fbpx
Wikipedia

Mixi yazı

Bu məqaləni vikiləşdirmək lazımdır.
Lütfən, məqaləni ümumvikipediyaredaktə qaydalarına uyğun şəkildə tərtib edin.

Mesopotamiya

Əyalətlər və dövlətlər

ŞumerIII UrAkkadAmoreyİsinSubartuArattaAssuriyaBabilHetYeni BabilKuti

Əlyazmalar
Dillər
ŞumerAkkadAramiHurriHitit
Mifologiya
NabuİştarAsalluhiEaTiamatMardukŞamaşKinquMilittaİşumBabaAşşur

Mixi yazı — Miladdan öncə III minilliyin ortalarında Şumerlərin istifadə etdikləri yazı mixi yazı adlanırdı. Mixi yazını gil lövhəciklər üzərində mıxla yazırdılar. Bu lövhəcikləri günəş şüaları altında qurudurdular. Gil lövhəcik üzərində yazmaq çətin idi, ona görə də ucu şiş çubuqla gili basıb onun üstündə kiçik cib şəklində cızıqlar çəkməyə başladılar.

Şuruppakdan tapılmış gil üzərində mixi yazı, eradan əvvəl 2600-cü il

Qədim yazi növlərindən biridir. Vətəni Şumerdir. Mixi yazinin mənbəyi ideoqrafik yazı olmuşdur. Eradan əvvəl 4-cü minilliyin sonundan etibarən şumerliler müəyyən anlayışları bildirmək üçün daş və ya çiy gil üzərində basma üsulla çəkilmiş mixabənzər xətlərin kombinasiyalı şəkillərindən istifadə etmişlər.

Mixi yazi kitabələrinin oxunmasina ilk dəfə alman alimi Q.Qrotefend başlamiş (1802), sonralar İngilis alimi Q. Roulinson, İrland alimi E.Xinks, Fransiz alimləri J.J.Oppert, Ş.Virollo, Alman alimi X.Bauer və s. bu işi davam etdirmişlər.

İnsanlar hələ neolit dövründən piktoqramlar – şəkli yazılar vasitəsilə öz fikirlərinin ifadəsinə çalışmışlar. Lakin piktoqramlarla yalnız fikrin mahiyyətini çatdırmaq mümkün idi, mürəkkəb fikirlərin dəqiq ifadəsi çətin idi, çünki piktoqramlarda dilin lüğət tərkibi və qrammatik quruluşu fəaliyyətdə deyildi. Ona görə də tədricən hər biri konkret bir anlayışın ifadəçisinə çevrilmiş ideoqramlar yaranmışdır. E.ə. 3200-3100-cü illərə aid çoxlu şumer ideoqramları tapılmışdır. Lakin bu cür yazı forması da rabitəli nitqi ifadə edə bilmirdi. Ona görə də ideoqramlardan loqoqramlara və sonra da fonoqramlara keçilməsi lazım gəlmişdir. Tədricən qrammatik formantların fonetik işarələrlə verilməsi güclənmişdir. "Ardıcıl olaraq qrammatik formantların verilməsi üçün fonetik işarələrin sayı artır və təqribən 2500-cü ildən (Laqaşda Eannatumun hakimiyyəti dövründən), demək olar ki, bütün qrammatik formalar və köməkçi sözlər söz sırası və qrammatik göstəricilərə əməl olunmaqla canlı dilə uyğun şəkildə ifadə edilir. Ancaq bu zaman mə’lumatların qrafik verilməsi həqiqi mənada yazı şəkli alır..." (9; 41-42)

Bu cür yazı növü loqoqrafik-sillabik (söz-heca) yazı növü adlanır və daha etibarlı olub, istənilən mətnin düzgün verilməsinə kömək edir.

Şumer dili tədqiqatçılar tərəfindən bir neçə inkişaf mərhələsinə ayrılır. İ.M.Dyakonov dövrləşdirməni aşağıdakı şəkildə aparmışdır:

  • Arxaik dövr – e.ə.2800-2500-cü illər;
  • Qədim şumer dili dövrü – e.ə.2500-2310-cü illər;
  • Şumer dilinin keçid dövrü – e.ə.2300-2100-cü illərde
  • Yeni şumer dili dövrü – e.ə.2200-2000-ci illər;
  • Sonrakı şumer dili dövrü – e.ə.2000-ci ildən canlı şumer dilinin sonunadək olan dövr.

E.ə.1600-cü ildən sonrakı dövr isə şumerdən sonrakı dövr hesab olunur. Şumer dili eramızın I əsrinədək elm və din dili kimi işlədilmişdir.(9; 44-46)

İ.T.Kaneva tərəfindən bu dövrlər bir qədər də dəqiqləşdirilmiş, yazının və Şumer mətnlərinin xarakteristikası verilmişdir:

1.Arxaik dövr (piktoqrafiya dövrü, qrammatik morfemlər qrafik ifadəsini tapmır. İşarələrin sırası yazıda onların oxunuşuna uyğun gəlmir) – protoyazı dövrü -e.ə.3000-2750-ci illər; bu dövrdə Şumer dili danışıq dili və rəsmi dil olmuşdur; bu dövrə aid təsərrüfat, hüquq və məktəb mətnləri qalmışdır;

2.Qədim şumer dili dövrü (vacib qrammatik morfemlərin qrafik işarələri müşahidə olunur; Eannatumun hakimiyyətinə qədər (e.ə.2400-cü il) yazıda işarələrin sırası onların oxunuşuna uyğun gəlməyə bilir) – ilkin sülalələr dövrü – e.ə. 2750-2315-ci illər; Şumer dili danışıq dili və rəsmi dil kimi işlənmişdir; təsərrüfat, hüquq, tikinti mətnləri, şahlara həsr olunmuş mətnlər və ədəbi əsərlər qalmışdır;

3.Keçid dövrü – Akkad sülaləsi dövrü – e.ə.2315-2200-cü illər; şumer dili akkad dili ilə yanaşı, danışıq və rəsmi dil kimi işlənmişdir (məktəblərdə, mə’bədlərdə, dəftərxanalarda); təsərrüfat və çar yazıları (çar yazıları çox vaxt iki dildə – akkad və şumer dillərindədir);

4.Yeni şumer dili dövrü (yazılı mətn demək olar ki, bütün qrammatik morfemləri əks etdirir və canlı nitq axınına uyğun gəlir) – II Laqaş sülaləsi (e.ə.2136-2104-cü illər), III Ur sülaləsi (e.ə. 2100-2000-ci illər) dövrləri; şumer dili məktəblərdə, mə’bədlərdə, dəftərxanalarda rəsmi dil kimi işlənmişdir; saysız təsərrüfat yazıları, hüquq mətnləri, qanunlar, çar yazıları, ədəbi yazılar və s. qalmışdır;

5.Daha gec yaranmış şumer mətnləri (mətnlər demək olar ki, nitqi tam əks etdirir; leksika və qrammatikada akkad dili tə’siri və qrammatik qüsurlar müşahidə olunur); I İssin sülaləsi (e.ə.2017 – 1794-cü illər), Larsa sülaləsi (e.ə.2025 – 1763-cü illər), I Babil sülaləsi (e.ə.1894-1749-cu illər) dövrləri; şumer dili yalnız məktəblərdə öyrənilir; ikidilli çar yazıları, şumer-akkad lüğətləri, leksik, qrammatik və terminoloji sorğular, əvvəlki dövrlərdə yaranmış ədəbi əsərlərin kopiyaları, üz köçürmələri və bu dövrdə yaranan ədəbi əsərlər, çar himnləri, akkad hüquq mətnlərində çoxlu şumer sözləri və s.;

6. Şumerlərdən sonrakı dövr mənbələri (qrammatik səhvlər çox olduğundan bu mətnlər şumer dilinin qrammatikasını öyrənmək üçün əlverişli sayılmır) – e.ə.1749 – e.ə.II əsrlər; Şumer dili yalnız məktəblərdə öyrənilir; əvvəlki dövrlərdə yazılmış mətnlərin kopiyaları; təhrif olunmuş şumer dilində orijinal mətnlər (ağılar, andlar, çar yazıları, məsəllər, akkad dilində şumer ifadə və sözləri və s.). (8; 13-14)

Ön Asiyanın qədim dilləri, xüsusilə qədim şumer yazıları bəşərin uzaq keçmişi, neçə min il əvvəlki inkişaf səviyyəsi barədə misilsiz mə’lumat verir, bizi 5-6 min il əvvəlki əcdadlarımızla qovuşdurur. İ.M.Dyakonov yazır: "Qədim Ön Asiyanın dilləri yalnız dünyanın ilk sivilizasiyası olmaq e’tibarilə maraq doğurmur, belə bir sivilizasiya dilçi üçün həm də ona görə böyük maraq doğurur ki, bu ən qədim sivilizasiyanın yazılı abidələri bəşərin bütün sosial və mədəni inkişafının əsasını qoymuşdur, bizə ən qədim dövrlərdən başlayaraq bir neçə min il müddətində hərəkətdə olan fakt mühafizə edib saxlamışdır. Bu faktlar bizə dilin inkişafını bu inkişafın qısa kəsiyində deyil, uzunmüddətli inkişafı ərzində öyrənməyə imkan verir." (9; 7)

Uruk mədəniyyətinin son mərhələsi (IV minilliyin sonu, III minilliyin əvvəli) protoyazı dövrü sayılır. Gil lövhələr üzərində bu dövrə aid çoxlu yazı tapılmışdır. Bunlar piktoqramlardan (şəkli yazıdan) ibarətdir. Piktoqramları Uruk sakinləri yaratmışlar.

Assuriya-Babil mixiləri

1853-cü ildə Qoyuncuq adlanan ərazidə aparılan qazıntı zamanı Assur hökmdarı Aşşurbanipalın saray kitabxanası aşkar edilmişdir. Kitabxanada mixi yazı ilə 25 mindən artıq kitabə meydana çıxarılmışdır. Bunlar şumerlər, babillilər və assurlar tərəfindən hazırlanmışdır. Gilqameş dastanının bir hissəsi burada, bir hissəsi Nineviyada tapılmışdır.1850-ci illərdə Xorsabat qazıntıları zamanı Assur hökmdarlarının siyahısı tapılmışdır. 1854-cü ildə Ur şəhərinin axtarışları zamanı Qatran-təpə yaxınlığında yeni şumer kitabələri aşkar edilmişdir. 1877-1900-cü illərdə Fransanın Bəsrədəki səfiri Ernest de-Sarzek Laqaş qazıntıları zamanı 30 minə qədər mixi kitabə meydana çıxarmışdır. Suriya, Türkiyə, İran, Misir ərazilərindən də qədim mixi yazılar tapılmışdır. Nineviyadan 25 mindən çox, Arraphadan 4 min, Şuşarradan 150, Aşşurdan 700, Nippurdan 720, Babil, Borsippa, Sippar və s.-dən 10 min, Maridən 20 min, başqa yerlərdən yüzlərlə sənəd tapılmışdır. (7; 58-60) Təkcə Moskvanın A.S.Puşkin muzeyində 2000-dən artıq mixi yazı lövhəsi saxlanılır. (17; 11)

Şumer yazıları təsərrüfata aid sənədlərdən, dövlət sənədlərindən və daha çox bədii ədəbiyyatdan ibarətdir. Bu yazılar içərisində himn və ağlaşmalar, qəhrəmanlıq dastanları, maraqlı hekayələr, zərb-məsəllər, hikmətlər, məktəb hekayələri, elmi biliklərə dair yazılar və s. vardır.

Qədim Şərq ölkələri tarixinin öyrənilməsinə XIX əsrin ikinci yarısından başlanmışdır. Bu sahədə ilk ciddi əsər XIX əsrin sonunda fransız alimi Q.Maspero tərəfindən yazılmışdır. Eduard Meyerin "Qədim tarix" (1895), rus şərqşünası B.A. Turayevin "Qədim Şərq tarixi", V.V.Struvenin "Qədim Şərq tarixinin qısa kursu" (1934), V.İ.Avdiyevin "Qədim Şərq tarixi" (1948) dərsliyi və b. əsərlər arxeoloji qazıntı materialları və digər mənbələr əsasında, mixi yazıların oxunmuş mətnləri əsasında Qədim Şərq haqqında mə’lumatı tədricən genişləndirmiş və dərinləşdirmişdir. V.İ.Kuzişşinin redaktəsi altında 1979-cu ildə çap olunmuş "Qədim Şərq tarixi" dərsliyində qədim Şərq xalqlarının tarixi dövrləşdirilmiş, üç mərhələyə ayrılmışdır: birinci mərhələ – e.ə.IV minilliyin sonu və III minilliyi; ikinci mərhələ: e.ə. II minillik və birinci minilliyin əvvəli; üçüncü mərhələ: e.ə. I minilliyin ortasından eramızın I minilliyinin ortasına qədərki dövrü əhatə edir. Bu cür başqa bölgülər də vardır.

Mixi yazıların oxunması üçdilli (qədim fars, babil və elam dillərində) Bisütun yazılarının oxunması ilə mümkün olmuşdur. Əvvəlcə XIX əsrin 30-cu illərində (1837) H.Raulinson qədim fars mixi yazılarını oxuya bilmişdir. Bundan sonra o, Babil dilində olan mətni oxumağa başlamışdır. Bisütun yazısının elam mətnini 1855-ci ildə K.E.Norris oxuya bilmişdir. Mə’lum olmuşdur ki, qədim fars mixi yazısı 40, elam – 111, babil – 600 işarədən ibarətdir. Və yenə mə’lum olmuşdur ki, mixi yazılar bütöv mə’naya malik işarələrdən, hecayi yazıdan və fonetik yazıdan ibarət olmaqla üç cürdür. (7; 66-68) 1857-ci ildə mixi yazını oxuyanlar – E.Hinks, H.Raulinson, Y.Oppert, F.Talbot birlikdə özlərini sınamış və hamısının eyni mətni ayrılıqda düzgün oxuduğu mə’lum olmuşdur.

Şumer mixi yazısı

Bu da təsdiq olundu ki, mixi yazıları ilk dəfə tətbiq edən xalq şumerlər olmuşdur. Bundan sonra dünyanın görkəmli şumerşünasları şumer dilinin hansı dil ailəsinə məxsus olduğu barədə fikir söyləməyə başlamışlar. Alman alimi Q.Vinkler, fransız alimi E.Reklü, rus alimi L.Reder, türk alimi Ahmet Cavat şumer dilinin türk-turan dillərindən olduğunu söyləmişlər. Q.Vinkler yazmışdır: "Bizə çatmış Şumer mətnlərinin çoxunun dil xüsusiyyətlərini hələlik izah edə bilməsək də, dünyanın bu ilk dili barəsində bizdə müəyyən fikir yaranıb. Bu dil əsas əlamətlərinə görə türk dillərinə uyğun iltisaqi quruluşlu dildir və sami dillərinin quruluşundan tamamilə fərqlənir". (18; 6-7) E.Reklü: "...assuroloqlar... təəccüb içində gördülər ki, ən qədim oxşəkilli yazıların dilində İran və sami dillərinə xas olan cizgilər qətiyyən yoxdur, əksinə, Turan və Ural-Altay dilləri ilə bir qohumluq vardır. Bu ilkin yazılı işarələrin ifadə etdiyi dil iltisaqi dillər tipinə aiddir və öz xarakterinə, özünəməxsus daxili fleksiyasına görə tamamilə başqa dildir".(19; 466)

L.Reder: "Şumerlərin dili ayrıca bir dildir. ...Yalnız onu qəti demək olar ki, o, iltisaqi dillər ailəsinə daxildir və öz quruluşuna görə ən çox türk dilləri ilə müqayisə edilə bilər." (20; 150) Ahmet Cavat: "Şumer dilinin turani dillərə bənzədiyi artıq qəbul edilmişdir. Şumerlər haqqında ən yeni və mö’təbər əsər nəşr etdirən Voolley şumerlərin morfoloji cəhətdən "əski türkcəyə bənzər" bir dildə danışdıqlarını qəbul edir." "Şumerlər türkdür, şumerlərin türk olduğu məsələsinin çoxlu sübutları var; bizi bu qənaətə gətirən ən güclü subut ikidir: 1) dil sübutu; 2) geoloji və arxeoloji sübut". (21; 10,58-59) Şumer mətnləri üzərində uzun müşahidələr aparan, onların türk dili əsasında oxusu sahəsində inandırıcı uğurlar əldə edən T.V.Nüvədili yazır: "O ki qaldı şumer dilinin Azəri Türküsü olması faktına, bu, Mütləq həqiqətdir! Aksiomadır!" Hətta müəllifin fikrincə, bu dilə vaxtilə "şumer" yox, "türk dili" deyilib: "Gördüyünüz kimi, bütün Kitab (müəllif özünün "Əcdad" kitabını nəzərdə tutur – Q.K.) isbat edir ki, Şumer deyilən dil olmayıb tarixdə. Vaxtilə "Bu, türk dilidir!" deyib duran azman alimlərin səsi sonradan yəhudi mənşəli alimlərin (xüsusilə Amerika alimi Noy Samuel Kramerin) bütün cidd-cəhdləri ilə tam batırıldı. Səmt azdırıldı. Çünki gil yazılar açılmamışdan öncə dünya elmi ictimai fikrində onların mütləq Assur, Yəhudi kitabələri olduğu ideyası mövcud idi. Dahi fransız Yulies Oppert buna son zərbə endirdi! Odur ki u dil sonradan qəsdən "ölüləşdirildi" və yeni "lüğəti" yaradıldı. Lakin Şumer dili təmiz Azəri türküsüdür!" (22; 24,409)

Mixi yazılardan üç min ilə qədər istifadə edilmiş, yeni minilliyin başlanğıcında bu yazı növü sıradan çıxmışdır.

Mixi kitabələri çoxdur. Lakin bunların hamısının oxunması mümkün olmamışdır. Tədqiqatçıların fikrinə görə, mixi yazılar düzgün transliterasiya edilir, lakin onların mə’nalandırılmasına həmişə inanmaq olmur. Akkad, babil dillərində olan mixi yazıların varisi olduğu üçün onları əsasən düzgün oxumuşlar. Lakin şumer yazılarının "varisi bilinmədiyi" üçün şumer mətnlərini istədikləri kimi oxumuşlar. Əlifbanın özünün də çətinlikləri çoxdur. Eyni bir işarənin bir neçə cür oxunduğu mə’lumdur. Məsələn, "ayaq" mə’nasını daşıyan işarənin du, qin, qub, qup, ra, tum şəkillərində; "dağ" mə’nasını daşıyan işarənin kur, mat, şad, qin, şat, pat, lad, lat hecaları ilə oxunuşları olduğu söylənilir; "sol əl" işarəsi kab, kal, qub, qul, xub, xul kimi oxunmuşdur və s. Eyni əşyanın təsviri müxtəlif mə’nalarda başa düşülmüşdür; məsələn, ‘göz’ün təsviri təkcə göz yox, üz, ön, ön tərəf, keçmiş (əvvəlki) mə’nalarında; iki balaca, bir böyük şaquli ox su ilə yanaşı, oğul mə’nasında başa düşülmüşdür. Bu və ya digər bir mətndə bu işarə gah "a" saitini, gah şumer dilində "su" sözünü (akkad dilində "mu" sözünü), gah da "oğul" sözünü bildirmişdir.(1; 135-136) Y.Yusifov şumer mətnlərinin oxunması ilə bağlı çətinliklər barədə yazmışdır: "Davamı müasir dillərdə təmsil olunmuş və mixi işarələrlə yazılmış qədim dillər (akkad sami dili, het Hind-Avropa dili, qədim fars dili) müəyyən müşküllüyə baxmayaraq, oxundu və başa düşüldü. Lakin şumer və müasir dillərdə davamı (qohumluğu) olmayan, yaxud müəyyən edilməyən başqa dillərin mixi yazı növü əsasında oxunulub dərk edilməsi bir çox hallarda şərti xüsusiyyət daşıyır. Şumer mətnlərində işlənmiş mixi işarələrin bir çoxu başqa mə’nada da oxunula bilər. Təəssüf ki, hələlik belə bir vacib araşdırma aparılmamışdır. Bəlkə bu istiqamətdə aparılan tədqiqatlar qədim mixi yazılı dillərin müasir dillərlə qohumluğunu bildirən yeni mühakimələr ortaya çıxara bilərdi". (7; 123) "Cavan və şux Avropa öz fındıq burnunu qırışdıraraq vaqonun pəncərəsindən axsaq və donqar Asiya qarısını təkəbbürlə seyr edir. Tarixdə bir qırpım olan bu vəziyyət onların hər ikisinə əbədi və əzəli görünür. Cavan, özünəvurğun Avropa ağlına belə gətirmir ki, indi seyr etdiyi bu üzüqırış küp qarısı vaxtilə ipə-sapa yatmayan, məğrur, cəsur bir gözəl olub. Onun şaqraq səsini qədim Ellada və Misir müdrikləri dinləyib". (23; 169)

N.Y.Marr yazırdı: "Elmi baxış – bu, aydındır, bəs onda "siyasəti", bəli, məhz "siyasəti" necə başa düşək? Mən bilmirdim ki, alim ən əvvəl strateq, siyasətbaz, diplomat və yalnız bütün bunlardan sonra alim olmalıdır; yə’ni müəyyən sosial biliklərin yaradıcısı və daşıyıcısı, yenilik havası ilə şüurları oyadan, bilikləri vicdanla şərh edən bir şəxs olmalıdır ki, onun da bir borcu var: mövcud biliklərimiz çərçivəsində ya lap əvvəllərdə bilinən, lakin hətta alimlərə də bəlli olmayan, ya da lap indicə mə’lum olan şeylər barədə utanıb-çəkinmədən danışmaq". (24; 144)

Bu sitatları verməkdə məqsədimiz aşkar görünənin siyasətin qurbanı olduğunu göstərməkdir. Şumer mətnləri üzərində az-çox əməliyyat aparan alimlərin türk dillərini şumerin varisi hesab etmələrinə baxmayaraq, hindavropa kökünə əsaslananlar və bir sıra yəhudi alimləri şumeri varissizləşdirmək uğrunda əllərindən gələni əsirgəmirlər.

Dediyimiz kimi, şumer yazılarının transliterasiyası alimləri tə’min etsə də, yazıların mə’nalandırılması qənaətbəxş sayılmır. Eyni mətnləri tamamilə başqa cür oxuyanlar da vardır. Bu cəhətdən Tariyel Vəli Nüvədilinin "Əcdad" kitabında maraqlı faktlarla rastlaşmaq olur. Tariyel Vəli Nüvədilinin "Əcdad" kitabı (Sietl,VA, ABŞ, 1997, 472 səh.) – dörd dildə – azəri (Azərbaycan), türk (Türkiyə türkcəsi), rus və ingilis dillərindədir. Müəllif müxtəlif mənbələrdən götürdüyü şumer mətnlərini özünəqədərki dövrdə edilmiş tərcümələrdən tamamilə fərqli şəkildə, türk-azəri dili zəminində izah etmişdir. Yalnız həqiqi şumer mətnləri sayılan mətnləri deyil, alimlərin akkad mənşəli hesab etdikləri bir sıra mətnləri də türk dili zəminində izah etməyə çalışmışdır. Bu əsərdə azəri dilinə tərcümələrlə yanaşı, rus dilinə tərcümələr də maraq doğurur, ona görə ki bə’zən müəllif şumer mətninin ümumiləşmiş mə’nasını rus dilində daha səlis ifadə etmişdir. İngilis dilinə tərcümələr əlavə izahatları nəzərdən keçirmək və ümumən bu dildə tərcümənin necə alındığını yoxlamaq baxımından maraq doğurur. Müəllifin əsas məqsədi isə böyük zəhmətlə bir neçə dildə hazırladığı bu kitabı və öz fikirlərini dünyanın aparıcı xalqlarına öz dillərində çatdırmaq olmuşdur.

Tariyel Vəlinin "yeni tərcüməsi" dedikdə onu nəzərdə tuturuq ki, o mətnləri Tariyeldən əvvəl də oxumuşlar. Lakin Tariyel bunları tamamilə başqa məzmunda tərcümə etmişdir və bu məzmunla əvvəlki tərcümələrin məzmunu arasında, müəllifin öz dediyinə görə, heç bir uyğunluq yoxdur. Şumer mətnlərinin ilk oxucu-tərcüməçiləri onları varisi bilinməyən bir dilin mətnləri kimi oxumuşlar. Tariyel Vəli isə mətnləri qədim türk dili zəminində izah etmişdir. Bə’zən tərcümələr qədim türk formasından çox müasir dilə uyğun gəlir. Müəllif şumer və akkad mətnlərinə fərq qoymamış, bunların hamısını türk mətnləri kimi izah etmişdir. Bu bir həqiqətdir ki, gil lövhələrin ilk oxucuları bə’zən sözlərin sərhədini düzgün müəyyən edə bilməmiş, ya sözü parçalamış, ya da yanaşı sözləri birləşdirmişlər. Ona görə də T.V.Nüvədili ilk növbədə sözlərin sərhədini müəyyənləşdirməyə çalışmış, bundan sonra semantik araşdırmalar aparmışdır. Bu, çox çətin əməliyyatdır, bə’zən müasirləşdirməyə də səbəb olmuşdur. Lakin ümumilikdə bu cür araşdırmalar müsbət nəticələr verməkdədir.

Kitabın mühüm bir qüsuru ondan ibarətdir ki, müəllif özündən əvvəlki tərcümələri verməmişdir. İlkin tərcümələr oxucunun əlində olmadığından müqayisələr aparmaq qeyri-mümkündür. Tərcümə olunan mətnin gil lövhədəki fotofaksimili də çox vacib idi. Müəllif bir neçə dildə tərcüməyə zəhmət çəkməkdənsə, imkan daxilində fotofaksimili və mətnin ilkin tərcümələrini əsərə daxil etmiş olsa idi, oxucunu daha çox inandıra bilərdi. Müəllifin fikri aydındır, bildirir ki, mətnlər bütün hallarda düzgün transliterasiya edilmişdir, lakin mə’nalandırma düzgün deyildir. Odur ki bu yeni tərcümədə söz sərhədləri dəyişir, həm də əksəriyyət e’tibarilə dəyişir. Orijinalın verilməsi ilkin tərcümələrdə təbii və şüurlu sapmaları daha aydın üzə çıxara bilərdi. Buna heç bir şübhə yoxdur ki, T.V.Nüvədili son dərəcə böyük zəhmət çəkmiş, üzüntülü axtarışlar aparmışdır. Qədim lüğətlərdən neçə-neçə sözün mə’nasını öyrənməli olmuşdur. Bu, təkcə vətənpərvərlik işi deyil, bəşər mədəniyyətinin keçdiyi yolu düzgün işıqlandırmaq istəyi baxımından da əhəmiyyətlidir və böyük tarixi-mədəni xidmət istiqamətində görülən işdir. Bu cür tədqiq və araşdırmalar yaxşı niyyətlərin köməyi ilə davam və inkişaf etdirilərsə, düzgün istiqamətin havadarları çoxalarsa, bəşər tarixi yenidən yazılmalı və yaradılmalı olardı. Ona görə də tarixçilər, şərqşünas alimlər bu işə son dərəcə ciddi yanaşmalı, tədqiqatı məs’uliyyətlə davam etdirməlidirlər. Belə bir problemə həvəskar sə’yi ilə diqqət yetirmək arzuolunmazdır. Bu sahədə məktəb yaratmaq, gənc elmi işçiləri cəlb etmək, vəsait ayırmaq, dövlət qayğısı göstərmək vacibdir. Əgər mədəniyyət tariximiz üçün yeni və parlaq səhifə açılırsa, üstündə durub açmaq lazımdır. Həqiqi dövlət başçısı-vətəndaş qayğısı olmayınca biz tariximizi əməlli öyrənə bilməyəcəyik.

III minillikdə şumerlərin dili həmin ərazidə – Mesopotamiyada rəsmi dil olmuş, e.ə.I minilliyin sonlarına – II-I əsrlərə qədər bu dildən elm və din dili kimi istifadə edilmişdir. İmkan dairəsində lap bu son məqamlara – e.ə.II-I əsrlərə aid dini və elmi-mədəni mətnlər əldə edilib öyrənilərsə, bu dil "Dədə Qorqud"un və ya qədim türk abidələrinin dilinə yaxın olmalıdır. Tarixçilər belə mətnlərin olduğunu qeyd etmişlər (lakin bu cür mətnlərin qüsurlu olduğunu deyib yan keçirlər, bəlkə də qüsurları aşkar türklüyüdür). Çətinlik orasındadır ki, şumer mətnləri, onların faksimili bizim kitabxanalarda yoxdur. Bəşəriyyət öz keçmişinə səhlənkar yanaşır. Alimlər mətnləri yer altından üzə çıxarmış, min bir əzabla ilkin şərhini vermişlər, lakin bunlar küll halında insanlara çatdırılmamışdır. Bəşəriyyət keçmişi öyrənmək əvəzinə, hələ də uçurub-dağıtmaqla, yandırıb-yaxmaqla, qırıb-tökməklə məşğuldur. Xristian – müsəlman münaqişələri baş alıb gedir. İri dövlətlər kiçik dövlətləri məngənədə sıxır, qanını sormağa çalışır. Bütün xalqlar, bütün dinlər, bütün dillər bir kökdən olduğu halda, insanlar bir-birinə qənim kəsilib, "ali irq" düşüncələri ilə bəşər sivilizasiyasına ləkə gətirir, vəhşilik dövrünün yeni ərazi iddiaları ilə yaşayır. Şumerlərin türk varislərini e’tiraf etməmək də həmin daxili naqisliyin nəticəsidir. Görünür, insanın ağıllanması, kamilləşməsi üçün hələ bir neçə min il də lazımdır.

Hiss olunur ki, T.V.Nüvədili şumer mətnləri ilə məşğul olduğu müddətdə saysız ədəbiyyat nəzərdən keçirməli olmuş, dünya mədəniyyətinin inkişaf yolu barədə zəngin biliklər qazanmışdır və bu bilikləri oxucu ilə paylaşmaq istəyir. Lakin müxtəlif dilli mətnlərə fərq qoymaması, Yer üzünü yalnız türk kökü ilə bağlamaq istəyi, şumerin mövcud olduğu dövrdə artıq protodillərin çoxdan parçalanmış olduğunu nəzərə almaması oxucunu az inandırır. Nüvədilinin fikrincə, ulu babalarımız şumerlərin Enlil İsmə Dağan kimi böyük filosof, astronom və şairləri, Hun qızı Bida və Bikə adlı şairələri, Şəmsi Ədəd Abi kimi görkəmli salnaməçiləri olmuşdur. Müəllif şumerləri qəti inamla türk-azərilərin əcdadı saydığından gələcəkdə ədəbiyyatımızın buradan başlamalı olacağına şübhə etmir. Həqiqətən şumerlərdə elm, mədəniyyət, poeziya yüksək inkişaf səviyyəsində olmuşdur və bunlar hansı xalqı isə özünə çəkməlidir. Dil yaxınlığı bir tərəfə, bütün Yaxın Şərqin Azıxdan dirilik tapdığını nəzərə aldıqda bunların bizim aborigenlər olduğuna inam daha çox artır.

Oxucuda bu inamı bir qədər də artırmaq üçün T.V.Nüvədilinin tərcümələrindən bir-iki nümunə veririk. T.V. Nüvədili tərcümə etdiyi parçaları Niderland alimi Marianna Voqelsanq tərəfindən tərcümə və çap edilmiş şumer mətnlərindən götürmüşdür. Müəllif (T.V.Nüvədili) bunları Enlil İsmə Dağanın yudisiyaları hesab edir.

31-ci yudisiya: Mətn:

İt-ta -na-tal-ma a-bi ilani DİNGİR DUR. AN Kİ,
uk-kush En-lil-u-ti ish-sha-bat i-na lib-bu-shu
An-zu u it-ta-at-tal-ma a-bi ilani DİNGİR DUR. AN Kİ
uk-kush En-lil-u-ti ish-h-sha-bat i-na lib-bi-shu.

T.V.Nüvədilinin nəzərincə, sözlərin sərhədlənməsi:

İttan et alma, abi, ilani dingi(r)(n) dur, an ki,
Ukkus Enlil, uti ish shabatina libb ishü,
Anzu u(y)tta, et alma, abi, ilani dingi(r)(n) dur, an ki,
Ukkus Enlil, uti ish shabatina libb ishü.

Tərcüməsi:

İttən ət alma, abi, ilanı dingin dur (sakit burax), an ki,
Ukkus (müdrik) Enlil, utu iş şabatına (həftəsinə) libb (qurtar) işü.
Anız (ancı-küləş) utta (otta), ət alma, abi, ilanı dingin dur, an ki,
Ukkus Enlil utu iş Şabatına libb işü.(22; 214 )

Əvvəlki tərcüməçilərdə dingir sözü dinqir-tanrı (türklərin qədim tanrısı) kimi izah edildiyi halda, müəllif sonda -r > -n keçidi ilə bu sözü ‘dinc’, ‘sakit’ mə’nasında başa düşür. Bu cür dəyişiklik mətnin ümumi məzmununun dəyişilməsinə səbəb olmuşdur.

Akkad mətnləri hesab olunan bir sıra hetit mətnlərini də müəllif eyni şəkildə oxumuşdur. Yorqen Laosse və Torkild Yakobsenin "Bir daha Şikşəbbum barədə" məqaləsindən ("Gil lövhələrin tədqiqi" jurnalı, 42-2-ci cild, Payız,1990,s.128-177) götürdüyü mətni müəllif Şəmsi Ədəd Abi tərəfindən yazılmış "Hetitlərin ərəblər tərəfindən soyqırımına elegiya" adlandırmış və böyük bir hissəsinin (bəlkə də hamısının) tərcüməsi ilə məşğul olmuşdur. Müəllif Şəmsi Ədəd Abini ən qədim azəri-türk salnaməçisi adlandırmış və onun düşündüyü xidmətlərini yüksək qiymətləndirmişdir. Yuxarıda adları qeyd edilən müəlliflərin həmin mətnləri necə oxuduğu bizə mə’lum olmadığı üçün bu mətnlərin yeni tərcüməsi barədə qəti söz demək çətindir. Lakin bu başdan onu demək olar ki, 3000-3500 il əvvələ aid edilən bu mətnləri müəllif türkcə oxuya bilmişdir. Bunlardan bir neçəsini oxucunun mühakiməsinə veririk:

1-ci məktubun 25-ci mətni:

id-bu-ba-am she-we-ra-am
hul-lu-lam sh-a-na Mu-tu-shu
mar-shi-ip-ri ad-di-nu a-na it-ti iq-be-em
u ta-ap-pe-e Mu-tu-shu
E-te-el-li-ni i-na Ar-ra-ap-hi-im ki...

Sözlərin Nüvədili tərəfindən sərhədləndirilməsi:

id, bu baam, shave ram,
(H)ullam shaane mutushu.
Mar shipri addinu ana ittik beem?
U tappee mutushu
Ete elini ina Arraap hiim ki...

Tərcüməsi: İt(d) bu bə(y)əm, sevə raam?! (İtdir ki, bəyəm o, itaət sevə?) hüllü(li) am, şana mütüsü (o Allah mücəssəməsi, şanının-abrının mütisi xalq) Mar sivri adınu ana ittik bə(y)əm? (Sivri – oxabənzər- ilan adını ona biz verdik bəyəm? (şe’rin müəllifi ərəbi nəzərdə tutur) U tappə mütüsü (u dəyənək mütüsü, yə’ni "başına vurulub, çörəyi əlindən alınan" yazıq) Ete (hetit) elini ina (yenə) Arap hiyyim ki...(Deməli, bu, 1-ci dəfə deyil) Ərəb hiyim ki (ərəb qiyim-qiyim edib doğrayıb ki...) (22; 229)

Bu mətndə də ağlabatan şeylər çoxdur. Məsələn, əgər son cümlədəki mutusu və hiyim sözləri düz mə’nalandırılmışsa, tappə sözünü ‘təpmək’, ‘hücum çəkmək’ mə’nasında da anlamaq olar."Sivri ilan adını ona (biz) verdik bəyəm?" tərcüməsi də tam ağlabatandır.

Mətn: a-na Ku-wa-ri qi-bi-ma um-ma be-el-ka-a-ma ash-shum awili mesh Tu-ru-ki-iki

Tərcüməsi: Anaku varı cibimə (O nə ki varı, cibimə). uyma fəlakətə, qəmə (beel-böl – fəlakət), Aşşum (məğlubiyyət) av iləməz Türükü ki...(Cinayət törətmək Türkə başucalığı gətirməz ki...) (22; 258)

Birinci iki misra elegiyada çox təkrar olunur və müəllif onu hər dəfə, demək olar ki, eyni cür tərcümə edir: O nə ki var, cibimə. Sonrakı cümləni aşşum (aşmaq, məğlub olmaq) sözünə əsasən (Bir dəfə) məğlub olmaq türkü av eləməz (başqalarının ovuna çevirməz) kimi də anlamaq olar.Üçüncü misrada umma sözü uyma olmasa da, ona yaxın mə’nadadır: dərdə, qəmə batma, məğlubiyyət türkü ova çevirməz.

Mətn: um-ma a-na-ku-ma lu Tu-ru-ku-u ki sha ki-ma-ish-tu ul-la-num i-la-ku-nim.

Tərcüməsi: Umma una ki, malu Türüki ki, Saki maistü ulanum ilə künim. (Türkü mal yığan hesab eləmə, günüm elə olanım ilə də xoşdu) (22; 255-256)

Namə’lum müəllif tərəfindən yazılmış "Atda saqqo (qabar) xəstəliyinin müalicəsi" şərti adı ilə verdiyi mətnlərin ("D’Assyrologie et D’Arshologie Orientale", LXXXVI, VOL, N 1, rr.79-83 – jurnalından götürülmüşdür) tərcüməsində inandırıcı cəhətlər daha aydın görünür:

Mətn: 19. i-na sha-’al’-shi sha-pa-ri-im a-na-ku ak-bi...

Sözlərin Nüvədiliyə görə sərhədlənməsi: ina Saalsi sap, arim, anaku ağ bi(çilgan)

Tərcüməsi: Yenə Səəlsi səp, arım (arımmaq, təmizlənmək, sağalmaq üçün), o nə ki ağ bıçılqan! Səəlsi təbabətdə işlənən salisal turşusunun adıdır, aspirindir. Həkim məsləhətidir ki: Bıçılqan yaraya salisal – səəlsi səp, yara təmizlənsin, sağalsın. Dörd-beş min ilin o tayından bu cür uyğunluqlar tapılırsa, deməli, araşdırmalar aparmağa böyük ehtiyac vardır. Bu mətnləri türk oxumalıdır. Yoxsa hələ müəmmalı məsələlər çox olacaq.

Mixi yazı
mixi, yazı, məqaləni, vikiləşdirmək, lazımdır, lütfən, məqaləni, ümumvikipediya, redaktə, qaydalarına, uyğun, şəkildə, tərtib, edin, mesopotamiya, əyalətlər, dövlətlər, şumer, akkad, amorey, isin, subartu, aratta, assuriya, babil, yeni, babil, kuti, əhali, ara. Mixi yazi Dil Izle Redakte Bu meqaleni vikilesdirmek lazimdir Lutfen meqaleni umumvikipediya ve redakte qaydalarina uygun sekilde tertib edin Mesopotamiya Eyaletler ve dovletler Sumer III Ur Akkad Amorey Isin Subartu Aratta Assuriya Babil Het Yeni Babil Kuti Ehali Aramiler Amoriler Assiriyalilar Kassitler Kutiler Lullubiler Hurriler Keldaniler Ariler Elyazmalar Mixi yazi Enuma elis Diller Sumer Akkad Arami Hurri Hitit Mifologiya Nabu Istar Asalluhi Ea Tiamat Marduk Samas Kinqu Militta Isum Baba Assurbaxmuzakireredakte Mixi yazi Miladdan once III minilliyin ortalarinda Sumerlerin istifade etdikleri yazi mixi yazi adlanirdi Mixi yazini gil lovhecikler uzerinde mixla yazirdilar Bu lovhecikleri gunes sualari altinda qurudurdular Gil lovhecik uzerinde yazmaq cetin idi ona gore de ucu sis cubuqla gili basib onun ustunde kicik cib seklinde ciziqlar cekmeye basladilar Suruppakdan tapilmis gil uzerinde mixi yazi eradan evvel 2600 cu il Qedim yazi novlerinden biridir Veteni Sumerdir Mixi yazinin menbeyi ideoqrafik yazi olmusdur Eradan evvel 4 cu minilliyin sonundan etibaren sumerliler mueyyen anlayislari bildirmek ucun das ve ya ciy gil uzerinde basma usulla cekilmis mixabenzer xetlerin kombinasiyali sekillerinden istifade etmisler Mixi yazilarinin oxunmasi RedakteMixi yazi kitabelerinin oxunmasina ilk defe alman alimi Q Qrotefend baslamis 1802 sonralar Ingilis alimi Q Roulinson Irland alimi E Xinks Fransiz alimleri J J Oppert S Virollo Alman alimi X Bauer ve s bu isi davam etdirmisler Insanlar hele neolit dovrunden piktoqramlar sekli yazilar vasitesile oz fikirlerinin ifadesine calismislar Lakin piktoqramlarla yalniz fikrin mahiyyetini catdirmaq mumkun idi murekkeb fikirlerin deqiq ifadesi cetin idi cunki piktoqramlarda dilin luget terkibi ve qrammatik qurulusu fealiyyetde deyildi Ona gore de tedricen her biri konkret bir anlayisin ifadecisine cevrilmis ideoqramlar yaranmisdir E e 3200 3100 cu illere aid coxlu sumer ideoqramlari tapilmisdir Lakin bu cur yazi formasi da rabiteli nitqi ifade ede bilmirdi Ona gore de ideoqramlardan loqoqramlara ve sonra da fonoqramlara kecilmesi lazim gelmisdir Tedricen qrammatik formantlarin fonetik isarelerle verilmesi guclenmisdir Ardicil olaraq qrammatik formantlarin verilmesi ucun fonetik isarelerin sayi artir ve teqriben 2500 cu ilden Laqasda Eannatumun hakimiyyeti dovrunden demek olar ki butun qrammatik formalar ve komekci sozler soz sirasi ve qrammatik gostericilere emel olunmaqla canli dile uygun sekilde ifade edilir Ancaq bu zaman me lumatlarin qrafik verilmesi heqiqi menada yazi sekli alir 9 41 42 Bu cur yazi novu loqoqrafik sillabik soz heca yazi novu adlanir ve daha etibarli olub istenilen metnin duzgun verilmesine komek edir Sumer dili tedqiqatcilar terefinden bir nece inkisaf merhelesine ayrilir I M Dyakonov dovrlesdirmeni asagidaki sekilde aparmisdir Arxaik dovr e e 2800 2500 cu iller Qedim sumer dili dovru e e 2500 2310 cu iller Sumer dilinin kecid dovru e e 2300 2100 cu illerde Yeni sumer dili dovru e e 2200 2000 ci iller Sonraki sumer dili dovru e e 2000 ci ilden canli sumer dilinin sonunadek olan dovr E e 1600 cu ilden sonraki dovr ise sumerden sonraki dovr hesab olunur Sumer dili eramizin I esrinedek elm ve din dili kimi isledilmisdir 9 44 46 I T Kaneva terefinden bu dovrler bir qeder de deqiqlesdirilmis yazinin ve Sumer metnlerinin xarakteristikasi verilmisdir 1 Arxaik dovr piktoqrafiya dovru qrammatik morfemler qrafik ifadesini tapmir Isarelerin sirasi yazida onlarin oxunusuna uygun gelmir protoyazi dovru e e 3000 2750 ci iller bu dovrde Sumer dili danisiq dili ve resmi dil olmusdur bu dovre aid teserrufat huquq ve mekteb metnleri qalmisdir 2 Qedim sumer dili dovru vacib qrammatik morfemlerin qrafik isareleri musahide olunur Eannatumun hakimiyyetine qeder e e 2400 cu il yazida isarelerin sirasi onlarin oxunusuna uygun gelmeye bilir ilkin sulaleler dovru e e 2750 2315 ci iller Sumer dili danisiq dili ve resmi dil kimi islenmisdir teserrufat huquq tikinti metnleri sahlara hesr olunmus metnler ve edebi eserler qalmisdir 3 Kecid dovru Akkad sulalesi dovru e e 2315 2200 cu iller sumer dili akkad dili ile yanasi danisiq ve resmi dil kimi islenmisdir mekteblerde me bedlerde defterxanalarda teserrufat ve car yazilari car yazilari cox vaxt iki dilde akkad ve sumer dillerindedir 4 Yeni sumer dili dovru yazili metn demek olar ki butun qrammatik morfemleri eks etdirir ve canli nitq axinina uygun gelir II Laqas sulalesi e e 2136 2104 cu iller III Ur sulalesi e e 2100 2000 ci iller dovrleri sumer dili mekteblerde me bedlerde defterxanalarda resmi dil kimi islenmisdir saysiz teserrufat yazilari huquq metnleri qanunlar car yazilari edebi yazilar ve s qalmisdir 5 Daha gec yaranmis sumer metnleri metnler demek olar ki nitqi tam eks etdirir leksika ve qrammatikada akkad dili te siri ve qrammatik qusurlar musahide olunur I Issin sulalesi e e 2017 1794 cu iller Larsa sulalesi e e 2025 1763 cu iller I Babil sulalesi e e 1894 1749 cu iller dovrleri sumer dili yalniz mekteblerde oyrenilir ikidilli car yazilari sumer akkad lugetleri leksik qrammatik ve terminoloji sorgular evvelki dovrlerde yaranmis edebi eserlerin kopiyalari uz kocurmeleri ve bu dovrde yaranan edebi eserler car himnleri akkad huquq metnlerinde coxlu sumer sozleri ve s 6 Sumerlerden sonraki dovr menbeleri qrammatik sehvler cox oldugundan bu metnler sumer dilinin qrammatikasini oyrenmek ucun elverisli sayilmir e e 1749 e e II esrler Sumer dili yalniz mekteblerde oyrenilir evvelki dovrlerde yazilmis metnlerin kopiyalari tehrif olunmus sumer dilinde orijinal metnler agilar andlar car yazilari meseller akkad dilinde sumer ifade ve sozleri ve s 8 13 14 On Asiyanin qedim dilleri xususile qedim sumer yazilari beserin uzaq kecmisi nece min il evvelki inkisaf seviyyesi barede misilsiz me lumat verir bizi 5 6 min il evvelki ecdadlarimizla qovusdurur I M Dyakonov yazir Qedim On Asiyanin dilleri yalniz dunyanin ilk sivilizasiyasi olmaq e tibarile maraq dogurmur bele bir sivilizasiya dilci ucun hem de ona gore boyuk maraq dogurur ki bu en qedim sivilizasiyanin yazili abideleri beserin butun sosial ve medeni inkisafinin esasini qoymusdur bize en qedim dovrlerden baslayaraq bir nece min il muddetinde hereketde olan fakt muhafize edib saxlamisdir Bu faktlar bize dilin inkisafini bu inkisafin qisa kesiyinde deyil uzunmuddetli inkisafi erzinde oyrenmeye imkan verir 9 7 Uruk medeniyyetinin son merhelesi IV minilliyin sonu III minilliyin evveli protoyazi dovru sayilir Gil lovheler uzerinde bu dovre aid coxlu yazi tapilmisdir Bunlar piktoqramlardan sekli yazidan ibaretdir Piktoqramlari Uruk sakinleri yaratmislar Assuriya Babil mixileri 1853 cu ilde Qoyuncuq adlanan erazide aparilan qazinti zamani Assur hokmdari Assurbanipalin saray kitabxanasi askar edilmisdir Kitabxanada mixi yazi ile 25 minden artiq kitabe meydana cixarilmisdir Bunlar sumerler babilliler ve assurlar terefinden hazirlanmisdir Gilqames dastaninin bir hissesi burada bir hissesi Nineviyada tapilmisdir 1850 ci illerde Xorsabat qazintilari zamani Assur hokmdarlarinin siyahisi tapilmisdir 1854 cu ilde Ur seherinin axtarislari zamani Qatran tepe yaxinliginda yeni sumer kitabeleri askar edilmisdir 1877 1900 cu illerde Fransanin Besredeki sefiri Ernest de Sarzek Laqas qazintilari zamani 30 mine qeder mixi kitabe meydana cixarmisdir Suriya Turkiye Iran Misir erazilerinden de qedim mixi yazilar tapilmisdir Nineviyadan 25 minden cox Arraphadan 4 min Susarradan 150 Assurdan 700 Nippurdan 720 Babil Borsippa Sippar ve s den 10 min Mariden 20 min basqa yerlerden yuzlerle sened tapilmisdir 7 58 60 Tekce Moskvanin A S Puskin muzeyinde 2000 den artiq mixi yazi lovhesi saxlanilir 17 11 Sumer yazilari teserrufata aid senedlerden dovlet senedlerinden ve daha cox bedii edebiyyatdan ibaretdir Bu yazilar icerisinde himn ve aglasmalar qehremanliq dastanlari maraqli hekayeler zerb meseller hikmetler mekteb hekayeleri elmi biliklere dair yazilar ve s vardir Qedim Serq olkeleri tarixinin oyrenilmesine XIX esrin ikinci yarisindan baslanmisdir Bu sahede ilk ciddi eser XIX esrin sonunda fransiz alimi Q Maspero terefinden yazilmisdir Eduard Meyerin Qedim tarix 1895 rus serqsunasi B A Turayevin Qedim Serq tarixi V V Struvenin Qedim Serq tarixinin qisa kursu 1934 V I Avdiyevin Qedim Serq tarixi 1948 dersliyi ve b eserler arxeoloji qazinti materiallari ve diger menbeler esasinda mixi yazilarin oxunmus metnleri esasinda Qedim Serq haqqinda me lumati tedricen genislendirmis ve derinlesdirmisdir V I Kuzissinin redaktesi altinda 1979 cu ilde cap olunmus Qedim Serq tarixi dersliyinde qedim Serq xalqlarinin tarixi dovrlesdirilmis uc merheleye ayrilmisdir birinci merhele e e IV minilliyin sonu ve III minilliyi ikinci merhele e e II minillik ve birinci minilliyin evveli ucuncu merhele e e I minilliyin ortasindan eramizin I minilliyinin ortasina qederki dovru ehate edir Bu cur basqa bolguler de vardir Mixi yazilarin oxunmasi ucdilli qedim fars babil ve elam dillerinde Bisutun yazilarinin oxunmasi ile mumkun olmusdur Evvelce XIX esrin 30 cu illerinde 1837 H Raulinson qedim fars mixi yazilarini oxuya bilmisdir Bundan sonra o Babil dilinde olan metni oxumaga baslamisdir Bisutun yazisinin elam metnini 1855 ci ilde K E Norris oxuya bilmisdir Me lum olmusdur ki qedim fars mixi yazisi 40 elam 111 babil 600 isareden ibaretdir Ve yene me lum olmusdur ki mixi yazilar butov me naya malik isarelerden hecayi yazidan ve fonetik yazidan ibaret olmaqla uc curdur 7 66 68 1857 ci ilde mixi yazini oxuyanlar E Hinks H Raulinson Y Oppert F Talbot birlikde ozlerini sinamis ve hamisinin eyni metni ayriliqda duzgun oxudugu me lum olmusdur Sumer mixi yazisi Bu da tesdiq olundu ki mixi yazilari ilk defe tetbiq eden xalq sumerler olmusdur Bundan sonra dunyanin gorkemli sumersunaslari sumer dilinin hansi dil ailesine mexsus oldugu barede fikir soylemeye baslamislar Alman alimi Q Vinkler fransiz alimi E Reklu rus alimi L Reder turk alimi Ahmet Cavat sumer dilinin turk turan dillerinden oldugunu soylemisler Q Vinkler yazmisdir Bize catmis Sumer metnlerinin coxunun dil xususiyyetlerini helelik izah ede bilmesek de dunyanin bu ilk dili baresinde bizde mueyyen fikir yaranib Bu dil esas elametlerine gore turk dillerine uygun iltisaqi quruluslu dildir ve sami dillerinin qurulusundan tamamile ferqlenir 18 6 7 E Reklu assuroloqlar teeccub icinde gorduler ki en qedim oxsekilli yazilarin dilinde Iran ve sami dillerine xas olan cizgiler qetiyyen yoxdur eksine Turan ve Ural Altay dilleri ile bir qohumluq vardir Bu ilkin yazili isarelerin ifade etdiyi dil iltisaqi diller tipine aiddir ve oz xarakterine ozunemexsus daxili fleksiyasina gore tamamile basqa dildir 19 466 L Reder Sumerlerin dili ayrica bir dildir Yalniz onu qeti demek olar ki o iltisaqi diller ailesine daxildir ve oz qurulusuna gore en cox turk dilleri ile muqayise edile biler 20 150 Ahmet Cavat Sumer dilinin turani dillere benzediyi artiq qebul edilmisdir Sumerler haqqinda en yeni ve mo teber eser nesr etdiren Voolley sumerlerin morfoloji cehetden eski turkceye benzer bir dilde danisdiqlarini qebul edir Sumerler turkdur sumerlerin turk oldugu meselesinin coxlu subutlari var bizi bu qenaete getiren en guclu subut ikidir 1 dil subutu 2 geoloji ve arxeoloji subut 21 10 58 59 Sumer metnleri uzerinde uzun musahideler aparan onlarin turk dili esasinda oxusu sahesinde inandirici ugurlar elde eden T V Nuvedili yazir O ki qaldi sumer dilinin Azeri Turkusu olmasi faktina bu Mutleq heqiqetdir Aksiomadir Hetta muellifin fikrince bu dile vaxtile sumer yox turk dili deyilib Gorduyunuz kimi butun Kitab muellif ozunun Ecdad kitabini nezerde tutur Q K isbat edir ki Sumer deyilen dil olmayib tarixde Vaxtile Bu turk dilidir deyib duran azman alimlerin sesi sonradan yehudi menseli alimlerin xususile Amerika alimi Noy Samuel Kramerin butun cidd cehdleri ile tam batirildi Semt azdirildi Cunki gil yazilar acilmamisdan once dunya elmi ictimai fikrinde onlarin mutleq Assur Yehudi kitabeleri oldugu ideyasi movcud idi Dahi fransiz Yulies Oppert buna son zerbe endirdi Odur ki u dil sonradan qesden olulesdirildi ve yeni lugeti yaradildi Lakin Sumer dili temiz Azeri turkusudur 22 24 409 Mixi yazilardan uc min ile qeder istifade edilmis yeni minilliyin baslangicinda bu yazi novu siradan cixmisdir Mixi kitabeleri coxdur Lakin bunlarin hamisinin oxunmasi mumkun olmamisdir Tedqiqatcilarin fikrine gore mixi yazilar duzgun transliterasiya edilir lakin onlarin me nalandirilmasina hemise inanmaq olmur Akkad babil dillerinde olan mixi yazilarin varisi oldugu ucun onlari esasen duzgun oxumuslar Lakin sumer yazilarinin varisi bilinmediyi ucun sumer metnlerini istedikleri kimi oxumuslar Elifbanin ozunun de cetinlikleri coxdur Eyni bir isarenin bir nece cur oxundugu me lumdur Meselen ayaq me nasini dasiyan isarenin du qin qub qup ra tum sekillerinde dag me nasini dasiyan isarenin kur mat sad qin sat pat lad lat hecalari ile oxunuslari oldugu soylenilir sol el isaresi kab kal qub qul xub xul kimi oxunmusdur ve s Eyni esyanin tesviri muxtelif me nalarda basa dusulmusdur meselen goz un tesviri tekce goz yox uz on on teref kecmis evvelki me nalarinda iki balaca bir boyuk saquli ox su ile yanasi ogul me nasinda basa dusulmusdur Bu ve ya diger bir metnde bu isare gah a saitini gah sumer dilinde su sozunu akkad dilinde mu sozunu gah da ogul sozunu bildirmisdir 1 135 136 Y Yusifov sumer metnlerinin oxunmasi ile bagli cetinlikler barede yazmisdir Davami muasir dillerde temsil olunmus ve mixi isarelerle yazilmis qedim diller akkad sami dili het Hind Avropa dili qedim fars dili mueyyen muskulluye baxmayaraq oxundu ve basa dusuldu Lakin sumer ve muasir dillerde davami qohumlugu olmayan yaxud mueyyen edilmeyen basqa dillerin mixi yazi novu esasinda oxunulub derk edilmesi bir cox hallarda serti xususiyyet dasiyir Sumer metnlerinde islenmis mixi isarelerin bir coxu basqa me nada da oxunula biler Teessuf ki helelik bele bir vacib arasdirma aparilmamisdir Belke bu istiqametde aparilan tedqiqatlar qedim mixi yazili dillerin muasir dillerle qohumlugunu bildiren yeni muhakimeler ortaya cixara bilerdi 7 123 Cavan ve sux Avropa oz findiq burnunu qirisdiraraq vaqonun penceresinden axsaq ve donqar Asiya qarisini tekebburle seyr edir Tarixde bir qirpim olan bu veziyyet onlarin her ikisine ebedi ve ezeli gorunur Cavan ozunevurgun Avropa aglina bele getirmir ki indi seyr etdiyi bu uzuqiris kup qarisi vaxtile ipe sapa yatmayan megrur cesur bir gozel olub Onun saqraq sesini qedim Ellada ve Misir mudrikleri dinleyib 23 169 N Y Marr yazirdi Elmi baxis bu aydindir bes onda siyaseti beli mehz siyaseti nece basa dusek Men bilmirdim ki alim en evvel strateq siyasetbaz diplomat ve yalniz butun bunlardan sonra alim olmalidir ye ni mueyyen sosial biliklerin yaradicisi ve dasiyicisi yenilik havasi ile suurlari oyadan bilikleri vicdanla serh eden bir sexs olmalidir ki onun da bir borcu var movcud biliklerimiz cercivesinde ya lap evvellerde bilinen lakin hetta alimlere de belli olmayan ya da lap indice me lum olan seyler barede utanib cekinmeden danismaq 24 144 Bu sitatlari vermekde meqsedimiz askar gorunenin siyasetin qurbani oldugunu gostermekdir Sumer metnleri uzerinde az cox emeliyyat aparan alimlerin turk dillerini sumerin varisi hesab etmelerine baxmayaraq hindavropa kokune esaslananlar ve bir sira yehudi alimleri sumeri varissizlesdirmek ugrunda ellerinden geleni esirgemirler Dediyimiz kimi sumer yazilarinin transliterasiyasi alimleri te min etse de yazilarin me nalandirilmasi qenaetbexs sayilmir Eyni metnleri tamamile basqa cur oxuyanlar da vardir Bu cehetden Tariyel Veli Nuvedilinin Ecdad kitabinda maraqli faktlarla rastlasmaq olur Tariyel Veli Nuvedilinin Ecdad kitabi Sietl VA ABS 1997 472 seh dord dilde azeri Azerbaycan turk Turkiye turkcesi rus ve ingilis dillerindedir Muellif muxtelif menbelerden goturduyu sumer metnlerini ozuneqederki dovrde edilmis tercumelerden tamamile ferqli sekilde turk azeri dili zemininde izah etmisdir Yalniz heqiqi sumer metnleri sayilan metnleri deyil alimlerin akkad menseli hesab etdikleri bir sira metnleri de turk dili zemininde izah etmeye calismisdir Bu eserde azeri diline tercumelerle yanasi rus diline tercumeler de maraq dogurur ona gore ki be zen muellif sumer metninin umumilesmis me nasini rus dilinde daha selis ifade etmisdir Ingilis diline tercumeler elave izahatlari nezerden kecirmek ve umumen bu dilde tercumenin nece alindigini yoxlamaq baximindan maraq dogurur Muellifin esas meqsedi ise boyuk zehmetle bir nece dilde hazirladigi bu kitabi ve oz fikirlerini dunyanin aparici xalqlarina oz dillerinde catdirmaq olmusdur Tariyel Velinin yeni tercumesi dedikde onu nezerde tuturuq ki o metnleri Tariyelden evvel de oxumuslar Lakin Tariyel bunlari tamamile basqa mezmunda tercume etmisdir ve bu mezmunla evvelki tercumelerin mezmunu arasinda muellifin oz dediyine gore hec bir uygunluq yoxdur Sumer metnlerinin ilk oxucu tercumecileri onlari varisi bilinmeyen bir dilin metnleri kimi oxumuslar Tariyel Veli ise metnleri qedim turk dili zemininde izah etmisdir Be zen tercumeler qedim turk formasindan cox muasir dile uygun gelir Muellif sumer ve akkad metnlerine ferq qoymamis bunlarin hamisini turk metnleri kimi izah etmisdir Bu bir heqiqetdir ki gil lovhelerin ilk oxuculari be zen sozlerin serhedini duzgun mueyyen ede bilmemis ya sozu parcalamis ya da yanasi sozleri birlesdirmisler Ona gore de T V Nuvedili ilk novbede sozlerin serhedini mueyyenlesdirmeye calismis bundan sonra semantik arasdirmalar aparmisdir Bu cox cetin emeliyyatdir be zen muasirlesdirmeye de sebeb olmusdur Lakin umumilikde bu cur arasdirmalar musbet neticeler vermekdedir Kitabin muhum bir qusuru ondan ibaretdir ki muellif ozunden evvelki tercumeleri vermemisdir Ilkin tercumeler oxucunun elinde olmadigindan muqayiseler aparmaq qeyri mumkundur Tercume olunan metnin gil lovhedeki fotofaksimili de cox vacib idi Muellif bir nece dilde tercumeye zehmet cekmekdense imkan daxilinde fotofaksimili ve metnin ilkin tercumelerini esere daxil etmis olsa idi oxucunu daha cox inandira bilerdi Muellifin fikri aydindir bildirir ki metnler butun hallarda duzgun transliterasiya edilmisdir lakin me nalandirma duzgun deyildir Odur ki bu yeni tercumede soz serhedleri deyisir hem de ekseriyyet e tibarile deyisir Orijinalin verilmesi ilkin tercumelerde tebii ve suurlu sapmalari daha aydin uze cixara bilerdi Buna hec bir subhe yoxdur ki T V Nuvedili son derece boyuk zehmet cekmis uzuntulu axtarislar aparmisdir Qedim lugetlerden nece nece sozun me nasini oyrenmeli olmusdur Bu tekce vetenperverlik isi deyil beser medeniyyetinin kecdiyi yolu duzgun isiqlandirmaq isteyi baximindan da ehemiyyetlidir ve boyuk tarixi medeni xidmet istiqametinde gorulen isdir Bu cur tedqiq ve arasdirmalar yaxsi niyyetlerin komeyi ile davam ve inkisaf etdirilerse duzgun istiqametin havadarlari coxalarsa beser tarixi yeniden yazilmali ve yaradilmali olardi Ona gore de tarixciler serqsunas alimler bu ise son derece ciddi yanasmali tedqiqati mes uliyyetle davam etdirmelidirler Bele bir probleme heveskar se yi ile diqqet yetirmek arzuolunmazdir Bu sahede mekteb yaratmaq genc elmi iscileri celb etmek vesait ayirmaq dovlet qaygisi gostermek vacibdir Eger medeniyyet tariximiz ucun yeni ve parlaq sehife acilirsa ustunde durub acmaq lazimdir Heqiqi dovlet bascisi vetendas qaygisi olmayinca biz tariximizi emelli oyrene bilmeyeceyik III minillikde sumerlerin dili hemin erazide Mesopotamiyada resmi dil olmus e e I minilliyin sonlarina II I esrlere qeder bu dilden elm ve din dili kimi istifade edilmisdir Imkan dairesinde lap bu son meqamlara e e II I esrlere aid dini ve elmi medeni metnler elde edilib oyrenilerse bu dil Dede Qorqud un ve ya qedim turk abidelerinin diline yaxin olmalidir Tarixciler bele metnlerin oldugunu qeyd etmisler lakin bu cur metnlerin qusurlu oldugunu deyib yan kecirler belke de qusurlari askar turkluyudur Cetinlik orasindadir ki sumer metnleri onlarin faksimili bizim kitabxanalarda yoxdur Beseriyyet oz kecmisine sehlenkar yanasir Alimler metnleri yer altindan uze cixarmis min bir ezabla ilkin serhini vermisler lakin bunlar kull halinda insanlara catdirilmamisdir Beseriyyet kecmisi oyrenmek evezine hele de ucurub dagitmaqla yandirib yaxmaqla qirib tokmekle mesguldur Xristian muselman munaqiseleri bas alib gedir Iri dovletler kicik dovletleri mengenede sixir qanini sormaga calisir Butun xalqlar butun dinler butun diller bir kokden oldugu halda insanlar bir birine qenim kesilib ali irq dusunceleri ile beser sivilizasiyasina leke getirir vehsilik dovrunun yeni erazi iddialari ile yasayir Sumerlerin turk varislerini e tiraf etmemek de hemin daxili naqisliyin neticesidir Gorunur insanin agillanmasi kamillesmesi ucun hele bir nece min il de lazimdir Hiss olunur ki T V Nuvedili sumer metnleri ile mesgul oldugu muddetde saysiz edebiyyat nezerden kecirmeli olmus dunya medeniyyetinin inkisaf yolu barede zengin bilikler qazanmisdir ve bu bilikleri oxucu ile paylasmaq isteyir Lakin muxtelif dilli metnlere ferq qoymamasi Yer uzunu yalniz turk koku ile baglamaq isteyi sumerin movcud oldugu dovrde artiq protodillerin coxdan parcalanmis oldugunu nezere almamasi oxucunu az inandirir Nuvedilinin fikrince ulu babalarimiz sumerlerin Enlil Isme Dagan kimi boyuk filosof astronom ve sairleri Hun qizi Bida ve Bike adli saireleri Semsi Eded Abi kimi gorkemli salnamecileri olmusdur Muellif sumerleri qeti inamla turk azerilerin ecdadi saydigindan gelecekde edebiyyatimizin buradan baslamali olacagina subhe etmir Heqiqeten sumerlerde elm medeniyyet poeziya yuksek inkisaf seviyyesinde olmusdur ve bunlar hansi xalqi ise ozune cekmelidir Dil yaxinligi bir terefe butun Yaxin Serqin Azixdan dirilik tapdigini nezere aldiqda bunlarin bizim aborigenler olduguna inam daha cox artir Oxucuda bu inami bir qeder de artirmaq ucun T V Nuvedilinin tercumelerinden bir iki numune veririk T V Nuvedili tercume etdiyi parcalari Niderland alimi Marianna Voqelsanq terefinden tercume ve cap edilmis sumer metnlerinden goturmusdur Muellif T V Nuvedili bunlari Enlil Isme Daganin yudisiyalari hesab edir 31 ci yudisiya Metn It ta na tal ma a bi ilani DINGIR DUR AN KI uk kush En lil u ti ish sha bat i na lib bu shu An zu u it ta at tal ma a bi ilani DINGIR DUR AN KI uk kush En lil u ti ish h sha bat i na lib bi shu T V Nuvedilinin nezerince sozlerin serhedlenmesi Ittan et alma abi ilani dingi r n dur an ki Ukkus Enlil uti ish shabatina libb ishu Anzu u y tta et alma abi ilani dingi r n dur an ki Ukkus Enlil uti ish shabatina libb ishu Tercumesi Itten et alma abi ilani dingin dur sakit burax an ki Ukkus mudrik Enlil utu is sabatina heftesine libb qurtar isu Aniz anci kules utta otta et alma abi ilani dingin dur an ki Ukkus Enlil utu is Sabatina libb isu 22 214 Evvelki tercumecilerde dingir sozu dinqir tanri turklerin qedim tanrisi kimi izah edildiyi halda muellif sonda r gt n kecidi ile bu sozu dinc sakit me nasinda basa dusur Bu cur deyisiklik metnin umumi mezmununun deyisilmesine sebeb olmusdur Akkad metnleri hesab olunan bir sira hetit metnlerini de muellif eyni sekilde oxumusdur Yorqen Laosse ve Torkild Yakobsenin Bir daha Siksebbum barede meqalesinden Gil lovhelerin tedqiqi jurnali 42 2 ci cild Payiz 1990 s 128 177 goturduyu metni muellif Semsi Eded Abi terefinden yazilmis Hetitlerin erebler terefinden soyqirimina elegiya adlandirmis ve boyuk bir hissesinin belke de hamisinin tercumesi ile mesgul olmusdur Muellif Semsi Eded Abini en qedim azeri turk salnamecisi adlandirmis ve onun dusunduyu xidmetlerini yuksek qiymetlendirmisdir Yuxarida adlari qeyd edilen muelliflerin hemin metnleri nece oxudugu bize me lum olmadigi ucun bu metnlerin yeni tercumesi barede qeti soz demek cetindir Lakin bu basdan onu demek olar ki 3000 3500 il evvele aid edilen bu metnleri muellif turkce oxuya bilmisdir Bunlardan bir necesini oxucunun muhakimesine veririk 1 ci mektubun 25 ci metni id bu ba am she we ra am hul lu lam sh a na Mu tu shu mar shi ip ri ad di nu a na it ti iq be em u ta ap pe e Mu tu shu E te el li ni i na Ar ra ap hi im ki Sozlerin Nuvedili terefinden serhedlendirilmesi id bu baam shave ram H ullam shaane mutushu Mar shipri addinu ana ittik beem U tappee mutushu Ete elini ina Arraap hiim ki Tercumesi It d bu be y em seve raam Itdir ki beyem o itaet seve hullu li am sana mutusu o Allah mucessemesi saninin abrinin mutisi xalq Mar sivri adinu ana ittik be y em Sivri oxabenzer ilan adini ona biz verdik beyem se rin muellifi erebi nezerde tutur U tappe mutusu u deyenek mutusu ye ni basina vurulub coreyi elinden alinan yaziq Ete hetit elini ina yene Arap hiyyim ki Demeli bu 1 ci defe deyil Ereb hiyim ki ereb qiyim qiyim edib dograyib ki 22 229 Bu metnde de aglabatan seyler coxdur Meselen eger son cumledeki mutusu ve hiyim sozleri duz me nalandirilmissa tappe sozunu tepmek hucum cekmek me nasinda da anlamaq olar Sivri ilan adini ona biz verdik beyem tercumesi de tam aglabatandir Metn a na Ku wa ri qi bi ma um ma be el ka a ma ash shum awili mesh Tu ru ki iki Tercumesi Anaku vari cibime O ne ki vari cibime uyma felakete qeme beel bol felaket Assum meglubiyyet av ilemez Turuku ki Cinayet toretmek Turke basucaligi getirmez ki 22 258 Birinci iki misra elegiyada cox tekrar olunur ve muellif onu her defe demek olar ki eyni cur tercume edir O ne ki var cibime Sonraki cumleni assum asmaq meglub olmaq sozune esasen Bir defe meglub olmaq turku av elemez basqalarinin ovuna cevirmez kimi de anlamaq olar Ucuncu misrada umma sozu uyma olmasa da ona yaxin me nadadir derde qeme batma meglubiyyet turku ova cevirmez Metn um ma a na ku ma lu Tu ru ku u ki sha ki ma ish tu ul la num i la ku nim Tercumesi Umma una ki malu Turuki ki Saki maistu ulanum ile kunim Turku mal yigan hesab eleme gunum ele olanim ile de xosdu 22 255 256 Name lum muellif terefinden yazilmis Atda saqqo qabar xesteliyinin mualicesi serti adi ile verdiyi metnlerin D Assyrologie et D Arshologie Orientale LXXXVI VOL N 1 rr 79 83 jurnalindan goturulmusdur tercumesinde inandirici cehetler daha aydin gorunur Metn 19 i na sha al shi sha pa ri im a na ku ak bi Sozlerin Nuvediliye gore serhedlenmesi ina Saalsi sap arim anaku ag bi cilgan Tercumesi Yene Seelsi sep arim arimmaq temizlenmek sagalmaq ucun o ne ki ag bicilqan Seelsi tebabetde islenen salisal tursusunun adidir aspirindir Hekim meslehetidir ki Bicilqan yaraya salisal seelsi sep yara temizlensin sagalsin Dord bes min ilin o tayindan bu cur uygunluqlar tapilirsa demeli arasdirmalar aparmaga boyuk ehtiyac vardir Bu metnleri turk oxumalidir Yoxsa hele muemmali meseleler cox olacaq Menbe https az wikipedia org w index php title Mixi yazi amp oldid 5785094, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.