahargah mugaminin dinleyicide cosgunluq ve ehtiras hissi oyatdigini qeyd edir Pencgah Rast mugaminin zil perdesidir Bu hissenin ahengi cox gergin ve ciddidir Pencgah sobesinin Rast destgahinda tutdugu movqe cox ehemiyyetli oldugundan Rast destgahi cox zaman Rast Pencgah adlandirilir Iran musiqisinde Rast Pencgah adli mugamin olmasini fransiz alimi Jan Durinq ozunun Iran musiqisinin eneneleri ve menseyi adli elmi kitabinda qeyd edib Sesgah mugam ve sobe adi kimi hec bir menbede qeyd olunmayib Lakin Efrasiyab Bedelbeylinin Musiqi lugeti kitabinda bu adlar diatonik ses duzumunun 6 ci sesi kimi serh olunur Heftgah mugam ve sobe adi kimi hec bir menbede qeyd olunmayib Lakin Efrasiyab Bedelbeylinin Musiqi lugeti kitabinda bu diatonik ses duzumunun 7 ci sesi kimi serh olunur Muasir ifaciliqda bu mugamlardan yalniz besi ifa olunur 2 Zaman otdukce yeni sobeler guseler zenginlesmis ve nehayet bu dovrde oz intisarini tapmisdir Qeyd olunmalidir ki Yegah Dugah Segah Cahargah butov mugam Pencgah ise sobe kimi seslenir 2 Ereb musiqisinde yegah dugah segah cahargah pencgah sesgah ve heftgah ses duzumunun perdeleri kimi adlandirilir 2 Bu fakti ereb musiqisunasi Ferruk Ammarin yazilarinda aydin gormek olar 2 Bir cox mugam ve sobe adlarinin yaranma tarixi oz yerleri ve mekanlari ile elaqedardir Qarabag sikestesi Sirvan sikestesi Salyan sikestesi Sikesteyi fars Arazbari Bayati siraz Bayati Isfahan Bayati kurd Erak Ovsari Esiran Zabul Heyrat Kabili Hicaz Neva Nisapur Hissar Xaveran Maveraunnehr Tehrani Xarezmiyye Mahur hindi ve bir coxlarini buna misal gostermek olar 2 Tarixi RedakteZerdustilik dovru Redakte Bezi tarixcilere gore muglar Avesta kitabinda olan ayinleri dunyada teblig etmis ve insanlari tek Allahliga ibadet etmeye cagirmislar 6 Ibadetlerinde muqeddes kitablardaki qatlar i avazla oxuyarmislar Abdulla Faziliye gore Zerdust ilk defe oz ideologiyasini ve teriqetinin qayda qanunlarini seir halinda teblig edirdi 7 Onun sagirdleri de Zerdustun negme ve dualarina oxsar negme ve dualar hazirlayirdilar 7 Rus muellifi L S Vasilyevin Istoriya reliqiy Vostoka kitabindaki 10 cu bend Dualizm drevnix Irantsev i Zoroastr basligi altindaki seh 210 263 yazinda qeyd olunur ki A Kristensen gosterir ki qaranliq otaqlarda oddan olan od sole cekir arxasinda ise metal alet berq vurur ruhanilerin uca ve bezen bemden ureye yatan zumzumeleri esidenleri ehtizaza getirir ister istemez ozune celb edirdi 8 Mirze Eliekber Dehxuda Dehxuda lugeti kitabinda yazir Mugam seneti miladdan evvel IX X esrlerde muglar terefinden ifa olunub Koku sumer medeniyyetinden exz olunub 9 Islamaqederki dovr ve sonraki dovr Redakte Dervis Elinin mugamat haqqinda traktatinda qeyd olunur ki orada mugamin umumbeseri musiqi olmasi qabardilaraq peygemberlerin heyati ile elaqelendirilir 6 Hufuzlu musiqicilerden Ebdulqedir Maragayiye Sufeddin Ebdulmomine ve Uveys Pasanin dediklerine gore evvelce daha cox yeddi peygemberin sayi esasinda sekkiz mugam olmusdur 10 Rast mugami Adem peygemberden qalmisdir O ilk insanin cenneti ve xamuslugunu itirdiyi ucun aglamasini ifade edir Ussaq mugami insanligin ikinci atasi Nuhdan qalmisdir Neva mugaminin yaranmasina sebeb Davud peygember olmusdur Hicaz mugami ise Suleyman peygemberden qalmisdir Eraq mugami edaletli Yehya peygemberden miras qalmisdir Huseyni mugami Yaqub peygemberden qalmisdir Buzulik mugami Baba Omerden qalmisdir Rehagi mugamina geldikde ise bu Mehemmed peygembere Quranin nazil edilmesi zamanlarinda yaranmisdir Bele ki Mehemmed peygember Quranin ayelerini yari musiqili qaydada Rehagi mugami tonunda oxumusdur 11 XVII XIV esrler Redakte Rzaddin Sirvani haqqinda XVII esrde Samaxini ziyaret etmis boyuk turk seyyahi Ovliya Celebi Seyahetname sinde yazir Sesxane icad eden Rzaddin Sirvanidir Bu da telli sazdir Ud kimi burgu yerleri eyridir Qolu uddan uzundu govdesine baliq qursagi cekilmisdir Amma perdeleri yoxdur Alti telli oldugundan sesxane adlanir Cetin bir sazise de butun mugamat bunda icra oluna biler 12 XIV esrin axirlarina dogru bas veren ictimai iqtisadi ve siyasi deyisikliklerle elaqedar olaraq musiqi binasinin destgah divarlari evveller catlamis ve sonralar ise busbutun ucub dagilmisdir 13 Yaxin Serq xalqlari ucub dagilmis bu musiqi binasinin qiymetli parcalarindan istifade ederek ozlerinin lad tikinti levazimati ile her xalq ayriliqda ozunemexsus seciyyevi uslubda yeni musiqi barigahi tikmisdir 13 Tebiidir ki 12 klassik mugamin adlari ve hemcinin bu mugamlarin ozleri de boyuk deyisikliklere ugramisdir evveller musteqil hesab olunan mugamlar bezi xalqlarda sobe halina kecir ve yaxud eksine evveller sobe hesab olunan musiqi sonralar musteqil mugama cevrilir 13 Yene de bu qayda ile mugam ve onun sobelerinin eyni adlari ayri ayri xalqlarda muxtelif mena ifade edirdi 13 Musiqi binasinin mohkem temelini teskil eden 12 sutun 12 esas mugami ve 6 burc ise 6 avazati temsil edirdi 12 esas mugam Ussaq Neva Buselik Rast Eraq Isfahan Zirefkend Buzurk Zengule Rehavi Huseyni ve Hicaz 6 avazat ise Sahnaz Maye Selmek Novruz Gerdaniyye Guvastdan ibaret idi 13 Indiyedek zamanin ve hadiselerin sarsidici tesirine qarsi mohkem duran yegane mugam Rast dir 13 Bu mugam kokunun mohkem ve mentiqli olmasi onun adinin me nasina tamamile uygun gelir 13 Qedim musiqisunaslar Rast i mugamlarin anasi adlandirirdilar 13 Rast mugami yalniz oz adini ve sesqatarini deyil hetta oz maye tonika ucaligini da zemanemize qeder muhafize etmisdir 13 Butun Yaxin Serq xalqlarinda Rast mugaminin qurulusu ve maye ucaligi eynidir Bu maye kicik oktavanin sol sesinden ibaretdir 13 Asagidaki muqayiseden aydin olur ki indi bizim kicik oktavanin sol u adlandirilan ton hele antik dovrde Rast ladinin ucaligini gosterirmis 13 Ereb Iran ve Avropa musiqisunaslarina gore qedim yunanlar yeddi sema cisimlerinden her birinin Pifaqor terefinden icad edilmis 7 tondan birine muvafiq oldugunu zenn edirlermis 13 Ton Yunanca Ereb Farscami Ay Nevafa Merkuri Utarid Buseliksol Venera Zohre Rastlya Gunes Eraqsi Mars Merrix Ussaqdo Yupiter Musteri Zirefkendre Saturn Zuhel Rehavi Rahab XIX esr Redakte Settar kecen esrin 1860 ci illerinde Tiflisde verdiyi mugamat konsertleri ile de boyuk sohret qazanmisdir O dovrde Tiflisde verilen mugamat gecelerinde Settar tarzen Agamal aga Melikagamalov kamancaci Kevork skripkaci Mnatsakan ile cixis ederdi 14 Meshur ermeni musiqisunasi V Karqanov yazir Men 1860 ci ilin afisalarinda Qafqazin sevimli mugennisi Settarin verdiyi konsertin proqrammasini tapdim Afisada bele bir yazi diqqeti celb edirdi 4 yanvar bazar ertesi gunu 1860 ci il buradaki teatrda Aga Settar konsert verecekdir Proqram 12 nomreden ibaret idi Xanendeni Serq musiqi aletlerinde tarda Mnatsakan dayrede Elekber qosanagarada ise Sako musayiet etmisdir Menim fikrimce bele bir konsert dinleyicilerde boyuk maraq oyada biler Oz zemanesinin en yaxsi xanendesi olan Settarin oxudugu negmeler yerli dinleyicilere bedii zovq vermekle beraber eyni zamanda Asiya musiqisini oyrenen mutexessisler ucun gozel materialdir 15 XX esrin erken illeri Redakte Azerbaycan musiqi tarixinde ilk duet Sovket Elekberova ile Xan Susinskinin ifasinda lente alinan Yayliq mahnisidir XX esrin evvellerinde xanendelerin istiraki ile verilen musiqili sehnecikler ve Serq konsertleri ister vokal isterse de calgi musiqisi ifaciliginin inkisafina imkan yaratmaqla Serq geceleri nin de teskiline meydan acirdi 16 Tamasacilarin estetik zovqune musbet tesir gosteren Serq geceleri nin proqrami konsertlere nisbeten bir qeder genis ve coxcehetli idi 16 Eger konsertlerde tekce xanendeler ve asiqlar istirak edirdise Serq geceleri nde hem Serq konsertine yer veriler hem de kicik hecmli teatr tamasalari gosteriler ve axirda da reqs teskil olunardi 16 Serq geceleri nin bir ustunluyu de o idi ki geceye gelen tamasacilarin milli terkibi muxtelif olurdu 16 Bu ise kutlelerin beynelmilel terbiyesine musbet tesir gosterirdi 16 Azerbaycanda ilk Serq gecesi Bakida 1907 ci ilin yanvar ayinin 20 de Artistler Cemiyyetinin zalinda Muselman xeyriyye cemiyyeti terefinden seher yoxsullarinin xeyrine teskil olunmusdur 16 Dord sobeden ibaret olan bu gecede esas yer Serq konserti ne verilmisdir 16 Birinci sobede xalq calgi aletleri orkestri Arazbari ritmik mugamini calmis xanendeler Gule gule mahnisini xorla oxumuslar 16 Bu dovrde mugamin ozune gore forma qurulusu vardi 2 En kicik mugam 5 sobe ve guseden en boyuyu ise 40 50 sobe ve guseden ibaret olurdu 2 1908 ci il yanvarin 12 de Uzeyir Hacibeyovun Leyli ve Mecnun operasi butun muselman Serqinde opera senetinin esasi qoyulmusdur 17 Operanin musiqisi esasen mugam ve tesnifler uzerinde qurulmusdur 18 1922 ci ilde mugamin tedrisi Bakida acilmis ilk Avropa tipli musiqi tedris muessisesinin ders proqramina daxil edilmisdir 19 Azerbaycan musiqi tarixinde ilk duet Sovket Elekberova ile Xan Susinskinin ifasinda lente alinan Yayliq mahnisidir 20 1925 ci ilde Uzeyir Hacibeyovun rehberliyile Mugam surasi terefinden qebul edilmis proqramda Suster sekkiz sobe ve guseni ehate edir 21 Demir perde dovru 1930 1960 ci iller Redakte Mediani oxut 1930 cu illerde Cabbar Qaryagdioglunun Heyrati mugamini oxumasi onu tarda Qurban Primov ve kamancada Qilman Salahov musayet edir SSRI nin yurutduyu demir perde siyaseti uzun muddet Azerbaycan musiqisi ucun beynelxalq musiqi mekanina cixisi baglamisdi 19 Xarici medeni mekanda Azerbaycan mugaminin movqeyinin itirilmesi ile yanasi Azerbaycanin ozunun daxilinde de kecen yuzilin 1920 30 cu illerin melum suarlarinda ifade olunmus nihilist tendensiya doloy tar doloy mugam tedricen mugam senetinin ictimai statusunu laxlatdi 19 1950 ci illerden baslayaraq mugam ifaciligi yeni terzde inkisaf etmeye baslayir 22 Mugam klassiklikden muasirliye dogru addimlamaga baslayir 22 Artiq mugam ifasi ile yanasi mugam elmi de muasirlesdi ve mugam esrin evvelindeki formadan uzaqlasdi En boyuk destgah 10 12 sobe ve guseden ibaret olur 23 Orta ve ali tehsilli musiqi mekteblerinde tar ve kamancaya ilk novbede not sonra ise mugami oyredirler 23 1970 ci illeredek olan dovrde Azerbaycan cemiyyetinde mugamata primitiv senet kimi baxis tedricen mohkemlenmeye baslasa da cemiyyetin mueyyen bir hissesinde mugamatin populyarligini azaltmadi 19 Demir perde dovrunden sonra 1970 1980 ci iller Redakte 1970 ci illerin evvellerinde SSRI de UNESCO nun himayesi altinda kecirilen enenevi musiqinin beynelxalq festivallari Qerb ucun Sovet Serqinin enenevi musiqisini hemcinin orijinal musiqi medeniyyeti kimi Azerbaycan mugam senetinin dircelisinde rol oynadi 24 1971 ci ilde UNESCO 50 albomdan ibaret olan Dunya enenevi musiqisinin antologiyasi kolleksiyasina Serqin musiqi antologiyasi seriyasinda cixan Azerbaycan musiqisi plastinkasini daxil edib 24 1972 ci ilde Nazim Eliverdibeyov Mirze Sefi Vazehin seirleri esasinda Mugam baletini yaratmisdir 24 1975 ci ilde Azerbaycan mugamlari yene de UNESCO terefinden Musiqi menbeleri seriyasinda buraxilib 24 1970 ci illerde Azerbaycan Bestekarlar Ittifaqinda etnomusiqisunasliq bolmesinin yaradilmasi oz novbesinde xalq musiqisine ve mugam senetine elmi yaradici munasibetlerin genislenmesine tekan verdi 24 1977 ci ilde ABS in NASA ya aid Voyacer 1 peyki neticesinde Azerbaycan mugami kosmosa gonderilib 25 Amerikali astronom Karl Saqanin hazirladigi Vocager qizil plastinkasinda Kamil Celilovun balaban ile caldigi Mugam bezen Cahargah ahengi adlanir adlanan kompozisiyasi da var idi 26 27 28 29 1982 ci ilde Arif Babayev ilk mugam muellimi kimi Bulbul adina Orta Ixtisas Musiqi Mektebinde 1984 ci ilde Azerbaycan Dovlet Konservatoriyasinda calismaga baslayib 30 1985 ci ilde Agdamin Xan Susinski adina Mugam mektebi fealiyyete baslayib 31 Rafiq Rustemlinin 1987 ci ilde mektebin nezdinde teskil etdiyi Qarabag bulbulleri ansambli dovlet tedbirlerinde Azerbaycan Dovlet Filarmoniyasinda televiziyada herbi hisselerde genis proqramla konsertler vermisdir 31 Musteqil Azerbaycan dovru Redakte 2012 ci ilde Alim Qasimovun ifasinda Sari gelin mahnisi 1990 cu ilde Arif Babayev tarixde ilk defe mugam professoru adi alib 30 1999 cu ilde Azerbaycanin mugam ustasi Alim Qasimov UNESCO nun Beynelxalq Musiqi Surasinin birinci mukafatini qazanmisdir 32 2000 ci illerde mugamin daha da genis sohret tapmasi ve genislenmesi Azerbaycanin birinci xanimi Mehriban Eliyevanin adi ile baglidir 2 2003 cu il 7 noyabrda tarixinde Azerbaycan mugami UNESCO terefinden beseriyyetin qeyri maddi irsinin sah eseri elan olunmusdur 32 2005 ci ilden Azerbaycanda kecirilen televiziya mugam musabiqelerine genis tamasaci auditoriyasi maraqla baxib bu musabiqeler Azerbaycan ifaciliq senetine Babek Nifteliyev Mehebbet Seferov Mirelem Mirelemov Sebine Erebli Ehtiram Huseynov kimi yeni istedadlar ve genc ifacilar bexs edib 33 2008 ci ilde Azerbaycan mugamlari UNESCO nun Qeyri maddi Medeni Irsin Reprezentativ Siyahisina daxil edilmisdir 32 2009 cu il dekabrin 27 de Bakida Denizkenari Milli Parkda Beynelxalq Mugam Merkezinin acilisi olmusdur 34 35 Hemin ilin 18 25 mart tarixinde Heyder Eliyev fondunun tesebbusu ile Bakinin Heyder Eliyev Sarayinda Mugam Dunyasi Beynelxalq musiqi festivali kecirilmisdir 36 37 2010 cu ilden 2014 cu ile qeder Azerbaycanin radio mekaninda Mugam radiosu fealiyyet gostermisdir 38 Hemin il Alim Qasimovun ses sessiyasi Devid Vendettanin Vendetta albomunda sirada 4 cu olan I m your Goddess mahnisina daxil edilmisdir 39 2012 ci ilde Azerbaycan mugami ilk defe Ispaniyada seslenib 40 Konsertde Qocaq Esgerovu tarda Mircavad Ceferov kamancada Elnur Mikayilov balabanda Sirzad Feteliyev nagarada Kamran Kerimov musayiet edib 40 2012 ci ve 2015 ci ilde Alim Qasimov Amman Kral Islam strateji arasdirmalar merkezi terefinden tertib olunan dunyanin 500 nufuzlu muselman siyahisina daxil edilib 41 2012 ci il aprelin 16 da Avroviziyanin Azerbaycandaki resmi fan klubu Azerbaycanda ilk defe mugam flesmobu kecirib 42 Mugamlarin janrlari RedakteDestgah Redakte Destgah mueyyen mugam terkibine daxil olan butun saxeler sobeler guseler redifler rengler ve tesniflerin kull halinda mentiqi inkisaf qaydasi uzre mutesekkil mecmusu 43 Destgah sozu dest butov tam gah yer movqe demekdir 43 Destgah mugamin vokal instrumental sekilde butun hisselerinin sobe guse reng tesniflerin tam butovlukde mugam kompozisiyasinin telebleri seviyyesinde ifasi demekdir 43 Destgahin en baslica xususiyyeti mugam sobelerinin ve guselerinin tesnif ve renglerin mentiqli suretde ardicillasaraq silsile yaratmasindan ibaretdir 43 Bunun da neticesinde mugam destgahlarinin ozunemexsus inkisaf dramaturgiyasi yaranir 43 Mugam destgahlar bunlardir 44 Rast Mahur Hindi Orta Mahur Bayati Qacar Sur Segah Zabul segah Mirze Huseyn segahi Suster Cahargah Bayati Siraz Humayun Zerbi mugamlar Redakte Zerbi mugamlar instrumental musayieti deqiq ve sabit olculu musiqiden vokal qismi ise ritmik cehetden serbest improvizasiya esasinda ifa olunan murekkeb ve deyisken veznli mugamdan ibaret Azerbaycan orijinal xalq musiqi formasi 45 Zerbi mugamlar bunlardir Heyrati Arazbari Semayi Sems Mani Mensuriyye Ovsari Heyderi Qarabag sikestesi Kesme sikeste Oxsar janrlar Redakte Simfonik mugam Redakte Fikret Emirov eserlerinde mugamlardan genis istifade etmis onlara oz muellif konsepsiyasini vererek yeni emosional mezmuna nail olmusdur Esas meqale Simfonik mugam 1948 ci ilde bestekar Fikret Emirov Sur ve Kurd ovsari simfonik mugamlarinda ilkin menbeye istinad ederek bu eserleri ozunemexsus bestekarliq texnikasi yaradici texeyyulu ile zenginlesdirmis orkestr boyalarinin elvanligina nail olmusdur 46 1971 ci ilde O Gulustan Bayati Siraz simfonik mugaminda mugam sobelerini kontrakt ardicilliq prinsipini saxlamis meldokiasini kicik lovhelerle serh ederek mugami serbest inkisaf etdirmisdir 46 Simfonik mugam iki musiqi mentiqinin heyata kecirilmis sintezidir qavrayisin iki novunun qarsiliqli elaqesidir 47 Uslub planinda simfonik mugamlar avropa coxsesliyinin ve enenevi serq monodiyasinin elaqesini muveqqeti mekan kimi numayis etdirir 47 Tematizm planinda simfonik mugamlarda sitatlar mugam enenesinin kanon improvizasiyasina istinad edir 47 Sitat mugam improvizasiyasini eks etdirir lakin enenevi deyil umumilesmis ilkin menbenin tematik modelinin bestekar tefekkuru ile ferdilesimis sekilde verilir 47 Simfonik mugamlarda sitat simvolik elave kimi qeyd edilmir Mugam uslubu muellif tefekkurunun ayrilmaz komponentine cevrilir 47 Mugam operasi Redakte 1908 ci ilin 12 yanvarinda milyoncu Zeynalabdin Tagiyevin teatrinda tamasaya qoyulan ilk mugam operasi boyuk muveffeqiyyet qazandi 48 Bunun esas sebebi Azerbaycan xalqinin oz teatr sehnesinde milli operanin isiq uzu gormesini sebirsizlikle gozlemesi idi 48 Bu operada mugam ile meshur klassik sujet ugurla birlesdirilmisdi 48 Leyli ve Mecnun Azerbaycanin ilk mugam operasi kimi tarixe dusmusdu 48 Zulfuqar Hacibeyovun Asiq Qerib 1916 Muslum Maqomayevin Sah Ismayil 1916 operalari bu janrin maraqli numuneleridir 49 Bu enene XX esrin ikinci yarisinda da bestekarlar terefinden davam etdirilmisdir Sefiqe Axundovanin Gelin qayasi Cahangir Cahangirovun Xanendenin taleyi operalari bu qebildendir 49 Ramiz Mustafayevin Vaqif Vasif Adigozelovun Natevan operalarinda dovrun gorkemli xanendelerinin obrazlarini canlandirmaq ucun eserin musiqi mezmununda mugamlardan istifade edilmisdir 49 Caz mugam Redakte Esas meqale Azerbaycan cazi 1960 ci illerde Vaqif Mustafazade mugamin klassik Amerikan caz musiqisi ile sintezini Caz mugam janrini yaratmisdir 50 51 Cazdan ferqli olaraq caz mugam metr sistemini teqib etmir 52 Bu janrda hem ritm hem olculer improvizasiya olunur 52 Vaqif Mustafazadenin heyat yoldasi Eliza Mustafazade Azerbaycanin pesekar caz mugam terzinde oxuyan ilk qadinidir 53 Mugam mektebleri ve meclisleri RedakteMugam meclisleri XIX esrin ikinci yarisinda Baki Samaxi Susa kimi iri medeni merkezlerde muxtelif sexsler gorkemli sair ve musiqiciler medeniyyet hamileri mesenatlar elece de zadeganlar terefinden oz saraylarinda ve kubar salonlarinda teskil olunardi Bunlar bezen musiqi derneyi ve ya musiqi salonu da adlandirilirdi Susada Nevvabin meclisi Samaxida Mahmud aganin derneyi Bakida ise Mesedi Melik Mensurovun salonu qeyd olunurdu Butun bu musiqi meclisleri esl musiqi mektebine senetkarliq mektebine cevrilmisdi Bele meclislerin eks sedasi tekce iri seherlerde deyil eyaletlerde ve hetta kendlerde yayilir buradaki musiqiseverler terefinden de xususi mugam meclisleri teskil olunurdu 54 Qarabag mugam mektebi ve meclisleri Redakte Kor Xelifenin mektebi Redakte Kor Xelifenin mektebi 1883 cu ilden 1893 cu ile qeder Susada fealiyyet gostermis dini xarakterli musiqi mektebi idi 55 Mekteb seherde xelife vezifesinde calisan ve dini islere nezaret eden Kor Xelife leqebli Molla Eli Qarabagi terefinden acilmisdir 55 Burada dini elmler genis tedris olunsa da Serq sairlerinin ve mutefekkirlerinin eserleri klassik mugamlar onlari oxumaq qaydalari xanendelik senetinin incelikleri musiqi nezeriyyesi ve praktikasi mugam oxumaq tar kamanca ve diger musiqi aletlerinde calmaq da oyredilir klassik musiqi ehali arasinda genis tetbiq olunur sagirdler kamil musiqisunas edebiyyatci kimi yetisirdiler 55 Mektebde tez tez poeziya ve mugam musabiqeleri de teskil edilir daha cox istedadi olan gencler uze cixardilir onlari heveslendirmek ucun mukafat verilirdi 55 Onillik fealiyyeti dovrunde Kor Xelifenin mektebi neinki Qarabagda hemcinin qonsu vilayetlerde ve Iranda da taninmisdi 55 Bu tehsil muessisesi Qarabag ehalisinin medeni inkisafina boyuk tesir gostermis Susanin Zaqafqaziyanin musiqi merkezine cevrilmesinde muhum rol oynamisdi 55 Mir Mohsun Nevvabin meclisi Redakte Mir Mohsun Nevvabin evinde teskil edilmis Meclisi feramusan Azerbaycan musiqisinin ve mugam senetinin inkisafinda yeni yeni xanendeler ve musiqiciler neslinin yetismesinde muhum rol oynamisdir Esas meqale Meclisi feramusan Edebi meclis olan Meclisi Feramusan 1872 ci ilde Mir Mohsun Nevvabin evinde teskil edilmis ve 1910 cu iledek fealiyyet gostermisdir 56 Mir Mohsun Nevvab Heseneli xan Qaradagi Fatma xanim Kemine Abdulla bey Asi Mesedi Eyyub Baki Baxis bey Sebur ve b sairler meclisin feal istirakcilari idiler 56 Qarabag xanendeleri de bu meclisde yaxindan istirak edirdiler 56 Meclisi feramusan Azerbaycan musiqisinin ve mugam senetinin inkisafinda yeni yeni xanendeler ve musiqiciler neslinin yetismesinde muhum rol oynamisdir 55 Meclisi uns Redakte Esas meqale Meclisi uns Edebi musiqili meclis olan Meclisi uns 1864 cu ilde Susada sair Haci Abbas Agahin evinde teskil olunmus Xursudbanu Natevanin rehberliyi ile 1897 ci iledek fealiyyet gostermisdir 57 X Natevan Mirze Rehim Fena Mirze Elesger Novres Mirze Hesen Yuzbasov Qarabagi Memo bey Memai M S Piran ve b sairler meclisin feal istirakcilari idiler 57 Meclise Qarabag xanendeleri de devet olunur ve sairlerin qezelleri esasinda mugamlar ifa edirdiler 57 Xarrat Qulunun mektebi Redakte Tedris ocagi kimi mugam mektebi ilk defe XIX esrin ortalarinda Xarrat Qulu terefinden yaradilmisdir XIX esrin ortalarinda fealiyyet gosteren bu mekteb esasen dini meqsedlere xidmet etmisdir Xarrat Qulu dini merasimlerde meherremlik teziyesinde istirak etmek ucun gozel sesi olan gencleri oz mektebine celb edir onlara mugamati ve oxumaq qaydalarini oyredirdi 58 Lakin inkar olunmaz bir faktdir ki bu mekteb sonradan mugam tedris eden musiqi mekteblerinin teskilinde numune olmusdur 58 Xarrat Qulunun musiqi mektebi dine xidmet etse de Azerbaycan mugam senetinin inkisafinda muhum rol oynamis bir sira ustad senetkarlarin yetismesine sebeb olmusdur 58 Qarabagin en gorkemli xanendeleri Haci Husu Mesedi Isi Deli Ismayil Sahnaz Abbas Ebdulbagi Zulalov Bulbulcan Kestazli Hesim Kececi oglu Mehemmed Cabbar Qaryagdioglu ve tarzen Sadiqcan hemin mektebin yetirmeleridir 58 Xarrat Qulunun vefatindan sonra Susada musiqi mektebinde mugamin tedrisi isini Kor Xelife adli musiqici daha sonra Molla Ibrahim davam etdirerek yeni musiqiciler neslini yetisdirdi 59 Susa mekteblerinde de poeziyanin ve musiqinin sirrleri yeniyetmelere genc yaslarindan oyredilirdi 59 Ona gore de mugami ve seiri Qarabagin senetkarlari xususen de xanendeleri ve instrumental mugam ifacilari hele usaq yaslarindan derinden bilirdiler 59 Molla Ibrahimin mektebi Redakte XIX esrin axirlarinda Susada Molla Ibrahim adli bir sexs musiqi mektebi yaratmisdir 55 Bu mektebde ozunden evvel fealiyyet gosteren musiqi mektebleri kimi dini xarakterli idi 55 Bura yalniz gozel sesli poeziyaya xususi hevesi olan istedadli gencler secilib goturulurdu 55 Mektebde genclere klassik mugamlardan ders kecilir fars ereb dilleri dini merasimler oyredilir Hafiz Sirazi Nizami Gencevi Sedi Sirazi Omer Xeyyam Mehemmed Fuzuli Qasim bey Zakir Seyid Ezim Sirvani kimi Serq sairlerinin qezelleri tedris olunurdu 55 Qarabagin bir cox musiqi xadimleri mugam ustalari o cumleden Bahadur Mehrali oglu Bulbul ve basqa senetkarlar musiqi tehsilini Molla Ibrahimin musiqi mektebinde almislar 55 Mekteb texminen 1920 ci illerine qeder fealiyyetini davam etdirmisdir 55 Baki mugam meclisleri Redakte Mesedi Melik Mansurovun salonu Redakte Mesedi Melik bey Mansurovun salonu adlanan musiqi meclisi Bakida ve Abseronda mugam ifaciligi senetinin inkisafinda xususi rol oynamisdir XIX esrde Baki seherinde ve Baki etrafi kendlerde sair ve mugamatcilari oz etrafina toplayan yigincaqlar teskil olunardi 60 Bunlardan en boyuyu musiqi meclisinin rehberi Mesedi Melik bey Mansurov 1838 1909 oz dovrunun aciq fikirli istedadli medeni sexslerinden biri ve musiqiciler ailesinin gorkemli numayendesi idi 60 Mesedi Melik Mansurovun Bakida Iceri Seherdeki evinin boyuk salonunda tez tez dovrunun meshur ziyalilari ve senetkarlari yigisir Qarabagdan Sirvandan Irandan gelen musiqiciler bu evin qonagi olurdu 60 61 Haci Husu Ebdulbaqi Bulbulcan tarzen Mirze Sadiq Esed oglu Sadiqcan Mesedi Zeynal kimi taninmis Qarabag musiqicileri Mesedi Melikle dostluq edirdi 60 Meclislerde yerli musiqiciler istirak edirdiler Burada gorkemli xanende ve musiqicilerle yanasi gencler de ifaciliq meharetini numayis etdirir ustadlardan behrelenmeye calisirdilar 60 Bu musiqi meclislerinde ifaciliq seneti baresinde ciddi sohbetler aparilir musiqi tarixine fikir verilirdi 60 Burada mugamatin ne zaman kim terefinden hansi seraitde yaradilmasi movzusu meclis uzvlerini daha cox maraqlandirirdi Eyni zamanda her bir mugam meclisde ayrica muzakire olunurdu Mugamlarin tamam destgah ve duzgun oxunmasina xususi diqqet yetirilerdi 60 Sirvan mugam mektebi ve meclisleri Redakte Sirvanda mugam senetin ne vaxt intisar tapdigini namelum qalsa da regionda yasamis musiqisunas ifaci xanendeler haqqinda menbelerde mueyyen melumatlar yasamaqdadir Mehemmed Ibn Ebubekir Sirvani XII esr Haci Necef Sirvani XIV esr Abdulla Sirvani XV esr Zakir Ibn Mustafa XVII esr 12 Samaxi mugam meclisleri Redakte XIX esrin ikinci yarisinda Samaxida meshur mulkedar Mahmud aga terefinden yaradilan ve Sirvan zonasinda xanendelik senetinin inkisafinda muhum rol oynayan musiqili poetik meclisler movcud idi 62 Cox zaman Mahmud aganin meclisi adlandirilirdi 62 Bu dovrde Samaxida Seyid Ezim Sirvaninin basciliq etdiyi Beytus Sefa adli edebi meclis de fealiyyet gosterirdi Mahmud aga hemin meclisin uzvlerine himayedarliq edirdi Seyid Ezim Sirvani ile dostluq elaqeleri saxlayirdi 62 Ozu de seiri musiqini cox sevirdi gozel tar calir ve mugamlari pesden oxuyurdu O oz malikanesinde musiqili geceler kecirmek ucun duzeltdirdiyi xususi salonda tez tez xanendelerin musabiqesini kecirir birinci yerleri tutanlara qiymetli hediyyeler ve mukafatlar verirdi Mahmud aganin musiqi meclisinin sedasi neinki butun Qafqazda hetta onun serhedlerinden cox cox uzaqlarda bele yayilmisdi 62 XIX esrin ikinci yarisinda Samaxiya qonaq gelen bir cox seyyahlar Mahmud aganin evine dusurduler 62 Fransiz yazicisi Aleksandr Dumanin rus ressami knyaz Qaqarinin ve b bu haqda melumatlari maraq dogurur 62 Mahmud aganin musiqi meclislerinde yerli musiqicilerle birlikde Tiflis Qarabag Iran musiqicileri de cixis edirdiler 62 Mahmud aganin en cox hormet beslediyi ve tez tez Samaxiya devet etdiyi xanende Haci Husu ve tarzen Sadiqcan olmusdur 62 Mahmud aga oz meclislerine genc musiqicileri de devet edib onlara klassik Serq musiqisinden telim verermis Onun meclisi butun Zaqafqaziyada musiqiciler ucun bir nov senetkarliq mektebi idi Burada ifaciliq telimi alan ve calgisi beyenilen her bir musiqici teqdir olunardi 62 Samaxida yetismis Mirze Mehemmedhesen Mehdi Mebud Sukur Davud Sefiyarov kimi xanendeler Mehemmedqulu ve Humayi kimi tarzenler Mahmud aganin yetirmeleri olmuslar O zaman Samaxi musiqi meclisinin sohreti cox uzaqlara yayilmisdi 62 Mugam ifaciligi Redakte Azerbaycanda ilk defe mugamin nota kocurulmesi isi ile Muslum Maqomayev mesgul olmusdur Mugam ifaciligi senetinin inkisafinda qramofon vallari xususi ehemiyyete malikdir 63 Azerbaycan mugam ifacilari muselman Serqinde ilk defe olaraq XX esrin evvellerinde xarici olkelere qastrola cixmis Qerbde tamamile basqa dunyagorusune ve estetik zovqe malik dinleyici auditoriyasi qarsisinda cixis ederek diqqeti celb etmisler 63 Bunun da sayesinde Avropanin bir sira iri sesyazma sirketleri terefinden oz ifalarini vallara yazdirmaq ucun devet olunmuslar 63 XX esrin tekce ilk 20 ili erzinde Avropanin bir cox sesyazma firmalari Ingilterenin Qrammofon Fransanin Pate Almaniyanin Sport Rekord Rusiyanin Nogin zavodu ve diger olkelerin sesyazma sirketleri Azerbaycan mugamlari tesnifleri rengleri yazilmis onlarla val buraxmisdir 63 XX esrin evvellerinde Cabbar Qaryagdioglu Kececioglu Mehemmed Mesedi Mehemmed Ferzeliyev Islam Abdullayev Mecid Behbudov Qasim Abdullayev Seyid Susinski ve bir cox basqa xanendelerin sesi qrammofon valina yazilmisdir 63 Butun bu xanendeleri ekser hallarda tarda Qurban Pirimov kamancada Sasa Oqanezasvili musayiet etmisler 63 Hemin qrammofon vallari muxtelif arxivlerde Azerbaycan Respublikasinin Dovlet Ses Yazilari Arxivinde Azerbaycan Musiqi Medeniyyeti Dovlet Muzeyinin fondlarinda ve diger arxivlerde qorunub saxlanilir 63 Bu vallarda xanendelerin oxuduqlari Rast Sur Dugah Mirze Huseyn Segahi Bayati Siraz Mahur Qatar Bayati Kurd Bayati Qacar Manendi muxalif Desti Vilayeti Kurdi Sahnaz Sarenc Zabul Esiran Coban bayatisi mugamlari Mensuriyye Qarabag sikestesi Arazbari Semayi Sems Heyrati Osmani Heyrati Kabili Sikeste Heyrati Ovsari zerbi mugamlari cox sayda tesnifler ve lirik xalq mahnilari oz eksini tapmisdir 63 Qeyd etmek lazimdir ki XX esrin ortalarindan qramofon vallarinin buraxilisi daha genis vuset almisdir Xususile Melodiya firmasinda boyuk miqdarda sesyazilari meydana gelmis mugam ifacilarinin vallari kutlevi tirajla buraxilmisdir 63 Bu enene bu gun de davam etdirilir Bele ki mugam ifacilarinin cixislari muasir texniki vasitelerle audio video kassetlere yazilir Internet sehifelerine daxil edilir 63 Butun bunlar mugamlarin genis suretde tedqiqine de yol acir 63 Mugamlarin nota salinmasi meselesi bir cox musiqi alimlerinin diqqet merkezinde olmusdur XX esde mugamlarin Avropa not sistemi ile yazilmasi prosesi genislenmisdir ki bu da onlarin oyrenilmesi ucun vacib bir merhelenin baslangicini qoymusdur 63 Bu dovrde muxtelif olkelerde mugamin not yazilari heyata kecirilmisdir 63 Azerbaycan mugamlarinin nota kocurulmesi isi 1920 ci illerin sonlarindan genis vuset alaraq tedricen sistemli sekil kesb edir 63 Azerbaycanda ilk defe mugamin nota kocurulmesi isi ile Muslum Maqomayev mesgul olmus 1928 ci ilde Qurban Pirimovun ifasindan Rast mugamini nota salmisdir elyazma 63 Hemcinin Niyazi irsinin tedqiqatcilari terefinden onun Rast ve Sur destgahlarinin vokal instrumental sekilde Cabbar Qaryagdioglunun ifasindan nota yazildigi fakti gosterilir ki bunlar da bestekar ucun bir nov yaradiciliq laboratoriyasi olmusdur 63 Mugamlarin 1936 ci ilde nesr olunmus ilk not yazilari Tofiq Quliyevin Rast Zabul Zakir Bagirovun Dugah mugam destgahlari tarzen Mensur Mensurovun ifasindan nota yazilmisdir ki bu nesrler milli musiqisunasligin inkisafinda ireliye dogru muhum addim idi 63 Hemin illerde hemcinin bir sira bestekarlar Qara Qarayev Qurban Pirimovun ifasindan Sur mugamini Fikret Emirov Bilal Yahyaden Rast Segah Sur mugamlarindan bezi sobeleri Tofiq Quliyev Zulfu Adigozelovun ifasinda Rast mugamini ve diger numuneleri nota yazmislar 63 Mugamlarin nota yazilmasi isinin yeni merhelesi 1950 1970 ci illere tesaduf edir 63 Bu illerde bestekar Neriman Memmedovun mugamlari nota yazib nesr etdirmesi diqqetelayiqdir 63 Bunlar Cahargah ve Humayun Baki 1962 Bayati Siraz ve Sur Moskva 1962 Rast ve Sahnaz Baki 1963 Segah Zabul ve Rehab Baki 1965 instrumental sekilde Cahargah Moskva 1970 Rast Moskva 1978 vokal instrumental sekilde not yazilaridir 63 Instrumental mugamlar gorkemli tarzen Ehmed Bakixanovun ifasindan yazilmisdir 63 Vokal instrumental mugamlar ise tarzen Behram Mansurovun xanende Hacibaba Huseynovun ifasindan nota yazilmisdir tesnif ve renglerin nota salinmasinda tarzen Hebib Bayramovun xanendeler Yaqub Memmedov Islam Rzayev ve Elibaba Memmedovun ifaciliq tefsirine de muraciet edilmisdir 63 2000 ci illerden aid mugamlarin not yazilari sirasinda Arif Esedullayevin tarzen Elxan Muzefferovun ifasindan yazdigi Bayati Siraz ve Humayun 2002 Rast ve Cahargah 2004 Sur Suster ve Zabul Segah 2005 instrumental mugamlarinin not nesrleri xususi yer tutur 63 Tarzen pedaqoq Ekrem Memmedlinin 2010 cu ilde cap olunmus Azerbaycan mugamlari adli not nesrinde ise ustad tarzen Kamil Ehmedovun ifaciliq uslubuna uygun olan Rast Bayati Qacar Mahur hindi Orta Mahur Zabul Segah Xaric Segah Sur Bayati Siraz Cahargah Humayun Suster Sahnaz Rehab Bayati kurd instrumental mugamlarinin not yazilari oz eksini tapmisdir 63 Butun bu not yazilari mugam tedrisi ucun zeruri amile cevrilmisdir Mugam ucluyu Redakte Esas meqale Mugam ucluyu Nizami Gencevinin Xosrov ve Sirin poemasina cekilmis XVI esre aid miniaturde tesvir olunmus mugam ucluyu 64 Azerbaycanda mugami adeten mugam ucluyun musayieti ile xanende ifa edir 2 Bele ansamblin ifa etdiyi vokal instrumental butov mugam desgahi adlanir 2 Desgah mugamin kull halinda yeni onun deramedinin butun sobe ve guselerinin elece de her sobenin tesnif ve reng yaxud diringelerinin ardicil ifa olunmasi demekdir 2 Mugam kompazisiyasina daxil olan sobeler eserin musiqi poetik mezmununu mueyyenlesdiren improvize recitavit sepkili vokal melodiyalardan ibaretdir 2 Bunlar deqiq ritme malik mahni ve reqs epizodlari ile evezlenir 2 Mahni epizodlari tesnif reqsinki ise reng adlanir 2 Mugamlarin monumental silsile formalari eyni zamanda en kicik detallarin son derece cilalanmasi melodiyanin ifadelilik imkanlarinin eks etdirilmesindeki coxplanliliqla ferqlenir 2 Vokal instrumental mugamdan ferqli olaraq cox vaxt rengde ifa edilmir 2 Mugamin ifasi aletde mukemmel calmagi bacarmaqla yanasi hem butun kompozisiyanin qurulusunun qanunauygunluqlaqrina hem de sobeden sobeye kecidin mentiqine beled olmagi teleb edir 2 Lakin bu halda da mugami standart sekilde formal ifa etmek de olar cunki kecidleri tamamlamalari daha maraqli musiqiye sirinlik getiren coxlu xallar vurmaqla orijinal seslendirmek mumkundur 2 XIX esrin meshur tarzeni Mirze Sadiq evvelce kamanca ifacisi Ata Bagdagul oglu ile birlikde Serqin boyuk mugennisi Haci Husunu musayiet edir sonra ise susali xanende Mesedi Isinin ucluyune kecir 65 1880 ci ilde onu ucluyun terkibinde Tebrize Nasireddin sah Qacarin oglu Muzeffereddin Qacar Mirzenin toy meclisine devet edirler 65 Toyda cox senetkarlar calib oxuyur 65 Lakin Haci Husu en yaxsi xanende Sadiqcan ise en gozel tarzen sayilaraq fexri Siri Xursid ordeni ile teltif olunur 65 1970 ci illerde mugam ucluyu yeni bir formatda meydana cixmisdir Bele ki meshur bestekar pianocu caz mugam uslubunun banisi Vaqif Mustafazade 1977 ci ilde Mugam caz ucluyunu yaratmisdir 66 Ve ardinca bu ucluye rehberlik ederek Tallin ve Tiflisde kecirilmis festivallarin laureati olmusdur 66 1987 ci ilde M Maqomayev adina Azerbaycan Dovlet Filarmoniyasinin nezdinde ilk mugam triosu yaradilmisdir ki onun adi Cabbar Qaryagdioglu adina mugam ucluyu idi 67 Terkibi xalq artistleri Mohlet Muslumov tarzen Fexreddin Dadasov kamancaci ve Zahid Quliyevden xanende ibaret idi 67 Sonraki illerde bu mugam ucluyu bir cox xanendelerle islemis dunyanin bir cox olkelerinde qastrol seferlerinde olmusdur 67 Muxtelif xanendeleri musayiet eden ucluyun ifasinda xarici olkelerde bir sira diskler buraxilmisdir 67 1992 ci ilde ilde xanende Agaxan Abdullayev tarzen Zamiq Eliyev ve kamancaci Edalet Vezirov birlikde Zulfu Adigozelov adina mugam ucluyu yaratmisdir 68 Bu trio Iranda Iraqda Mehemmed Fuzulinin 500 illiyi ile bagli YUNESKO nun tedbirlerinde cixis etmisdir 1997 ci ilden bu trioya Agaxan Abdullayevin evezine taninmayan telebe qiz Simare Imanova daxil olmus 68 ve onlar Serq bulbulu mugam ucluyu adi ile cixis etmisler 69 Ucluk 1997 ci ilde Ozbekistanin Semerqend seherinde kecirilmis Serq teraneleri festivalinda istirak ederek 46 olke musiqicileri arasinda en ali mukafat olan Qran Pri ye layiq gorulmusdur 68 Ucluk ugurlu qelebesiyle dunyaya Azerbaycan musiqisini bir daha tanitdirir Ucluyun ugurlu cihisi ve parlaq qelebesi munasibetile o zamanki olke rehberi Azerbaycan Prezidenti Heyder Eliyev qalibleri qebul edir ve onlarin her ucu emekdar artist fehri adina layiq gorulur 70 Bundan sonra dovlet tedbirlerini bu mugam ucluyu bezemeye baslayir Mugam ucluyu dovlet tedbirlerinde oz layiqli yerini tutur ve mutemadi olaraq olke rehberliyi terefinden desteklenir Xanendilik Redakte Xanendelik senetinin inkisafi mugam musiqisi ile six elaqedardir 14 Esl xalq yaradiciligindan ibaret olan bu musiqi esrler boyu sifahi halda nesilden nesle kecerek boyuk ve zengin irs yaratmisdi 14 SSRI xalq artisti Bulbul mugamlarin inkisafini mehz xanendelik seneti ile baglayirdi Azerbaycan klassik mugamlarinin inkisaf tarixi onlarin ifacilari ile six elaqedardir Fasilesiz olaraq saat yarim iki saat uzanan oxumalari yaradan mugenniler ancaq Azerbaycanda olmusdur Settar Cabbar Qaryagdioglu Sekili Elesger Ebdulbagi Seyid Susinski mehz bele mugenni olmuslar Yuxarida adlari cekilen xanendeler destgah adi altinda proqram eser yaratmislar Azerbaycan mugamlarini meharetle ifa etmekle xanendeler empirik yollarla esrden esre kecen zemanelerin sinaqlarindan cixib gelen orijinal oxumaq mektebi yaratmislar Bu orijinal mekteb Zaqafqaziyada oldugu kimi butun Yaxin Serqde boyuk hormet qazanmisdir 71 XX esrin evvellerine qeder varli aileler xanendeleri ortabab ve seher yoxsullari ise zurnacilar destesini kend ehli ise asiqlari oz senliklerine devet edirdiler 72 Lakin boyuk toylara hem xanende hem de asiq destesi cagirar ve novbe ile oxudardilar 72 Xanendeler arasinda xalq musiqisine negme ve qomaya meyl 1905 ci il inqilabindan sonra guclenmisdir 73 Rusiyada burjua demokratik inqilabinin baslanmasi Yaxin Serq xalqlarinin o cumleden Azerbaycan xalqinin siyaci ictimai heyatinda da donus yaratdi Kend toylarinda meclislerinde xanende de xalqin sevimlisi oldu Boyuk mugenni Cabbar Qaryagdioglundan sonra bu necib tesebbuse Malibeyli Hemid Zabul Qasim Sekili Elesger Islam Abdullayev ve Seyid Susinski kimi senetkarlar qosuldular Onlar xalq kutleleri arasinda artiq fars tesnifleri deyil Azerbaycan dilinde tesnifler oxuyurdular 14 Bu xanendeler mugam oxuyarken Mehemmed Fuzulinin Molla Penah Vaqifin Seyid Ezim Sirvaninin Qasim bey Zakirin ve Xursidbanu Natevanin qezellerinden istifade edirdiler 14 Destgahlarda Azerbaycan sairlerinin qezel ve qosmalarindan istifade edilmesi mugam senetini xalqa daha da yaxinlasdirirdi Lakin onu da demek lazimdir ki xanende destesinin kend meclislerine cagirilmasi asiq destelerini sixisdirdi 74 Cunki xanende destesinde olan tar kamanca def ve qosanagara xususi tembre malik olmaq etibarile saz ve zurnadan genis ve zengin idi 14 Calgiciliq Redakte Sadiqcanin tar ifaciligi qaydalari uzre ireli surduyu butun bu yenilikler az zamanda butun Zaqafqaziya ve Orta Asiya tarzenleri terefinden danisiqsiz qebul olundu Esas meqale Azerbaycan tar ifaciliq seneti Turk musiqisunasi Rauf Yektabey Qafqaz musiqisine aid yazilarinda Mirze Sadiq Sadiqcan senetkarligina ve onun tara etdiyi yeniliklere yuksek qiymet vererek yazmisdir Sadigin musiqicilik sohreti butun Qafqaza yayilmisdi Tarzenlikde dahi olan Sadiq 5 simli tara 6 sim elave edib onu zenginlesdirmisdir 75 Rauf Yektabey Sadigi dovrunun bir cox boyuk xanendeleri ile muqayise ederek ustunluyu ona vermisdir Tarzen Sadiqdan sonra Qafqazda Haci Husu Mesedi Isi Yusif Hesence Deli Ismayil Hesim ve Ebdulbaqi adli xanendeler sohret qazanmislarsa da lakin bunlarin hec biri Sadiq derecesine catmamislar 75 Sadiq Azerbaycan mugamina da bir sira yenilikler getirmisdir 14 O Segah mugamini inkisaf etdirerek tarin qoluna Zabul perdesini Mirze Huseyn segahi na ise Muxalif i elave etmis Mahur mugamini tekmillesdirmisdir 14 Efrasiyab Bedelbeyli Sadiqcanin tara ve mugamata getirdiyi yenilikleri yuksek qiymetlendirerek yazirdi Eger mugamatin ifasi sahesinde tarin musiqi aletleri icerisinde birinci yer tutdugunu nezere alsaq Mirze Sadigin kesf etdiyi yeniliklerin netice etibari ile Azerbaycan musiqisi tarixinde boyuk bir donus yaratdigini tesdiq etmis olariq Demek olarki Mirze Sadiqdan baslayaraq Azerbaycan mugamatinin mahiyyeti onun ifade vasiteleri tesir quvvesi ve mugamati ifa etmek uslubu yeni bir pilleye qalxmis oldu Mirze Sadiq Azerbaycan musiqisi tarixinde yeni bir sehife acdi 76 Medeniyyetde RedakteAvqustun 26 si Beynelxalq Azerbaycan Mugami Gunu ve Ipek Yolu uzerinde yerlesen olkelerin musiqisi gunu kimi qeyd olunur 77 Mugam pul esginaslarinda Azerbaycanin 1 manatliq eskinasi uzerinde 2005 Mugam ucluyunun musiqi aletleri Azerbaycanin 1 qepiyi uzerinde 2006 Azerbaycan Respublikasinin Merkezi Banki terefinden 2005 ci ve 2009 cu illerde buraxilmis Azerbaycanin 1 manatliq esginaslari uzerinde ve 2006 ci ilde buraxilmis Azerbaycanin 1 qepiyi uzerinde mugam ucluyunun musiqi aletleri tesvir olunmusdur Mugam ve onun inkisafina hem de poct markalari hesr etmisdir Mugam poct markalarinda Beynelxalq Mugam Merkezi 2012 ci il Mugam ucluyu 2014 cu il Edebiyyatda Redakte Esrler boyu musiqi senetinin muhum sahesini teskil eden mugamlar xalqin butun heyati ile onun menevi dunyasi ile six baglidir Azerbaycan edebiyyatinda mugama aid coxlu edebi eserler hesr olunub Mugamin tarixi ve tesviri Nizami Gencevinin Xosrov ve Sirin poemasinda Bextiyar Vahabzadenin Mugam silselisinden olan seirlerde eks olunmusdur 78 Hesret yasi her lehze qilir benzimizi saz Bu perde kim nesne bize olmadi demsaz Ussaq meyinden qilali isreti Novruz Ta Rast a gele Cengi Huseyni de serefraz Bu Cahargahi lutf qil ey husnu buzurgi Kucik dehanindan bize ey dilleri Tennaz Zengule sifet nale qilmaz zar Segaha Cun ezmi Hicaz eyleye mehbubi xosavaz Ahengi Sifahan qilir ol nami Eraqi Rehavi yolunda yene canin qila pervaz Konlumu Hisar eyledi ol ruhi Muberriga Gel olma Muxalif bize ey dilberi Sahnaz Cun Sure gelib esq sozun qila Nesimi Sovqunden anin cuse gelir Sediyi Siraz Leyli ve Mecnun Bextiyar Vahabzade 78 Xanende ve hurufi dervislerin avazi ile Imadeddin Nesiminin asagidaki qezeli butun Yaxin Serqde XIV esrde ifa olunan mugamlari mugamlarin sobe ve guselerini butun inceliklerine qeder sadalamisdir 12 Qezelin birinci beytinde evvel Novruz Rast sonra Huseyn i ikinci beytinde Cahargah Segah Hicaz dorduncu beytde Eraq Rehavi besinci beytde Hisar Muberrige Muxalif gosterilir Kinoda Redakte Azerbaycan mugami 1979 cu ilde Andrey Tarkovskinin Stalker Yuli Qusmanin Qorxma men seninleyem Huseyn Seyidzadenin O olmasin bu olsun filmlerinde seslenib 79 Azerbaycan kinematoqrafinda mugama hesr olunan filmlerden Sur Tesnif Mugam 1976 Qarabag bulbulleri Mugam 1995 Namelum ses Mugam 2001 Havalansin Xanin sesi Mahur hindi Bayati siraz Teymur Emi Mensuriyye Sara Qedimova Neriman Eliyev Meclisi uns Agaxan Mugamda yasayan ses Mugamda yasayan ses ve Mugamat var olan yerde ni qeyd etmek olar Tesviri incesenetde Redakte Mugam ucluyu azerbaycanli ressam meselen Togrul Nerimanbeyov 80 ve heykelteraslarin meselen Zakir Ehmedov 81 genis islediyi movzudur Hemcinin geyim kolleksiyalarinda da qaval tar ve kamancadan ibaret bu ucluyun eks olundugu geyimler numayis ve teqdim olunmusdur 82 Bundan basqa misal ucun tikme ustasi Mehriban Xelilzade iyne ile Mugam ucluyu eserini yaratmisdir 83 84 Bu movzuda Semedaga Ceferovun saxsi bosqab uzerinde cekdiyi Mugam ucluyu de diqqeti celb edir 85 Gorkemli senetciler RedakteXanendeler Redakte Kisi Redakte Xan Susinski Hacibaba Huseynov Yaqub Memmedov Qedir Rustemov Agaxan Abdullayev Mensum IbrahimovAbdulla Babayev Abgul Mirzeliyev Agabala Abdullayev Agabala Agaseid oglu Agaxan Abdullayev Alapalazoglu Alim Qasimov Arif Babayev Baba Mahmudoglu Babek Nifteliyev Bulbulcan Cabbar Qaryagdioglu Cabir Abdullayev Caneli Ekberov Davud Sefiyarov Ebulfet Eliyev Ebulhesen xan Iqbali Azer Elesger Abdullayev Elibaba Memmedov Eliovset Sadixov Erestun Eliyev Ehtiram Huseynov Eynulla Cebrayilov Firuz Sexavet Haci Husu Hacibaba Huseynov Hasim Kelenterli Husnu Qubadov Huseynaga Hacibababeyov Huseynqulu Sarabski Xan Susinski Xanliq Sukur Ildirim Hesenov Islam Abdullayev Islam Rzayev Kececioglu Mehemmed Qasim Abdullayev Qedir Rustemov Qocaq Esgerov Qulu Esgerov Malibeyli Cumsud Mais Salmanov Mecid Behbudov Mehemmedqulu Susinski Memmedbagir Bagirzade Memmedeli Eliyev Mensum Ibrahimov Mesedi Isi Mirze Guller Mirze Mehemmedhesen Felekzade Sirvani Mirze Mehemmedhesen Mursud Memmedov Mutellim Mutellimov Musa Susinski Neriman Eliyev Nizami Abdullayev Pesxan Celil Rovsen Behcet Sabir Abdullayev Sabir Novruzov Sahmali Kurdoglu Sefa Qehremanov Settar Sexavet Memmedov Seyid Mirbabayev Seyid Susinski Suleyman Abdullayev Teymur Mustafayev Teyyub Aslanov Telet Qasimov Teyyar Bayramov Yaqub Memmedov Zabit Nebizade Zahid Quliyev Zulfu Adigozelov Qadin Redakte Aygun Bayramova Beyimxanim Veliyeva Cahan Talisinskaya Elnare Abdullayeva Fatma Mehreliyeva Ferqane Qasimova Gulyanaq Memmedova Gulyaz Memmedova Gulxar Hesenova Heqiqet Rzayeva Konul Xasiyeva Qendab Quliyeva Melekxanim Eyyubova Nezaket Memmedova Nezaket Teymurova Raziyye Sirinova Resmiyye Sadiqova Rubabe Muradova Sara Qedimova Sekine Ismayilova Simare Imanova Sureyya xanim Qacar Sovket Elekberova Sovket Memmedova Tukezban Ismayilova Yaqut Abdullayeva Yaver Kelenterli Zeyneb Xanlarova Zumrud Memmedova Qruplar Redakte Qarabag bulbulleri ansambliMusiqiciler Redakte Tarzenler Redakte Behram Mansurov Allahyar Cavansirov Mensur MensurovAdil Bagirov Adil Geray Agaselim Abdullayev Agasi Mesedibeyov Allahyar Cavansirov Baba Salahov Behram Mansurov Ceyran Hasimova Elcin Hesimov Elxan Mansurov Ehmed Bakixanov Ehsen Dadasov Firuz Eliyev Haci Memmedov Hebib Bayramov Qurban Pirimov Malibeyli Hemid Mensur Mensurov Memmedaga Muradov Memmedxan Bakixanov Mesedi Cemil Emirov Mesedi Zeynal Haqverdiyev Mirze Ferec Rzayev Mirze Sadiq Mohlet Muslumov Oqtay Quliyev Ramiz Quliyev Sahib Pasazade Sirin Axundov Vamiq Memmedeliyev Zamiq Eliyev Kamanca ifacilari Redakte Agacebrayil Abaseliyev Elman Bedelov Elnur Ehmedov Elsen Mansurov Edalet Vezirov Fexreddin Dadasov Habil Eliyev Imamyar Hesenov Qilman Salahov Mirnazim Esedullayev Mirze Settar Munis Serifov Sefiqe Eyvazova Telet Bakixanov Togrul Esedullayev Diger Redakte Kamil Celilov Sirzad FeteliyevIstinadlar Redakte Mugam Mugam ensiklopediyasi mugam musigi dunya az mugam musigi dunya az Istifade tarixi 19 January 2016 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 Ehmed Vuqar 2010 Elmi filoloji qaynaqlar edebi simalar haqqinda dusunceler PDF Baki Istifade tarixi 19 January 2016 Voyager Spacecraft Golden Record Sounds of Earth NASA Istifade tarixi 2009 05 25 1 2 3 4 5 Z Mirzeyev Rast mugami Metodik vesait Baki Mutercim 2010 36 seh 1 2 Mugamin formalasmasi tarixcesi Ilya Meherremi 1 2 Elilicanzade Qorxmaz Azerbaycan mugaminin tarixi koklerine yeni nezeri baxis www musigi dunya az www musigi dunya az Istifade tarixi 18 January 2016 1 2 Atropatena e e IV e VII esr Abdulla Fazili Baki Elm nes 1992 s 142 143 Artur Kristensen Iran der zaman e Sasaniyan Tehran 1345 s 76 R Yaseminin tercumesi Lugetname E Dehxuda Tehran Tehran Universiteti Edebiyyat ve Humanitar fenler Institutu nesriyyati cap 1956 1979 cu iller Milli estrada senetinin yaranmasi ve tesekkuiu Q Elilicanzade Baki 2012 nesr s 107 Sredneaziatskij traktat po muzyke dervisha Ali XVII vek Semenov A A Tashkent 1946 87 s 1 2 3 Qeniyev Seyfeddin 2014 MESHUR XEYRIYYECI MAHMUD AGA VE NAMELUM MUGAM UNIVERSITETI Elm ve tehsil redundant parameters accessdate missing url 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Tarixi melumat musbook musigi dunya az musbook musigi dunya az Istifade tarixi 19 January 2016 1 2 3 4 5 6 7 8 Susinski Firidun 1985 Azerbaycan xalq musiqicileri Baki Yazici accessdate missing url V Karqanov Tiflis operasinin elli illiyi Kavkazski Vestnik jurnali 1902 ci il 1 11 Sobe seh 46 1 2 3 4 5 6 7 8 Susinski Firidun 1985 Azerbaycan xalq musiqicileri Yazici Baki accessdate missing url 100th anniversary of the first opera in the East Leyli and Majnun 1908 PDF UNESCO The Permanent Delegation of Azerbaijan to UNESCO requested that UNESCO should be associated with the 100th anniversary of the first opera in the East Leyli and Majnun in 2008 PDF UNESCO 1 2 3 4 Bu gun Beynelxalq Azerbaycan Mugami Gunudur anl az anl az Istifade tarixi 20 January 2016 first missing last Azerbaycan mugam senetinin Xani portal azertag az portal azertag az 24 may 2016 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 24 may 2016 Mugamlarimizin elmi tedqiqi anl az anl az 24 may 2016 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 24 may 2016 1 2 Rafiq Imrani Mugam tarixi I c Elm Baki 1998 1 2 Solmaz Qasimova Seslen tarim Azerbaycan 1998 1 2 3 4 5 Heyder Eliyevin medeniyyet siyasetinde Azerbaycan mugam senetinin qorunmasi tebligi ve inkisafi meseleleri Musiqi dunyasi 4 61 Istifade tarixi 21 iyun 2016 Voyager Spacecraft Golden Record Sounds of Earth NASA Istifade tarixi 2009 05 25 Cahargah ahengi kulis lent az kulis lent az 2017 11 22 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 30 iyun 2018 AZERBAYCANDA BALABAN SENETINI OYRENEN AMERIKALININ INDI 80 TELEBESI VAR Balaban ustadi Babaxan Emirovun dedikleri mediaforum az Azerbaijani 14 May 2014 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 13 May 2014 Azerbaijani Music Selected for Voyager Spacecraft Azerbaijani mugham sent out to outer space 32 years ago 1 2 Bu gun xalq artisti Arif Babayevin ad gunudur www anspress com www anspress com 24 may 2016 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 24 may 2016 1 2 Qarabag bulbulleri nin yaradicisi kimdir www anl az www anl az Istifade tarixi 20 January 2016 1 2 3 Azerbaycan Respublikasi YUNESKO emekdasligi www mfa gov az www mfa gov az Istifade tarixi 18 January 2016 Abduleliyev Ariz Mugamat var olan yerde Televiziya musabiqesine bir NEZER modern az modern az Istifade tarixi 18 January 2016 Azerbaijan s First Lady and UNESCO Director General Visit International Mugam Center Mugham Radio Baku 30 July 2010 16 February 2010 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 3 August 2010 Mugham Centre opened in Azerbaijan News Az Baku 23 October 2009 28 October 2009 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 3 August 2010 Nasyshennyj god 2014 04 08 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Mugam feast in prospect news az 2014 04 08 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib HAVALANSIN XANIN SESI musavat com musavat com 24 may 2016 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 24 may 2016 AZERBAYCANIN XALQ ARTISTI ALIM QASIMOVUN IFASI TANINMIS BESTEKARIN YENI ALBOMUNDA azertag az azertag az 2 iyul 2016 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2 iyul 2016 1 2 Babayev Ziya Azerbaycan mugami ilk defe Ispaniyada seslenecek www anspress com www anspress com 24 may 2016 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 24 may 2016 The Muslim 500 Alim Qasimov themuslim500 com themuslim500 com 2 iyul 2016 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2 iyul 2016 Azerbaycanda ilk defe Mugam FlasMob big az big az 2016 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2 iyul 2016 1 2 3 4 5 Mugam Destgahlari mugam musigi dunya az mugam musigi dunya az Istifade tarixi 23 January 2016 Destgah mugam musigi dunya az mugam musigi dunya az Istifade tarixi 23 January 2016 Zerbi mugam mugam musigi dunya az mugam musigi dunya az Istifade tarixi 23 January 2016 1 2 Mir Bagirzade S A Incesenet tarixi Derslik Baki MSA 2012 1 2 3 4 5 Maharramova Inara F EMIROVUN SIMFONIK MUGAMLARININ BEZI USLUB XUSUSIYYETLERI www musigi dunya az www musigi dunya az Istifade tarixi 23 January 2016 1 2 3 4 Huseynov Arif Genclesen Leyli ve Mecnun www anl az www anl az 12 may 2016 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 12 may 2016 1 2 3 Mugam operalar enene musigi dunya az enene musigi dunya az 18 iyun 2016 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 18 iyun 2016 Azerbaijan Mugham and Modernism www worldmusic net www worldmusic net 21 January 2016 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 13 January 2016 Esslemont Tom Azerbaijan mugham music makes revival bbc co uk BBC Istifade tarixi 13 January 2016 1 2 Victor Kotov musideum com musideum com Istifade tarixi 13 January 2016 Bu gun Vaqif Mustafazadenin dogum gunudur news lent az news lent az Istifade tarixi 13 January 2016 Mugam Meclisleri mugam musigi dunya az mugam musigi dunya az Istifade tarixi 18 January 2016 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Susanin qedim musiqi mektebleri shusha az shusha az 31 May 2016 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 26 may 2016 1 2 3 Mugam Ensiklopediyasi Meclisi Feramusan mugam musigi dunya az mugam musigi dunya az Istifade tarixi 19 January 2016 1 2 3 Mugam Ensiklopediyasi Meclisi Uns mugam musigi dunya az mugam musigi dunya az Istifade tarixi 19 January 2016 1 2 3 4 Xarrat Qulunun Mektebi mugam musigi dunya az mugam musigi dunya az Istifade tarixi 18 January 2016 1 2 3 Mugam Ensiklopediyasi Qarabag Mugam Mektebi bad url mugam musigi dunya az mugam musigi dunya az Istifade tarixi 18 January 2016 1 2 3 4 5 6 7 Mugam Ensiklopediyasi Baki Mugam Meclisleri mugam musigi dunya az mugam musigi dunya az Istifade tarixi 19 January 2016 Muslomov Mohlet MUGAM IFACILIGI TARIXINDE BEHRAM MANSUROVUN ROLU konservatoriya az konservatoriya az 6 iyul 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 6 iyul 2017 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Mugam Ensiklopediyasi Samaxi mugam meclisleri mugam musigi dunya az mugam musigi dunya az Istifade tarixi 19 January 2016 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 Akbarova Arzu SUR MUGAMININ MUSIQISUNASLIQDA TEDQIQINE DAIR PDF kulturevreni com kulturevreni com Istifade tarixi 18 January 2016 olu kecid Nizami Ganjavi Khamsa Khosrow and Shirin 70tn of the XVI century SPL Dorn 341 f 70 b 1 2 3 4 Irade Sariyeva Tari diz ustden sineye qaldiran virtuoz musiqici Sadiqcan Baki Xeber qezeti 26 noyabr 2014 seh 15 azerb 1 2 Hemide Nizamiqizi Sevil in dord gozeli Medeniyyet qezeti 9 dekabr 2011 seh 12 azerb 1 2 3 4 Cabbar Qaryagdi oglu adina mugam ucluyu mugam musigi dunya az azerb 1 2 3 Eliyev Zamiq Balarza oglu 25 may 1950 Baki mugam musigi dunya az azerb Alim Nebioglu Ne tez otdu illerim ne tez kecdi gunlerim Olaylar qezeti 21 may 2010 seh 12 azerb Emekdar artist fexri adinin verilmesi haqqinda Azerbaycan Respublikasi Prezidentinin 24 may 1998 ci il tarixli 711 nomreli Fermani e qanun az azerb A Memmedova Bulbul Baki 1967 seh 117 1 2 U Hacibeyov Azerbaycan musiqi heyatina bir nezer Eserleri ikinci cild Baki 1965 seh 217 Bulbul Xanendelik ve negmelerimiz haqqinda elyazmasi Azerbaycan SSR Medeniyyet Nazirliyi Memarliq ve Incesenet Institutunun arxivi inv 67 U Hacibeyov V starom i novom Azerbajdzhane Sovetskaјa muzyka jurnali 1938 ci il 2 seh 58 1 2 Rauf Yektabey Qafqaziyede musiqi Sehbal jurnali Ġstambul 1912 ci il 59 seh 210 E Bedelbeyli Qurban Pirimov Baki 1955 seh 18 66 Avqustun 26 si Beynelxalq Azerbaycan Mugami ve Musiqisi Gunudur azertag az azertag az 19 sentyabr 2016 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 19 sentyabr 2016 1 2 Bextiyar Vahabzade Secilmis eserleri PDF II cild poemalar Baki Onder nesriyyat 2004 seh 41 ISBN 9952 416 11 2 Istifade tarixi 19 January 2016 Mugham concert held within 8th session of UNESCO Intergovernmental Commission for Protection of Intangible Cultural Heritage azertag az azertag az Istifade tarixi 18 January 2016 Togrul Narimanbekov Mugam baku ru rus Zakir Ahmedov Mugam baku ru rus Mugam ve Milli Geyimler adli moda numayisi kecirilib Arxivlesdirilib 2020 08 13 at the Wayback Machine anspress com 18 may 2010 azerb Durna Seferli Iyne ile ceken ressam azadliq org 16 avqust 2011 azerb Mehemmed Nerimanoglu Tikmelerin izi ile Azerbaycan qezeti 29 iyul 2011 seh 5 Seadet Abdullayeva AZERBAYCAN XALQ MUSIQISI VE TESVIRI SENETI Arxivlesdirilib 2016 03 04 at the Wayback Machine azyb net azerb Edebiyyat RedakteRafiq Imrani Mugam Sumer dovrunden baslayir Baki 1999 Seyfeddin Qeniyev Seadet Veysova Meshur xeyriyyeci Mahmud Aga ve namelum mugam universiteti Baki Elm ve tehsil 2014 292 seh Xarici kecidler RedakteMugam EnsiklopediyasiMenbe https az wikipedia org w index php title Mugam amp oldid 6046124, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.