fbpx
Wikipedia

Mars

Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Mars (dəqiqləşdirmə).

Mars, şərqdə köhnəlmiş adı MərrixGünəş sisteminin Günəşə yaxınlığına görə dördüncü və kiçikliyinə görə Merkuridən sonra ikinci planeti. Adını Roma mifologiyasının müharibə tanrısından alan bu planetin səthində dəmir oksidinin geniş yayılması ona qırmızı görünüş verir və o, tez-tez "qırmızı planet" kimi təsvir edilir. Mars nazik atmosferi və həm ayın çarpışmadan sonra yaranan kraterləri, həm də Yerin vulkanları, dərələri, səhraları, qütb buz örtüklərini xatırladan səth xüsusiyyətləri olan terrestrial (əsasən silikat süxurları və metallardan ibarət) planetdir. Marsın fırlanma periodu və mövsümi dövrləri Yerinkinə oxşardır; oxunun mailliyi mövsümləri əmələ gətirir. Mars Günəş sistemində bilinən ən hündür ikinci (planetdə birinci ən hündür) dağ — Olimp Dağının və ən böyük kanyonlardan biri Valles Marinerisin olduğu yerdir. Şimal Yarımkürəsindəki hamar Borealis hövzəsi planetin 40%-i əhatə edir və nəhəng bir çarpışmadan sonra yaranan xüsusiyyət ola bilər. Marsın iki peyki var: FobosDeymos. Kiçik və nizamsız formalaşmış peyklərdir. Bu peyklər Mars troyası 5261 Evrika kimi planet tərəfindən tutulmuş asteroidlər ola bilər.

Mars
Habbl teleskopu tərəfindən çəkilmiş Marsın fotosu. 26 iyun 2001
Şərəfinə adlandırılıb
Mars,Ares
Orbital xarakteristikası
Afelisi1.6660 AV
249.2 milyon km
Perigelisi1.3814 AV
206.7 milyon km
Periapsidi206.655.215 km
Apoapsidi249.232.432 km
Böyük yarımoxu
1.523679 AV
227,939,100 km
Orbitinin ekssentrisiteti0.0935±0.0001
Siderik fırlanma dövrü
1.8808 Yulian ili
686.971 d
668.5991 sol
Sinodik fırlanma dövrü
779.96 gün
2.135 Yulian ili
Orbital sürəti
24.077 km/san
Orta anomaliyası19.3564°
Əyilməsiekliptikadan 1.850°, Günəşin ekvatorundan 5.65°, Sabit müstəviyə 1.67°
Qalxan milinin uzunluğu
49.562°
Perisentr arqumenti
286.537°
Nəyin peykidirGünəş
Kəşf edilmiş peykləri2
Özünə xas ekssentrisitet
0,0933941
Fiziki xarakteristikaları
Orta radiusu
3389.5±0.2 km
Ekvator radiusu
3396.2±0.1 km
0.533 Yer
Qütb radiusu
3,376.2±0.1 km
0.531 Yer
Qütb sıxılması0.00589±0.00015
Səthinin sahəsi
144,798,500 km2
0.284 Yer
Həcmi1.6318×1011 km3
0.151 Yer
Kütləsi6.4185×1023 kq
0.107 Yer
Orta sıxlığı
3.9335±0.0004 q/sm³
3.711 m/san²
0.376 q
1.025957 d
24 saat 37 dəqiqə 22 saniyə
Ekvatorial fırlanma sürəti
868.22 km/saat (241.17 m/san)
Şimal qütbünün düz qalxması21 saat 10 dəqiqə 44 saniyə
317.68143°
Şimal qütbünün meyllənməsi
52.88650°
Albedo0.170 (həndəsi)

0.25 (Bond)
Temperatur−63 °C,−143 °C,35 °C
Səth temp. min orta maks
Kelvin 130 K, 210 K, 308 K,
Selsi −143 °C, −63 °C, 35 °C,
+1.6-dan −3.00-ə
3.5–25.1″
Atmosfer
0.636 (0.4–0.87) kPa
Atmosfer tərkibi

1965-ci ildə Mariner 4 tərəfindən edilən Mars flaybayından əvvəl bir çoxları planetin səthində suyun olmasını iddia edirdilər. Bu işıqlı və qaranlıq yerlərdə, xüsusilə qütb en dairələrində müşahidə edilən periodik müxtəlifliklərə əsaslanırdı; uzun qara cizgilər bəziləri tərəfindən maye su üçün suvarma kanalları hesab edildi. Bu düz xətlər sonra optik illüziyalar kimi izah edildi, baxmayaraq ki insansız missiyalarda toplanan geoloji sübut göstərir ki, Marsın səthində onun həyatının erkən dövrlərində irimiqyaslı su örtüyü var idi. 2005-ci ildə radar məlumatı qütblərdə və orta en dairələrində böyük miqdarda su olduğunu aşkar etdi. Mars roveri Spirit 2007-ci ilin martında su molekullarının daxil olduğu kimyəvi birləşmələri götürdü. Phoenix enmə aparatı 31 iyul 2008-ci ildə Marsın üst torpağında buz suyu götürdü.

Marsın yeddi işləyən kosmik gəmisi var: beşi orbitdə: Mars Odyssey, Mars Express, Mars Reconnaissance Orbiter, MAVENMars Orbiter Mission və ikisi səthində: Mars Kəşfiyyat Roveri Opportunity və Mars Elm Laboratoriyası Curiosity. Səthdə uzun müddət işləyə bilməyən kosmik gəmilərə MER-A Spirit və ya 2008-ci ildə missiyasını bitirən Phoenix enmə aparatı kimi başqa enmə aparatları və roverləri daxildir. Mars Reconnaissance Orbiter tərəfindən edilən müşahidələr Marsda ən isti aylarda axan suyu aşkar edib.. 2013-cü ildə NASA-nın Curiosity roveri aşkar etdi ki, Mars torpağı kütləcə 1.5–3% su təşkil edir.

Mars çılpaq gözlə Yerdən görünür. Onun görünmə böyüklüyü −3.0-ə çatır və yalnız Yupiter, Venera, AyGünəş bu qiyməti keçir. Optik yerüstü teleskoplar Yerin atmosferinə görə Yerin və Marsın ən yaxın olduğu zaman 300 kilometr uzaqlıqdakı cəhətləri göstərə bilir.

Mündəricat

Yerin Marsla müqayisəsi
Marsın əsas cəhətlərini göstərən animasiyası

Marsın diametri təqribən Yerinkinin yarısıdır. O, Yerdən daha az sıxdır, həcmi təqribən Yerin həcminin 15%-i və kütləsi təqribən Yerin kütləsinin 11%-i qədərdir. Onun səthinin ərazisi Yerin quru ərazisinin tam sahəsindən bir az daha azdır. Marsın Merkuridən daha böyük və daha ağır olmasına baxmayaraq, Merkurinin sıxlığı daha çoxdur. Bu hər iki planetin səthə doğru cazibə qüvvəsinin təqribən eyni olması ilə nəticələnir; Marsın cazibə qüvvəsi Merkurinin cazibə qüvvəsindən güclüdür (1%-dən az olmaqla). Mars səthinin qırmızı-narıncı görünüşünün səbəbi dəmir(III) oksid və ya daha çox bilinən adı ilə hematit və ya pasdır. Onun rəngi həmçinin iris rənginə oxşayırminerallardan asılı olaraq digər ümumi səth rənglərinə qızıl rəngi, qəhvəyi, sarı-darçınıyaşılımtıl daxildir.

Daxili quruluşu

Yer kimi bu planet də təbəqələrə ayrılmaya məruz qalıb və bu da sıx, metallik nüvə sferasının daha az sıx materiallarla örtülməsinə səbəb olub. Planetin interyerinin müasir modelləri nüvə sferasının radiusunu təqribən 1,794 ± 65 kilometr olaraq güman edir və onu təqribən 16–17% kükürdlə birlikdə, əsasən, dəmirnikeldən təşkil edilmiş hesab edir. Bu dəmir sulfid nüvəsi qismən mayedir və onda mövcud olan yüngül elementlərinin konsentrasiyası Yerin nüvəsində olandan iki dəfə çoxdur. Nüvə planetdəki textonik və vulkanik cəhətlərin çoxunu formalaşdıran silikat mantiya təbəqəsi ilə əhatə edilmişdir, ancaq indi hərəkətsizdir. Silisiumoksigendən başqa Marsın qabığında ən çox yayılan elementlər dəmir, maqnezium, alüminium, kalsiumkaliumdur. Planetin qabığının orta qalınlığı təqribən 50 kilometrdir, maksimum qalınlıq 125 kilometrdir. Ortalaması 40 kilometr olan Yerin qabığı iki planetin ölçülərinə bağlı olaraq Marsın qabığının qalınlığının üçdə biri qədərdir. 2016-cı il üçün planlaşdırılan InSight enmə aparatı Marsın interyerinin modellərini məhdudlaşdırmaq üçün seysmoqrafdan istifadə edəcək.

Səth geologiyası

Mars terrestrial planetdir, yəni silisiumoksigendən təşkil olunan minerallar, metallar və adətən süxuru əmələ gətirən başqa elementlərdən təşkil olunmuşdur. Marsın səthi başlıca olaraq toleyitik bazaltdan təşkil olunmuşdur, ancaq bəzi hissələr bazaltdan daha çox silisium oksidlə zəngindir. Bu da Yerdə və ya silisium oksid şüşəsində olan andezitik süxurlara oxşardır. Aşağı albedolu regionlarda plaqioklaz feldispat vardır. Şimali aşağı albedolu regionlar isə təbəqə silikatları və yüksək silisiumlu şüşənin normal miqdarından daha çoxuna sahibdir. Cənubi dağlıq hissələrə yüksək kalsiumlu piroksen daxildir. Həmçinin, müəyyən ərazilərdə xas hematit və olivin də tapılmışdır. Səthin çox hissəsi narın dənəli dəmir(III) oksid tozu ilə örtülmüşdür.

Marsın geoloji xəritəsi (Birləşmiş Ştatlar Geoloji Araşdırmalar Qurumu; 14 iyul, 2014)
(tam xəritə / )

Marsın strukturlaşmış qlobal maqnit sahəsinin olması barədə heç bir sübut olmasa da, müşahidələr göstərir ki, planet qabığının hissələri maqnetik olub və keçmişdə onun ikiqütblü sahəsinin dalğalı qütblük fasilələri baş verib. Maqnetik cəhətdən həssas mineralların bu paleomaqnetizmi Yerin okean dibindəkilərə oxşardır. 1999-cu ildə çap edilən və 2005-ci ilin oktyabrında yenidən nəzər salınan bir nəzəriyyə budur ki, bu dalğalar Marsda 4 milyard il əvvəl planetar dinamonun funksiyasını dayandırması və planetin maqnit sahəsinin zəifləməsindən əvvəl plitələrin tektonikasını əks etdirir.

Günəş sisteminin formalaşması zamanı Mars Günəş ətrafında fırlanan protoplanetar diskdən kənarda sürətli böyümənin stokastik prosesi nəticəsində yaranmışdır. Marsın Günəş sistemindəki yerinə uyğun çoxlu xarakteristik kimyəvi xüsusiyyətləri var. Nisbətən aşağı qaynama temperaturu olan elementləri (xlor, fosforkükürd) Yerdən daha çox Marsda ümumidir; bu elementlər cavan ulduzun energetik günəş küləyi tərəfindən Günəşə yaxın ərazilərdən gətirilib.

Planetlərin formalaşmasından sonra onların hamısı Son Ağır Bombardmana məruz qaldı. Marsın səthinin təqribən 60%-i bu eranın toqquşmalarını göstərir, ancaq bu hadisələrin səbəb olduğu çarpışmadan sonra yaranan geniş hövzələr bəlkə də səthin qalan hissəsinin təməlini təşkil edir. Marsın şimal yarımkürəsində 10600×8500 kilometrlik ərazini əhatə edən böyük təsir hövzəsinin izi var. O, Ayın Cənub qütbü-Aitken hövzəsindən təqribən 4 dəfə böyükdür və indiyə qədər kəşf edilmiş ən böyük təsir hövzəsidir. Bu nəzəriyyə təklif edir ki, Mars təqribən 4 milyard il əvvəl Pluton ilə eyni ölçülü cisimlə toqquşub. Marsın yarımkürə dixotomiyasına səbəb olduğu fikirləşilən hadisə planetin 40%-i əhatə edən hamar Borealis hövzəsini yaradıb.

Mars süxuru öz mavi-boz interyerini Mars Elm Laboratoriyasına açıb.

Marsın geoloji tarixi bir çox dövrlərə bölünə bilər ancaq aşağıdakı üç dövr ən əsaslarıdır:

  • Nuh dövrü (adını Nuh ərazisindən alıb): 4.5 milyard il bundan əvvəldən 3.5 milyard il bundan əvvələ qədər Marsın ən qədim səthinin formalaşması. Çox sayda böyük çarpışmadan sonra yaranan kraterləri Nuh dövrünün səthində izini buraxıb. Tharsis qabarıqlığının — vulkanik dağlıq hissənin dövrün sonlarındakı maye suyun geniş bir şəkildə daşması ilə bu dövr zamanı əmələ gəldiyi fikirləşilir.
  • Hesperian dövr (adını Hesperia yaylasından alıb): 3.5 milyard il bundan əvvəldən 2.9–3.3 milyard il əvvələ qədər. Hesperian dövr geniş lava düzənliklərinin formalaşması ilə qeyd olunur.
  • Amazonian dövr (adını Amazonis düzənliyindən alıb): 2.9–3.3 milyard il əvvəldən indiyə qədər. Amazonian regionlarının az meteoritlə çarpışmadan yaranan kraterləri var, ancaq digərləri çox fərqlidir. Olimp dağı Marsın başqa yerindəki lava axınları ilə yanaşı olaraq bu dövrdə yaranıb.

Marsda hələ də bəzi geoloji aktivliklər baş verir. Athabaska dərəsi təqribən 200 milyon ilə qədər lava axınlarının olduğu yerdir. Serberus çuxurları adlanan qrabenlərdəki su axınları 20 milyon ildən az bir müddətdə baş verir və bu da hal-hazırki intruziyaları (maqmanın yer qabığı arasına dolması) göstərir. 19 fevral 2008-ci ildə Mars Reconnaissance Orbiterdən gələn şəkillər 700 metrlik hündür sıldırımdan gələn qar uçqununun dəlilini göstərdi.

Torpağı

Spirit roveri tərəfindən aşkar edilmiş silisum oksidlə zəngin toz

Phoenix enmə aparatı Marsın torpağının bir az qələvili olduğunu və tərkibində maqnezium, natrium, kaliumxlor kimi elementlərin olduğunu göstərən məlumat verdi. Bu maddələr Yer planetində bağlarda tapılır və onlar bitkilərin böyüməsi üçün vacibdir. Enmə aparatı tərəfindən edilən təcrübələr göstərdi ki, Mars torpağının pH-ı 7.7-dir və 0,6% duz perxlorat saxlayır.

Marsda bir çox izlər tapılır və yeni izlər tez-tez kraterlərin, çökəkliklərin və dərələrin dik yamaclarında ortaya çıxır. İzlər əvvəl qara olur və vaxt keçdikcə ağarır. Bəzən izlər balaca ərazilərdə yaranır və yüzlərlə metr əraziyə qədər yayılır. Onlar həm də aşınmış qaya parçalarının kənarlarını və yollarındakı digər maneələri keçərkən görülür. Ümumən qəbul edilən nəzəriyyələrə izlərin toz və ya toz burulğanı uçqunlarından sonra yaranması və torpağın qaranlıq alt təbəqələri olması daxildir. Bir çox izahlar irəli sürür ki, onlardan bəziləri su ilə və hətta orqanizmlərin böyüməsi ilə əlaqədardır.

Hidrologiyası

Opportunity tərəfindən çəkilmiş fotomikroqraf boz hematit kütləsini göstərir və bu da maye suyun keçmişdə mövcud olmasını təyin edir.

Qısa periodlar ərzində aşağı yüksəkliklər istisna olmaqla, maye su aşağı atmosfer təzyiqinə görə (Yerdəkindən 100 dəfə zəif) Marsın səthində mövcud ola bilməz. İki qütbün buz örtüyü əsasən sudan təşkil olunmuşdur. Cənub qütbünün buz örtüyündəki suyun həcmi ərisə, planet örtüyünün tamamını 11 metr dərinliyində örtmək üçün kifayətdir. Permafrost (qütbdə uzun müddət donmuş torpaq) örtüyü qütbdən təqribən 60° en dairələrinə qədər uzanır.

Buz suyun böyük miqdarının Marsın qalın Kriosferində qaldığı fikirləşilir. Mars ExpressMars Reconnaissance Orbiterindən gələn radar məlumatı hər iki qütbdə (İyul 2005-ci il) və orta en dairələrində (Noyabr 2008-ci il) buz suyun böyük miqdarının olmasını göstərir. Phoenix enmə aparatı 31 iyul 2008-ci ildə səthi Mars torpağında olan buz suyu nümunə kimi götürdü.

Marsda görünən səth xüsusiyyətləri maye suyun ən azından bəzən planetin səthində mövcud olduğunu göstərir. Təmizlənmiş ərazinin nəhəng xətti zolaqları (axın kanalları olaraq bilinir) səthi təqribən 25 yerdə kəsir. Bəzi quruluşların buzlaqlara və ya lavaya görə yarandığı fikirləşilsə də, bunların yeraltı sukeçirici süxurlardan suyun çıxması zamanı baş verən eroziyaya görə əmələ gəldikləri fikirləşilir. Ən böyük nümunələrdən biri — Ma'adim Vallis 700 kilometr uzunluğundadır və 20 kilometr eni və 2 kilometr dərinliyi ilə Böyük Kanyondan daha böyükdür. Onun Mars tarixinin erkən vaxtında axan su ilə əraziyə qazındığı fikirləşilir. Bu kanalların ən gənclərinin yalnız bir neçə milyon il bundan əvvəl formalaşdığı fikirləşilir. Başqa yerlərdə, xüsusilə Mars səthinin ən qədim ərazilərində dərələrin incə, dentritik şəbəkələri landşaftın mühüm hissələrinə yayılıb. Bu dərələrin xüsusiyyətləri və yayılması göstərir ki, onlar erkən Mars tarixində yağış və ya qar yağmasının səbəb olduğu axıntı ilə yaranıblar. Yeraltı su axını və qrunt sularının təpə mailinə gələrək torpağı maildən yuyub aparması bəzi şəbəkələrdə vacib köməkçi rol oynaya bilər, ancaq çökmə demək olar ki, bütün hallarda kəsilmənin əsas səbəbidir.

Krater və kanyon sədləri boyunca terrestrial yarğanlara oxşar minlərlə xüsusiyyətlər var. Yarğanlar, əsasən, cənub yarımkürəsinin yüksək ərazilərində və ekvatora tərəf olur, hamısı 30° qütbə tərəf yönəlir. Bir çox müəlliflər təklif edib ki, onların formalaşma prosesi maye su (böyük ehtimalla əriyən buzdan) ilə əlaqədardır, ancaq başqaları karbon dioksid qırovu və ya quru tozun hərəkəti ilə əlaqədar formalaşma mexanizmlərini dəstəkləyir. Qismən xarab olmuş yarğanlar aşınma ilə yaranmayıb və yeni xassələr əlavə edilmiş, çarpışmadan sonra yaranan kraterlər müşahidə edilməyib. Bu iki fakt göstərir ki, bunlar cavan xüsusiyyətlərdir və böyük ehtimalla hal-hazırda da aktivdir.

Deltalar və allüvial konuslar kimi başqa geoloji xüsusiyyətlər erkən Mars tarixindəki bəzi interval və ya intervallarda isti, nəm şərtlərin olduğunu göstərir. Belə vəziyyətlər səthin böyük hissəsi boyunca krater göllərinin olmasını tələb edir. Bəzi müəlliflər uzağa gedərək iddia edirlər ki, Mars keçmişinin bəzi vaxtlarında planetin aşağı şimali düzənliklərinin çoxu yüz minlərlə dərinliyə malik okeanla örtülmüşdür, ancaq bu iddia mübahisəli olaraq qalır.

Yellowknife Bay süxurlarının tərkibi, süxur damarları kalsium və kükürddə "yol" torpaqlarından daha çoxdur, APXS nəticələri – Curiosity roveri (Mart 2013).

Marsın səthində suyun mövcud olması ilə bağlı başqa bir dəlil isə bəzən su mövcud olanda formalaşan hematit və qotit kimi spesifik mineralların müəyyən edilməsidir. Qədim su hövzələri və axınlarını təyin etdiyinə inanılan bəzi dəlillər Mars Reconnaissance Orbiterin aparıldığı dəqiq tədqiqatlar tərəfindən inkar edilib. 2004-cü ildə Opportunity yarosit mineralını müəyyən edib. Bu yalnız asidik suyun mövcudluğu zamanı formalaşır və bu da suyun nə vaxtsa Marsda mövcud olduğunu göstərir. Maye su üçün yeni sübutlar 2011-ci ilin dekabrında NASA-ın Mars roveri tərəfindən səthdə mineral gipsin tapılmasından gəlir. Əlavə olaraq, təqiqat rəhbəri Fransis Makkabin (Albukerkedəki Nyu-Meksiko Universitetinin alimi) Marsın kristal minerallarının hidroksillərinə baxaraq deyir ki, Marsın yuxarı mantiyasındakı suyun miqdarı Yerdəkinə bərabərdir və ya çoxdur (bir milyon su üçün 50–300 hissə) və bu bütün planeti 200–1000 metr dərinliyinə qədər örtmək üçün kifayətdir.

18 mart 2013-cü ildə NASA Curiosity roverindəki alətlərdən "Tintina" süxurunun və "Sutton Inlier" süxurunun parçalanmış hissələrinin daxil olduğu bir sıra süxur nümunələrində və "Knorr" süxuru and "Wernicke" süxuru kimi başqa süxurlardakı damarlarda və parçalarda hidratlaşmanın, çox güman ki, hidratlaşmış kalsium sulfatın sübutu haqqında məlumat verdi. Roverin NDA aləti (Neytronların Dinamik Albedosu) istifadəsi ilə edilən analiz Glenelg ərazisində Bradbury Landing adlı yerdən Yellowknife Bay adlı yerə keçərkən yeraltı suyun sübutunu təmin etdi. Onun tərkibi 4% su idi və 60 santimetrlik dərinliyə kimi idi.

28 sentyabr 2015-ci ildə NASA açıqlamasında Marsda maye halında su tapdığını bildirdi.

Qütb örtükləri

Şimal qütbündə erkən yayda buz örtüyü (1999).
Cənub qütbündə yayın ortasında buz örtüyü (2000).

Marsın iki daimi qütb buz örtüyü var. Qütb qışı ərzində o, səthi soyudaraq və atmosferin 25–30%-in CO2 buzu parçaları şəklində (quru buz) çökməsinə səbəb olaraq daimi qaranlıqda uzanır. Qütblər təzədən günəş şüasına məruz qalanda donmuş CO2 sublimasiya edir (maye halına keçmədən birbaşa buxarlanır). Bu saatda 40 kilometr sürətlə qütbləri süpürən nəhəng küləklərə səbəb olur. Bu mövsumi hadisələr böyük miqdarda toz və su buxarını hərəkət etdirir və Yerə bənzər şaxta və böyük lələkli buludların yaranmasına səbəb olur. 2004-cü ildə su-buz buludlarının şəkilləri Opportunity roveri tərəfindən çəkilib.

Hər iki qütbdə qütb örtükləri başlıca olaraq buz sudan təşkil olunub. Donmuş karbon dioksid şimal yarımkürəsi qışında şimal örtüyündə təqribən 1 metr qalınlığında olan nisbətən incə təbəqə şəklində yığılır, halbuki cənub örtüyünün təqribən 8 metr qalınlığında olan daimi quru buz örtüyü var. Cənub qütbünü örtən bu daimi buzların üzərində hamar səthli, dayaz, təxminən dairəvi çuxurlar səpələnib. Bu çuxurlar hər il metrlərlə artan görüntüləri təkrarlayır; bu fakt göstərir ki, cənub qütbünün buz su qatını örtən daimi CO2 örtüyü vaxt keçdikcə kiçilir. Şimal qütb örtüyünün diametri şimali Mars yayı ərzində təqribən 1000 kilometr olur və təqribən 1.6 milyon km3 buz saxlayır. Bu buz örtük boyu bərabər şəkildə yayılsa, 2 kilometr qalınlığında olar. (Buzun həcmi Qrenlandiyanın buz həcmi 2.85 milyon km3 olan buz təbəqəsi ilə müqayisə edilə bilər.) Cənub qütb örtüyünün diametri 350 kilometrdir və 3 kilometr qalınlığındadır. Cənub qütb örtüyündəki buzun və yaxın laylı yataqların tam həcmi 1.6 milyon km3 kimi dəyərləndirilir. Hər iki qütb örtüyündə spiral troqlar var. SHARAD radarının analizi göstərdi ki, troqlar Koriolis effektinə görə spiral olan katabatik küləklərin işinin nəticəsidir.

Cənubi buz örtüyünə yaxın bəzi ərazilərin mövsumi olaraq donması torpaq üzərində şəffaf, 1 metr qalınlığında olan quru buz lövhələrinin formalaşmasına səbəb olur. Yazın gəlməsi ilə günəş işığı yeraltını isidir, sublimasiyaya uğrayan CO2-in təzyiqi lövhə altında güclənir, onu qaldırır və axırda sındırır. Bu bazaltik qum və ya tozla qarışmış CO2 qazının qeyzərə bənzər partlayışlarına səbəb olur. Proses sürətlə baş verir və bir neçə gün, həftə və ya ay aralığında müşahidə edilir. Lövhənin altından qeyzerin olduğu yerə qaçan qaz buz altında radial kanallar (hörümçəyin etdiyinə bənzər) oyur. Proses su axıb getməsi üçün istifadə edilən dəlik içərisindən suyun getməsi ilə formalaşan eroziya şəbəkəsinin tərs ekvivalentidir.

Coğrafiyası və səthinin xüsusiyyətlərinin adlandırılması

MOLA-ya əsaslanan topoqrafik xəritə. Marsın cənub yarımkürəsində dağlıq ərazilər (qırmızı və narıncı), şimal yarımkürəsində ovalıq ərazilər (mavi) üstünlük təşkil edir. Vulkanik yaylalar bəzi regionlarda şimali düzənlikləri ayırır, dağlıq ərazilər isə toqquşmadan sonra yaranmış bir sıra nəhəng kraterlər tərəfindən kəsilir.

İohan Henrix Medler və Vilhelm Ber Ayın xəritəçəkməsi ilə xatırlansalar da, onlar ilk "areoqraflar" idilər. Onlar Marsın səth xüsusiyyətlərinin dəyişməz olduğunu müəyyən etməklə və planetin fırlanma periodunu dəqiqliklə müəyyən etməklə işlərinə başladılar. 1840-cı ildə Medler 10 ilin müşahidələrini birləşdirdi və Marsın ilk xəritəsini çəkdi. Ber və Medler ad verməkdənsə, qeydləri hərflərlə göstərdilər; Meridian Bay xüsusiyyət "a" idi.

İndiki zamanda Marsdakı xüsusiyyətlər müxtəlif mənbələrə görə adlandırılıb. Albedo xüsusiyyətləri klassik mifologiyaya görə adlandırılıb. 60 kilometrdən böyük kraterlər mərhum alimlər, müəlliflər və Marsın tədqiqatı ilə əlaqəsi olan başqa şəxslərə görə adlandırılıb. 60 kilometrdən kiçik kraterlər isə dünyanın 100 mindən az əhalisi olan şəhər və kəndlərinə görə adlandırılıb. Böyük dərələr müxtəlif dillərdəki "Mars" və "ulduz" sözləri ilə adlandırılıb; kiçik dərələr isə çaylara görə adlandırılıb.

Böyük albedo xüsusiyyətləri köhnə adların bir çoxunu saxlayır, ancaq xüsusiyyətlərin təbiəti haqqında yeni məlumatları əks etdirmək üçün tez-tez təzələnir. Məsələn, Nix Olympica (Olimpin qarları) Olympus Mons (Olimp Dağı) olub. Marsın səthi Yerdən göründüyü kimi fərqli albedolarla iki növ əraziyə bölünür. Toz və qırmızı dəmir oksidləri ilə zəngin qumla örtülmüş ağ düzənliklər Mars "qitələri" olaraq hesab edilmişdi və Arabia Terra (Ərəbistan torpağı) və ya Amazonis Planitia (Amazon düzənliyi) kimi adlar almışdı. Tünd cizgilər dəniz hesab edilmişdi və adları Mare Erythraeum, Mare SirenumAurorae Sinus idi. Yerdən görülən ən tünd cizgi Syrtis Major Planum idi. Daimi şimali qütb buz örtüyü Planum Boreum, cənub buz örtüyü isə Planum Australe adlandırılır.

Marsın ekvatoru fırlanmasına görə müəyyən edilmişdi. Anvaq 0o-li meridian Yerdəki kimi süni olaraq seçilmişdi; Medler və Ber 1830-cu ildə Marsın ilk xəritəsi üçün xətt seçdilər. Mariner 9 kosmik gəmisi 1972-ci ildə Marsın geniş təsvirini verdikdən sonra Sinus Meridianidə yerləşən balaca krater (sonra Airy-0 adlandırıldı) orijinal seçimlə üst düşməsi üçün 0o olaraq seçildi.

Marsın okeanları olmadığından (dəniz səviyyəsi də yoxdur) yer səthi istinad səviyyəsi kimi seçilməlidir; bu həm də terrestrial geoidə oxşar olaraq areoid adlandırılır. Sıfır hündürlüyü atmosfer təzyiqinin 610.5 Pa (6.105 mbar) olduğu hündürlüklə müəyyən edilir. Bu təzyiq suyun üçlük nöqtəsinə uyğun gəlir və təqribən Yerdəki dəniz səviyyəsi səthinin təzyiqinin 0,6%-dir (0.006 atm). Hal-hazırda praktikada bu səth peyk qravitasiya ölçmələrindən müəyyən edilir.

Dördbucaqların xəritəsi

Mars planetinin aşağıdakı xəritəsi Birləşmiş Ştatlar Geoloji Araşdırmalar Qurumu tərəfindən müəyyən edilmiş 30 dördbucağa bölünür. Şimal yuxarıdadır. 0° Şm 180° Q ekvatordan uzaq soldadır. Xəritə şəkilləri Mars Global Surveyor tərəfindən çəkilib.



Təsir topoqrafiyası

Bonnevil krateri and Spirit roverinin yerə enməsi

Marsın topoqrafiyasının dixotomiyası qəribədir; şimali düzənlikləri lava axınlarına görə düzləşib, cənubi yüksək ərazilər isə qədim təsirlərə görə çökük olub. 2008-ci il araşdırması 1890-cı ildə irəli sürülən nəzəriyyə ilə əlaqədar sübutu təqdim etdi; nəzəriyyəyə görə, Marsın şimal yarımkürəsi Yerin Ayının ölçüsünün onda birindən üçdə ikisinə qədər olan obyektlə toqquşub. Bu həqiqətdirsə, Marsın şimal yarımkürəsi 10600 kilometr uzunluğu və 8500 eni olan təsir kraterinin yeri olacaq. Bu da təxmini olaraq Avropa, AsiyaAvstraliyanın birlikdə sahib olduğu ərazidir və bu krater Günəş sistemində ən böyük toqquşmadan sonra yaranmış krater olan Cənub qütbü-Aitken hövzəsini üstələyir.

Mars üzərində asteroidin təsiri3°20′ şm. e.219°23′ ş. u. /3,34° şm. e. 219,38° ş. u. /3.34; 219.38 — 27 matrla 28 mart arasında, 2012-ci il (Mars Reconnaissance Orbiter).

Marsın üzərində bir çox zərbə kraterləri var: diametri 5 kilometr və ya çox olan 43 min krater tapılıb. Bunlardan təsdiq olunmuş ən böyüyü Hellas təsir krateridir, hansı ki, Yerdən rahat görünən parlaq albedo xüsusiyyətidir. Marsın kiçik ölçüsünə görə onun obyektlə toqquşmasının ehtimalı Yerinkinin yarısıdır. Mars asteroid qurşağına yaxın yerləşir, beləliklə bu mənbədən olan materiallarla toqquşma ehtimalı artır. Marsın həmçinin qısa müddətli kometlərlə toqquşma ehtimalı böyükdür, məsələn, buna Yupiterin orbitindəkilər aiddir. Bundan başqa Marsın Ayla müqayisədə daha az krateri var, ona görə ki, Marsın atmosferi kiçik meteoritlərə qarşı müdafiə təşkil edir. Bəzi kraterlərin morfologiyası göstərir ki, meteoritlər dəyəndən sonra torpaq nəm olub.

Vulkanlar

Olimpin Viking orbiterindən görünüşü
MOLA-ın rəng çalarlı relyef xəritəsi. Marsın qərb yarımkürəsindəki Farsis qabarıqlığı (qırmızı və qəhvəyi çalarlar). Hündür vulkanlar ağ rəngdə göstərilib.

Qalxan vulkanı Olimp geniş dağlıq bölgəsi Farsisdəki sönmüş vulkandır. Bu bölgədə digər böyük vulkanlar da var. Olimp dağının hündürlüyü Everest dağının hündürlüyündən təqribən üç dəfə böyükdür, bu da deməkdir ki, müqayisədə 8.8 kilometrdən hündürdür. Ölçülməsindən asılı olaraq, o, Günəş sistemində ən uzun və ya ikinci ən uzun dağdır. Müxtəlif mənbələr onun hündürlüyünü 21 kilometrdən 27 kilometrə qədər gedən oblastda verir.

Textonik yerlər

Böyük kanyon Valles Marineris 4000 kilometr uzunluğunda və 7 kilometrə qədər dərinlikdədir. Valles Marinerisin uzunluğu Avropanın uzunluğuna bərabərdir və Mars çevrəsinin beşdə biri boyunca uzanır. Müqayisə üçün Yerin 446 kilometr uzunluğunda və təqribən 2 kilometr dərinliyi olan Böyük Kanyon göstərilə bilər. Valles Marineris Farsis ərazisindəki şişkinliyə görə formalaşıb, hansı ki, Valles Marineris ərazisində yer qabığının dağılmasına səbəb olub. 2012-ci ildə təklif edildi ki, Valles Marineris yalnızca qraben deyil, həm də 150 kilometr eninə hərəkətin baş verdiyi plitə sərhədidir və bu Marsı böyük ehtimalla iki plitəli textonik quruluş edir.

Mağaralar

NASA-ın Mars Odyssey orbiterindəki Termal Emissiya Görüntüləmə Sisteminin şəkilləri Arsia vulkanının döşündə 7 mağara girişi aşkar edib. Mağaralar kollektiv şəkildə "yeddi bacı" adlandırılıb. Mağara girişləri 100 metrdən 252 metrə qədərdir və ən azı 73 metrdən 96 metrə qədər dərinliyi olduğu fikirləşilir. İşıq mağaraların çoxunun dibinə çatmadığına görə, ola bilsin ki, onlar bu qiymətlərdən daha böyük dərinliyə malikdir və səthdən aşağıya genişlənib. "Dena" istisnadır, onun dibi görünür və 130 metr dərinlik ölçülüb. Bu böyük mağaraların interyerləri planetin səthini bombardman edən mikrometeoritlərdən, ultrabənövşəyi şüalanmadan, günəşdəki partlayışlardan və yüksək enerjili hissəciklərdən qorunmuş ola bilər.

Atmosferi

Ultrabənövşəyi-görünən spektroskopiyada Marsda hərəkət edən atmosfer (karbon, oksigenhidrogen), MAVEN.

Mars 4 milyard il əvvəl böyük ehtimalla çoxsaylı asteorid zərbələrinə görə maqnitosferini itirib, beləliklə günəş küləyi Mars ionosferi ilə birbaşa əlaqədə olur və bu xarici təbəqədən atomları qopararaq atmosfer sıxlığını azaldır. Həm Mars Global Surveyor, həm də Mars Express Marsdan kosmosa gedərək yox olan ionlaşmış atmosferik hissəcikləri qeydə alıb və bu atmosferik itki gələcək MAVEN orbiter tərəfindən tədqiq ediləcək. Yerlə müqayisədə Marsın atmosferi aşağı təzyiqlidir. Səthdə atmosfer təzyiqi aşağı qiyməti Olimp dağında 30 Pa-dan (0.030 kPa) yuxarı qiyməti Hellas zərbə kraterində 1,155 Pa-dan artıq (1.155 kPa) olur. Marsdakı yüksək atmosfer sıxlığı Yer səthində 35 kilometrə qədər məsafədə aşkar edilənə bərabərdir. Ortaya çıxan orta səth təzyiqi Yerdəkinin (101.3 kPa) 0,6%-dir. Atmosferin şkala hündürlüyü təqribən 10.8 kilometrdir və Yerin şkala hündürlüyündən yüksəkdir. (6 kilometr) Bu fərqin səbəbi odur ki, Marsın səth qravitasiyası Yerinkinin təqribən 38%-dir. Bu effekt aşağı temperatur və Marsın atmosferinin 50% yüksək orta molekulyar kütləsi ilə balanlaşdırılır.

Üfüqdə Marsın seyrək atmosferi.

Marsın atmosferi cüzi oksigen və su ilə birlikdə təqribən 96% karbon dioksid, 1,93% arqon and 1,89% azotdan təşkil olunmuşdur. Tozludur, diametrdə təqribən 1.5 mikrometr olan hissəciklər saxlayır. Bu səthdən görüləndə Mars səmasına sarı-darçını rəng verir.

Metan Mars atmosferində bir milyardda 30 hissə şəklindəki mol fraksiyası ilə müəyyən edilmişdir. O, geniş buludlarda mövcud olur. Təsvirlər göstərir ki, metan uzaq ərazilərdən yayılır. Şimal yayının ortasında bulud 19000 ton metan saxlayır. Buludun mənbə gücü saniyədə 0.6 kiloqram olaraq qiymətləndirilir. Təsvirlər təklif edir ki, burada iki yerli mənbə regionu var: birincisi 30°Şm 260°Q yaxınlığında, ikincisi 0°Şm 310°Q yaxınlığında mərkəzləşib. Marsın ildə 270 ton metan istehsal etdiyi fikirləşilir.

Fikirləşilən metan destruksiyası müddəti təqribən 4 Yer ili qədər uzun və təqribən 0.6 Yer ili qədər qısa ola bilər. Bu sürətli dövriyyə planetdə qazın aktiv mənbəyi olduğunu göstərir. Vulkanik aktivlik, kometlərin təsiri və metanogen mikroorqanizm həyat formalarının mövcudluğu mümkün mənbələr arasındadır. Metan su, karbon dioksid və Marsda yayılmış olivinlə əlaqədar qeyri-bioloji serpentinizasiya prosesi ilə də istehsal edilə bilər.

Marsda metanın (CH4) mənbələri və axınları.

2012-ci ilin avqustunda Marsa enən Curiosity roveri metanın müxtəlif izotopoloqlarını ayırd edən ölçmələr aparmağa nail oldu, ancaq hətta missiya mikroskopik Mars həyatının metanın mənbəyi olduğunu müəyyən etsə də, həyat formaları çox güman ki, roverin çatdığı yerdən kənarda — səthdən çox aşağıda mövcuddur. Təmzinlənə bilən Lazer Spektrometrlə edilən ilk ölçmələr təyin etdi ki, ölçmə nöqtəsində, enmə yerində metan milyardda beş hissədən azdır. 19 sentyabr 2013-cü ildə NASA alimləri Curiosity roverindən edilən sonrakı ölçmələrdən atmosferik metanın müəyyən edilmədiyini xəbər verdi. Ölçülmüş qiymət həcmcə milyardda 0.18±0.67 hissə idi və bu həcmcə milyardda 1.3 hissə yuxarı həddə uyğun gəlir (95% etibar həddi) və nəticə olaraq yekun verir ki, Marsdakı hal-hazırki metanogenik mikroorqanizm fəaliyyəti azalıb. 2016-cı ildə fəaliyyətə keçməsi planlanan Mars Trace Gas Mission orbiteri metanı, həmçinin formaldehid və metanol kimi parçalanma məhsullarını tədqiq edəcək.

16 dekabr 2014-cü ildə NASA məlumat verdi ki, Curiosity roveri Mars atmosferində metanın miqdarında "on qat artış" qeydə alıb. (çox güman ki müəyyən bir ərazidə) "20 ay ərzində 12 dəfə" edilən nümunə ölçmələr 2013-cü ilin axırlarında və 2014-cü ilin əvvəllərində artış göstərib. Ortalama atmosferdə milyardda 7 hissə metan idi. Bundan əvvəl və sonra ölçmələrin orta qiyməti bu səviyyənin onda biri ətrafında olurdu.

Ammonyak da Mars Express peyki tərəfindən Marsda aşkar edilib, ancaq nisbətən qısa mövcudluğuna görə onun necə əmələ gəlməsi aydın deyil. Ammonyak Mars atmosferində stabil deyil və bir neçə saat sonra parçalanır. Ammonyak üçün mənbə vulkanik fəaliyyət ola bilər.

İqlimi

Marsda toz fırtınası. OpportunityCuriosity roverləri qeydə alıb.
18 noyabr 2012-ci il
25 noyabr 2012-ci il

Yer və Marsın fırlanma oxlarının oxşar mailliklərinə görə Günəş sistemi planetləri arasında Marsın mövsümləri ən çox Yerinkinə bənzəyəndir. Mars mövsümləri Yer mövsümlərindən iki dəfə uzundur. Bunun səbəbi odur ki, Marsın Günəşdən böyük məsafədə yerləşməsi Mars ilinin təqribən iki Yer ilinə bərabər olmasına gətirib çıxarır. Marsın səth temperaturu aşağısı qışda qütb örtüklərində təqribən −143 °C-dən yuxarısı Marsın ekvatorial yayında 35 °C-ə qədər dəyişir. Temperaturda geniş fərqlilik günəş istisi saxlaya bilməyən nazik atmosfer, aşağı atmosfer təzyiqi və Mars torpağının aşağı termik inersiyasına görədir. Planetin Günəşdən olan məsafəsi Yerinkindən 1.52 dəfə çoxdur və bu da günəş işığı miqdarının yalnız 43% ilə nəticələnir.

Əgər Marsın orbiti Yerinkinə oxşasaydı, onun mövsümləri də Yerinkinə bənzər olardı, çünki onun oxunun mailliyi Yerinkinə oxşardır. Mars orbitinin nisbətən böyük eksentrisitetinin əhəmiyyətli təsiri var. Cənub yarımkürəsində yay və şimal yarımkürəsində qış olanda Mars perigelisə yaxın, cənub yarımkürəsində qış və şimal yarımkürəsində yay olanda isə afelisə yaxın olur. Nəticə olaraq, cənub yarımkürəsində mövsümlər daha sərt, şimal yarımkürəsində isə daha mülayimdir. Cənubda yay temperaturları şimaldakı ekvivalent yay temperaturlarından 30 K (30 °C; 54 °F) daha çox istidir.

Mars Günəş sistemində ən böyük toz fırtınalarına sahibdir. Bu kiçik ərazilərdəki fırtınalardan bütün planeti əhatə edən qiqant fırtınalara qədər dəyişə bilər. Fırtınalar Mars Günəşə ən yaxın olanda baş verə bilir və qlobal temperaturu artırdığı nümayiş etdirilib.

Mars Günəşdən 230 milyon kilometr məsafədədir. Onun orbital periodu 687 Yer günüdür. (qırmızı təsvir edilib) Yerin orbiti mavidir.

Marsın Günəşdən orta məsafəsi təqribən 230 milyon kilometrdir və onun orbital periodu 687 Yer günüdür. Marsda günəş günü Yerinkindən bir az uzundur: 24 saat, 39 dəqiqə və 35.244 saniyə. Mars ili 1.8809 Yer ilinə bərabərdir və ya 1 il, 320 gün və 18.2 saat.

Oxunun mailliyi onun orbital müstəvinə görə 25.19 dərəcədir və bu Yerin oxunun mailliyinə oxşardır. Nəticə kimi onun mövsümləri Yerin mövsümlərinə oxşayır, ancaq orbital periodu daha uzun olduğu üçün Marsın fəsilləri təqribən iki dəfə uzundur. Hal-hazırda Marsın şimal qütbünün orientasiyası ulduz Denebə yaxındır. Mars afelisi 2010-cu ilin martında və perigelisi 2011-ci ilin martında keçib. Növbəti afelis 2012-ci ilin fevralında və növbəti perigelis 2013-cü ilin yanvarındadır.

Marsın orbital eksentrisiteti təqribən 0.09-dur; Günəş sistemindəki digər yeddi planetdən yalnız Merkurinin daha böyük orbital eksentrisiteti var. Məlumdur ki, keçmişdə Marsın indikindən daha böyük dövri orbiti var idi. Bir vaxt, 1.35 milyon Yer ili əvvəl Marsın eksentrisiteti Yerin hal-hazırda mövcud olduğundan daha kiçik idi, təqribən 0.002. Marsın eksentrisitet dövrü 96000 Yer ilidir. (Yerin dövrəsi 100000 ildir) Marsın həmçinin 2.2 Yer ili periodu ilə daha uzun eksentrisitet dövrü var və bu eksentrisitet qrafiklərində 96000 il dövrünü qabaqlayır. Axırıncı 35000 il üçün Marsın orbiti başqa planetlərin qravitasiya təsirlərinə görə bir az daha eksentrik olur. Yer və Mars arasında ən yaxın məsafə növbəti 25000 il üçün yavaşca azalmağa davam edəcək.

Viking 1 enmə aparatı — Ayırma qolu testlər üçün material toplayarkən dərin xəndəklər yaradıb.

Planetlərin hal-hazırki yaşayış üçün yararlılığı — planetdə həyatın inkişaf etməsi və planetin həyatın davamlılığını təmin etməsi onların səthində maye suyun olması ilə əlaqələndirilir. Bu da çox vaxt tələb edir ki, planetin orbiti məskunlaşma zonası hüdudunda olsun. Günəş üçün məskunlaşma zonası Veneranın o tayından təqribən Marsın böyük yarımoxuna qədər uzanır. Perigelis ərzində Mars bu regiona meyl edir, ancaq planetin aşağı təzyiqli atmosferi maye suyun uzun dövrlər üçün böyük regionlarda mövcud olmasının qarşısını alır. Keçmişdə maye suyun axını planetin həyat üçün potensialını göstərir. Bəzi son araşdırmalar təklif edir ki, Mars səthindəki su davamlı terrestrial həyatı təmin etmək üçün həddindən artıq duzlu və asidikdir.

Maqnitosferin çatışmazlığı və Marsın atmosferinin həddindən artıq aşağı təzyiqli olması problemdir: planetin səthi boyunca kiçik miqdarda istilik daşınması, günəş küləyi bombardmanına qarşı zəif izolyasiyası və suyu maye formasında saxlamaq üçün qənaətbəxş olmayan təzyiqi var. (qaz halına sublimasiya edir) Həmçinin Mars təqribən və ya bəlkə də tamamilə geolojik olaraq ölüdür. Vulkanik fəaliyyətin sonu kimyəvi maddələrin və mineralların planetin səthində və daxilində dövr etməsini dayandırıb.

Curiosity roverinin Rocknestdə öz şəklini çəkməsi (31 oktyabr 2012). Uzaqda Qeyl kraterinin kənarı və Aeolis dağının ətəkləri.

Sübutlar göstərir ki planetdə bir vaxt həyat mövcud olub, ancaq burada hansı orqanizmlərin yaşaması sirr olaraq qalır. 70-ci illərin ortalarının Viking stansiyaları endikləri yerlərdə Mars torpağındakı mikroorqanizmləri müəyyən etmək üçün təcrübələr həyata keçiriblər və təcrübələrin müsbət nəticələri var. Müsbət nəticələrə suya və həyat üçün önəmli maddələrə görə karbon qazının müvəqqəti olaraq artması daxildir. Bu həyat işarəsi daha sonra alimlərin müzakirəsinə səbəb oldu və bu davam edən debata çevrildi. NASA alimi Qilbert Levin müdafiə etdi ki, Viking həyat tapmış ola bilər. Həyatın ekstremofil formaları haqqında müasir məlumatların işığında Viking məlumatının yenidən analiz edilməsi göstərdi ki, Viking testləri həyatın bu formalarını müəyyən etmək üçün mürəkkəb deyil. Hətta testlər (hipotetik) həyat formalarını öldürmüş ola bilər. Phoenix Mars enmə aparatı ilə aparılan testlər göstərdi ki, torpağın qələvi pH-ı var və o, tərkibində maqnezium, natrium, kaliumxlor saxlayır. Torpaq qidalandırıcıları həyatın əmələ gəlməsinə kömək edə bilər, ancaq həyatın gərgin ultrabənövşəyi işıqdan qorunmağa ehtiyacı var. Mars meteoriti EETA79001-in analizi milyonda 0.6 hissə ClO4, milyonda 1.4 hissə ClO3, milyonda 16 hissə NO3 aşkar etdi. ClO3 göstərir ki, xlorun ultrabənövşəyi oksidləşməsi və ClO4 birləşməsinin rentgen şüaları radiolizisindən istehsal olunan ClO2 və ya ClO kimi yüksək dərəcədə oksidləşmiş oksixlorinlər mövcud ola bilər. Beləliklə, yüksək səviyyədə odadavamlı və ya yaxşı qorunmuş orqaniklər və həyat formaları burada yaşaya bilər. Bundan başqa Phoenix WCL-in son analizi göstərdi ki, Phoenix torpağındakı Ca(ClO4)2 bəlkə də 600 milyon il ərzində hər hansı formadakı maye su ilə əlaqədə olmayıb. Əgər bu baş versə idi, tez çöküntü verən Ca(ClO4)2 maye su ilə reaksiyada CaSO4 əmələ gətirməli idi. Bu Mars mühitinin quru olduğunu, burda su ilə qarşılıqlı təsirin minimal və ya az olduğunu göstərir.

Conson Kosmik Mərkəz Laboratoriyasında meteorit ALH 84001-də Marsda əmələ gəldiyi fikirləşilən bəzi valehedici formalar tapılıb. Bəzi alimlər təklif edir ki, bu həndəsi formalar meteoritin zərbə ilə kosmosa dağılmasından və 15 milyon illik səyahətlə Yerə göndərilməsindən əvvəl Marsda mövcud olmuş daşlaşmış mikroblardır. Formalar üçün qeyri-üzvi mənşə də təklif edilib.

Formaldehidmetanın kiçik miqdarı Mars orbiterləri tərəfindən müəyyən edilib. Hər ikisi Marsda həyat olmasının sübutu hesab edilir. Çünki bu kimyəvi birləşmələr Mars atmosferində sürətlə dağılmalı idilər. Alternativ olaraq bu birləşmələr vulkanik və ya başqa geoloji yollarla (serpentinizasiya kimi) yenidən yaradılmalı idi.

Alman Aviasiya Mərkəzi kəşf edib ki, Yer şibyələri süni Mars şəraitində yaşaya bilir. Bu fakt Tilman Spohna görə Marsda həyatın varlığını mümkün edir. Simulyasiya Mars stansiyalarından əldə edilən temperatur, atmosfer təzyiqi, minerallar və işıq haqqında məlumata əsaslanır. REMS adlandırılan cihaz Marsın ümumi dövranı, mikroölçülü hava sistemləri, lokal hidrolojik dövran, ultrabənövşəyi radiasiyanın dağıdıcı potensialı və torpaq-atmosfer qarşılıqlı əlaqəsinə əsaslanan yeraltı həyat şəraiti haqqında yeni məlumatlar vermək üçün tərtib edilib. 2012-ci ilin avqustunda Curiosity-in bir hissəsi olaraq Marsa eniş edib.

Qusev kraterinin panoraması. Spirit roveri vulkanik bazaltları tədqiq edir.

Yerdən edilən müşahidələrdən başqa Mars haqqında əldə edilən sonrakı informasiya Mars ətrafındakı orbitinin üstündəki və ya içindəki beş aktiv kosmik gəmidən (üç orbiter və iki rover) gəlir: 2001 Mars Odyssey, Mars Express, Mars Reconnaissance Orbiter, Opportunity roverCuriosity rover.

Düjünlərlə insansız kosmik gəmi (orbiter, enmə aparatırover) Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı, Amerika Birləşmiş Ştatları, AvropaYaponiya tərəfindən planetin səthinin, iqliminin və geologiyasının öyrənilməsi üçün göndərilib. HiWish proqramı vasitəsilə ictimaiyyət Marsın şəkillərini tələb edə bilər.

Mars Science Laboratory 26 noyabr 2011-ci ildə başladı və 6 avqust 2012-ci il Ümumdünya vaxtında Curiosity Marsa endi. O, Mars Exploration Roversdən daha böyük və qabaqcıl idi. Onun hərəkət sürəti saatda 90 metrə qədər idi. Təcrübələrə lazer kimyəvi kollektoru daxil idi. Bu kollektor 7 metr məsafədən süxurların təbiətini müəyyən edə bilirdi. Fevralın 10-da Curiosity roveri öz üzərindəki qazma qurğusunu istifadə edərək ilk dərin süxur nümunələri əldə edib.

24 sentyabr 2014-cü ildə Hindistan Kosmik Tədqiqat Təşkilatı tərəfindən işə salınan Mars Orbiter Mission (MOM) Mars orbitinə çatdı. Hindistan Kosmik Tədqiqat Təşkilatı Mars atmosferini və topoqrafiyasını təhlil etmək məqsədilə onu 5 noyabr 2013-cü ildə buraxmışdı. Mars Orbiter Mission Yerin qravitasiya təsirindən qaçmaq və Marsa doğru doqquz aylıq səyahətə fırladılmaq üçün Hohmann trayektoriyasından istifadə etdi. Bu missiya Asiya tarixndə ilk planetlərarası missiya idi.

Marsa insanın getməsi üçün XX əsr boyunca və XXI əsrdə bir çox planlar irəli sürülmüşdür. Ancaq heç bir aktiv planın çatma tarixi 2025-ci ildən tez deyil.

Müxtəlif orbiterlərin, enmə aparatlarınınroverlərin mövcudluğu Mars səmalarından astronomiyanı öyrənməyi mümkün edir. Marsın peyki Fobos Yerdən görünən tam ayın bucaq diametrinin təqribən üçdə biri olaraq görünsə də, Deymos daha çox və ya az ulduza bənzərdir və Veneranın Yerdən göründüyündən bir az daha parlaqdır.

Yer planetində yaxşı bilinən müxtəlif fenomenlər Marsda müşahidə edilib, məsələn meteoritlərqütb parıltısı. Yerin Günəş və Mars arasından keçməsi (tranziti) 10 noyabr 2084-cü ildə baş verəcək. Həmçinin, MerkuriVeneranın Günəş və Mars arasından keçməsi baş verir. Marsın peykləri Fobos və Deymosun kiçik bucaq diametri var və buna görə də Günəşin üzərinin onlar tərəfindən qismən "tutulması" ən çox diqqətə alınmış tranzitlərdir.

19 oktyabr 2014-cü ildə Siding Spring kometi Marsa çox yaxın keçdi. Komet o qədər yaxın idi ki, kometin qabığı Marsa dəyə bilərdi.

Siding Spring kometinin Marsın yanından keçməsi, 19 oktyabr 2014 (Rəssamın fikirləri)
Marsın yanından keçərkən orbitlər
Siding Spring kometini əhatəyə alır
Marsın Siding Spring kometindən görünüşü
Siding Spring kometinin Marsdan görünüşü
Comet Siding Springin Marsla yaxın görüşü
(bir neçə şəkildən təşkil olunmuş mürəkkəb tərkibli şəkil (fotomontaj); Habbl teleskopu; 19 oktyabr 2014).
2003-cü ildə Marsın görünən retroqrad hərəkətinin animasiyası (Yerdən görünüşü)

Marsın orbiti eksentrik olduğundan onun görünmə böyüklüyü Mars Günəşin əks tərəfində olduğu zaman −3.0-dən −1.4-ə qədər dəyişə bilər. Planet Günəşlə eyni tuşlamada olanda minumum parlaqlıq +1.6-dır. Mars, adətən, sarı, narıncı və ya qırmızı olur. Marsın həqiqi rəngi iris rənginə yaxındır və görülən qırmızılıq sadəcə Marsın atmosferindəki tozdur. NASA-ın Spirit roveri mavi-boz qayaları və açıq-qırmızı qum sahələri ilə yaşıl-qəhvəyi, palçıq rəngli landşaftın şəkillərini çəkib. Mars Yerdən ən uzaq olanda yaxın olduğu zaman aralarında olan məsafədən yeddi dəfədən çox uzaqdır. Münasib olmayan yerdə olanda Mars Günəşin parıltısında bir dəfə üçün aylarca yox ola bilər. Ən münasib vaxtlarda — 15 və ya 17 illik intervallarda və həmişə iyulun axırı və sentyabrın əvvəli teleskopla Marsın bir çox səth detalları görünə bilər. Hətta aşağı böyüdülmədə (teleskopda) xüsusilə gözəçarpan xüsusiyyət qütb buz örtükləridir.

Mars Günəşin əks tərəfindən dayananda retroqrad hərəkəti perioduna başlayır. Bu o mənaya gəlir ki, Mars arxa fondakı ulduzlara görə halqavarı hərəkətlə geriyə gedəcək. Retroqrad hərəkətin müddəti təqribən 72 gündür. Mars bu hərəkətin ortasında öz maksimum parlaqlığına çatır.

Ən yaxın yanaşmalar

Nisbi

Marsın geosentrik uzunluq dairəsinin Günəşinkindən 180°Fərqli olduğu nöqtə qarşıdurma adlanır və bu həm də onun Yerə ən yaxın olduğu vaxta yaxındır. Qarşıdurmanın vaxtı ən yaxın yanaşmadan 8 gün yarım qədər uzaqdır. Planetlərin elliptik orbitlərinə görə yaxın yanaşma zamanı məsafə təqribən 54 milyon kilometrdən 103 milyon kilometrə qədər fərqlənir və bu da bucaq ölçüsündə müqayisə edilə bilən müxtəlifliklərə səbəb olur. Axırıncı Mars qarşıdurması təqribən 93 milyon kilometr məsafədə aprelin 8-i 2014-cü ildə baş verib. Növbəti Mars qarşıdurması təqribən 76 milyon kilometr məsafədə mayın 22-i 2016-cı ildə baş verir. Baş verən qarşıdurmalar arasındakı orta vaxt 780 gündür, ancaq bu 764 gündən 812 günə kimi dəyişə bilər.

Mütləq

Marsın 27 avqust 2003-cü ildə Ümumdünya vaxtı ilə saat 9:51:13-də təqribən 60 min ildə baş verən Yerə ən yaxın yanaşması və maksimum görünən parlaqlığı baş verdi. (55,758,006 km, dərəcə −2.88) Bu qarşıdurmadan bir gün və perigelisdən üç gün sonra olduğuna görə Yerdən daha yaxşı görünürdü. Marsın Yerə çox yaxın olduğu son zaman eramızdan əvvəl 57617-ci il sentyabrın 12-i və növbəti zaman isə 2287-ci il olaraq qiymətləndirilir. Bu rekord yanaşma başqa yaxın yanaşmalardan yalnız bir az daha yaxındır. Məsələn, 22 avqust 1924-cü ildə minumum məsafə 0.37285 Astronomik Vahiddir və 24 avqust 2008-ci ildə minumum məsafə 0.37279 astronomik vahiddir.

Marsın müşahidəsinin tarixi Marsın qarşıdurmaları ilə əlaqəlidir. Bu vaxt planet Yerə ən yaxın məsafədə olur və bu, iki ildən bir baş verməklə onun ən yaxşı göründüyü zamandır. Hətta daha çox diqqətəlayiq olan Marsın perigelik qarşıdurmalarıdır. Bu hər 15 və ya 17 ildən bir baş verir və Marsın perigelisə ən yaxın olmasının onu Yerə daha yaxın etməsi ilə fərqlənir.

Qədim dövr və Orta əsrlər dövrünün müşahidələri

Gecə səmasında səyyar obyekt kimi Marsın mövcudluğu qədim Misir astronomları tərəfindən bilinirdi və eramızdan əvvəl 1534-cü ilə qədər onlar planetin retroqrad (əks istiqamətli) hərəkəti ilə tanış idilər. Yeni Babil imperiyasının vaxtına qədər babilli astronomlar müntəzəm olaraq planetlərin vəziyyətlərinin və onların davranışlarının sistematik müşahidələrini qeydə alırdılar. Mars üçün onlar bilirdilər ki, planet hər 79 ildən bir 37 sinodik period və ya 42 zodiak dövrü edir. Onlar həmçinin planetlərin proqnozlaşdırılan vəziyyətlərinə kiçik düzəlişlər etmək üçün hesablama üsulları kəşf etmişdilər.

Eramızdan əvvəl IV əsrdə Aristotel Marsın çox uzaqda olduğunu bildirərək Mars Ayın arxasında yox olduğunu qeyd etdi. İsgəndəriyyədə yaşayan Ptolomey Marsın orbital hərəkəti məsələ haqqında mülahizə yürütməyə çalışdı. Ptolomeyin modeli və onun astronomiya üzərində kollektiv işi Almagest kolleksiyasında təqdim edildi. Almagest növbəti 14 əsr üçün Qərb astronomiyasında etibarlı traktat oldu. Qədim Çindəki ədəbiyyat təsdiqləyir ki, Mars eramızdan əvvəl IV əsrdən gec olmamaqla Çin astronomları tərəfindən bilinirdi. Eramızın V əsrində hind astronomik mətni Surya Siddhanta Marsın diametrini hesablayırdı. Şərqi Asiya mədəniyyətlərində Mars ənənəvi şəkildə Beş elementə əsaslanaraq "od ulduzu" (火星) olaraq adlandırılırdı.

XVII əsr ərzində Tixo Brahe Marsın günlük parallaksını ölçüb və İohann Kepler bundan istifadə edərək planetə qədər nisbi məsafənin ilkin hesablamasını edib. Teleskop işlətmək mümkün olanda Marsın günlük parallaksı Günəş-Yer məsafəsinin təyin edilməsi üçün yenidən ölçülüb. Bu ilk dəfə 1672-ci ildə Covanni Domeniko Kassini tərəfindən yerinə yetirilib. İlk parallaks ölçmələri instrumentlərin keyfiyyətinə görə ləngidi. Marsın Venera ilə örtünməsi Heydelberqdə Maykl Mestlin tərəfindən 13 oktyabr 1590-cı ildə müşahidə edilib. 1610-cu ildə Mars Qalileo Qaliley tərəfindən görülüb və Qalileo Qaliley teleskop ilə Marsı görən ilk şəxs olub. Marsın xəritəsini çəkən ilk şəxs holland astronom Xristian Hüygensdir. Bu xəritə Marsın ərazi xüsusiyyətlərini də göstərirdi.

Mars kanalları

Marsın Qiovanni Skiaparelli tərəfindən çəkilmiş xəritəsi.
Mars 1914-cü ildən əvvəlki bir vaxtda Persival Louel tərəfindən müşahidə edildiyi kimi çəkilmişdir.
Habbl teleskopundan Marsın 1999-cu il qarşıdurmasına yaxın bir vaxtda görüldüyü kimi xəritəsi.

XIX əsrə qədər teleskopların imkanı səth xüsusiyyətlərinin müəyyən edilməsi üçün lazım olan səviyyəyə çatdı. Marsın perigelik qarşıdurması 5 sentyabr 1877-ci ildə baş verdi. Həmin il italyan astronom Qiovanni Skiaparelli Milanda Marsın ilk müfəssəl xəritəsini çəkmək üçün 22 santimetrlik teleskopdan istifadə etdi. Bu xəritələr diqqətəlayiq şəkildə kanallar (canali) adlanan xüsusiyyətləri göstərirdi. Daha sonra bu xüsusiyyətlərin optik illüziya olduğu göstərildi. Kanallar Marsın səthində uzun, düz xətlər idi və o, həmin kanallara Yerin məşhur çaylarının adını vermişdi. Onun termini — canali "kanallar" və ya "uzun, dar çuxurlar" mənasını verirdi.

Müşahidələrdən təsirlənən orientalist Persival Louel ölçüləri 30 santimetr və 40 santimetr olan teleskopa sahib rəsədxananın əsasını qoydu. Rəsədxana Marsın tədqiqatı üçün 1984-cü ildəki axırıncı yaxşı fürsət zamanı və növbəti az əlverişli qarşıdurmalar zamanı istifadə edildi. O, Marsa və planetdəki həyata aid ictimaiyyətə böyük təsiri olan bir sıra kitablar dərc etdi. Kanallar (canali) başqa astronomlar tərəfindən, məsələn, Henri Cosef Perrotin və Luis Thollon tərəfindən Nisdə həmin vaxtın ən böyük teleskoplarından biri istifadə edilərək tapıldı.

Mövsumi dəyişikliklər (Marsda yay zamanı formalaşan qaranlıq ərazilərin və qütb buz örtüklərinin kiçilməsi) kanallarla birlikdə Marsda həyat olması barədə fərziyyəyə səbəb oldu və Marsın geniş dənizlərə və nəbatata malik olması barədə uzun müddət üzərində durulan fikir var idi. Teleskop heç vaxt fərziyyələrin sübut edilməsi üçün lazım olan həll yolunu göstərmədi. Böyük teleskoplar istifadə edildikcə daha az uzun, düz kanallar müşahidə edildi. 1909-cu ildə Kamil Flammarion tərəfindən 84 santimetrlik teleskopla edilən müşahidə zamanı nizamsız münunələr müşahidə edildi, ancaq kanallar görülmədi.

Hətta 1960-cı illərdə Mars biologiyasına aid məqalələr dərc edildi və bu məqalələr Marsda mövsumi dəyişikliklərə görə həyat olmasından başqa digər izahları bir kənara qoyurdu. Funsional ekosistem üçün maddələr mübadiləsi və kimyəvi dövrələr haqqında müfəssəl ssenarilər dərc edilirdi.

Kosmik gəmilərin səyahəti

Aeolis dağı

1960-cı və 1970-ci illərdə NASA-ın Mariner missiyaları zamanı kosmik gəmilər planetə səyahət etməyə başlayanda bu məhfumlar kökündən sarsıldı. Əlavə olaraq həyat aşkar etmə məqsədilə edilən Viking təcrübələrinin nəticələri ümumən düşmən, ölü planet fərziyyəsinin qəbul edildiyi dövrə səbəb oldu.

Mariner 9Viking bu missiyalardan toplanan informasiyadan istifadə edilərək daha yaxşı xəritələrin düzəldilməsinə səbəb oldu və irəli sürülən başqa bir proyekt Mars Global Surveyor mission idi, 1996-cı ildə başladıldı və 2006-cı ilin axırına qədər idarə edildi. Bu proyekt Marsın topoqrafiyasının, maqnit sahəsinin və səth minerallarının tamamlanmış müfəssəl xəritələrinin hazırlanmasına kömək etdi. Bu xəritələr hal-hazırda onlayn şəkildə mövcuddur, məsələn Google Marsda. Mars Reconnaissance OrbiterMars Express yeni alətlərlə tədqiqat aparmağa və enmə aparatı missiyalarını dəstəkləməyə davam etdi.

Mars Roma mifologiyasındakı müharibə tanrısının adı ilə adlandırılıb. Müxtəlif mədəniyyətlərdə Mars kişiliyi və gəncliyi təmsil edir. Marsın simvolu isə () yuxarı sağ hissədən çıxan oxu olan dairədir. Bu simvol həm də kişi cinsinin simvolu olaraq istifadə edilir.

Mars tədqiqat gəmilərində baş verən müvəffəqiyyətsizliklər satirik əks-mədəniyyətlə nəticələnib, hansı ki müvəffəqiyyətsizliyin səbəbi kimi Yer-Mars "Bermud üçbucağı", "Mars lənəti" və ya kosmik gəmiləri yeyən "Böyük Qalaktik Qulyabanı"nı günahlandırırdı.

Marslılar

Marsda məskunlaşma olduğu haqda məşhur fikrə əsaslanan 1893-cü il sabun reklamı

Marsda əqlə sahib marslıların yaşaması ilə bağlı fikir XIX əsrin sonlarında partladı. Skiaparellinin "kanallar"ı müşahidə etməsi və Persival Louelin bu mövzudakı kitabları planet üçün standard anlayışı irəli sürdü. Bu anlayışa görə Mars quru, sərin, cansız dünya idi və qədim sivilizasiyalar burada suvarma üçün qurğular tikirdilər.

Məşhur şəxsiyyətlər tərəfindən edilən bir çox müşahidələr və açıqlamalar "Mars həyacanı"na əlavə edildi. 1899-cu ildə Colorado Springs laboratoriyasında ixtiraçı Nikola Tesla öz radioqəbuledicilərini istifadə edərək atmosferik radio səsini araşdırarkən təkrarlanan siqnalları müşahidə etdi. Daha sonra o, bunların başqa planetdən, bəlkə də Marsdan gələn radio mesajlar olduğunu güman etdi. 1901-ci ildə Nikola Tesla dedi:

Bir müddət sonra mənim ağlıma gəldi ki, müşahidə etdiyim atmosferik səslər əqli idarə sayəsində baş vermiş ola bilər. Onların mənasını şərh edə bilməsəm də, onların tamamilə təsadüfi olaraq baş verdiyinə inanmaq mənim üçün qeyri-mümkündür. Davamlı olaraq mən də o fikir yaranır ki, mən bir planetin digərini salamladığını eşidən ilk şəxsəm.

Uilyam Kelvin Teslanın nəzəriyyələrini dəstəklədi və Uilyam Kelvinin 1902-ci ildə Amerika Birləşmiş Ştatlarına səyahət edərkən belə dediyi qeydə alınır ki, o, Teslanın Birləşmiş Ştatlara göndərilən Mars siqnallarını qəbul etdiyini fikirləşir. Kelvin Amerikadan getməzdən bir az əvvəl bu məlumatı "təkidlə" rədd etdi: "Mənim dediyim o idi ki, Marsın sakinləri, əgər mövcuddurlarsa, şübhəsiz, Nyu-Yorku, xüsusilə onun elektrikinin parlaqlığını görə bilərdilər."

1901-ci il The New York Times məqaləsində Harvard Kolleci Rəsədxanasının direktoru Eduard Çarlz Pikerinq dedi ki, onlar Arizonadakı Louel Rəsədxanasından teleqram alıblar. Bu teleqram təsdiq edir ki, Mars Yerlə əlaqə qurmağa çalışır:

1900-cü ilin dekabrının əvvəllərində biz Arizonadakı Louel Rəsədxanasından teleqram qəbul etdik ki, 70 dəqiqə davam edən işıq şüası Marsdan əks olunub. (Louel Rəsədxanası xüsusilə Mars üzərində işləyirdi.) Mən bu faktlar haqqında Avropaya teleqram vurdum və ölkə boyunca yeni üslublu nüsxələri göndərdim. Ordakı müşahidəçi diqqətli, etibarlı adamdır və işığın mövcud olması haqqında şübhələnməyə heç bir səbəb yoxdur. Marsdakı yaxşı bilinən coğrafi nöqtədən qəbul edildiyi müəyyən edilib. Hamısı budur. İndi hekayə bütün dünyada dolaşır. Avropada deyilir ki, mən Marsla əlaqədə olmuşam və şişirtmənin bütün növləri ortaya çıxır. İşıq hər nədirsə, bizim onu öyrənmək üçün vəsaitimiz yoxdur. Bu, dərrakənin nəticəsi olsun, ya da olmasın, heç kəs deyə bilməz. Bu tamamilə izah olunmazdır.

Pikerinq daha sonra marslılara siqnal göndərmək üçün Texasda güzgü komplekti qurmağı təklif etdi.

Axırıncı onilliklərdə Mars Global Surveyor ilə ən yüksək nöqtəyə çatan Mars səthinin yüksək keyfiyyətli xəritəçəkməsi "dərrakəli" həyatın məskunlaşma izlərini aşkar etmədi. Ancaq Riçard Hoqlend kimi şərhçilər dərrakəli həyat haqqında psevdo-elmi fərziyyələr irəli sürməyə davam etdilər. "Kanallar" haqqında mübahisəyə bənzər bəzi fərziyyələr "piramidlər" və "Marsda üz" kimi kosmik gəmilərin çəkdiyi şəkillərdə görülən kiçik miqyaslı xüsusiyyətlərə əsaslanır. Alim Karl Saqan yazır:

Mars bizim yerlə əlaqədar ümidlərimizi və qorxularımızı yatırdığımız mifik arenanın bir növünə çevrilib.

Herbert Uellsin "Dünyaların müharibəsi" romanının 1906-cı il fransız çapında Mars tripodunun təsviri

Marsın dramatik dərəcədə qırmızı rəngi və XIX əsr elmi nəzəriyyələrinin onun səth vəziyyətinin nəinki həyatın, hətta dərrakəli həyatın mövcudluğunu dəstəkləyə biləcəyini deməsi Marsın bədii ədəbiyyatda təsviri üçün təkan oldu. Beləliklə, bir çox elmi fantastika ssenariləri yarandı. Onların arasında Herbert Uellsin 1898-ci ildə çap edilən "Dünyaların müharibəsi" də var. Bu romanda marslılar Yeri işğal edərək öz cansız planetləri Marsdan qurtulmağa çalışırlar. Romandan sonra onun Birləşmiş Ştatlar radio adaptasiyası — "Dünyaların müharibəsi" 30 oktyabr 1938-ci ildə yayımlandı. Adaptasiya canlı xəbərlər buraxılışı kimi Orson Uells tərəfindən təqdim edilirdi və bir çox dinləyicilər bunu həqiqət hesab etdikləri üçün ictimai panikaya səbəb olması ilə məşhur oldu.

Mars haqqında təsirli əsərlərə Rey Bredberinin Yer planetindən olan tədqiqatçıların təsadüfən Mars sivilizasiyasını məhv etdiyi "Mars səlnamələri", Edqar Rays Borrouzun Barsum seriyaları, K.S. Luisin romanı olan "Sakit Planetdən Kənarda" (1938) və Robert Haynlaynın bir sıra hekayələri daxildir.

Yazıçı Conatan Svift Qulliverin səyahəti romanının XIX fəslində Marsın peyklərinə onların Asaf Holl tərəfindən kəşf edilməsindən təqribən 150 il əvvəl istinad edir və peyklərin orbitlərinin olduqca düzgün təsvirləri haqqında məlumat verir.

Dərrakəyə sahib marslının gülməli obrazı — Marslı Marvin Warner Brothers şirkətinin "Looney Tunes" cizgi filminin xarakteri kimi 1948-ci ildə televizorda ortaya çıxdı və populyar mədəniyyətin bir hissəsi kimi günümüzə qədər gəlib çıxdı.

MarinerViking kosmik gəmiləri Marsın cansız və kanallar olmayan şəkilləri ilə qayıdandan sonra Mars haqqındakı bu fikirlərdən vaz keçirilməli idi və bunun yerinə Marsda insan koloniyalarının dəqiq, realist təsvirləri dəbə mindi. Bu dəbin ən məşhur nümunəsi Kim Stenli Robinsonun Mars trilogiyasıdır. Kosmik gəmilər tərəfindən çəkilən "Marsda üz" və başqa müəmmalı işarələr haqqındakı psevdo-elmi nəzəriyyələr qədim sivilizasiyaların elmi fantastikada, xüsusilə kinematoqrafiyada məşhur mövzu olmağa davam etməsi demək idi.

Müstəqillik üçün yerlə müharibə edən Mars koloniyası mövzusu Qreq Birin romanlarının, "Hər şeyi xatırla" filminin (Filip Dikin qısa hekayəsinə əsaslanır) və televiziya serialı "Babilon-5"-in əsas mövzusudur. Red FactionZone of the Enders video oyunu seriyaları da bu elementi istifadə edirdi. Mars və onun peykləri məşhur DoomMartian Gothic video oyunlarının da əsas mühiti idi.

Əsas məqalələr: Marsın peykləri, Deymos, və Fobos
Fobos və Deymosun orbitləri

Marsın iki, nisbətən kiçik təbii peyki var: Fobos (diametri təqribən 22 km) və Deymos (diametri təqribən 12 km). Onların planetə yaxınlaşaraq onun orbitində fırlanmağa başlayan asteroidlər olması uzun müddət dəstəklənən nəzəriyyədir, ancaq onların mənşəyi naməlum olaraq qalır. İki peyk 1877-ci ildə Asaf Holl tərəfindən kəşf edilib və onlar yunan mifologiyasında ataları olan müharibə allahı Aresi döyüşdə müşaiət edən Fobos (panika/qorxu) və Deymos (dəhşət/qorxu) xarakterlərindən adlarını alıb. Mars Aresin roma mifologiyasında qarşılığıdır. Müasir yunan dilində planet qədim adı olan Aresi (Aris: Άρης) saxlayır.

Marsın səthindən Fobos və Deymosun hərəkətləri Ayınkından fərqli görünür. Fobos qərbdən çıxır, şərqdə dayanır və 11 saat sonra yenidən çıxır. Sinxron orbitdən (burada orbital period planetin fırlanma perioduna uyğun gəlir) kənarda olan Deymos gözlənildiyi kimi şərqdən ancaq yavaş-yavaş qalxır. Deymosun 30 saatlıq orbitinə baxmayaraq, onun çıxması və ekvatordakı müşahidəçi üçün hazır olması 2.7 gün çəkir, çünki o, yavaş-yavaş Marsın fırlanmasından geri qalır.

Fobosun orbiti sinxron hündürlükdən aşağı olduğundan Mars planetindən olan qabarma qüvvələri onun orbitini təqricən kiçildir. Təqribən 50 milyon il sonra Fobos Marsın səthinə dəyə və ya planet ətrafında halqa quruluşuna parçalana bilər.

Hər iki peykin mənşəyi yaxşı dərk edilməyib. Onların aşağı albedosu və karbonlu kondrit tərkibləri asteroidlərinkinə oxşar hesab edilib və bu onların Marsa yaxınlaşıb onun ətrafında fırlanmağa başlamış asteroidlər olmasını dəstəkləyir. Fobosun qeyri-sabit orbiti onun Deymosa nisbətən daha yaxın vaxtda Mars tərəfindən tutulmasını göstərir. Ancaq hər ikisinin ekvator yaxınlığında dairəvi orbitləri var, hansı ki, bu planet tərəfindən tutulan obyektlər üçün təsadüf edilməyən xüsusiyyətdir və tələb olunan tutulma dinamikaları mürəkkəbdir. Marsın erkən tarixində baş verən böyümə də mümkündür, ancaq əgər bu isbat edilsə, Marsın özündən çox asteroidlərin tərkibinə bənzər tərkib izah edilə bilməz.

Üçüncü ehtimal üçüncü obyektin prosesə daxil olması və ya toqquşma parçalanmasının başqa növüdür. Fobos üçün ən yeni sübutlar onun yüksək dərəcədə məsaməli interyerə malik olması və əsasən Marsda mövcud olan filosilikatlar və başqa mineralların onun tərkibində olması Fobosun mənşəyinin Marsla toqquşma ilə buraxılan və Mars orbitində yenidən toplanan materialdan əmələ gəlməsini göstərir. Bu geniş yayılmış Yerin təbii peykinin mənşəyi üçün irəli sürülən Böyük Zərbə Nəzəriyyəsinə oxşardır. Marsın peyklərinin görünən və yaxın-infraqırmızı spektrumunun xarixi zona asteroidlərinkinə oxşar olmasına baxmayaraq Fobosun termik infraqırmızı spektrumu hər hansı bır kondrit sinifi ilə ziddiyyət təşkil edir.

Marsın diametrdə 50–100 metrdən kiçik olan əlavə peykləri də ola bilər və Fobos və Deymos arasından tozdan təşkil olunmuş halqa olması ehtimal edilir.

Qeydlər

  1. Ellipsoidə uyğun gəlir.
  2. Ellipsoidə uyğun gəlir.
  3. Ellipsoidə uyğun gəlir.

İstinadlar

  1. . April 3, 2009. İstifadə tarixi:April 10, 2009. (produced with 2009-04-29 at WebCite written by Aldo Vitagliano; see also invariable plane)
  2. Yeomans, Donald K. (July 13, 2006). . JPL Horizons On-Line Ephemeris System. İstifadə tarixi:August 8, 2007.—Select "Ephemeris Type: Orbital Elements", "Time Span: 2000-01-01 12:00 to 2000-01-02". ("Target Body: Mars" and "Center: Sun" should be defaulted to.) Results are instantaneous osculating values at the precise J2000 epoch.
  3. Standish E. M. — 2015. — 3 p.
  4. Seidelmann, P. Kenneth; Archinal, Brent A.; A'Hearn, Michael F. et al. (2007). "Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006". Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy 98 (3): 155–180.
  5. Lodders, Katharina; Fegley, Bruce (1998). The planetary scientist's companion. Oxford University Press US. səh. 190. ISBN 0-19-511694-1.
  6. Mallama, A. (2007). "The magnitude and albedo of Mars". Icarus. 192 (2): 404–416. Bibcode:. doi:.
  7. Williams, David R. (September 1, 2004). . National Space Science Data Center. NASA. İstifadə tarixi:June 24, 2006.
  8. Mallama, A. (2011). "Planetary magnitudes". Sky and Telescope. 121 (1): 51–56.
  9. . Astronomycafe.net. İstifadə tarixi:August 14, 2012.
  10. . Marsrover.nasa.gov. June 12, 2007. November 2, 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:August 14, 2012.
  11. Krasnopolsky, Vladimir A.; Feldman, Paul D. (2001). "Detection of Molecular Hydrogen in the Atmosphere of Mars". Science. 294 (5548): 1914–1917. Bibcode:. doi:. PMID .
  12. Clancy, R. T.; Sandor, B. J.; Moriarty-Schieven, G. H. (2004). "A measurement of the 362 GHz absorption line of Mars atmospheric H2O2". Icarus. 168 (1): 116–121. Bibcode:. doi:.
  13. Formisano, V.; Atreya, S.; Encrenaz, T.; Ignatiev, N.; Giuranna, M. (2004). "Detection of Methane in the Atmosphere of Mars". Science. 306 (5702): 1758–1761. Bibcode:. doi:. PMID .
  14. Barlow, Nadine G. (2008). Mars: an introduction to its interior, surface and atmosphere. Cambridge planetary science. 8. Cambridge University Press. səh. 21. ISBN 0-521-85226-9.
  15. Azleks. .
  16. Sultan-Məcid Qənizadə (1904). . səh. 127.
  17. Abbasqulu xan Sərtib (1908). . 51.
  18. Sultan-Məcid Qənizadə (1909). . səh. 174.
  19. . Science@NASA. NASA. March 28, 2001. September 14, 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:December 24, 2009.
  20. Yeager, Ashley (July 19, 2008). . ScienceNews.org. İstifadə tarixi:August 12, 2008.
  21. Sample, Ian (June 26, 2008). . London: Science @ guardian.co.uk. İstifadə tarixi:August 12, 2008.
  22. John P. Millis. .
  23. Adler, M.; Owen, W. and Riedel, J. (2012). (PDF). Concepts and Approaches for Mars Exploration, held June 12–14, 2012 in Houston, Texas. LPI Contribution No. 1679, id.4337. 1679: 4337. Bibcode:.
  24. . NASA/JPL. December 6, 2006. İstifadə tarixi:January 4, 2007.
  25. . ESA. July 28, 2005. İstifadə tarixi:March 19, 2010.
  26. . University of Texas at Austin. November 20, 2008. July 25, 2011 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:March 19, 2010.
  27. Staff (February 21, 2005). . ESA. İstifadə tarixi:March 19, 2010.
  28. . Science @ NASA. July 31, 2008. İstifadə tarixi:August 1, 2008.
  29. . Nasa.gov. August 4, 2011. İstifadə tarixi:September 19, 2011.
  30. Jha, Alok. . theguardian.com. İstifadə tarixi:November 6, 2013.
  31. THE RED PLANET: A SURVEY OF MARS Slide 2 Earth Telescope View of Mars
  32. Peplow, Mark. . BioEd Online. MacMillan Publishers Ltd. İstifadə tarixi:March 10, 2007.
  33. ([ölü keçid])
  34. Nimmo, Francis; Tanaka, Ken (2005). "Early Crustal Evolution Of Mars". Annual Review of Earth and Planetary Sciences. 33 (1): 133. Bibcode:. doi:.
  35. Rivoldini, A.; və b. (June 2011). "Geodesy constraints on the interior structure and composition of Mars". Icarus. 213 (2): 451–472. Bibcode:. doi:.
  36. Jacqué, Dave (September 26, 2003). . Argonne National Laboratory. December 15, 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:July 1, 2006.
  37. McSween, Harry Y.; Taylor, G. Jeffrey; Wyatt, Michael B. (May 2009). "Elemental Composition of the Martian Crust". Science. 324 (5928): 736. Bibcode:. doi:.
  38. Bandfield, Joshua L. (June 2002). "Global mineral distributions on Mars". Journal of Geophysical Research (Planets). 107 (E6): 9–1. Bibcode:. doi:.
  39. Christensen, Philip R.; və b. (June 27, 2003). "Morphology and Composition of the Surface of Mars: Mars Odyssey THEMIS Results". Science. 300 (5628): 2056–2061. Bibcode:. doi:. PMID . (#explicit_et_al)
  40. Golombek, Matthew P. (June 27, 2003). "The Surface of Mars: Not Just Dust and Rocks". Science. 300 (5628): 2043–2044. doi:. PMID .
  41. Tanaka, Kenneth L.;Skinner, James A., Jr.; Dohm, James M.; Irwin, Rossman P., III; Kolb, Eric J.; Fortezzo, Corey M.; Platz, Thomas; Michael, Gregory G.; Hare, Trent M. (July 14, 2014). . USGS. İstifadə tarixi:July 22, 2014.
  42. Krisch, Joshua A. (July 22, 2014). . New York Times. İstifadə tarixi:July 22, 2014.
  43. Staff (July 14, 2014). . USGS. İstifadə tarixi:July 22, 2014.
  44. Valentine, Theresa; Amde, Lishan (November 9, 2006). . Mars Global Surveyor @ NASA. İstifadə tarixi:July 17, 2009.
  45. Neal-Jones, Nancy; O'Carroll, Cynthia. . NASA/Goddard Space Flight Center. İstifadə tarixi:December 4, 2011.
  46. Halliday, A. N.; Wänke, H.; Birck, J.-L.; Clayton, R. N. (2001). "The Accretion, Composition and Early Differentiation of Mars". Space Science Reviews. 96 (1/4): 197–230. Bibcode:. doi:.
  47. Zharkov, V. N. (1993). The role of Jupiter in the formation of planets. 7–17. Bibcode:.
  48. Lunine, Jonathan I.; Chambers, John; Morbidelli, Alessandro; Leshin, Laurie A. (2003). "The origin of water on Mars". Icarus. 165 (1): 1–8. Bibcode:. doi:.
  49. Barlow, N. G. (October 5–7, 1988). H. Frey, ed. Conditions on Early Mars: Constraints from the Cratering Record. MEVTV Workshop on Early Tectonic and Volcanic Evolution of Mars. LPI Technical Report 89-04 (Easton, Maryland: Lunar and Planetary Institute): 15
  50. . Scientific American. İstifadə tarixi:June 27, 2008.
  51. Chang, Kenneth (June 26, 2008). . New York Times. İstifadə tarixi:June 27, 2008.
  52. . Nasa.gov. İstifadə tarixi:April 22, 2013.
  53. Tanaka, K. L. (1986). "The Stratigraphy of Mars". Journal of Geophysical Research. 91 (B13): E139–E158. Bibcode:. doi:.
  54. Hartmann, William K.; Neukum, Gerhard (2001). "Cratering Chronology and the Evolution of Mars". Space Science Reviews. 96 (1/4): 165–194. Bibcode:. doi:.
  55. . BBC News. June 27, 2008. İstifadə tarixi:August 7, 2008.
  56. Chang, Alicia (August 5, 2008). . USA Today. Associated Press. İstifadə tarixi:August 7, 2008.
  57. . JPL. İstifadə tarixi:August 5, 2008.
  58. Kounaves, S. P.; və b. (2010). "Wet Chemistry Experiments on the 2007 Phoenix Mars Scout Lander: Data Analysis and Results". J. Geophys. Res. 115: E00-E10. Bibcode:. doi:. (#explicit_et_al)
  59. Kounaves, S. P.; və b. (2010). "Soluble Sulfate in the Martian Soil at the Phoenix Landing Site". Icarus. 37: L09201. Bibcode:. doi:. (#explicit_et_al)
  60. . NASA/JPL/University of Arizona. July 2, 2009. İstifadə tarixi:January 1, 2010.
  61. Schorghofer, Norbert; Aharonson, Oded; Khatiwala, Samar (2002). "Slope streaks on Mars: Correlations with surface properties and the potential role of water". Geophysical Research Letters. 29 (23): 41–1. Bibcode:. doi:.
  62. Gánti, Tibor; və b. (2003). "Dark Dune Spots: Possible Biomarkers on Mars?". Origins of Life and Evolution of the Biosphere. 33 (4): 515–557. Bibcode:. doi:. (#explicit_et_al)
  63. . May 28, 2010 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:January 28, 2010.
  64. Heldmann, Jennifer L.; və b. (May 7, 2005). (PDF). Journal of Geophysical Research. 110 (E5): Eo5004. Bibcode:. doi:. İstifadə tarixi:September 17, 2008. (#explicit_et_al) 'conditions such as now occur on Mars, outside of the temperature-pressure stability regime of liquid water'... 'Liquid water is typically stable at the lowest elevations and at low latitudes on the planet because the atmospheric pressure is greater than the vapor pressure of water and surface temperatures in equatorial regions can reach 273 K for parts of the day [Haberle et al., 2001]'
  65. Kostama, V.-P.; Kreslavsky, M. A.; Head, J. W. (June 3, 2006). . Geophysical Research Letters. 33 (11): L11201. Bibcode:. doi:. İstifadə tarixi:August 12, 2007. 'Martian high-latitude zones are covered with a smooth, layered ice-rich mantle'.
  66. Byrne, Shane; Ingersoll, Andrew P. (2003). "A Sublimation Model for Martian South Polar Ice Features". Science. 299 (5609): 1051–1053. Bibcode:. doi:. PMID .
  67. . NASA. March 15, 2007. April 20, 2009 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:March 16, 2007.
  68. Whitehouse, David (January 24, 2004). . BBC News. İstifadə tarixi:March 20, 2010.
  69. Kerr, Richard A. (March 4, 2005). "Ice or Lava Sea on Mars? A Transatlantic Debate Erupts". Science. 307 (5714): 1390–1391. doi:. PMID .
  70. Jaeger, W. L.; və b. (September 21, 2007). "Athabasca Valles, Mars: A Lava-Draped Channel System". Science. 317 (5845): 1709–1711. Bibcode:. doi:. PMID . (#explicit_et_al)
  71. Lucchitta, B. K.; Rosanova, C. E. (August 26, 2003). . USGS. June 11, 2011 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:March 11, 2007.
  72. Murray, John B.; və b. (March 17, 2005). "Evidence from the Mars Express High Resolution Stereo Camera for a frozen sea close to Mars' equator". Nature. 434 (703): 352–356. Bibcode:. doi:. PMID . (#explicit_et_al)
  73. Craddock, R.A.; Howard, A.D. (2002). "The case for rainfall on a warm, wet early Mars". Journal of Geophysical Research. 107 (E11). Bibcode:. doi:.
  74. Malin, Michael C.; Edgett, KS (June 30, 2000). "Evidence for Recent Groundwater Seepage and Surface Runoff on Mars". Science. 288 (5475): 2330–2335. Bibcode:. doi:. PMID .
  75. . NASA. December 6, 2006. İstifadə tarixi:December 6, 2006.
  76. . BBC. December 6, 2006. İstifadə tarixi:December 6, 2006.
  77. . NASA. December 6, 2006. İstifadə tarixi:April 30, 2006.
  78. Lewis, K.W.; Aharonson, O. (2006). "Stratigraphic analysis of the distributary fan in Eberswalde crater using stereo imagery". Journal of Geophysical Research. 111 (E06001). Bibcode:. doi:.
  79. Matsubara, Y.; Howard, A.D.; Drummond, S.A. (2011). "Hydrology of early Mars: Lake basins". Journal of Geophysical Research. 116 (E04001). Bibcode:. doi:.
  80. Head, J.W.; və b. (1999). "Possible Ancient Oceans on Mars: Evidence from Mars Orbiter Laser Altimeter Data". Science. 286 (5447): 2134–7. Bibcode:. doi:. PMID . (#explicit_et_al)
  81. (Press-reliz). NASA. March 3, 2004. November 9, 2007 tarixində . İstifadə tarixi:June 13, 2006.
  82. McEwen, A. S.; və b. (September 21, 2007). "A Closer Look at Water-Related Geologic Activity on Mars". Science. 317 (5845): 1706–1709. Bibcode:. doi:. PMID . (#explicit_et_al)
  83. . NASA. July 12, 2007. May 28, 2010 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:January 10, 2010.
  84. . Nasa.gov. December 7, 2011. İstifadə tarixi:August 14, 2012.
  85. . News.nationalgeographic.com. December 8, 2011. İstifadə tarixi:August 14, 2012.
  86. . News.nationalgeographic.com. June 26, 2012. İstifadə tarixi:August 14, 2012.
  87. Webster, Guy; Brown, Dwayne (March 18, 2013). . NASA. December 19, 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:March 20, 2013.
  88. Rincon, Paul (March 19, 2013). . BBC. İstifadə tarixi:March 19, 2013.
  89. Staff (March 20, 2013). . MSN. March 23, 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:March 20, 2013.
  90. İstifadə tarixi:2015-09-20.
  91. Mellon, J. T.; Feldman, W. C.; Prettyman, T. H. (2003). "The presence and stability of ground ice in the southern hemisphere of Mars". Icarus. 169 (2): 324–340. Bibcode:. doi:.
  92. . NASA. December 13, 2004. İstifadə tarixi:March 17, 2006.
  93. Darling, David. . Encyclopedia of Astrobiology, Astronomy, and Spaceflight. İstifadə tarixi:February 26, 2007.
  94. Malin, M.C.; Caplinger, M.A.; Davis, S.D. (2001). (PDF). Science. 294 (5549): 2146–8. Bibcode:. doi:. PMID .
  95. . Mira.or. İstifadə tarixi:February 26, 2007.
  96. Carr, Michael H. (2003). "Oceans on Mars: An assessment of the observational evidence and possible fate". Journal of Geophysical Research. 108 (5042): 24. Bibcode:. doi:.
  97. Phillips, Tony. . February 24, 2007 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:February 26, 2007.
  98. Plaut, J. J; və b. (2007). "Subsurface Radar Sounding of the South Polar Layered Deposits of Mars". Science. 315 (5821): 92–5. Bibcode:. doi:. PMID . (#explicit_et_al)
  99. Smith, Isaac B.; Holt, J. W. (2010). "Onset and migration of spiral troughs on Mars revealed by orbital radar". Nature. 465 (4): 450–453. Bibcode: (#bad_bibcode). doi:.
  100. . Space.com. May 26, 2010. İstifadə tarixi:May 26, 2010.
  101. . Jet Propulsion Laboratory. NASA. August 16, 2006. İstifadə tarixi:August 11, 2009.
  102. Kieffer, H. H. (2000). (PDF). İstifadə tarixi:September 6, 2009.
  103. Portyankina, G., ed. (2006). (PDF). İstifadə tarixi:August 11, 2009.
  104. Kieffer, Hugh H.; Christensen, Philip R.; Titus, Timothy N. (May 30, 2006). "CO2 jets formed by sublimation beneath translucent slab ice in Mars' seasonal south polar ice cap". Nature. 442 (7104): 793–796. Bibcode:. doi:. PMID .
  105. Sheehan, William. . The Planet Mars: A History of Observation and Discovery. İstifadə tarixi:June 13, 2006.
  106. . Planetarynames.wr.usgs.gov. Retrieved on December 1, 2011.
  107. (PDF). Humans to Mars: Fifty Years of Mission Planning, 1950–2000. İstifadə tarixi:March 10, 2007.
  108. Frommert, H.; Kronberg, C. . SEDS/Lunar and Planetary Lab. İstifadə tarixi:March 10, 2007.
  109. Archinal, B. A.; Caplinger, M. (Fall 2002). "Mars, the Meridian, and Mert: The Quest for Martian Longitude". Abstract #P22D-06. American Geophysical Union. 22: 06. Bibcode:.
  110. NASA (April 19, 2007). . geo.pds.nasa.gov. İstifadə tarixi:June 24, 2011.
  111. Zeitler, W.; Ohlhof, T.; Ebner, H. (2000). (PDF). Photogrammetric Engineering & Remote Sensing. 66 (2): 155–161. November 13, 2011 tarixində (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:December 26, 2009.
  112. Lunine, Cynthia J. (1999). . Cambridge University Press. səh. . ISBN 0-521-64423-2.
  113. Morton, Oliver (2002). . New York: Picador USA. səh. . ISBN 0-312-24551-3.
  114. . Ralphaeschliman.com. İstifadə tarixi:December 16, 2012.
  115. Webster, Guy; Brown, Dwayne (May 22, 2014). . NASA. İstifadə tarixi:May 22, 2014.
  116. Wright, Shawn (April 4, 2003). . University of Pittsburgh. June 12, 2007 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:February 26, 2007. (#invalid_param_val)
  117. . Windows to the Universe. University Corporation for Atmospheric Research. April 27, 2001. June 15, 2006 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:June 13, 2006.
  118. Wetherill, G. W. (1999). "Problems Associated with Estimating the Relative Impact Rates on Mars and the Moon". Earth, Moon, and Planets. 9 (1–2): 227. Bibcode:. doi:.
  119. Costard, Francois M. (1989). "The spatial distribution of volatiles in the Martian hydrolithosphere". Earth, Moon, and Planets. 45 (3): 265–290. Bibcode:. doi:.
  120. Chen, Junyong; və b. (2006). "Progress in technology for the 2005 height determination of Qomolangma Feng (Mt. Everest)". Science in China Series D: Earth Sciences. 49 (5): 531–538. doi:. (#explicit_et_al)
  121. . mountainprofessor.com.
  122. Glenday, Craig (2009). Guinness World Records. Random House, Inc. səh. 12. ISBN 0-553-59256-4.
  123. Wolpert, Stuart (August 9, 2012). . UCLA. August 12, 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:August 13, 2012.
  124. Lin, An (June 4, 2012). . Lithosphere. 4 (4): 286–330. Bibcode:. doi:. İstifadə tarixi:October 2, 2012.
  125. Cushing, G. E.; Titus, T. N.; Wynne, J. J.; Christensen, P. R. (2007). (PDF). Lunar and Planetary Science XXXVIII. İstifadə tarixi:August 2, 2007.
  126. . Inside NAU. 4 (12). Northern Arizona University. March 28, 2007. İstifadə tarixi:May 28, 2007.
  127. . Paul Rincon of BBC News. March 17, 2007. İstifadə tarixi:May 28, 2007.
  128. Jones, Nancy; Steigerwald, Bill; Brown, Dwayne; Webster, Guy (October 14, 2014). . NASA. İstifadə tarixi:October 15, 2014.
  129. Philips, Tony (2001). . Science@NASA. March 23, 2010 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:October 8, 2006.
  130. Lundin, R; və b. (2004). "Solar Wind-Induced Atmospheric Erosion at Mars: First Results from ASPERA-3 on Mars Express". Science. 305 (5692): 1933–1936. Bibcode:. doi:. PMID . (#explicit_et_al)
  131. Bolonkin, Alexander A. (2009). Artificial Environments on Mars. Berlin Heidelberg: Springer. 599–625. ISBN 978-3-642-03629-3.
  132. Atkinson, Nancy (July 17, 2007). . İstifadə tarixi:September 18, 2007.
  133. Carr, Michael H. (2006). The surface of Mars. Cambridge planetary science series. 6. Cambridge University Press. səh. 16. ISBN 0-521-87201-4.
  134. . Sciencemag.org. July 19, 2013. İstifadə tarixi:August 19, 2013.
  135. Lemmon, M. T.; və b. (2004). "Atmospheric Imaging Results from Mars Rovers". Science. 306 (5702): 1753–1756. Bibcode:. doi:. PMID . (#explicit_et_al)
  136. . ESA. March 30, 2004. İstifadə tarixi:March 17, 2006.
  137. Mumma, Michael J.; və b. (February 20, 2009). (PDF). Science. 323 (5917): 1041–1045. Bibcode:. doi:. PMID . (#explicit_et_al)
  138. Hand, Eric (October 21, 2008). (PDF). Nature News. İstifadə tarixi:August 2, 2009.
  139. Krasnopolsky, Vladimir A. (February 2005). "Some problems related to the origin of methane on Mars". Icarus. 180 (2): 359–367. Bibcode:. doi:.
  140. Franck, Lefèvre; Forget, François (August 6, 2009). "Observed variations of methane on Mars unexplained by known atmospheric chemistry and physics". Nature. 460 (7256): 720–723. Bibcode:. doi:. PMID .
  141. Oze, C.; Sharma, M. (2005). "Have olivine, will gas: Serpentinization and the abiogenic production of methane on Mars". Geophysical Research Letters. 32 (10): L10203. Bibcode:. doi:.
  142. Tenenbaum, David (June 9, 2008). . Astrobiology Magazine. September 23, 2008 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:October 8, 2008. (#invalid_param_val)
  143. Steigerwald, Bill (January 15, 2009). . NASA's Goddard Space Flight Center. NASA. January 17, 2009 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:January 24, 2009. (#invalid_param_val)
  144. .
  145. Kerr, Richard A. (November 2, 2012). . Science (journal). İstifadə tarixi:November 3, 2012.
  146. Wall, Mike (November 2, 2012). . Space.com. İstifadə tarixi:November 3, 2012.
  147. Chang, Kenneth (November 2, 2012). . New York Times. İstifadə tarixi:November 3, 2012.
  148. Webster, Christopher R.; Mahaffy, Paul R.; Atreya, Sushil K.; Flesch, Gregory J.; Farley, Kenneth A. (September 19, 2013). . Science. Bibcode:. doi:. İstifadə tarixi:September 19, 2013.
  149. Cho, Adrian (September 19, 2013). . Science (journal). İstifadə tarixi:September 19, 2013.
  150. Chang, Kenneth (September 19, 2013). . New York Times. İstifadə tarixi:September 19, 2013.
  151. Rincon, Paul (July 9, 2009). . BBC News. İstifadə tarixi:July 26, 2009.
  152. . Thaindian News. March 6, 2009. İstifadə tarixi:July 26, 2009.
  153. Webster, Guy; Jones, Nancy Neal; Brown, Dwayne (December 16, 2014). . NASA. İstifadə tarixi:December 16, 2014.
  154. Chang, Kenneth (December 16, 2014). . New York Times. İstifadə tarixi:December 16, 2014.
  155. Whitehouse, David (July 15, 2004). . news.bbc.co.uk. BBC News. İstifadə tarixi:August 14, 2012.
  156. MGCM Press release. NASA. July 7, 2007 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:February 25, 2007.
  157. Kluger, Jeffrey (September 1, 1992). . Discover Magazine. İstifadə tarixi:November 3, 2009.
  158. Goodman, Jason C (September 22, 1997). . MIT. November 10, 2010 tarixində . İstifadə tarixi:February 26, 2007.
  159. Philips, Tony (July 16, 2001). . Science @ NASA. June 13, 2006 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:June 7, 2006.
  160. . Students for the Exploration and Development of Space (SEDS). May 6, 2009. İstifadə tarixi:December 28, 2007.
  161. . İstifadə tarixi:January 27, 2012.
  162. Vitagliano, Aldo (2003). . Solex. Universita' degli Studi di Napoli Federico II. September 7, 2007 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:July 20, 2007.
  163. Meeus, Jean (March 2003). . International Planetarium Society. May 16, 2011 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:January 18, 2008.
  164. Baalke, Ron (August 22, 2003). . meteorite-list. İstifadə tarixi:January 18, 2008.
  165. Nowack, Robert L. . Department of Earth and Atmospheric Sciences at Purdue University. İstifadə tarixi:April 10, 2009.
  166. Briggs, Helen (February 15, 2008). . BBC News. İstifadə tarixi:February 16, 2008.
  167. Hannsson, Anders (1997). Mars and the Development of Life. Wiley. ISBN 0-471-96606-1.
  168. . Physorg.com. January 7, 2007. İstifadə tarixi:March 2, 2007.
  169. . NASA/JPL. June 6, 2008. İstifadə tarixi:June 27, 2008.
  170. Bluck, John (July 5, 2005). . NASA. İstifadə tarixi:January 2, 2010.
  171. Kounaves, S. P. et al., Evidence of martian perchlorate, chlorate, and nitrate in Mars meteorite EETA79001: implications for oxidants and organics, Icarus, 2014, 229, 206–213, DOI:,
  172. Kounaves, S. P.; və b. (2014). ", Identification of the perchlorate parent salts at the Phoenix Mars landingsite and implications". Icarus. 232: 226–231. doi:. (#explicit_et_al)
  173. Golden, D. C.; və b. (2004). (PDF). American Mineralogist. 89 (5–6): 681–695. İstifadə tarixi:December 25, 2010. (#explicit_et_al)
  174. Krasnopolsky, Vladimir A.; Maillard, Jean-Pierre; Owen, Tobias C. (2004). "Detection of methane in the Martian atmosphere: evidence for life?". Icarus. 172 (2): 537–547. Bibcode:. doi:.
  175. Peplow, Mark (February 25, 2005). "Formaldehyde claim inflames Martian debate". Nature. doi:.
  176. . Dlr.de. April 26, 2012. İstifadə tarixi:December 16, 2012.
  177. . NASA/JPL. July 20, 2011 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:September 9, 2009.
  178. (PDF). NASA/JPL. İstifadə tarixi:June 20, 2011.
  179. . NASA. October 9, 2008. İstifadə tarixi:November 15, 2008.
  180. . NASA. July 30, 2009 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:March 20, 2015.
  181. . NASA.
  182. . BBC. February 10, 2013. İstifadə tarixi:February 10, 2013.
  183. . isro.gov.in.
  184. . Planetary Societies's Explore the Cosmos. June 5, 2011 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:June 13, 2006.
  185. Bertaux, Jean-Loup; və b. (June 9, 2005). "Discovery of an aurora on Mars". Nature. 435 (7043): 790–4. Bibcode:. doi:. PMID . (#explicit_et_al)
  186. Meeus, J.; Goffin, E. (1983). "Transits of Earth as seen from Mars". Journal of the British Astronomical Association. 93 (3): 120–123. Bibcode:.
  187. Bell, J. F., III; və b. (July 7, 2005). "Solar eclipses of Phobos and Deimos observed from the surface of Mars". Nature. 436 (7047): 55–57. Bibcode:. doi:. PMID . (#explicit_et_al)
  188. Staff (March 17, 2004). . SpaceDaily. İstifadə tarixi:February 13, 2010.
  189. Webster, Guy; Brown, Dwayne; Jones, Nancy; Steigerwald, Bill (October 19, 2014). . NASA. İstifadə tarixi:October 20, 2014.
  190. Agence France-Presse (October 19, 2014). . New York Times. İstifadə tarixi:October 20, 2014.
  191. Denis, Michel (October 20, 2014). . European Space Agency. İstifadə tarixi:October 21, 2014.
  192. Staff (October 21, 2014). . The Hindu. İstifadə tarixi:October 21, 2014.
  193. Moorhead, Althea; Wiegert, Paul A.; Cooke, William J. (December 1, 2013). . Icarus. Bibcode:. doi:. İstifadə tarixi:December 7, 2013.
  194. Grossman, Lisa (December 6, 2013). . New Scientist. İstifadə tarixi:December 7, 2013.
  195. Lloyd, John; John Mitchinson (2006). The QI Book of General Ignorance. Britain: Faber and Faber Limited. 102, 299. ISBN 978-0-571-24139-2.
  196. Peck, Akkana. . Shallow Sky. İstifadə tarixi:June 15, 2006.
  197. Zeilik, Michael (2002). (9th). Cambridge University Press. səh. . ISBN 0-521-80090-0.
  198. Jacques Laskar (August 14, 2003). . IMCCE, Paris Observatory. İstifadə tarixi:October 1, 2010. 2013-02-22 at Archive.today
  199. . NASA. November 3, 2005. İstifadə tarixi:March 19, 2010.
  200. Sheehan, William (February 2, 1997). . The Planet Mars: A History of Observation and Discovery. University of Arizona Press. June 25, 2010 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:January 30, 2010.
  201. The opposition of February 12, 1995 was followed by one on March 17, 1997. The opposition of July 13, 2065 will be followed by one on October 2, 2067.
  202. Rao, Joe (August 22, 2003). Space.com. May 20, 2009 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:June 13, 2006.
  203. Novakovic, B. (2008). "Senenmut: An Ancient Egyptian Astronomer". Publications of the Astronomical Observatory of Belgrade. 85: 19–23. arXiv:. Bibcode:.
  204. North, John David (2008). Cosmos: an illustrated history of astronomy and cosmology. University of Chicago Press. 48–52. ISBN 0-226-59441-6.
  205. Swerdlow, Noel M. (1998). "Periodicity and Variability of Synodic Phenomenon". . Princeton University Press. –72. ISBN 0-691-01196-6.
  206. Poor, Charles Lane (1908). The solar system: a study of recent observations. Science series. 17. G. P. Putnam's sons. səh. 193.
  207. Harland, David Michael (2007). "". p. 1. ISBN 0-387-26129-X
  208. Hummel, Charles E. (1986). . InterVarsity Press. pp. 35–38. ISBN 0-87784-500-X.
  209. Needham, Joseph; Ronan, Colin A. (1985). The Shorter Science and Civilisation in China: An Abridgement of Joseph Needham's Original Text. The shorter science and civilisation in China. 2 (3rd). Cambridge University Press. səh. 187. ISBN 0-521-31536-0.
  210. Thompson, Richard (1997). (PDF). Journal of Scientific Exploration. 11 (2): 193–200 [193–6]. İstifadə tarixi:March 13, 2010.
  211. Taton, Reni (2003). Reni Taton, Curtis Wilson and Michael Hoskin (eds.). Planetary Astronomy from the Renaissance to the Rise of Astrophysics, Part A, Tycho Brahe to Newton. Cambridge University Press. səh. 109. ISBN 0-521-54205-7.
  212. Hirshfeld, Alan (2001). Parallax: the race to measure the cosmos. Macmillan. 60–61. ISBN 0-7167-3711-6.
  213. Breyer, Stephen (1979). "Mutual Occultation of Planets". Sky and Telescope. 57 (3): 220. Bibcode:.
  214. Peters, W. T. (1984). "The Appearance of Venus and Mars in 1610". Journal of the History of Astronomy. 15 (3): 211–214. Bibcode:.
  215. Sheehan, William (1996). "2: Pioneers". . uapress.arizona.edu. Tucson: University of Arizona. İstifadə tarixi:January 16, 2010.
  216. Snyder, Dave (May 2001). . İstifadə tarixi:February 26, 2007.
  217. Sagan, Carl (1980). . New York City: Random House. səh. . ISBN 0-394-50294-9.
  218. Basalla, George (2006). "Percival Lowell: Champion of Canals". . Oxford University Press US. –88. ISBN 0-19-517181-0.
  219. Maria, K.; Lane, D. (2005). "Geographers of Mars". Isis. 96 (4): 477–506. doi:. PMID .
  220. Perrotin, M. (1886). "Observations des canaux de Mars". Bulletin Astronomique, Serie I (French). 3: 324–329. Bibcode:.
  221. Zahnle, K. (2001). "Decline and fall of the Martian empire". Nature. 412 (6843): 209–213. doi:. PMID .
  222. Salisbury, F. B. (1962). "Martian Biology". Science. 136 (3510): 17–26. Bibcode:. doi:. JSTOR . PMID .
  223. Ward, Peter Douglas; Brownlee, Donald (2000). Rare earth: why complex life is uncommon in the universe. Copernicus Series (2nd). Springer. səh. 253. ISBN 0-387-95289-6.
  224. Bond, Peter (2007). Distant worlds: milestones in planetary exploration. Copernicus Series. Springer. səh. 119. ISBN 0-387-40212-8.
  225. Dinerman, Taylor (September 27, 2004). . The space review. İstifadə tarixi:March 27, 2007.
  226. . February 19, 2007 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:March 1, 2007.
  227. Fergus, Charles (2004). . Research/Penn State. 24 (2). İstifadə tarixi:August 2, 2007.
  228. Tesla, Nikola (February 19, 1901). . Collier's Weekly. İstifadə tarixi:May 4, 2007.
  229. Cheney, Margaret (1981). . Englewood Cliffs, New Jersey: Prentice-Hall. səh. . ISBN 978-0-13-906859-1. OCLC .
  230. "Departure of Lord Kelvin". The New York Times. May 11, 1902. səh. 29.
  231. Pickering, Edward Charles (January 16, 1901). (PDF). The New York Times. June 5, 2007 tarixində (PDF). İstifadə tarixi:May 20, 2007.
  232. Fradin, Dennis Brindell (1999). . McElderry Books. səh. . ISBN 0-689-82048-8.
  233. Lightman, Bernard V. (1997). Victorian Science in Context. University of Chicago Press. 268–273. ISBN 0-226-48111-5.
  234. Lubertozzi, Alex; Holmsten, Brian (2003). The war of the worlds: Mars' invasion of earth, inciting panic and inspiring terror from H.G. Wells to Orson Welles and beyond. Sourcebooks, Inc. 3–31. ISBN 1-57071-985-3.
  235. Schwartz, Sanford (2009). . Oxford University Press US. –20. ISBN 0-19-537472-X.
  236. Buker, Derek M. (2002). The science fiction and fantasy readers' advisory: the librarian's guide to cyborgs, aliens, and sorcerers. ALA readers' advisory series. ALA Editions. səh. 26. ISBN 0-8389-0831-4.
  237. Darling, David. . İstifadə tarixi:March 1, 2007.
  238. Rabkin, Eric S. (2005). . Greenwood Publishing Group. –142. ISBN 0-275-98719-1.
  239. Miles, Kathy; Peters II, Charles F. . StarrySkies.com. İstifadə tarixi:March 1, 2007.
  240. . ESA website. İstifadə tarixi:June 13, 2006.
  241. . Greek Mythology. İstifadə tarixi:June 13, 2006.
  242. Hunt, G. E.; Michael, W. H.; Pascu, D.; Veverka, J.; Wilkins, G. A.; Woolfson, M. (1978). "The Martian satellites—100 years on". Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society. 19: 90–109. Bibcode:.
  243. . May 9, 2010 tarixində . İstifadə tarixi:July 14, 2012. Aris is the Greek name of the planet Mars, the fourth planet from the sun, also known as the Red planet. Aris or Ares was the Greek god of War. See also the Greek article about the planet.
  244. Arnett, Bill (November 20, 2004). . nineplanets. İstifadə tarixi:June 13, 2006.
  245. Ellis, Scott. . CalSpace. May 17, 2007 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:August 2, 2007.
  246. Andert, T. P.; Rosenblatt, P.; Pätzold, M.; Häusler, B.; Dehant, V.; Tyler, G. L.; Marty, J. C. (May 7, 2010). "Precise mass determination and the nature of Phobos". Geophysical Research Letters. 37 (L09202): L09202. Bibcode:. doi:.
  247. Giuranna, M.; Roush, T. L.; Duxbury, T.; Hogan, R. C.; Geminale, A.; Formisano, V. (2010). Compositional Interpretation of PFS/MEx and TES/MGS Thermal Infrared Spectra of Phobos: . European Planetary Science Congress Abstracts, Vol. 5. Retrieved October 1, 2010.
  248. . Space.com. September 27, 2010. İstifadə tarixi:October 1, 2010.
  249. (PDF). lpi.usra.edu. İstifadə tarixi:December 16, 2012.
Vikianbarda Mars ilə əlaqəli mediafayllar var.
  • (azərb.). islamazeri.az. 2016-09-28. 2016-09-28 tarixində . İstifadə tarixi:2016-09-16.

Mars
mars, planet, səhifəsindən, istiqamətləndirilmişdir, adın, digər, istifadə, formaları, üçün, dəqiqləşdirmə, şərqdə, köhnəlmiş, adı, mərrix, günəş, sisteminin, günəşə, yaxınlığına, görə, dördüncü, kiçikliyinə, görə, merkuridən, sonra, ikinci, planeti, adını, ro. Mars Dil Izle Redakte Mars planet sehifesinden istiqametlendirilmisdir Bu adin diger istifade formalari ucun bax Mars deqiqlesdirme Mars serqde kohnelmis adi Merrix 18 19 20 21 Gunes sisteminin Gunese yaxinligina gore dorduncu ve kicikliyine gore Merkuriden sonra ikinci planeti Adini Roma mifologiyasinin muharibe tanrisindan alan bu planetin sethinde demir oksidinin genis yayilmasi ona qirmizi gorunus verir ve o tez tez qirmizi planet kimi tesvir edilir 22 Mars nazik atmosferi ve hem ayin carpismadan sonra yaranan kraterleri hem de Yerin vulkanlari dereleri sehralari qutb buz ortuklerini xatirladan seth xususiyyetleri olan terrestrial esasen silikat suxurlari ve metallardan ibaret planetdir Marsin firlanma periodu ve movsumi dovrleri Yerinkine oxsardir oxunun mailliyi movsumleri emele getirir Mars Gunes sisteminde bilinen en hundur ikinci planetde birinci en hundur dag Olimp Daginin ve en boyuk kanyonlardan biri Valles Marinerisin oldugu yerdir Simal Yarimkuresindeki hamar Borealis hovzesi planetin 40 i ehate edir ve neheng bir carpismadan sonra yaranan xususiyyet ola biler 23 24 Marsin iki peyki var Fobos ve Deymos Kicik ve nizamsiz formalasmis peyklerdir Bu peykler Mars troyasi 5261 Evrika kimi planet terefinden tutulmus asteroidler ola biler 25 26 MarsHabbl teleskopu terefinden cekilmis Marsin fotosu 26 iyun 2001Serefine adlandirilibMars AresOrbital xarakteristikasi 2 Afelisi1 6660 AV 249 2 milyon kmPerigelisi1 3814 AV 206 7 milyon kmPeriapsidi206 655 215 kmApoapsidi249 232 432 kmBoyuk yarimoxu1 523679 AV 227 939 100 kmOrbitinin ekssentrisiteti0 0935 0 0001Siderik firlanma dovru1 8808 Yulian ili 686 971 d 668 5991 solSinodik firlanma dovru779 96 gun 2 135 Yulian iliOrbital sureti24 077 km sanOrta anomaliyasi19 3564 Eyilmesiekliptikadan 1 850 Gunesin ekvatorundan 5 65 Sabit musteviye 1 67 1 Qalxan milinin uzunlugu49 562 Perisentr arqumenti286 537 Neyin peykidirGunesKesf edilmis peykleri2Ozune xas ekssentrisitet0 0933941 3 Fiziki xarakteristikalariOrta radiusu3389 5 0 2 km q 1 4 Ekvator radiusu3396 2 0 1 km q 2 4 0 533 YerQutb radiusu3 376 2 0 1 km q 3 4 0 531 YerQutb sixilmasi0 00589 0 00015Sethinin sahesi144 798 500 km2 0 284 YerHecmi1 6318 1011 km3 5 0 151 YerKutlesi6 4185 1023 kq 5 0 107 YerOrta sixligi3 9335 0 0004 5 q sm Serbestdusme tecili3 711 m san 5 0 376 qFirlanma dovru1 025957 d 24 saat 37 deqiqe 22 saniye 5 Ekvatorial firlanma sureti868 22 km saat 241 17 m san Simal qutbunun duz qalxmasi21 saat 10 deqiqe 44 saniye 317 68143 Simal qutbunun meyllenmesi52 88650 Albedo0 170 hendesi 6 0 25 Bond 7 Temperatur 63 C 9 143 C 10 35 C 11 Seth temp min orta maksKelvin 130 K 210 K 7 308 K Selsi 143 C 12 63 C 35 C 13 Gorunen ulduz hecmi 1 6 dan 3 00 e 8 Bucaq diametri3 5 25 1 7 Atmosfer 7 17 Atmosfer tezyiqi0 636 0 4 0 87 kPaAtmosfer terkibi95 97 karbon dioksid 1 93 arqon 1 89 azot 0 146 oksigen 0 0557 karbon monooksid 210 ppm su buxari 100 ppm azot oksidi 15 ppm molekulyar hidrogen 14 2 5 ppm neon 850 ppb agir su 300 ppb kripton 130 ppb Formaldehid 80 ppb ksenon 18 ppb hidrogen peroksid 15 10 ppb metan 16 1965 ci ilde Mariner 4 terefinden edilen Mars flaybayindan evvel bir coxlari planetin sethinde suyun olmasini iddia edirdiler Bu isiqli ve qaranliq yerlerde xususile qutb en dairelerinde musahide edilen periodik muxtelifliklere esaslanirdi uzun qara cizgiler bezileri terefinden maye su ucun suvarma kanallari hesab edildi Bu duz xetler sonra optik illuziyalar kimi izah edildi baxmayaraq ki insansiz missiyalarda toplanan geoloji subut gosterir ki Marsin sethinde onun heyatinin erken dovrlerinde irimiqyasli su ortuyu var idi 27 2005 ci ilde radar melumati qutblerde 28 ve orta en dairelerinde 29 30 boyuk miqdarda su oldugunu askar etdi Mars roveri Spirit 2007 ci ilin martinda su molekullarinin daxil oldugu kimyevi birlesmeleri goturdu Phoenix enme aparati 31 iyul 2008 ci ilde Marsin ust torpaginda buz suyu goturdu 31 Marsin yeddi isleyen kosmik gemisi var besi orbitde Mars Odyssey Mars Express Mars Reconnaissance Orbiter MAVEN ve Mars Orbiter Mission ve ikisi sethinde Mars Kesfiyyat Roveri Opportunity ve Mars Elm Laboratoriyasi Curiosity Sethde uzun muddet isleye bilmeyen kosmik gemilere MER A Spirit ve ya 2008 ci ilde missiyasini bitiren Phoenix enme aparati kimi basqa enme aparatlari ve roverleri daxildir Mars Reconnaissance Orbiter terefinden edilen musahideler Marsda en isti aylarda axan suyu askar edib 32 2013 cu ilde NASA nin Curiosity roveri askar etdi ki Mars torpagi kutlece 1 5 3 su teskil edir 33 Mars cilpaq gozle Yerden gorunur Onun gorunme boyukluyu 3 0 e catir 8 ve yalniz Yupiter Venera Ay ve Gunes bu qiymeti kecir Optik yerustu teleskoplar Yerin atmosferine gore Yerin ve Marsin en yaxin oldugu zaman 300 kilometr uzaqliqdaki cehetleri gostere bilir 34 Mundericat 1 Fiziki xarakteristikalari 1 1 Daxili qurulusu 1 2 Seth geologiyasi 1 3 Torpagi 1 4 Hidrologiyasi 1 4 1 Qutb ortukleri 1 5 Cografiyasi ve sethinin xususiyyetlerinin adlandirilmasi 1 5 1 Dordbucaqlarin xeritesi 1 5 2 Tesir topoqrafiyasi 1 5 3 Vulkanlar 1 5 4 Textonik yerler 1 5 5 Magaralar 1 6 Atmosferi 1 7 Iqlimi 2 Orbiti ve firlanmasi 3 Heyat axtarisi 4 Meskunlasma potensiali 5 Kesfiyyat missiyalari 6 Marsda astronomiya 7 Musahidesi 7 1 En yaxin yanasmalar 7 1 1 Nisbi 7 1 2 Mutleq 8 Tarixi musahideleri 8 1 Qedim dovr ve Orta esrler dovrunun musahideleri 8 2 Mars kanallari 8 3 Kosmik gemilerin seyaheti 9 Medeniyyetde 9 1 Marslilar 10 Peykleri 11 Menbeler 11 1 Qeydler 11 2 Istinadlar 12 Hemcinin bax 13 Xarici kecidlerFiziki xarakteristikalari Redakte Yerin Marsla muqayisesi Mediani oxutMarsin esas cehetlerini gosteren animasiyasi Marsin diametri teqriben Yerinkinin yarisidir O Yerden daha az sixdir hecmi teqriben Yerin hecminin 15 i ve kutlesi teqriben Yerin kutlesinin 11 i qederdir Onun sethinin erazisi Yerin quru erazisinin tam sahesinden bir az daha azdir 7 Marsin Merkuriden daha boyuk ve daha agir olmasina baxmayaraq Merkurinin sixligi daha coxdur Bu her iki planetin sethe dogru cazibe quvvesinin teqriben eyni olmasi ile neticelenir Marsin cazibe quvvesi Merkurinin cazibe quvvesinden gucludur 1 den az olmaqla Mars sethinin qirmizi narinci gorunusunun sebebi demir III oksid ve ya daha cox bilinen adi ile hematit ve ya pasdir 35 Onun rengi hemcinin iris rengine oxsayir 36 ve minerallardan asili olaraq diger umumi seth renglerine qizil rengi qehveyi sari darcini ve yasilimtil daxildir 36 Daxili qurulusu Redakte Yer kimi bu planet de tebeqelere ayrilmaya meruz qalib ve bu da six metallik nuve sferasinin daha az six materiallarla ortulmesine sebeb olub 37 Planetin interyerinin muasir modelleri nuve sferasinin radiusunu teqriben 1 794 65 kilometr olaraq guman edir ve onu teqriben 16 17 kukurdle birlikde esasen demir ve nikelden teskil edilmis hesab edir 38 Bu demir sulfid nuvesi qismen mayedir ve onda movcud olan yungul elementlerinin konsentrasiyasi Yerin nuvesinde olandan iki defe coxdur Nuve planetdeki textonik ve vulkanik cehetlerin coxunu formalasdiran silikat mantiya tebeqesi ile ehate edilmisdir ancaq indi hereketsizdir Silisium ve oksigenden basqa Marsin qabiginda en cox yayilan elementler demir maqnezium aluminium kalsium ve kaliumdur Planetin qabiginin orta qalinligi teqriben 50 kilometrdir maksimum qalinliq 125 kilometrdir 39 Ortalamasi 40 kilometr olan Yerin qabigi iki planetin olculerine bagli olaraq Marsin qabiginin qalinliginin ucde biri qederdir 2016 ci il ucun planlasdirilan InSight enme aparati Marsin interyerinin modellerini mehdudlasdirmaq ucun seysmoqrafdan istifade edecek Seth geologiyasi Redakte Mars terrestrial planetdir yeni silisium ve oksigenden teskil olunan minerallar metallar ve adeten suxuru emele getiren basqa elementlerden teskil olunmusdur Marsin sethi baslica olaraq toleyitik bazaltdan teskil olunmusdur 40 ancaq bezi hisseler bazaltdan daha cox silisium oksidle zengindir Bu da Yerde ve ya silisium oksid susesinde olan andezitik suxurlara oxsardir Asagi albedolu regionlarda plaqioklaz feldispat vardir Simali asagi albedolu regionlar ise tebeqe silikatlari ve yuksek silisiumlu susenin normal miqdarindan daha coxuna sahibdir Cenubi dagliq hisselere yuksek kalsiumlu piroksen daxildir Hemcinin mueyyen erazilerde xas hematit ve olivin de tapilmisdir 41 Sethin cox hissesi narin deneli demir III oksid tozu ile ortulmusdur 42 43 Marsin geoloji xeritesi Birlesmis Statlar Geoloji Arasdirmalar Qurumu 14 iyul 2014 tam xerite video 44 45 46 Marsin strukturlasmis qlobal maqnit sahesinin olmasi barede hec bir subut olmasa da 47 musahideler gosterir ki planet qabiginin hisseleri maqnetik olub ve kecmisde onun ikiqutblu sahesinin dalgali qutbluk fasileleri bas verib Maqnetik cehetden hessas minerallarin bu paleomaqnetizmi Yerin okean dibindekilere oxsardir 1999 cu ilde cap edilen ve 2005 ci ilin oktyabrinda yeniden nezer salinan bir nezeriyye budur ki bu dalgalar Marsda 4 milyard il evvel planetar dinamonun funksiyasini dayandirmasi ve planetin maqnit sahesinin zeiflemesinden evvel plitelerin tektonikasini eks etdirir 48 Gunes sisteminin formalasmasi zamani Mars Gunes etrafinda firlanan protoplanetar diskden kenarda suretli boyumenin stokastik prosesi neticesinde yaranmisdir Marsin Gunes sistemindeki yerine uygun coxlu xarakteristik kimyevi xususiyyetleri var Nisbeten asagi qaynama temperaturu olan elementleri xlor fosfor ve kukurd Yerden daha cox Marsda umumidir bu elementler cavan ulduzun energetik gunes kuleyi terefinden Gunese yaxin erazilerden getirilib 49 Planetlerin formalasmasindan sonra onlarin hamisi Son Agir Bombardmana meruz qaldi Marsin sethinin teqriben 60 i bu eranin toqqusmalarini gosterir 50 51 52 ancaq bu hadiselerin sebeb oldugu carpismadan sonra yaranan genis hovzeler belke de sethin qalan hissesinin temelini teskil edir Marsin simal yarimkuresinde 10600 8500 kilometrlik erazini ehate eden boyuk tesir hovzesinin izi var O Ayin Cenub qutbu Aitken hovzesinden teqriben 4 defe boyukdur ve indiye qeder kesf edilmis en boyuk tesir hovzesidir 23 24 Bu nezeriyye teklif edir ki Mars teqriben 4 milyard il evvel Pluton ile eyni olculu cisimle toqqusub Marsin yarimkure dixotomiyasina sebeb oldugu fikirlesilen hadise planetin 40 i ehate eden hamar Borealis hovzesini yaradib 53 54 Mars suxuru oz mavi boz interyerini Mars Elm Laboratoriyasina acib 55 Marsin geoloji tarixi bir cox dovrlere bolune biler ancaq asagidaki uc dovr en esaslaridir 56 57 Nuh dovru adini Nuh erazisinden alib 4 5 milyard il bundan evvelden 3 5 milyard il bundan evvele qeder Marsin en qedim sethinin formalasmasi Cox sayda boyuk carpismadan sonra yaranan kraterleri Nuh dovrunun sethinde izini buraxib Tharsis qabariqliginin vulkanik dagliq hissenin dovrun sonlarindaki maye suyun genis bir sekilde dasmasi ile bu dovr zamani emele geldiyi fikirlesilir Hesperian dovr adini Hesperia yaylasindan alib 3 5 milyard il bundan evvelden 2 9 3 3 milyard il evvele qeder Hesperian dovr genis lava duzenliklerinin formalasmasi ile qeyd olunur Amazonian dovr adini Amazonis duzenliyinden alib 2 9 3 3 milyard il evvelden indiye qeder Amazonian regionlarinin az meteoritle carpismadan yaranan kraterleri var ancaq digerleri cox ferqlidir Olimp dagi Marsin basqa yerindeki lava axinlari ile yanasi olaraq bu dovrde yaranib Marsda hele de bezi geoloji aktivlikler bas verir Athabaska deresi teqriben 200 milyon ile qeder lava axinlarinin oldugu yerdir Serberus cuxurlari adlanan qrabenlerdeki su axinlari 20 milyon ilden az bir muddetde bas verir ve bu da hal hazirki intruziyalari maqmanin yer qabigi arasina dolmasi gosterir 19 fevral 2008 ci ilde Mars Reconnaissance Orbiterden gelen sekiller 700 metrlik hundur sildirimdan gelen qar ucqununun delilini gosterdi Torpagi Redakte Spirit roveri terefinden askar edilmis silisum oksidle zengin toz Phoenix enme aparati Marsin torpaginin bir az qelevili oldugunu ve terkibinde maqnezium natrium kalium ve xlor kimi elementlerin oldugunu gosteren melumat verdi Bu maddeler Yer planetinde baglarda tapilir ve onlar bitkilerin boyumesi ucun vacibdir 58 Enme aparati terefinden edilen tecrubeler gosterdi ki Mars torpaginin pH i 7 7 dir ve 0 6 duz perxlorat saxlayir 59 60 61 62 Marsda bir cox izler tapilir ve yeni izler tez tez kraterlerin cokekliklerin ve derelerin dik yamaclarinda ortaya cixir Izler evvel qara olur ve vaxt kecdikce agarir Bezen izler balaca erazilerde yaranir ve yuzlerle metr eraziye qeder yayilir Onlar hem de asinmis qaya parcalarinin kenarlarini ve yollarindaki diger maneeleri kecerken gorulur Umumen qebul edilen nezeriyyelere izlerin toz ve ya toz burulgani ucqunlarindan sonra yaranmasi ve torpagin qaranliq alt tebeqeleri olmasi daxildir 63 Bir cox izahlar ireli surur ki onlardan bezileri su ile ve hetta orqanizmlerin boyumesi ile elaqedardir 64 65 Hidrologiyasi Redakte Opportunity terefinden cekilmis fotomikroqraf boz hematit kutlesini gosterir ve bu da maye suyun kecmisde movcud olmasini teyin edir Qisa periodlar erzinde asagi yukseklikler istisna olmaqla maye su asagi atmosfer tezyiqine gore Yerdekinden 100 defe zeif Marsin sethinde movcud ola bilmez 66 67 68 Iki qutbun buz ortuyu esasen sudan teskil olunmusdur 69 70 Cenub qutbunun buz ortuyundeki suyun hecmi erise planet ortuyunun tamamini 11 metr derinliyinde ortmek ucun kifayetdir 71 Permafrost qutbde uzun muddet donmus torpaq ortuyu qutbden teqriben 60 en dairelerine qeder uzanir 69 Buz suyun boyuk miqdarinin Marsin qalin Kriosferinde qaldigi fikirlesilir Mars Express ve Mars Reconnaissance Orbiterinden gelen radar melumati her iki qutbde Iyul 2005 ci il 28 72 ve orta en dairelerinde Noyabr 2008 ci il 29 buz suyun boyuk miqdarinin olmasini gosterir Phoenix enme aparati 31 iyul 2008 ci ilde sethi Mars torpaginda olan buz suyu numune kimi goturdu 31 Marsda gorunen seth xususiyyetleri maye suyun en azindan bezen planetin sethinde movcud oldugunu gosterir Temizlenmis erazinin neheng xetti zolaqlari axin kanallari olaraq bilinir sethi teqriben 25 yerde kesir Bezi quruluslarin buzlaqlara ve ya lavaya gore yarandigi fikirlesilse de bunlarin yeralti sukecirici suxurlardan suyun cixmasi zamani bas veren eroziyaya gore emele geldikleri fikirlesilir 73 74 En boyuk numunelerden biri Ma adim Vallis 700 kilometr uzunlugundadir ve 20 kilometr eni ve 2 kilometr derinliyi ile Boyuk Kanyondan daha boyukdur Onun Mars tarixinin erken vaxtinda axan su ile eraziye qazindigi fikirlesilir 75 Bu kanallarin en genclerinin yalniz bir nece milyon il bundan evvel formalasdigi fikirlesilir 76 Basqa yerlerde xususile Mars sethinin en qedim erazilerinde derelerin ince dentritik sebekeleri landsaftin muhum hisselerine yayilib Bu derelerin xususiyyetleri ve yayilmasi gosterir ki onlar erken Mars tarixinde yagis ve ya qar yagmasinin sebeb oldugu axinti ile yaraniblar Yeralti su axini ve qrunt sularinin tepe mailine gelerek torpagi mailden yuyub aparmasi bezi sebekelerde vacib komekci rol oynaya biler ancaq cokme demek olar ki butun hallarda kesilmenin esas sebebidir 77 Krater ve kanyon sedleri boyunca terrestrial yarganlara oxsar minlerle xususiyyetler var Yarganlar esasen cenub yarimkuresinin yuksek erazilerinde ve ekvatora teref olur hamisi 30 qutbe teref yonelir Bir cox muellifler teklif edib ki onlarin formalasma prosesi maye su boyuk ehtimalla eriyen buzdan ile elaqedardir 78 79 ancaq basqalari karbon dioksid qirovu ve ya quru tozun hereketi ile elaqedar formalasma mexanizmlerini destekleyir 80 81 Qismen xarab olmus yarganlar asinma ile yaranmayib ve yeni xasseler elave edilmis carpismadan sonra yaranan kraterler musahide edilmeyib Bu iki fakt gosterir ki bunlar cavan xususiyyetlerdir ve boyuk ehtimalla hal hazirda da aktivdir 79 Deltalar ve alluvial konuslar kimi basqa geoloji xususiyyetler erken Mars tarixindeki bezi interval ve ya intervallarda isti nem sertlerin oldugunu gosterir 82 Bele veziyyetler sethin boyuk hissesi boyunca krater gollerinin olmasini teleb edir 83 Bezi muellifler uzaga gederek iddia edirler ki Mars kecmisinin bezi vaxtlarinda planetin asagi simali duzenliklerinin coxu yuz minlerle derinliye malik okeanla ortulmusdur ancaq bu iddia mubahiseli olaraq qalir 84 Yellowknife Bay suxurlarinin terkibi suxur damarlari kalsium ve kukurdde yol torpaqlarindan daha coxdur APXS neticeleri Curiosity roveri Mart 2013 Marsin sethinde suyun movcud olmasi ile bagli basqa bir delil ise bezen su movcud olanda formalasan hematit ve qotit kimi spesifik minerallarin mueyyen edilmesidir 85 Qedim su hovzeleri ve axinlarini teyin etdiyine inanilan bezi deliller Mars Reconnaissance Orbiterin aparildigi deqiq tedqiqatlar terefinden inkar edilib 86 2004 cu ilde Opportunity yarosit mineralini mueyyen edib Bu yalniz asidik suyun movcudlugu zamani formalasir ve bu da suyun ne vaxtsa Marsda movcud oldugunu gosterir 87 Maye su ucun yeni subutlar 2011 ci ilin dekabrinda NASA in Mars roveri terefinden sethde mineral gipsin tapilmasindan gelir 88 89 Elave olaraq teqiqat rehberi Fransis Makkabin Albukerkedeki Nyu Meksiko Universitetinin alimi Marsin kristal minerallarinin hidroksillerine baxaraq deyir ki Marsin yuxari mantiyasindaki suyun miqdari Yerdekine beraberdir ve ya coxdur bir milyon su ucun 50 300 hisse ve bu butun planeti 200 1000 metr derinliyine qeder ortmek ucun kifayetdir 90 18 mart 2013 cu ilde NASA Curiosity roverindeki aletlerden Tintina suxurunun ve Sutton Inlier suxurunun parcalanmis hisselerinin daxil oldugu bir sira suxur numunelerinde ve Knorr suxuru and Wernicke suxuru kimi basqa suxurlardaki damarlarda ve parcalarda hidratlasmanin cox guman ki hidratlasmis kalsium sulfatin subutu haqqinda melumat verdi 91 92 93 Roverin NDA aleti Neytronlarin Dinamik Albedosu istifadesi ile edilen analiz Glenelg erazisinde Bradbury Landing adli yerden Yellowknife Bay adli yere kecerken yeralti suyun subutunu temin etdi Onun terkibi 4 su idi ve 60 santimetrlik derinliye kimi idi 91 28 sentyabr 2015 ci ilde NASA aciqlamasinda Marsda maye halinda su tapdigini bildirdi 94 Qutb ortukleri Redakte Simal qutbunde erken yayda buz ortuyu 1999 Cenub qutbunde yayin ortasinda buz ortuyu 2000 Marsin iki daimi qutb buz ortuyu var Qutb qisi erzinde o sethi soyudaraq ve atmosferin 25 30 in CO2 buzu parcalari seklinde quru buz cokmesine sebeb olaraq daimi qaranliqda uzanir 95 Qutbler tezeden gunes suasina meruz qalanda donmus CO2 sublimasiya edir maye halina kecmeden birbasa buxarlanir Bu saatda 40 kilometr suretle qutbleri supuren neheng kuleklere sebeb olur Bu movsumi hadiseler boyuk miqdarda toz ve su buxarini hereket etdirir ve Yere benzer saxta ve boyuk lelekli buludlarin yaranmasina sebeb olur 2004 cu ilde su buz buludlarinin sekilleri Opportunity roveri terefinden cekilib 96 Her iki qutbde qutb ortukleri baslica olaraq buz sudan teskil olunub Donmus karbon dioksid simal yarimkuresi qisinda simal ortuyunde teqriben 1 metr qalinliginda olan nisbeten ince tebeqe seklinde yigilir halbuki cenub ortuyunun teqriben 8 metr qalinliginda olan daimi quru buz ortuyu var 97 Cenub qutbunu orten bu daimi buzlarin uzerinde hamar sethli dayaz texminen dairevi cuxurlar sepelenib Bu cuxurlar her il metrlerle artan goruntuleri tekrarlayir bu fakt gosterir ki cenub qutbunun buz su qatini orten daimi CO2 ortuyu vaxt kecdikce kicilir 98 Simal qutb ortuyunun diametri simali Mars yayi erzinde teqriben 1000 kilometr olur 99 ve teqriben 1 6 milyon km3 buz saxlayir Bu buz ortuk boyu beraber sekilde yayilsa 2 kilometr qalinliginda olar 100 Buzun hecmi Qrenlandiyanin buz hecmi 2 85 milyon km3 olan buz tebeqesi ile muqayise edile biler Cenub qutb ortuyunun diametri 350 kilometrdir ve 3 kilometr qalinligindadir 101 Cenub qutb ortuyundeki buzun ve yaxin layli yataqlarin tam hecmi 1 6 milyon km3 kimi deyerlendirilir 102 Her iki qutb ortuyunde spiral troqlar var SHARAD radarinin analizi gosterdi ki troqlar Koriolis effektine gore spiral olan katabatik kuleklerin isinin neticesidir 103 104 Cenubi buz ortuyune yaxin bezi erazilerin movsumi olaraq donmasi torpaq uzerinde seffaf 1 metr qalinliginda olan quru buz lovhelerinin formalasmasina sebeb olur Yazin gelmesi ile gunes isigi yeraltini isidir sublimasiyaya ugrayan CO2 in tezyiqi lovhe altinda guclenir onu qaldirir ve axirda sindirir Bu bazaltik qum ve ya tozla qarismis CO2 qazinin qeyzere benzer partlayislarina sebeb olur Proses suretle bas verir ve bir nece gun hefte ve ya ay araliginda musahide edilir Lovhenin altindan qeyzerin oldugu yere qacan qaz buz altinda radial kanallar horumceyin etdiyine benzer oyur Proses su axib getmesi ucun istifade edilen delik icerisinden suyun getmesi ile formalasan eroziya sebekesinin ters ekvivalentidir 105 106 107 108 Cografiyasi ve sethinin xususiyyetlerinin adlandirilmasi Redakte MOLA ya esaslanan topoqrafik xerite Marsin cenub yarimkuresinde dagliq eraziler qirmizi ve narinci simal yarimkuresinde ovaliq eraziler mavi ustunluk teskil edir Vulkanik yaylalar bezi regionlarda simali duzenlikleri ayirir dagliq eraziler ise toqqusmadan sonra yaranmis bir sira neheng kraterler terefinden kesilir Iohan Henrix Medler ve Vilhelm Ber Ayin xeritecekmesi ile xatirlansalar da onlar ilk areoqraflar idiler Onlar Marsin seth xususiyyetlerinin deyismez oldugunu mueyyen etmekle ve planetin firlanma periodunu deqiqlikle mueyyen etmekle islerine basladilar 1840 ci ilde Medler 10 ilin musahidelerini birlesdirdi ve Marsin ilk xeritesini cekdi Ber ve Medler ad vermekdense qeydleri herflerle gosterdiler Meridian Bay xususiyyet a idi 109 Indiki zamanda Marsdaki xususiyyetler muxtelif menbelere gore adlandirilib Albedo xususiyyetleri klassik mifologiyaya gore adlandirilib 60 kilometrden boyuk kraterler merhum alimler muellifler ve Marsin tedqiqati ile elaqesi olan basqa sexslere gore adlandirilib 60 kilometrden kicik kraterler ise dunyanin 100 minden az ehalisi olan seher ve kendlerine gore adlandirilib Boyuk dereler muxtelif dillerdeki Mars ve ulduz sozleri ile adlandirilib kicik dereler ise caylara gore adlandirilib 110 Boyuk albedo xususiyyetleri kohne adlarin bir coxunu saxlayir ancaq xususiyyetlerin tebieti haqqinda yeni melumatlari eks etdirmek ucun tez tez tezelenir Meselen Nix Olympica Olimpin qarlari Olympus Mons Olimp Dagi olub 111 Marsin sethi Yerden gorunduyu kimi ferqli albedolarla iki nov eraziye bolunur Toz ve qirmizi demir oksidleri ile zengin qumla ortulmus ag duzenlikler Mars qiteleri olaraq hesab edilmisdi ve Arabia Terra Erebistan torpagi ve ya Amazonis Planitia Amazon duzenliyi kimi adlar almisdi Tund cizgiler deniz hesab edilmisdi ve adlari Mare Erythraeum Mare Sirenum ve Aurorae Sinus idi Yerden gorulen en tund cizgi Syrtis Major Planum idi 112 Daimi simali qutb buz ortuyu Planum Boreum cenub buz ortuyu ise Planum Australe adlandirilir Marsin ekvatoru firlanmasina gore mueyyen edilmisdi Anvaq 0o li meridian Yerdeki kimi suni olaraq secilmisdi Medler ve Ber 1830 cu ilde Marsin ilk xeritesi ucun xett secdiler Mariner 9 kosmik gemisi 1972 ci ilde Marsin genis tesvirini verdikden sonra Sinus Meridianide yerlesen balaca krater sonra Airy 0 adlandirildi orijinal secimle ust dusmesi ucun 0o olaraq secildi 113 Marsin okeanlari olmadigindan deniz seviyyesi de yoxdur yer sethi istinad seviyyesi kimi secilmelidir bu hem de terrestrial geoide oxsar olaraq areoid 114 adlandirilir Sifir hundurluyu atmosfer tezyiqinin 610 5 Pa 6 105 mbar oldugu hundurlukle mueyyen edilir 115 Bu tezyiq suyun ucluk noqtesine uygun gelir ve teqriben Yerdeki deniz seviyyesi sethinin tezyiqinin 0 6 dir 0 006 atm 116 Hal hazirda praktikada bu seth peyk qravitasiya olcmelerinden mueyyen edilir Dordbucaqlarin xeritesi Redakte Mars planetinin asagidaki xeritesi Birlesmis Statlar Geoloji Arasdirmalar Qurumu terefinden mueyyen edilmis 30 dordbucaga bolunur 117 118 Simal yuxaridadir 0 Sm 180 Q ekvatordan uzaq soldadir Xerite sekilleri Mars Global Surveyor terefinden cekilib 0 sm e 180 q u 0 sm e 180 q u 0 180G 0 sm e 0 s u 0 sm e 0 s u 0 0G 90 sm e 0 s u 90 sm e 0 s u 90 0G MC 01 Mare Boreum MC 02 Diacria MC 03 Arcadia MC 04 Mare Acidalium MC 05 Ismenius Lacus MC 06 Casius MC 07 Cebrenia MC 08 Amazonis MC 09 Tharsis MC 10 Lunae Palus MC 11 Oxia Palus MC 12 Arabia MC 13 Syrtis Major MC 14 Amenthes MC 15 Elysium MC 16 Memnonia MC 17 Phoenicis MC 18 Coprates MC 19 Margaritifer MC 20 Sabaeus MC 21 Iapygia MC 22 Tyrrhenum MC 23 Aeolis MC 24 Phaethontis MC 25 Thaumasia MC 26 Argyre MC 27 Noachis MC 28 Hellas MC 29 Eridania MC 30 Mare Australe Tesir topoqrafiyasi Redakte Bonnevil krateri and Spirit roverinin yere enmesi Marsin topoqrafiyasinin dixotomiyasi qeribedir simali duzenlikleri lava axinlarina gore duzlesib cenubi yuksek eraziler ise qedim tesirlere gore cokuk olub 2008 ci il arasdirmasi 1890 ci ilde ireli surulen nezeriyye ile elaqedar subutu teqdim etdi nezeriyyeye gore Marsin simal yarimkuresi Yerin Ayinin olcusunun onda birinden ucde ikisine qeder olan obyektle toqqusub Bu heqiqetdirse Marsin simal yarimkuresi 10600 kilometr uzunlugu ve 8500 eni olan tesir kraterinin yeri olacaq Bu da texmini olaraq Avropa Asiya ve Avstraliyanin birlikde sahib oldugu erazidir ve bu krater Gunes sisteminde en boyuk toqqusmadan sonra yaranmis krater olan Cenub qutbu Aitken hovzesini usteleyir 23 24 Mars uzerinde asteroidin tesiri 3 20 sm e 219 23 s u 3 34 sm e 219 38 s u 3 34 219 38G 27 matrla 28 mart arasinda 2012 ci il Mars Reconnaissance Orbiter 119 Marsin uzerinde bir cox zerbe kraterleri var diametri 5 kilometr ve ya cox olan 43 min krater tapilib 120 Bunlardan tesdiq olunmus en boyuyu Hellas tesir krateridir hansi ki Yerden rahat gorunen parlaq albedo xususiyyetidir 121 Marsin kicik olcusune gore onun obyektle toqqusmasinin ehtimali Yerinkinin yarisidir Mars asteroid qursagina yaxin yerlesir belelikle bu menbeden olan materiallarla toqqusma ehtimali artir Marsin hemcinin qisa muddetli kometlerle toqqusma ehtimali boyukdur meselen buna Yupiterin orbitindekiler aiddir 122 Bundan basqa Marsin Ayla muqayisede daha az krateri var ona gore ki Marsin atmosferi kicik meteoritlere qarsi mudafie teskil edir Bezi kraterlerin morfologiyasi gosterir ki meteoritler deyenden sonra torpaq nem olub 123 Vulkanlar Redakte Olimpin Viking orbiterinden gorunusu MOLA in reng calarli relyef xeritesi Marsin qerb yarimkuresindeki Farsis qabariqligi qirmizi ve qehveyi calarlar Hundur vulkanlar ag rengde gosterilib Qalxan vulkani Olimp genis dagliq bolgesi Farsisdeki sonmus vulkandir Bu bolgede diger boyuk vulkanlar da var Olimp daginin hundurluyu Everest daginin hundurluyunden teqriben uc defe boyukdur bu da demekdir ki muqayisede 8 8 kilometrden hundurdur 124 Olculmesinden asili olaraq o Gunes sisteminde en uzun ve ya ikinci en uzun dagdir Muxtelif menbeler onun hundurluyunu 21 kilometrden 27 kilometre qeder geden oblastda verir 125 126 Textonik yerler Redakte Boyuk kanyon Valles Marineris 4000 kilometr uzunlugunda ve 7 kilometre qeder derinlikdedir Valles Marinerisin uzunlugu Avropanin uzunluguna beraberdir ve Mars cevresinin besde biri boyunca uzanir Muqayise ucun Yerin 446 kilometr uzunlugunda ve teqriben 2 kilometr derinliyi olan Boyuk Kanyon gosterile biler Valles Marineris Farsis erazisindeki siskinliye gore formalasib hansi ki Valles Marineris erazisinde yer qabiginin dagilmasina sebeb olub 2012 ci ilde teklif edildi ki Valles Marineris yalnizca qraben deyil hem de 150 kilometr enine hereketin bas verdiyi plite serhedidir ve bu Marsi boyuk ehtimalla iki pliteli textonik qurulus edir 127 128 Magaralar Redakte NASA in Mars Odyssey orbiterindeki Termal Emissiya Goruntuleme Sisteminin sekilleri Arsia vulkaninin dosunde 7 magara girisi askar edib 129 Magaralar kollektiv sekilde yeddi baci adlandirilib 130 Magara girisleri 100 metrden 252 metre qederdir ve en azi 73 metrden 96 metre qeder derinliyi oldugu fikirlesilir Isiq magaralarin coxunun dibine catmadigina gore ola bilsin ki onlar bu qiymetlerden daha boyuk derinliye malikdir ve sethden asagiya genislenib Dena istisnadir onun dibi gorunur ve 130 metr derinlik olculub Bu boyuk magaralarin interyerleri planetin sethini bombardman eden mikrometeoritlerden ultrabenovseyi sualanmadan gunesdeki partlayislardan ve yuksek enerjili hisseciklerden qorunmus ola biler 131 Atmosferi Redakte Ultrabenovseyi gorunen spektroskopiyada Marsda hereket eden atmosfer karbon oksigen ve hidrogen MAVEN 132 Mars 4 milyard il evvel boyuk ehtimalla coxsayli asteorid zerbelerine gore maqnitosferini itirib 133 134 belelikle gunes kuleyi Mars ionosferi ile birbasa elaqede olur ve bu xarici tebeqeden atomlari qopararaq atmosfer sixligini azaldir Hem Mars Global Surveyor hem de Mars Express Marsdan kosmosa gederek yox olan ionlasmis atmosferik hissecikleri qeyde alib 133 135 ve bu atmosferik itki gelecek MAVEN orbiter terefinden tedqiq edilecek Yerle muqayisede Marsin atmosferi asagi tezyiqlidir Sethde atmosfer tezyiqi asagi qiymeti Olimp daginda 30 Pa dan 0 030 kPa yuxari qiymeti Hellas zerbe kraterinde 1 155 Pa dan artiq 1 155 kPa olur 136 Marsdaki yuksek atmosfer sixligi Yer sethinde 35 kilometre qeder mesafede askar edilene beraberdir 137 Ortaya cixan orta seth tezyiqi Yerdekinin 101 3 kPa 0 6 dir Atmosferin skala hundurluyu teqriben 10 8 kilometrdir 138 ve Yerin skala hundurluyunden yuksekdir 6 kilometr Bu ferqin sebebi odur ki Marsin seth qravitasiyasi Yerinkinin teqriben 38 dir Bu effekt asagi temperatur ve Marsin atmosferinin 50 yuksek orta molekulyar kutlesi ile balanlasdirilir Ufuqde Marsin seyrek atmosferi Marsin atmosferi cuzi oksigen ve su ile birlikde teqriben 96 karbon dioksid 1 93 arqon and 1 89 azotdan teskil olunmusdur 7 139 Tozludur diametrde teqriben 1 5 mikrometr olan hissecikler saxlayir Bu sethden gorulende Mars semasina sari darcini reng verir 140 Metan Mars atmosferinde bir milyardda 30 hisse seklindeki mol fraksiyasi ile mueyyen edilmisdir 16 141 O genis buludlarda movcud olur Tesvirler gosterir ki metan uzaq erazilerden yayilir Simal yayinin ortasinda bulud 19000 ton metan saxlayir Buludun menbe gucu saniyede 0 6 kiloqram olaraq qiymetlendirilir 142 143 Tesvirler teklif edir ki burada iki yerli menbe regionu var birincisi 30 Sm 260 Q yaxinliginda ikincisi 0 Sm 310 Q yaxinliginda merkezlesib 142 Marsin ilde 270 ton metan istehsal etdiyi fikirlesilir 142 144 Fikirlesilen metan destruksiyasi muddeti teqriben 4 Yer ili qeder uzun ve teqriben 0 6 Yer ili qeder qisa ola biler 142 145 Bu suretli dovriyye planetde qazin aktiv menbeyi oldugunu gosterir Vulkanik aktivlik kometlerin tesiri ve metanogen mikroorqanizm heyat formalarinin movcudlugu mumkun menbeler arasindadir Metan su karbon dioksid ve Marsda yayilmis olivinle elaqedar qeyri bioloji serpentinizasiya prosesi ile de istehsal edile biler 146 Marsda metanin CH4 menbeleri ve axinlari 2012 ci ilin avqustunda Marsa enen Curiosity roveri metanin muxtelif izotopoloqlarini ayird eden olcmeler aparmaga nail oldu 147 ancaq hetta missiya mikroskopik Mars heyatinin metanin menbeyi oldugunu mueyyen etse de heyat formalari cox guman ki roverin catdigi yerden kenarda sethden cox asagida movcuddur 148 Temzinlene bilen Lazer Spektrometrle edilen ilk olcmeler teyin etdi ki olcme noqtesinde enme yerinde metan milyardda bes hisseden azdir 149 150 151 152 19 sentyabr 2013 cu ilde NASA alimleri Curiosity roverinden edilen sonraki olcmelerden atmosferik metanin mueyyen edilmediyini xeber verdi Olculmus qiymet hecmce milyardda 0 18 0 67 hisse idi ve bu hecmce milyardda 1 3 hisse yuxari hedde uygun gelir 95 etibar heddi ve netice olaraq yekun verir ki Marsdaki hal hazirki metanogenik mikroorqanizm fealiyyeti azalib 153 154 155 2016 ci ilde fealiyyete kecmesi planlanan Mars Trace Gas Mission orbiteri metani 156 157 hemcinin formaldehid ve metanol kimi parcalanma mehsullarini tedqiq edecek 16 dekabr 2014 cu ilde NASA melumat verdi ki Curiosity roveri Mars atmosferinde metanin miqdarinda on qat artis qeyde alib cox guman ki mueyyen bir erazide 20 ay erzinde 12 defe edilen numune olcmeler 2013 cu ilin axirlarinda ve 2014 cu ilin evvellerinde artis gosterib Ortalama atmosferde milyardda 7 hisse metan idi Bundan evvel ve sonra olcmelerin orta qiymeti bu seviyyenin onda biri etrafinda olurdu 158 159 Ammonyak da Mars Express peyki terefinden Marsda askar edilib ancaq nisbeten qisa movcudluguna gore onun nece emele gelmesi aydin deyil 160 Ammonyak Mars atmosferinde stabil deyil ve bir nece saat sonra parcalanir Ammonyak ucun menbe vulkanik fealiyyet ola biler 160 Iqlimi Redakte Marsda toz firtinasi Opportunity ve Curiosity roverleri qeyde alib 18 noyabr 2012 ci il 25 noyabr 2012 ci il Yer ve Marsin firlanma oxlarinin oxsar mailliklerine gore Gunes sistemi planetleri arasinda Marsin movsumleri en cox Yerinkine benzeyendir Mars movsumleri Yer movsumlerinden iki defe uzundur Bunun sebebi odur ki Marsin Gunesden boyuk mesafede yerlesmesi Mars ilinin teqriben iki Yer iline beraber olmasina getirib cixarir Marsin seth temperaturu asagisi qisda qutb ortuklerinde teqriben 143 C den 12 yuxarisi Marsin ekvatorial yayinda 35 C e qeder deyisir 13 Temperaturda genis ferqlilik gunes istisi saxlaya bilmeyen nazik atmosfer asagi atmosfer tezyiqi ve Mars torpaginin asagi termik inersiyasina goredir 161 Planetin Gunesden olan mesafesi Yerinkinden 1 52 defe coxdur ve bu da gunes isigi miqdarinin yalniz 43 ile neticelenir 162 Eger Marsin orbiti Yerinkine oxsasaydi onun movsumleri de Yerinkine benzer olardi cunki onun oxunun mailliyi Yerinkine oxsardir Mars orbitinin nisbeten boyuk eksentrisitetinin ehemiyyetli tesiri var Cenub yarimkuresinde yay ve simal yarimkuresinde qis olanda Mars perigelise yaxin cenub yarimkuresinde qis ve simal yarimkuresinde yay olanda ise afelise yaxin olur Netice olaraq cenub yarimkuresinde movsumler daha sert simal yarimkuresinde ise daha mulayimdir Cenubda yay temperaturlari simaldaki ekvivalent yay temperaturlarindan 30 K 30 C 54 F daha cox istidir 163 Mars Gunes sisteminde en boyuk toz firtinalarina sahibdir Bu kicik erazilerdeki firtinalardan butun planeti ehate eden qiqant firtinalara qeder deyise biler Firtinalar Mars Gunese en yaxin olanda bas vere bilir ve qlobal temperaturu artirdigi numayis etdirilib 164 Orbiti ve firlanmasi Redakte Mars Gunesden 230 milyon kilometr mesafededir Onun orbital periodu 687 Yer gunudur qirmizi tesvir edilib Yerin orbiti mavidir Marsin Gunesden orta mesafesi teqriben 230 milyon kilometrdir ve onun orbital periodu 687 Yer gunudur Marsda gunes gunu Yerinkinden bir az uzundur 24 saat 39 deqiqe ve 35 244 saniye Mars ili 1 8809 Yer iline beraberdir ve ya 1 il 320 gun ve 18 2 saat 7 Oxunun mailliyi onun orbital mustevine gore 25 19 derecedir ve bu Yerin oxunun mailliyine oxsardir 7 Netice kimi onun movsumleri Yerin movsumlerine oxsayir ancaq orbital periodu daha uzun oldugu ucun Marsin fesilleri teqriben iki defe uzundur Hal hazirda Marsin simal qutbunun orientasiyasi ulduz Denebe yaxindir 17 Mars afelisi 2010 cu ilin martinda 165 ve perigelisi 2011 ci ilin martinda 166 kecib Novbeti afelis 2012 ci ilin fevralinda 166 ve novbeti perigelis 2013 cu ilin yanvarindadir 166 Marsin orbital eksentrisiteti teqriben 0 09 dur Gunes sistemindeki diger yeddi planetden yalniz Merkurinin daha boyuk orbital eksentrisiteti var Melumdur ki kecmisde Marsin indikinden daha boyuk dovri orbiti var idi Bir vaxt 1 35 milyon Yer ili evvel Marsin eksentrisiteti Yerin hal hazirda movcud oldugundan daha kicik idi teqriben 0 002 167 Marsin eksentrisitet dovru 96000 Yer ilidir Yerin dovresi 100000 ildir 168 Marsin hemcinin 2 2 Yer ili periodu ile daha uzun eksentrisitet dovru var ve bu eksentrisitet qrafiklerinde 96000 il dovrunu qabaqlayir Axirinci 35000 il ucun Marsin orbiti basqa planetlerin qravitasiya tesirlerine gore bir az daha eksentrik olur Yer ve Mars arasinda en yaxin mesafe novbeti 25000 il ucun yavasca azalmaga davam edecek 169 Heyat axtarisi Redakte Viking 1 enme aparati Ayirma qolu testler ucun material toplayarken derin xendekler yaradib Planetlerin hal hazirki yasayis ucun yararliligi planetde heyatin inkisaf etmesi ve planetin heyatin davamliligini temin etmesi onlarin sethinde maye suyun olmasi ile elaqelendirilir Bu da cox vaxt teleb edir ki planetin orbiti meskunlasma zonasi hududunda olsun Gunes ucun meskunlasma zonasi Veneranin o tayindan teqriben Marsin boyuk yarimoxuna qeder uzanir 170 Perigelis erzinde Mars bu regiona meyl edir ancaq planetin asagi tezyiqli atmosferi maye suyun uzun dovrler ucun boyuk regionlarda movcud olmasinin qarsisini alir Kecmisde maye suyun axini planetin heyat ucun potensialini gosterir Bezi son arasdirmalar teklif edir ki Mars sethindeki su davamli terrestrial heyati temin etmek ucun heddinden artiq duzlu ve asidikdir 171 Maqnitosferin catismazligi ve Marsin atmosferinin heddinden artiq asagi tezyiqli olmasi problemdir planetin sethi boyunca kicik miqdarda istilik dasinmasi gunes kuleyi bombardmanina qarsi zeif izolyasiyasi ve suyu maye formasinda saxlamaq ucun qenaetbexs olmayan tezyiqi var qaz halina sublimasiya edir Hemcinin Mars teqriben ve ya belke de tamamile geolojik olaraq oludur Vulkanik fealiyyetin sonu kimyevi maddelerin ve minerallarin planetin sethinde ve daxilinde dovr etmesini dayandirib 172 Curiosity roverinin Rocknestde oz seklini cekmesi 31 oktyabr 2012 Uzaqda Qeyl kraterinin kenari ve Aeolis daginin etekleri Subutlar gosterir ki planetde bir vaxt heyat movcud olub ancaq burada hansi orqanizmlerin yasamasi sirr olaraq qalir 70 ci illerin ortalarinin Viking stansiyalari endikleri yerlerde Mars torpagindaki mikroorqanizmleri mueyyen etmek ucun tecrubeler heyata keciribler ve tecrubelerin musbet neticeleri var Musbet neticelere suya ve heyat ucun onemli maddelere gore karbon qazinin muveqqeti olaraq artmasi daxildir Bu heyat isaresi daha sonra alimlerin muzakiresine sebeb oldu ve bu davam eden debata cevrildi NASA alimi Qilbert Levin mudafie etdi ki Viking heyat tapmis ola biler Heyatin ekstremofil formalari haqqinda muasir melumatlarin isiginda Viking melumatinin yeniden analiz edilmesi gosterdi ki Viking testleri heyatin bu formalarini mueyyen etmek ucun murekkeb deyil Hetta testler hipotetik heyat formalarini oldurmus ola biler 173 Phoenix Mars enme aparati ile aparilan testler gosterdi ki torpagin qelevi pH i var ve o terkibinde maqnezium natrium kalium ve xlor saxlayir 174 Torpaq qidalandiricilari heyatin emele gelmesine komek ede biler ancaq heyatin gergin ultrabenovseyi isiqdan qorunmaga ehtiyaci var 175 Mars meteoriti EETA79001 in analizi milyonda 0 6 hisse ClO4 milyonda 1 4 hisse ClO3 milyonda 16 hisse NO3 askar etdi ClO3 gosterir ki xlorun ultrabenovseyi oksidlesmesi ve ClO4 birlesmesinin rentgen sualari radiolizisinden istehsal olunan ClO2 ve ya ClO kimi yuksek derecede oksidlesmis oksixlorinler movcud ola biler Belelikle yuksek seviyyede odadavamli ve ya yaxsi qorunmus orqanikler ve heyat formalari burada yasaya biler 176 Bundan basqa Phoenix WCL in son analizi gosterdi ki Phoenix torpagindaki Ca ClO4 2 belke de 600 milyon il erzinde her hansi formadaki maye su ile elaqede olmayib Eger bu bas verse idi tez cokuntu veren Ca ClO4 2 maye su ile reaksiyada CaSO4 emele getirmeli idi Bu Mars muhitinin quru oldugunu burda su ile qarsiliqli tesirin minimal ve ya az oldugunu gosterir 177 Conson Kosmik Merkez Laboratoriyasinda meteorit ALH 84001 de Marsda emele geldiyi fikirlesilen bezi valehedici formalar tapilib Bezi alimler teklif edir ki bu hendesi formalar meteoritin zerbe ile kosmosa dagilmasindan ve 15 milyon illik seyahetle Yere gonderilmesinden evvel Marsda movcud olmus daslasmis mikroblardir Formalar ucun qeyri uzvi mense de teklif edilib 178 Formaldehid ve metanin kicik miqdari Mars orbiterleri terefinden mueyyen edilib Her ikisi Marsda heyat olmasinin subutu hesab edilir Cunki bu kimyevi birlesmeler Mars atmosferinde suretle dagilmali idiler 179 180 Alternativ olaraq bu birlesmeler vulkanik ve ya basqa geoloji yollarla serpentinizasiya kimi yeniden yaradilmali idi 146 Meskunlasma potensiali RedakteAlman Aviasiya Merkezi kesf edib ki Yer sibyeleri suni Mars seraitinde yasaya bilir Bu fakt Tilman Spohna gore Marsda heyatin varligini mumkun edir 181 Simulyasiya Mars stansiyalarindan elde edilen temperatur atmosfer tezyiqi minerallar ve isiq haqqinda melumata esaslanir 181 REMS adlandirilan cihaz Marsin umumi dovrani mikroolculu hava sistemleri lokal hidrolojik dovran ultrabenovseyi radiasiyanin dagidici potensiali ve torpaq atmosfer qarsiliqli elaqesine esaslanan yeralti heyat seraiti haqqinda yeni melumatlar vermek ucun tertib edilib 182 183 2012 ci ilin avqustunda Curiosity in bir hissesi olaraq Marsa enis edib Kesfiyyat missiyalari Redakte Qusev kraterinin panoramasi Spirit roveri vulkanik bazaltlari tedqiq edir Yerden edilen musahidelerden basqa Mars haqqinda elde edilen sonraki informasiya Mars etrafindaki orbitinin ustundeki ve ya icindeki bes aktiv kosmik gemiden uc orbiter ve iki rover gelir 2001 Mars Odyssey 184 Mars Express Mars Reconnaissance Orbiter Opportunity rover ve Curiosity rover Dujunlerle insansiz kosmik gemi orbiter enme aparati ve rover Sovet Sosialist Respublikalari Ittifaqi Amerika Birlesmis Statlari Avropa ve Yaponiya terefinden planetin sethinin iqliminin ve geologiyasinin oyrenilmesi ucun gonderilib HiWish proqrami vasitesile ictimaiyyet Marsin sekillerini teleb ede biler Mars Science Laboratory 26 noyabr 2011 ci ilde basladi ve 6 avqust 2012 ci il Umumdunya vaxtinda Curiosity Marsa endi O Mars Exploration Roversden daha boyuk ve qabaqcil idi Onun hereket sureti saatda 90 metre qeder idi 185 Tecrubelere lazer kimyevi kollektoru daxil idi Bu kollektor 7 metr mesafeden suxurlarin tebietini mueyyen ede bilirdi 186 Fevralin 10 da Curiosity roveri oz uzerindeki qazma qurgusunu istifade ederek ilk derin suxur numuneleri elde edib 187 24 sentyabr 2014 cu ilde Hindistan Kosmik Tedqiqat Teskilati terefinden ise salinan Mars Orbiter Mission MOM Mars orbitine catdi Hindistan Kosmik Tedqiqat Teskilati Mars atmosferini ve topoqrafiyasini tehlil etmek meqsedile onu 5 noyabr 2013 cu ilde buraxmisdi Mars Orbiter Mission Yerin qravitasiya tesirinden qacmaq ve Marsa dogru doqquz ayliq seyahete firladilmaq ucun Hohmann trayektoriyasindan istifade etdi Bu missiya Asiya tarixnde ilk planetlerarasi missiya idi 188 Marsa insanin getmesi ucun XX esr boyunca ve XXI esrde bir cox planlar ireli surulmusdur Ancaq hec bir aktiv planin catma tarixi 2025 ci ilden tez deyil Marsda astronomiya RedakteMuxtelif orbiterlerin enme aparatlarinin ve roverlerin movcudlugu Mars semalarindan astronomiyani oyrenmeyi mumkun edir Marsin peyki Fobos Yerden gorunen tam ayin bucaq diametrinin teqriben ucde biri olaraq gorunse de Deymos daha cox ve ya az ulduza benzerdir ve Veneranin Yerden gorunduyunden bir az daha parlaqdir 189 Yer planetinde yaxsi bilinen muxtelif fenomenler Marsda musahide edilib meselen meteoritler ve qutb pariltisi 190 Yerin Gunes ve Mars arasindan kecmesi tranziti 10 noyabr 2084 cu ilde bas verecek 191 Hemcinin Merkuri ve Veneranin Gunes ve Mars arasindan kecmesi bas verir Marsin peykleri Fobos ve Deymosun kicik bucaq diametri var ve buna gore de Gunesin uzerinin onlar terefinden qismen tutulmasi en cox diqqete alinmis tranzitlerdir 192 193 19 oktyabr 2014 cu ilde Siding Spring kometi Marsa cox yaxin kecdi Komet o qeder yaxin idi ki kometin qabigi Marsa deye bilerdi 194 195 196 197 198 199 Siding Spring kometinin Marsin yanindan kecmesi 19 oktyabr 2014 Ressamin fikirleri Marsin yanindan kecerken orbitler Siding Spring kometini ehateye alir Marsin Siding Spring kometinden gorunusu Siding Spring kometinin Marsdan gorunusu Comet Siding Springin Marsla yaxin gorusu bir nece sekilden teskil olunmus murekkeb terkibli sekil fotomontaj Habbl teleskopu 19 oktyabr 2014 Musahidesi Redakte 2003 cu ilde Marsin gorunen retroqrad hereketinin animasiyasi Yerden gorunusu Marsin orbiti eksentrik oldugundan onun gorunme boyukluyu Mars Gunesin eks terefinde oldugu zaman 3 0 den 1 4 e qeder deyise biler Planet Gunesle eyni tuslamada olanda minumum parlaqliq 1 6 dir 8 Mars adeten sari narinci ve ya qirmizi olur Marsin heqiqi rengi iris rengine yaxindir ve gorulen qirmiziliq sadece Marsin atmosferindeki tozdur NASA in Spirit roveri mavi boz qayalari ve aciq qirmizi qum saheleri ile yasil qehveyi palciq rengli landsaftin sekillerini cekib 200 Mars Yerden en uzaq olanda yaxin oldugu zaman aralarinda olan mesafeden yeddi defeden cox uzaqdir Munasib olmayan yerde olanda Mars Gunesin pariltisinda bir defe ucun aylarca yox ola biler En munasib vaxtlarda 15 ve ya 17 illik intervallarda ve hemise iyulun axiri ve sentyabrin evveli teleskopla Marsin bir cox seth detallari gorune biler Hetta asagi boyudulmede teleskopda xususile gozecarpan xususiyyet qutb buz ortukleridir 201 Mars Gunesin eks terefinden dayananda retroqrad hereketi perioduna baslayir Bu o menaya gelir ki Mars arxa fondaki ulduzlara gore halqavari hereketle geriye gedecek Retroqrad hereketin muddeti teqriben 72 gundur Mars bu hereketin ortasinda oz maksimum parlaqligina catir 202 En yaxin yanasmalar Redakte Nisbi Redakte Marsin geosentrik uzunluq dairesinin Gunesinkinden 180 Ferqli oldugu noqte qarsidurma adlanir ve bu hem de onun Yere en yaxin oldugu vaxta yaxindir Qarsidurmanin vaxti en yaxin yanasmadan 8 gun yarim qeder uzaqdir Planetlerin elliptik orbitlerine gore yaxin yanasma zamani mesafe teqriben 54 203 milyon kilometrden 103 milyon kilometre qeder ferqlenir ve bu da bucaq olcusunde muqayise edile bilen muxtelifliklere sebeb olur 204 Axirinci Mars qarsidurmasi teqriben 93 milyon kilometr mesafede aprelin 8 i 2014 cu ilde bas verib 205 Novbeti Mars qarsidurmasi teqriben 76 milyon kilometr mesafede mayin 22 i 2016 ci ilde bas verir 205 Bas veren qarsidurmalar arasindaki orta vaxt 780 gundur ancaq bu 764 gunden 812 gune kimi deyise biler 206 Mutleq Redakte Marsin 27 avqust 2003 cu ilde Umumdunya vaxti ile saat 9 51 13 de teqriben 60 min ilde bas veren Yere en yaxin yanasmasi ve maksimum gorunen parlaqligi bas verdi 55 758 006 km derece 2 88 Bu qarsidurmadan bir gun ve perigelisden uc gun sonra olduguna gore Yerden daha yaxsi gorunurdu Marsin Yere cox yaxin oldugu son zaman eramizdan evvel 57617 ci il sentyabrin 12 i ve novbeti zaman ise 2287 ci il olaraq qiymetlendirilir 207 Bu rekord yanasma basqa yaxin yanasmalardan yalniz bir az daha yaxindir Meselen 22 avqust 1924 cu ilde minumum mesafe 0 37285 Astronomik Vahiddir ve 24 avqust 2008 ci ilde minumum mesafe 0 37279 astronomik vahiddir 168 Tarixi musahideleri RedakteMarsin musahidesinin tarixi Marsin qarsidurmalari ile elaqelidir Bu vaxt planet Yere en yaxin mesafede olur ve bu iki ilden bir bas vermekle onun en yaxsi gorunduyu zamandir Hetta daha cox diqqetelayiq olan Marsin perigelik qarsidurmalaridir Bu her 15 ve ya 17 ilden bir bas verir ve Marsin perigelise en yaxin olmasinin onu Yere daha yaxin etmesi ile ferqlenir Qedim dovr ve Orta esrler dovrunun musahideleri Redakte Gece semasinda seyyar obyekt kimi Marsin movcudlugu qedim Misir astronomlari terefinden bilinirdi ve eramizdan evvel 1534 cu ile qeder onlar planetin retroqrad eks istiqametli hereketi ile tanis idiler 208 Yeni Babil imperiyasinin vaxtina qeder babilli astronomlar muntezem olaraq planetlerin veziyyetlerinin ve onlarin davranislarinin sistematik musahidelerini qeyde alirdilar Mars ucun onlar bilirdiler ki planet her 79 ilden bir 37 sinodik period ve ya 42 zodiak dovru edir Onlar hemcinin planetlerin proqnozlasdirilan veziyyetlerine kicik duzelisler etmek ucun hesablama usullari kesf etmisdiler 209 210 Eramizdan evvel IV esrde Aristotel Marsin cox uzaqda oldugunu bildirerek Mars Ayin arxasinda yox oldugunu qeyd etdi 211 Isgenderiyyede yasayan Ptolomey 212 Marsin orbital hereketi mesele haqqinda mulahize yurutmeye calisdi Ptolomeyin modeli ve onun astronomiya uzerinde kollektiv isi Almagest kolleksiyasinda teqdim edildi Almagest novbeti 14 esr ucun Qerb astronomiyasinda etibarli traktat oldu 213 Qedim Cindeki edebiyyat tesdiqleyir ki Mars eramizdan evvel IV esrden gec olmamaqla Cin astronomlari terefinden bilinirdi 214 Eramizin V esrinde hind astronomik metni Surya Siddhanta Marsin diametrini hesablayirdi 215 Serqi Asiya medeniyyetlerinde Mars enenevi sekilde Bes elemente esaslanaraq od ulduzu 火星 olaraq adlandirilirdi XVII esr erzinde Tixo Brahe Marsin gunluk parallaksini olcub ve Iohann Kepler bundan istifade ederek planete qeder nisbi mesafenin ilkin hesablamasini edib 216 Teleskop isletmek mumkun olanda Marsin gunluk parallaksi Gunes Yer mesafesinin teyin edilmesi ucun yeniden olculub Bu ilk defe 1672 ci ilde Covanni Domeniko Kassini terefinden yerine yetirilib Ilk parallaks olcmeleri instrumentlerin keyfiyyetine gore lengidi 217 Marsin Venera ile ortunmesi Heydelberqde Maykl Mestlin terefinden 13 oktyabr 1590 ci ilde musahide edilib 218 1610 cu ilde Mars Qalileo Qaliley terefinden gorulub ve Qalileo Qaliley teleskop ile Marsi goren ilk sexs olub 219 Marsin xeritesini ceken ilk sexs holland astronom Xristian Huygensdir Bu xerite Marsin erazi xususiyyetlerini de gosterirdi 220 Mars kanallari Redakte Marsin Qiovanni Skiaparelli terefinden cekilmis xeritesi Mars 1914 cu ilden evvelki bir vaxtda Persival Louel terefinden musahide edildiyi kimi cekilmisdir Habbl teleskopundan Marsin 1999 cu il qarsidurmasina yaxin bir vaxtda gorulduyu kimi xeritesi XIX esre qeder teleskoplarin imkani seth xususiyyetlerinin mueyyen edilmesi ucun lazim olan seviyyeye catdi Marsin perigelik qarsidurmasi 5 sentyabr 1877 ci ilde bas verdi Hemin il italyan astronom Qiovanni Skiaparelli Milanda Marsin ilk mufessel xeritesini cekmek ucun 22 santimetrlik teleskopdan istifade etdi Bu xeriteler diqqetelayiq sekilde kanallar canali adlanan xususiyyetleri gosterirdi Daha sonra bu xususiyyetlerin optik illuziya oldugu gosterildi Kanallar Marsin sethinde uzun duz xetler idi ve o hemin kanallara Yerin meshur caylarinin adini vermisdi Onun termini canali kanallar ve ya uzun dar cuxurlar menasini verirdi 221 222 Musahidelerden tesirlenen orientalist Persival Louel olculeri 30 santimetr ve 40 santimetr olan teleskopa sahib resedxananin esasini qoydu Resedxana Marsin tedqiqati ucun 1984 cu ildeki axirinci yaxsi furset zamani ve novbeti az elverisli qarsidurmalar zamani istifade edildi O Marsa ve planetdeki heyata aid ictimaiyyete boyuk tesiri olan bir sira kitablar derc etdi 223 Kanallar canali basqa astronomlar terefinden meselen Henri Cosef Perrotin ve Luis Thollon terefinden Nisde hemin vaxtin en boyuk teleskoplarindan biri istifade edilerek tapildi 224 225 Movsumi deyisiklikler Marsda yay zamani formalasan qaranliq erazilerin ve qutb buz ortuklerinin kicilmesi kanallarla birlikde Marsda heyat olmasi barede ferziyyeye sebeb oldu ve Marsin genis denizlere ve nebatata malik olmasi barede uzun muddet uzerinde durulan fikir var idi Teleskop hec vaxt ferziyyelerin subut edilmesi ucun lazim olan hell yolunu gostermedi Boyuk teleskoplar istifade edildikce daha az uzun duz kanallar musahide edildi 1909 cu ilde Kamil Flammarion terefinden 84 santimetrlik teleskopla edilen musahide zamani nizamsiz mununeler musahide edildi ancaq kanallar gorulmedi 226 Hetta 1960 ci illerde Mars biologiyasina aid meqaleler derc edildi ve bu meqaleler Marsda movsumi deyisikliklere gore heyat olmasindan basqa diger izahlari bir kenara qoyurdu Funsional ekosistem ucun maddeler mubadilesi ve kimyevi dovreler haqqinda mufessel ssenariler derc edilirdi 227 Kosmik gemilerin seyaheti Redakte Aeolis dagi 1960 ci ve 1970 ci illerde NASA in Mariner missiyalari zamani kosmik gemiler planete seyahet etmeye baslayanda bu mehfumlar kokunden sarsildi Elave olaraq heyat askar etme meqsedile edilen Viking tecrubelerinin neticeleri umumen dusmen olu planet ferziyyesinin qebul edildiyi dovre sebeb oldu 228 Mariner 9 ve Viking bu missiyalardan toplanan informasiyadan istifade edilerek daha yaxsi xeritelerin duzeldilmesine sebeb oldu ve ireli surulen basqa bir proyekt Mars Global Surveyor mission idi 1996 ci ilde basladildi ve 2006 ci ilin axirina qeder idare edildi Bu proyekt Marsin topoqrafiyasinin maqnit sahesinin ve seth minerallarinin tamamlanmis mufessel xeritelerinin hazirlanmasina komek etdi 229 Bu xeriteler hal hazirda onlayn sekilde movcuddur meselen Google Marsda Mars Reconnaissance Orbiter ve Mars Express yeni aletlerle tedqiqat aparmaga ve enme aparati missiyalarini desteklemeye davam etdi Medeniyyetde RedakteMars Roma mifologiyasindaki muharibe tanrisinin adi ile adlandirilib Muxtelif medeniyyetlerde Mars kisiliyi ve gencliyi temsil edir Marsin simvolu ise yuxari sag hisseden cixan oxu olan dairedir Bu simvol hem de kisi cinsinin simvolu olaraq istifade edilir Mars tedqiqat gemilerinde bas veren muveffeqiyyetsizlikler satirik eks medeniyyetle neticelenib hansi ki muveffeqiyyetsizliyin sebebi kimi Yer Mars Bermud ucbucagi Mars leneti ve ya kosmik gemileri yeyen Boyuk Qalaktik Qulyabani ni gunahlandirirdi 230 Marslilar Redakte Marsda meskunlasma oldugu haqda meshur fikre esaslanan 1893 cu il sabun reklami Marsda eqle sahib marslilarin yasamasi ile bagli fikir XIX esrin sonlarinda partladi Skiaparellinin kanallar i musahide etmesi ve Persival Louelin bu movzudaki kitablari planet ucun standard anlayisi ireli surdu Bu anlayisa gore Mars quru serin cansiz dunya idi ve qedim sivilizasiyalar burada suvarma ucun qurgular tikirdiler 231 Meshur sexsiyyetler terefinden edilen bir cox musahideler ve aciqlamalar Mars heyacani na elave edildi 232 1899 cu ilde Colorado Springs laboratoriyasinda ixtiraci Nikola Tesla oz radioqebuledicilerini istifade ederek atmosferik radio sesini arasdirarken tekrarlanan siqnallari musahide etdi Daha sonra o bunlarin basqa planetden belke de Marsdan gelen radio mesajlar oldugunu guman etdi 1901 ci ilde Nikola Tesla dedi Bir muddet sonra menim aglima geldi ki musahide etdiyim atmosferik sesler eqli idare sayesinde bas vermis ola biler Onlarin menasini serh ede bilmesem de onlarin tamamile tesadufi olaraq bas verdiyine inanmaq menim ucun qeyri mumkundur Davamli olaraq men de o fikir yaranir ki men bir planetin digerini salamladigini esiden ilk sexsem 233 Uilyam Kelvin Teslanin nezeriyyelerini destekledi ve Uilyam Kelvinin 1902 ci ilde Amerika Birlesmis Statlarina seyahet ederken bele dediyi qeyde alinir ki o Teslanin Birlesmis Statlara gonderilen Mars siqnallarini qebul etdiyini fikirlesir 234 Kelvin Amerikadan getmezden bir az evvel bu melumati tekidle redd etdi Menim dediyim o idi ki Marsin sakinleri eger movcuddurlarsa subhesiz Nyu Yorku xususile onun elektrikinin parlaqligini gore bilerdiler 235 1901 ci il The New York Times meqalesinde Harvard Kolleci Resedxanasinin direktoru Eduard Carlz Pikerinq dedi ki onlar Arizonadaki Louel Resedxanasindan teleqram aliblar Bu teleqram tesdiq edir ki Mars Yerle elaqe qurmaga calisir 1900 cu ilin dekabrinin evvellerinde biz Arizonadaki Louel Resedxanasindan teleqram qebul etdik ki 70 deqiqe davam eden isiq suasi Marsdan eks olunub Louel Resedxanasi xususile Mars uzerinde isleyirdi Men bu faktlar haqqinda Avropaya teleqram vurdum ve olke boyunca yeni uslublu nusxeleri gonderdim Ordaki musahideci diqqetli etibarli adamdir ve isigin movcud olmasi haqqinda subhelenmeye hec bir sebeb yoxdur Marsdaki yaxsi bilinen cografi noqteden qebul edildiyi mueyyen edilib Hamisi budur Indi hekaye butun dunyada dolasir Avropada deyilir ki men Marsla elaqede olmusam ve sisirtmenin butun novleri ortaya cixir Isiq her nedirse bizim onu oyrenmek ucun vesaitimiz yoxdur Bu derrakenin neticesi olsun ya da olmasin hec kes deye bilmez Bu tamamile izah olunmazdir 236 Pikerinq daha sonra marslilara siqnal gondermek ucun Texasda guzgu komplekti qurmagi teklif etdi 237 Axirinci onilliklerde Mars Global Surveyor ile en yuksek noqteye catan Mars sethinin yuksek keyfiyyetli xeritecekmesi derrakeli heyatin meskunlasma izlerini askar etmedi Ancaq Ricard Hoqlend kimi serhciler derrakeli heyat haqqinda psevdo elmi ferziyyeler ireli surmeye davam etdiler Kanallar haqqinda mubahiseye benzer bezi ferziyyeler piramidler ve Marsda uz kimi kosmik gemilerin cekdiyi sekillerde gorulen kicik miqyasli xususiyyetlere esaslanir Alim Karl Saqan yazir Mars bizim yerle elaqedar umidlerimizi ve qorxularimizi yatirdigimiz mifik arenanin bir novune cevrilib 222 Herbert Uellsin Dunyalarin muharibesi romaninin 1906 ci il fransiz capinda Mars tripodunun tesviri Marsin dramatik derecede qirmizi rengi ve XIX esr elmi nezeriyyelerinin onun seth veziyyetinin neinki heyatin hetta derrakeli heyatin movcudlugunu destekleye bileceyini demesi Marsin bedii edebiyyatda tesviri ucun tekan oldu 238 Belelikle bir cox elmi fantastika ssenarileri yarandi Onlarin arasinda Herbert Uellsin 1898 ci ilde cap edilen Dunyalarin muharibesi de var Bu romanda marslilar Yeri isgal ederek oz cansiz planetleri Marsdan qurtulmaga calisirlar Romandan sonra onun Birlesmis Statlar radio adaptasiyasi Dunyalarin muharibesi 30 oktyabr 1938 ci ilde yayimlandi Adaptasiya canli xeberler buraxilisi kimi Orson Uells terefinden teqdim edilirdi ve bir cox dinleyiciler bunu heqiqet hesab etdikleri ucun ictimai panikaya sebeb olmasi ile meshur oldu 239 Mars haqqinda tesirli eserlere Rey Bredberinin Yer planetinden olan tedqiqatcilarin tesadufen Mars sivilizasiyasini mehv etdiyi Mars selnameleri Edqar Rays Borrouzun Barsum seriyalari K S Luisin romani olan Sakit Planetden Kenarda 1938 240 ve Robert Haynlaynin bir sira hekayeleri daxildir 241 Yazici Conatan Svift Qulliverin seyaheti romaninin XIX feslinde Marsin peyklerine onlarin Asaf Holl terefinden kesf edilmesinden teqriben 150 il evvel istinad edir ve peyklerin orbitlerinin olduqca duzgun tesvirleri haqqinda melumat verir 242 Derrakeye sahib marslinin gulmeli obrazi Marsli Marvin Warner Brothers sirketinin Looney Tunes cizgi filminin xarakteri kimi 1948 ci ilde televizorda ortaya cixdi ve populyar medeniyyetin bir hissesi kimi gunumuze qeder gelib cixdi 243 Mariner ve Viking kosmik gemileri Marsin cansiz ve kanallar olmayan sekilleri ile qayidandan sonra Mars haqqindaki bu fikirlerden vaz kecirilmeli idi ve bunun yerine Marsda insan koloniyalarinin deqiq realist tesvirleri debe mindi Bu debin en meshur numunesi Kim Stenli Robinsonun Mars trilogiyasidir Kosmik gemiler terefinden cekilen Marsda uz ve basqa muemmali isareler haqqindaki psevdo elmi nezeriyyeler qedim sivilizasiyalarin elmi fantastikada xususile kinematoqrafiyada meshur movzu olmaga davam etmesi demek idi 244 Musteqillik ucun yerle muharibe eden Mars koloniyasi movzusu Qreq Birin romanlarinin Her seyi xatirla filminin Filip Dikin qisa hekayesine esaslanir ve televiziya seriali Babilon 5 in esas movzusudur Red Faction ve Zone of the Enders video oyunu seriyalari da bu elementi istifade edirdi Mars ve onun peykleri meshur Doom ve Martian Gothic video oyunlarinin da esas muhiti idi Peykleri Redakte Esas meqaleler Marsin peykleri Deymos ve Fobos Fobos ve Deymosun orbitleri Marsin iki nisbeten kicik tebii peyki var Fobos diametri teqriben 22 km ve Deymos diametri teqriben 12 km Onlarin planete yaxinlasaraq onun orbitinde firlanmaga baslayan asteroidler olmasi uzun muddet desteklenen nezeriyyedir ancaq onlarin menseyi namelum olaraq qalir 245 Iki peyk 1877 ci ilde Asaf Holl terefinden kesf edilib ve onlar yunan mifologiyasinda atalari olan muharibe allahi Aresi doyusde musaiet eden Fobos panika qorxu ve Deymos dehset qorxu xarakterlerinden adlarini alib Mars Aresin roma mifologiyasinda qarsiligidir 246 247 Muasir yunan dilinde planet qedim adi olan Aresi Aris Arhs saxlayir 248 Marsin sethinden Fobos ve Deymosun hereketleri Ayinkindan ferqli gorunur Fobos qerbden cixir serqde dayanir ve 11 saat sonra yeniden cixir Sinxron orbitden burada orbital period planetin firlanma perioduna uygun gelir kenarda olan Deymos gozlenildiyi kimi serqden ancaq yavas yavas qalxir Deymosun 30 saatliq orbitine baxmayaraq onun cixmasi ve ekvatordaki musahideci ucun hazir olmasi 2 7 gun cekir cunki o yavas yavas Marsin firlanmasindan geri qalir 249 Fobosun orbiti sinxron hundurlukden asagi oldugundan Mars planetinden olan qabarma quvveleri onun orbitini teqricen kicildir Teqriben 50 milyon il sonra Fobos Marsin sethine deye ve ya planet etrafinda halqa qurulusuna parcalana biler 249 Her iki peykin menseyi yaxsi derk edilmeyib Onlarin asagi albedosu ve karbonlu kondrit terkibleri asteroidlerinkine oxsar hesab edilib ve bu onlarin Marsa yaxinlasib onun etrafinda firlanmaga baslamis asteroidler olmasini destekleyir Fobosun qeyri sabit orbiti onun Deymosa nisbeten daha yaxin vaxtda Mars terefinden tutulmasini gosterir Ancaq her ikisinin ekvator yaxinliginda dairevi orbitleri var hansi ki bu planet terefinden tutulan obyektler ucun tesaduf edilmeyen xususiyyetdir ve teleb olunan tutulma dinamikalari murekkebdir Marsin erken tarixinde bas veren boyume de mumkundur ancaq eger bu isbat edilse Marsin ozunden cox asteroidlerin terkibine benzer terkib izah edile bilmez Ucuncu ehtimal ucuncu obyektin prosese daxil olmasi ve ya toqqusma parcalanmasinin basqa novudur 250 Fobos ucun en yeni subutlar onun yuksek derecede mesameli interyere malik olmasi 251 ve esasen Marsda movcud olan filosilikatlar ve basqa minerallarin onun terkibinde olmasi 252 Fobosun menseyinin Marsla toqqusma ile buraxilan ve Mars orbitinde yeniden toplanan materialdan 253 emele gelmesini gosterir Bu genis yayilmis Yerin tebii peykinin menseyi ucun ireli surulen Boyuk Zerbe Nezeriyyesine oxsardir Marsin peyklerinin gorunen ve yaxin infraqirmizi spektrumunun xarixi zona asteroidlerinkine oxsar olmasina baxmayaraq Fobosun termik infraqirmizi spektrumu her hansi bir kondrit sinifi ile ziddiyyet teskil edir 252 Marsin diametrde 50 100 metrden kicik olan elave peykleri de ola biler ve Fobos ve Deymos arasindan tozdan teskil olunmus halqa olmasi ehtimal edilir 254 Menbeler RedakteQeydler Redakte Ellipsoide uygun gelir Ellipsoide uygun gelir Ellipsoide uygun gelir Istinadlar Redakte The MeanPlane Invariable plane of the Solar System passing through the barycenter April 3 2009 Istifade tarixi April 10 2009 produced with Solex 10 Arxivlesdirilib 2009 04 29 at WebCite written by Aldo Vitagliano see also invariable plane Yeomans Donald K July 13 2006 HORIZONS Web Interface for Mars Major Body 499 JPL Horizons On Line Ephemeris System Istifade tarixi August 8 2007 Select Ephemeris Type Orbital Elements Time Span 2000 01 01 12 00 to 2000 01 02 Target Body Mars and Center Sun should be defaulted to Results are instantaneous osculating values at the precise J2000 epoch Standish E M Keplerian elements for approximate positions of the major planets 2015 3 p lt a href https wikidata org wiki Track Q21128615 gt lt a gt 1 2 3 Seidelmann P Kenneth Archinal Brent A A Hearn Michael F et al 2007 Report of the IAU IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements 2006 Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy 98 3 155 180 1 2 1 2 3 4 5 Lodders Katharina Fegley Bruce 1998 The planetary scientist s companion Oxford University Press US seh 190 ISBN 0 19 511694 1 Mallama A 2007 The magnitude and albedo of Mars Icarus 192 2 404 416 Bibcode 2007Icar 192 404M doi 10 1016 j icarus 2007 07 011 1 2 3 4 5 6 7 8 Williams David R September 1 2004 Mars Fact Sheet National Space Science Data Center NASA Istifade tarixi June 24 2006 1 2 3 Mallama A 2011 Planetary magnitudes Sky and Telescope 121 1 51 56 https nssdc gsfc nasa gov planetary factsheet marsfact html http www astronomycafe net FAQs q2681x html https web archive org web 20131102112312 http marsrover nasa gov spotlight 20070612 html 1 2 What is the typical temperature on Mars Astronomycafe net Istifade tarixi August 14 2012 1 2 Mars Exploration Rover Mission Spotlight Marsrover nasa gov June 12 2007 November 2 2013 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi August 14 2012 Krasnopolsky Vladimir A Feldman Paul D 2001 Detection of Molecular Hydrogen in the Atmosphere of Mars Science 294 5548 1914 1917 Bibcode 2001Sci 294 1914K doi 10 1126 science 1065569 PMID 11729314 Clancy R T Sandor B J Moriarty Schieven G H 2004 A measurement of the 362 GHz absorption line of Mars atmospheric H2O2 Icarus 168 1 116 121 Bibcode 2004Icar 168 116C doi 10 1016 j icarus 2003 12 003 1 2 Formisano V Atreya S Encrenaz T Ignatiev N Giuranna M 2004 Detection of Methane in the Atmosphere of Mars Science 306 5702 1758 1761 Bibcode 2004Sci 306 1758F doi 10 1126 science 1101732 PMID 15514118 1 2 Barlow Nadine G 2008 Mars an introduction to its interior surface and atmosphere Cambridge planetary science 8 Cambridge University Press seh 21 ISBN 0 521 85226 9 Azleks merrix Sultan Mecid Qenizade 1904 Azerbaycanca rusca luget Tatarsko russkij slovar seh 127 Abbasqulu xan Sertib 1908 Rusca farsca azerbaycanca luget Russko persidsko russkij slovar 51 Sultan Mecid Qenizade 1909 Rusca azerbaycanca luget Russko tatarskij slovar seh 174 The Lure of Hematite Science NASA NASA March 28 2001 September 14 2012 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi December 24 2009 1 2 3 Yeager Ashley July 19 2008 Impact May Have Transformed Mars ScienceNews org Istifade tarixi August 12 2008 1 2 3 Sample Ian June 26 2008 Cataclysmic impact created north south divide on Mars London Science guardian co uk Istifade tarixi August 12 2008 John P Millis Mars Moon Mystery Adler M Owen W and Riedel J 2012 Use of MRO Optical Navigation Camera to Prepare for Mars Sample Return PDF Concepts and Approaches for Mars Exploration held June 12 14 2012 in Houston Texas LPI Contribution No 1679 id 4337 1679 4337 Bibcode 2012LPICo1679 4337A NASA Images Suggest Water Still Flows in Brief Spurts on Mars NASA JPL December 6 2006 Istifade tarixi January 4 2007 1 2 Water ice in crater at Martian north pole ESA July 28 2005 Istifade tarixi March 19 2010 1 2 Scientists Discover Concealed Glaciers on Mars at Mid Latitudes University of Texas at Austin November 20 2008 July 25 2011 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi March 19 2010 Staff February 21 2005 Mars pictures reveal frozen sea ESA Istifade tarixi March 19 2010 1 2 NASA Spacecraft Confirms Martian Water Mission Extended Science NASA July 31 2008 Istifade tarixi August 1 2008 NASA NASA Spacecraft Data Suggest Water Flowing on Mars Nasa gov August 4 2011 Istifade tarixi September 19 2011 Jha Alok Nasa s Curiosity rover finds water in Martian soil theguardian com Istifade tarixi November 6 2013 3 THE RED PLANET A SURVEY OF MARS Slide 2 Earth Telescope View of Mars index Peplow Mark How Mars got its rust BioEd Online MacMillan Publishers Ltd Istifade tarixi March 10 2007 1 2 NASA Mars in a Minute Is Mars Really Red 2 0111110 miam2 0111110 pdf Transcript olu kecid Nimmo Francis Tanaka Ken 2005 Early Crustal Evolution Of Mars Annual Review of Earth and Planetary Sciences 33 1 133 Bibcode 2005AREPS 33 133N doi 10 1146 annurev earth 33 092203 122637 Rivoldini A ve b June 2011 Geodesy constraints on the interior structure and composition of Mars Icarus 213 2 451 472 Bibcode 2011Icar 213 451R doi 10 1016 j icarus 2011 03 024 Jacque Dave September 26 2003 APS X rays reveal secrets of Mars core Argonne National Laboratory December 15 2012 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi July 1 2006 McSween Harry Y Taylor G Jeffrey Wyatt Michael B May 2009 Elemental Composition of the Martian Crust Science 324 5928 736 Bibcode 2009Sci 324 736M doi 10 1126 science 1165871 Bandfield Joshua L June 2002 Global mineral distributions on Mars Journal of Geophysical Research Planets 107 E6 9 1 Bibcode 2002JGRE 107 5042B doi 10 1029 2001JE001510 Christensen Philip R ve b June 27 2003 Morphology and Composition of the Surface of Mars Mars Odyssey THEMIS Results Science 300 5628 2056 2061 Bibcode 2003Sci 300 2056C doi 10 1126 science 1080885 PMID 12791998 explicit et al Golombek Matthew P June 27 2003 The Surface of Mars Not Just Dust and Rocks Science 300 5628 2043 2044 doi 10 1126 science 1082927 PMID 12829771 Tanaka Kenneth L Skinner James A Jr Dohm James M Irwin Rossman P III Kolb Eric J Fortezzo Corey M Platz Thomas Michael Gregory G Hare Trent M July 14 2014 Geologic Map of Mars 2014 USGS Istifade tarixi July 22 2014 Krisch Joshua A July 22 2014 Brand New Look at the Face of Mars New York Times Istifade tarixi July 22 2014 Staff July 14 2014 Mars Geologic map Video 00 56 USGS Istifade tarixi July 22 2014 Valentine Theresa Amde Lishan November 9 2006 Magnetic Fields and Mars Mars Global Surveyor NASA Istifade tarixi July 17 2009 Neal Jones Nancy O Carroll Cynthia New Map Provides More Evidence Mars Once Like Earth NASA Goddard Space Flight Center Istifade tarixi December 4 2011 Halliday A N Wanke H Birck J L Clayton R N 2001 The Accretion Composition and Early Differentiation of Mars Space Science Reviews 96 1 4 197 230 Bibcode 2001SSRv 96 197H doi 10 1023 A 1011997206080 Zharkov V N 1993 The role of Jupiter in the formation of planets 7 17 Bibcode 1993GMS 74 7Z Lunine Jonathan I Chambers John Morbidelli Alessandro Leshin Laurie A 2003 The origin of water on Mars Icarus 165 1 1 8 Bibcode 2003Icar 165 1L doi 10 1016 S0019 1035 03 00172 6 Barlow N G October 5 7 1988 H Frey ed Conditions on Early Mars Constraints from the Cratering Record MEVTV Workshop on Early Tectonic and Volcanic Evolution of Mars LPI Technical Report 89 04 Easton Maryland Lunar and Planetary Institute 15 4 Giant Asteroid Flattened Half of Mars Studies Suggest Scientific American Istifade tarixi June 27 2008 Chang Kenneth June 26 2008 Huge Meteor Strike Explains Mars s Shape Reports Say New York Times Istifade tarixi June 27 2008 Bluish Color in Broken Rock in Yellowknife Bay Nasa gov Istifade tarixi April 22 2013 Tanaka K L 1986 The Stratigraphy of Mars Journal of Geophysical Research 91 B13 E139 E158 Bibcode 1986JGR 91 139T doi 10 1029 JB091iB13p0E139 Hartmann William K Neukum Gerhard 2001 Cratering Chronology and the Evolution of Mars Space Science Reviews 96 1 4 165 194 Bibcode 2001SSRv 96 165H doi 10 1023 A 1011945222010 Martian soil could support life BBC News June 27 2008 Istifade tarixi August 7 2008 Chang Alicia August 5 2008 Scientists Salt in Mars soil not bad for life USA Today Associated Press Istifade tarixi August 7 2008 NASA Spacecraft Analyzing Martian Soil Data JPL Istifade tarixi August 5 2008 Kounaves S P ve b 2010 Wet Chemistry Experiments on the 2007 Phoenix Mars Scout Lander Data Analysis and Results J Geophys Res 115 E00 E10 Bibcode 2009JGRE 114 0A19K doi 10 1029 2008JE003084 explicit et al Kounaves S P ve b 2010 Soluble Sulfate in the Martian Soil at the Phoenix Landing Site Icarus 37 L09201 Bibcode 2010GeoRL 37 9201K doi 10 1029 2010GL042613 explicit et al Dust Devil Etch A Sketch ESP 013751 1115 NASA JPL University of Arizona July 2 2009 Istifade tarixi January 1 2010 Schorghofer Norbert Aharonson Oded Khatiwala Samar 2002 Slope streaks on Mars Correlations with surface properties and the potential role of water Geophysical Research Letters 29 23 41 1 Bibcode 2002GeoRL 29w 41S doi 10 1029 2002GL015889 Ganti Tibor ve b 2003 Dark Dune Spots Possible Biomarkers on Mars Origins of Life and Evolution of the Biosphere 33 4 515 557 Bibcode 2003OLEB 33 515G doi 10 1023 A 1025705828948 explicit et al NASA Rover Finds Clues to Changes in Mars Atmosphere NASA Mars Facts amp Figures May 28 2010 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi January 28 2010 Heldmann Jennifer L ve b May 7 2005 Formation of Martian gullies by the action of liquid water flowing under current Martian environmental conditions PDF Journal of Geophysical Research 110 E5 Eo5004 Bibcode 2005JGRE 11005004H doi 10 1029 2004JE002261 Istifade tarixi September 17 2008 explicit et al conditions such as now occur on Mars outside of the temperature pressure stability regime of liquid water Liquid water is typically stable at the lowest elevations and at low latitudes on the planet because the atmospheric pressure is greater than the vapor pressure of water and surface temperatures in equatorial regions can reach 273 K for parts of the day Haberle et al 2001 1 2 Kostama V P Kreslavsky M A Head J W June 3 2006 Recent high latitude icy mantle in the northern plains of Mars Characteristics and ages of emplacement Geophysical Research Letters 33 11 L11201 Bibcode 2006GeoRL 3311201K doi 10 1029 2006GL025946 Istifade tarixi August 12 2007 Martian high latitude zones are covered with a smooth layered ice rich mantle Byrne Shane Ingersoll Andrew P 2003 A Sublimation Model for Martian South Polar Ice Features Science 299 5609 1051 1053 Bibcode 2003Sci 299 1051B doi 10 1126 science 1080148 PMID 12586939 Mars South Pole Ice Deep and Wide NASA March 15 2007 April 20 2009 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi March 16 2007 Whitehouse David January 24 2004 Long history of water and Mars BBC News Istifade tarixi March 20 2010 Kerr Richard A March 4 2005 Ice or Lava Sea on Mars A Transatlantic Debate Erupts Science 307 5714 1390 1391 doi 10 1126 science 307 5714 1390a PMID 15746395 Jaeger W L ve b September 21 2007 Athabasca Valles Mars A Lava Draped Channel System Science 317 5845 1709 1711 Bibcode 2007Sci 317 1709J doi 10 1126 science 1143315 PMID 17885126 explicit et al Lucchitta B K Rosanova C E August 26 2003 Valles Marineris The Grand Canyon of Mars USGS June 11 2011 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi March 11 2007 Murray John B ve b March 17 2005 Evidence from the Mars Express High Resolution Stereo Camera for a frozen sea close to Mars equator Nature 434 703 352 356 Bibcode 2005Natur 434 352M doi 10 1038 nature03379 PMID 15772653 explicit et al Craddock R A Howard A D 2002 The case for rainfall on a warm wet early Mars Journal of Geophysical Research 107 E11 Bibcode 2002JGRE 107 5111C doi 10 1029 2001JE001505 Malin Michael C Edgett KS June 30 2000 Evidence for Recent Groundwater Seepage and Surface Runoff on Mars Science 288 5475 2330 2335 Bibcode 2000Sci 288 2330M doi 10 1126 science 288 5475 2330 PMID 10875910 1 2 NASA Images Suggest Water Still Flows in Brief Spurts on Mars NASA December 6 2006 Istifade tarixi December 6 2006 Water flowed recently on Mars BBC December 6 2006 Istifade tarixi December 6 2006 Water May Still Flow on Mars NASA Photo Suggests NASA December 6 2006 Istifade tarixi April 30 2006 Lewis K W Aharonson O 2006 Stratigraphic analysis of the distributary fan in Eberswalde crater using stereo imagery Journal of Geophysical Research 111 E06001 Bibcode 2006JGRE 11106001L doi 10 1029 2005JE002558 Matsubara Y Howard A D Drummond S A 2011 Hydrology of early Mars Lake basins Journal of Geophysical Research 116 E04001 Bibcode 2011JGRE 11604001M doi 10 1029 2010JE003739 Head J W ve b 1999 Possible Ancient Oceans on Mars Evidence from Mars Orbiter Laser Altimeter Data Science 286 5447 2134 7 Bibcode 1999Sci 286 2134H doi 10 1126 science 286 5447 2134 PMID 10591640 explicit et al Mineral in Mars Berries Adds to Water Story Press reliz NASA March 3 2004 November 9 2007 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi June 13 2006 McEwen A S ve b September 21 2007 A Closer Look at Water Related Geologic Activity on Mars Science 317 5845 1706 1709 Bibcode 2007Sci 317 1706M doi 10 1126 science 1143987 PMID 17885125 explicit et al Mars Exploration Rover Mission Science NASA July 12 2007 May 28 2010 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi January 10 2010 NASA NASA Mars Rover Finds Mineral Vein Deposited by Water Nasa gov December 7 2011 Istifade tarixi August 14 2012 Rover Finds Bulletproof Evidence of Water on Early Mars News nationalgeographic com December 8 2011 Istifade tarixi August 14 2012 Mars Has Oceans of Water Inside News nationalgeographic com June 26 2012 Istifade tarixi August 14 2012 1 2 Webster Guy Brown Dwayne March 18 2013 Curiosity Mars Rover Sees Trend In Water Presence NASA December 19 2016 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi March 20 2013 Rincon Paul March 19 2013 Curiosity breaks rock to reveal dazzling white interior BBC Istifade tarixi March 19 2013 Staff March 20 2013 Red planet coughs up a white rock and scientists freak out MSN March 23 2013 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi March 20 2013 Mars ta sivi halde su bulundu Istifade tarixi 2015 09 20 Mellon J T Feldman W C Prettyman T H 2003 The presence and stability of ground ice in the southern hemisphere of Mars Icarus 169 2 324 340 Bibcode 2004Icar 169 324M doi 10 1016 j icarus 2003 10 022 Mars Rovers Spot Water Clue Mineral Frost Clouds NASA December 13 2004 Istifade tarixi March 17 2006 Darling David Mars polar caps Encyclopedia of Astrobiology Astronomy and Spaceflight Istifade tarixi February 26 2007 Malin M C Caplinger M A Davis S D 2001 Observational evidence for an active surface reservoir of solid carbon dioxide on Mars PDF Science 294 5549 2146 8 Bibcode 2001Sci 294 2146M doi 10 1126 science 1066416 PMID 11768358 MIRA s Field Trips to the Stars Internet Education Program Mira or Istifade tarixi February 26 2007 Carr Michael H 2003 Oceans on Mars An assessment of the observational evidence and possible fate Journal of Geophysical Research 108 5042 24 Bibcode 2003JGRE 108 5042C doi 10 1029 2002JE001963 Phillips Tony Mars is Melting Science at NASA February 24 2007 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi February 26 2007 Plaut J J ve b 2007 Subsurface Radar Sounding of the South Polar Layered Deposits of Mars Science 315 5821 92 5 Bibcode 2007Sci 316 92P doi 10 1126 science 1139672 PMID 17363628 explicit et al Smith Isaac B Holt J W 2010 Onset and migration of spiral troughs on Mars revealed by orbital radar Nature 465 4 450 453 Bibcode 2010Nature 32 450P bad bibcode doi 10 1038 nature09049 Mystery Spirals on Mars Finally Explained Space com May 26 2010 Istifade tarixi May 26 2010 NASA Findings Suggest Jets Bursting From Martian Ice Cap Jet Propulsion Laboratory NASA August 16 2006 Istifade tarixi August 11 2009 Kieffer H H 2000 Mars Polar Science 2000 PDF Istifade tarixi September 6 2009 Portyankina G ed 2006 Fourth Mars Polar Science Conference PDF Istifade tarixi August 11 2009 Kieffer Hugh H Christensen Philip R Titus Timothy N May 30 2006 CO2 jets formed by sublimation beneath translucent slab ice in Mars seasonal south polar ice cap Nature 442 7104 793 796 Bibcode 2006Natur 442 793K doi 10 1038 nature04945 PMID 16915284 Sheehan William Areographers The Planet Mars A History of Observation and Discovery Istifade tarixi June 13 2006 Planetary Names Categories for Naming Features on Planets and Satellites Planetarynames wr usgs gov Retrieved on December 1 2011 Viking and the Resources of Mars PDF Humans to Mars Fifty Years of Mission Planning 1950 2000 Istifade tarixi March 10 2007 Frommert H Kronberg C Christiaan Huygens SEDS Lunar and Planetary Lab Istifade tarixi March 10 2007 Archinal B A Caplinger M Fall 2002 Mars the Meridian and Mert The Quest for Martian Longitude Abstract P22D 06 American Geophysical Union 22 06 Bibcode 2002AGUFM P22D 06A NASA April 19 2007 Mars Global Surveyor MOLA MEGDRs geo pds nasa gov Istifade tarixi June 24 2011 Mars Global Surveyor MOLA MEGDRs Zeitler W Ohlhof T Ebner H 2000 Recomputation of the global Mars control point network PDF Photogrammetric Engineering amp Remote Sensing 66 2 155 161 November 13 2011 tarixinde orijinalindan PDF arxivlesdirilib Istifade tarixi December 26 2009 Lunine Cynthia J 1999 Earth evolution of a habitable world Cambridge University Press seh 183 ISBN 0 521 64423 2 Morton Oliver 2002 Mapping Mars Science Imagination and the Birth of a World New York Picador USA seh 98 ISBN 0 312 24551 3 Online Atlas of Mars Ralphaeschliman com Istifade tarixi December 16 2012 Webster Guy Brown Dwayne May 22 2014 NASA Mars Weathercam Helps Find Big New Crater NASA Istifade tarixi May 22 2014 Wright Shawn April 4 2003 Infrared Analyses of Small Impact Craters on Earth and Mars University of Pittsburgh June 12 2007 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi February 26 2007 invalid param val Mars Global Geography Windows to the Universe University Corporation for Atmospheric Research April 27 2001 June 15 2006 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi June 13 2006 Wetherill G W 1999 Problems Associated with Estimating the Relative Impact Rates on Mars and the Moon Earth Moon and Planets 9 1 2 227 Bibcode 1974Moon 9 227W doi 10 1007 BF00565406 Costard Francois M 1989 The spatial distribution of volatiles in the Martian hydrolithosphere Earth Moon and Planets 45 3 265 290 Bibcode 1989EM amp P 45 265C doi 10 1007 BF00057747 Chen Junyong ve b 2006 Progress in technology for the 2005 height determination of Qomolangma Feng Mt Everest Science in China Series D Earth Sciences 49 5 531 538 doi 10 1007 s11430 006 0531 1 explicit et al Olympus Mons mountainprofessor com Glenday Craig 2009 Guinness World Records Random House Inc seh 12 ISBN 0 553 59256 4 Wolpert Stuart August 9 2012 UCLA scientist discovers plate tectonics on Mars UCLA August 12 2012 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi August 13 2012 Lin An June 4 2012 Structural analysis of the Valles Marineris fault zone Possible evidence for large scale strike slip faulting on Mars Lithosphere 4 4 286 330 Bibcode 2012Lsphe 4 286Y doi 10 1130 L192 1 Istifade tarixi October 2 2012 Cushing G E Titus T N Wynne J J Christensen P R 2007 Themis Observes Possible Cave Skylights on Mars PDF Lunar and Planetary Science XXXVIII Istifade tarixi August 2 2007 NAU researchers find possible caves on Mars Inside NAU 4 12 Northern Arizona University March 28 2007 Istifade tarixi May 28 2007 Researchers find possible caves on Mars Paul Rincon of BBC News March 17 2007 Istifade tarixi May 28 2007 Jones Nancy Steigerwald Bill Brown Dwayne Webster Guy October 14 2014 NASA Mission Provides Its First Look at Martian Upper Atmosphere NASA Istifade tarixi October 15 2014 1 2 Philips Tony 2001 The Solar Wind at Mars Science NASA March 23 2010 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi October 8 2006 Multiple Asteroid Strikes May Have Killed Mars s Magnetic Field Lundin R ve b 2004 Solar Wind Induced Atmospheric Erosion at Mars First Results from ASPERA 3 on Mars Express Science 305 5692 1933 1936 Bibcode 2004Sci 305 1933L doi 10 1126 science 1101860 PMID 15448263 explicit et al Bolonkin Alexander A 2009 Artificial Environments on Mars Berlin Heidelberg Springer 599 625 ISBN 978 3 642 03629 3 Atkinson Nancy July 17 2007 The Mars Landing Approach Getting Large Payloads to the Surface of the Red Planet Istifade tarixi September 18 2007 Carr Michael H 2006 The surface of Mars Cambridge planetary science series 6 Cambridge University Press seh 16 ISBN 0 521 87201 4 Abundance and Isotopic Composition of Gases in the Martian Atmosphere from the Curiosity Rover Sciencemag org July 19 2013 Istifade tarixi August 19 2013 Lemmon M T ve b 2004 Atmospheric Imaging Results from Mars Rovers Science 306 5702 1753 1756 Bibcode 2004Sci 306 1753L doi 10 1126 science 1104474 PMID 15576613 explicit et al Mars Express confirms methane in the Martian atmosphere ESA March 30 2004 Istifade tarixi March 17 2006 1 2 3 4 Mumma Michael J ve b February 20 2009 Strong Release of Methane on Mars in Northern Summer 2003 PDF Science 323 5917 1041 1045 Bibcode 2009Sci 323 1041M doi 10 1126 science 1165243 PMID 19150811 explicit et al Hand Eric October 21 2008 Plumes of methane identified on Mars PDF Nature News Istifade tarixi August 2 2009 Krasnopolsky Vladimir A February 2005 Some problems related to the origin of methane on Mars Icarus 180 2 359 367 Bibcode 2006Icar 180 359K doi 10 1016 j icarus 2005 10 015 Franck Lefevre Forget Francois August 6 2009 Observed variations of methane on Mars unexplained by known atmospheric chemistry and physics Nature 460 7256 720 723 Bibcode 2009Natur 460 720L doi 10 1038 nature08228 PMID 19661912 1 2 Oze C Sharma M 2005 Have olivine will gas Serpentinization and the abiogenic production of methane on Mars Geophysical Research Letters 32 10 L10203 Bibcode 2005GeoRL 3210203O doi 10 1029 2005GL022691 Tenenbaum David June 9 2008 Making Sense of Mars Methane Astrobiology Magazine September 23 2008 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi October 8 2008 invalid param val Steigerwald Bill January 15 2009 Martian Methane Reveals the Red Planet is not a Dead Planet NASA s Goddard Space Flight Center NASA January 17 2009 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi January 24 2009 invalid param val Mars Curiosity Rover News Telecon November 2 2012 Kerr Richard A November 2 2012 Curiosity Finds Methane on Mars or Not Science journal Istifade tarixi November 3 2012 Wall Mike November 2 2012 Curiosity Rover Finds No Methane on Mars Yet Space com Istifade tarixi November 3 2012 Chang Kenneth November 2 2012 Hope of Methane on Mars Fades New York Times Istifade tarixi November 3 2012 Webster Christopher R Mahaffy Paul R Atreya Sushil K Flesch Gregory J Farley Kenneth A September 19 2013 Low Upper Limit to Methane Abundance on Mars Science Bibcode 2013Sci 342 355W doi 10 1126 science 1242902 Istifade tarixi September 19 2013 Cho Adrian September 19 2013 Mars Rover Finds No Evidence of Burps and Farts Science journal Istifade tarixi September 19 2013 Chang Kenneth September 19 2013 Mars Rover Comes Up Empty in Search for Methane New York Times Istifade tarixi September 19 2013 Rincon Paul July 9 2009 Agencies outline Mars initiative BBC News Istifade tarixi July 26 2009 NASA orbiter to hunt for source of Martian methane in 2016 Thaindian News March 6 2009 Istifade tarixi July 26 2009 Webster Guy Jones Nancy Neal Brown Dwayne December 16 2014 NASA Rover Finds Active and Ancient Organic Chemistry on Mars NASA Istifade tarixi December 16 2014 Chang Kenneth December 16 2014 A Great Moment Rover Finds Clue That Mars May Harbor Life New York Times Istifade tarixi December 16 2014 1 2 Whitehouse David July 15 2004 Dr David Whitehouse Ammonia on Mars could mean life news bbc co uk BBC News Istifade tarixi August 14 2012 Mars desert surface MGCM Press release NASA July 7 2007 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi February 25 2007 Kluger Jeffrey September 1 1992 Mars in Earth s Image Discover Magazine Istifade tarixi November 3 2009 Goodman Jason C September 22 1997 The Past Present and Possible Future of Martian Climate MIT November 10 2010 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi February 26 2007 Philips Tony July 16 2001 Planet Gobbling Dust Storms Science NASA June 13 2006 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi June 7 2006 Mars 2009 2010 Students for the Exploration and Development of Space SEDS May 6 2009 Istifade tarixi December 28 2007 1 2 3 Mars distance from the Sun from January 2011 to January 2015 Istifade tarixi January 27 2012 Vitagliano Aldo 2003 Mars Orbital eccentricity over time Solex Universita degli Studi di Napoli Federico II September 7 2007 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi July 20 2007 1 2 Meeus Jean March 2003 When Was Mars Last This Close International Planetarium Society May 16 2011 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi January 18 2008 Baalke Ron August 22 2003 Mars Makes Closest Approach In Nearly 60 000 Years meteorite list Istifade tarixi January 18 2008 Nowack Robert L Estimated Habitable Zone for the Solar System Department of Earth and Atmospheric Sciences at Purdue University Istifade tarixi April 10 2009 Briggs Helen February 15 2008 Early Mars too salty for life BBC News Istifade tarixi February 16 2008 Hannsson Anders 1997 Mars and the Development of Life Wiley ISBN 0 471 96606 1 New Analysis of Viking Mission Results Indicates Presence of Life on Mars Physorg com January 7 2007 Istifade tarixi March 2 2007 Phoenix Returns Treasure Trove for Science NASA JPL June 6 2008 Istifade tarixi June 27 2008 Bluck John July 5 2005 NASA Field Tests the First System Designed to Drill for Subsurface Martian Life NASA Istifade tarixi January 2 2010 Kounaves S P et al Evidence of martian perchlorate chlorate and nitrate in Mars meteorite EETA79001 implications for oxidants and organics Icarus 2014 229 206 213 DOI 10 1016 j icarus 2013 11 012 Kounaves S P ve b 2014 Identification of the perchlorate parent salts at the Phoenix Mars landingsite and implications Icarus 232 226 231 doi 10 1016 j icarus 2014 01 016 explicit et al Golden D C ve b 2004 Evidence for exclusively inorganic formation of magnetite in Martian meteorite ALH84001 PDF American Mineralogist 89 5 6 681 695 Istifade tarixi December 25 2010 explicit et al Krasnopolsky Vladimir A Maillard Jean Pierre Owen Tobias C 2004 Detection of methane in the Martian atmosphere evidence for life Icarus 172 2 537 547 Bibcode 2004Icar 172 537K doi 10 1016 j icarus 2004 07 004 Peplow Mark February 25 2005 Formaldehyde claim inflames Martian debate Nature doi 10 1038 news050221 15 1 2 DLR Surviving the conditions on Mars 26 April 2012 Dlr de April 26 2012 Istifade tarixi December 16 2012 MSL Science Corner Rover Environmental Monitoring Station REMS NASA JPL July 20 2011 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi September 9 2009 Mars Science Laboratory Fact Sheet PDF NASA JPL Istifade tarixi June 20 2011 NASA s Mars Odyssey Shifting Orbit for Extended Mission NASA October 9 2008 Istifade tarixi November 15 2008 Mars Science Laboratory Homepage NASA July 30 2009 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi March 20 2015 Chemistry and Cam ChemCam NASA Curiosity Mars rover takes historic drill sample BBC February 10 2013 Istifade tarixi February 10 2013 ISRO Mars Orbiter Mission isro gov in Deimos Planetary Societies s Explore the Cosmos June 5 2011 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi June 13 2006 Bertaux Jean Loup ve b June 9 2005 Discovery of an aurora on Mars Nature 435 7043 790 4 Bibcode 2005Natur 435 790B doi 10 1038 nature03603 PMID 15944698 explicit et al Meeus J Goffin E 1983 Transits of Earth as seen from Mars Journal of the British Astronomical Association 93 3 120 123 Bibcode 1983JBAA 93 120M Bell J F III ve b July 7 2005 Solar eclipses of Phobos and Deimos observed from the surface of Mars Nature 436 7047 55 57 Bibcode 2005Natur 436 55B doi 10 1038 nature03437 PMID 16001060 explicit et al Staff March 17 2004 Martian Moons Block Sun In Unique Eclipse Images From Another Planet SpaceDaily Istifade tarixi February 13 2010 Webster Guy Brown Dwayne Jones Nancy Steigerwald Bill October 19 2014 All Three NASA Mars Orbiters Healthy After Comet Flyby NASA Istifade tarixi October 20 2014 Agence France Presse October 19 2014 A Comet s Brush With Mars New York Times Istifade tarixi October 20 2014 Denis Michel October 20 2014 Spacecraft in great shape our mission continues European Space Agency Istifade tarixi October 21 2014 Staff October 21 2014 I m safe and sound tweets MOM after comet sighting The Hindu Istifade tarixi October 21 2014 Moorhead Althea Wiegert Paul A Cooke William J December 1 2013 The meteoroid fluence at Mars due to comet C 2013 A1 Siding Spring Icarus Bibcode 2014Icar 231 13M doi 10 1016 j icarus 2013 11 028 Istifade tarixi December 7 2013 Grossman Lisa December 6 2013 Fiercest meteor shower on record to hit Mars via comet New Scientist Istifade tarixi December 7 2013 Lloyd John John Mitchinson 2006 The QI Book of General Ignorance Britain Faber and Faber Limited 102 299 ISBN 978 0 571 24139 2 Peck Akkana Mars Observing FAQ Shallow Sky Istifade tarixi June 15 2006 Zeilik Michael 2002 Astronomy the Evolving Universe 9th Cambridge University Press seh 14 ISBN 0 521 80090 0 Jacques Laskar August 14 2003 Primer on Mars oppositions IMCCE Paris Observatory Istifade tarixi October 1 2010 Solex results Arxivlesdirilib 2013 02 22 at Archive today Close Encounter Mars at Opposition NASA November 3 2005 Istifade tarixi March 19 2010 1 2 Sheehan William February 2 1997 Appendix 1 Oppositions of Mars 1901 2035 The Planet Mars A History of Observation and Discovery University of Arizona Press June 25 2010 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi January 30 2010 The opposition of February 12 1995 was followed by one on March 17 1997 The opposition of July 13 2065 will be followed by one on October 2 2067 Astropro 3000 year Sun Mars Opposition Tables Rao Joe August 22 2003 NightSky Friday Mars and Earth The Top 10 Close Passes Since 3000 B C Space com May 20 2009 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi June 13 2006 Novakovic B 2008 Senenmut An Ancient Egyptian Astronomer Publications of the Astronomical Observatory of Belgrade 85 19 23 arXiv 0801 1331 Bibcode 2008POBeo 85 19N North John David 2008 Cosmos an illustrated history of astronomy and cosmology University of Chicago Press 48 52 ISBN 0 226 59441 6 Swerdlow Noel M 1998 Periodicity and Variability of Synodic Phenomenon The Babylonian theory of the planets Princeton University Press 34 72 ISBN 0 691 01196 6 Poor Charles Lane 1908 The solar system a study of recent observations Science series 17 G P Putnam s sons seh 193 Harland David Michael 2007 Cassini at Saturn Huygens results p 1 ISBN 0 387 26129 X Hummel Charles E 1986 The Galileo connection resolving conflicts between science amp the Bible InterVarsity Press pp 35 38 ISBN 0 87784 500 X Needham Joseph Ronan Colin A 1985 The Shorter Science and Civilisation in China An Abridgement of Joseph Needham s Original Text The shorter science and civilisation in China 2 3rd Cambridge University Press seh 187 ISBN 0 521 31536 0 Thompson Richard 1997 Planetary Diameters in the Surya Siddhanta PDF Journal of Scientific Exploration 11 2 193 200 193 6 Istifade tarixi March 13 2010 Taton Reni 2003 Reni Taton Curtis Wilson and Michael Hoskin eds Planetary Astronomy from the Renaissance to the Rise of Astrophysics Part A Tycho Brahe to Newton Cambridge University Press seh 109 ISBN 0 521 54205 7 Hirshfeld Alan 2001 Parallax the race to measure the cosmos Macmillan 60 61 ISBN 0 7167 3711 6 Breyer Stephen 1979 Mutual Occultation of Planets Sky and Telescope 57 3 220 Bibcode 1979S amp T 57 220A Peters W T 1984 The Appearance of Venus and Mars in 1610 Journal of the History of Astronomy 15 3 211 214 Bibcode 1984JHA 15 211P Sheehan William 1996 2 Pioneers The Planet Mars A History of Observation and Discovery uapress arizona edu Tucson University of Arizona Istifade tarixi January 16 2010 Snyder Dave May 2001 An Observational History of Mars Istifade tarixi February 26 2007 1 2 Sagan Carl 1980 Cosmos New York City Random House seh 107 ISBN 0 394 50294 9 Basalla George 2006 Percival Lowell Champion of Canals Civilized Life in the Universe Scientists on Intelligent Extraterrestrials Oxford University Press US 67 88 ISBN 0 19 517181 0 Maria K Lane D 2005 Geographers of Mars Isis 96 4 477 506 doi 10 1086 498590 PMID 16536152 Perrotin M 1886 Observations des canaux de Mars Bulletin Astronomique Serie I French 3 324 329 Bibcode 1886BuAsI 3 324P Zahnle K 2001 Decline and fall of the Martian empire Nature 412 6843 209 213 doi 10 1038 35084148 PMID 11449281 Salisbury F B 1962 Martian Biology Science 136 3510 17 26 Bibcode 1962Sci 136 17S doi 10 1126 science 136 3510 17 JSTOR 1708777 PMID 17779780 Ward Peter Douglas Brownlee Donald 2000 Rare earth why complex life is uncommon in the universe Copernicus Series 2nd Springer seh 253 ISBN 0 387 95289 6 Bond Peter 2007 Distant worlds milestones in planetary exploration Copernicus Series Springer seh 119 ISBN 0 387 40212 8 Dinerman Taylor September 27 2004 Is the Great Galactic Ghoul losing his appetite The space review Istifade tarixi March 27 2007 Percivel Lowell s Canals February 19 2007 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi March 1 2007 Fergus Charles 2004 Mars Fever Research Penn State 24 2 Istifade tarixi August 2 2007 Tesla Nikola February 19 1901 Talking with the Planets Collier s Weekly Istifade tarixi May 4 2007 Cheney Margaret 1981 Tesla man out of time Englewood Cliffs New Jersey Prentice Hall seh 162 ISBN 978 0 13 906859 1 OCLC 7672251 Departure of Lord Kelvin The New York Times May 11 1902 seh 29 Pickering Edward Charles January 16 1901 The Light Flash From Mars PDF The New York Times June 5 2007 tarixinde arxivlesdirilib PDF Istifade tarixi May 20 2007 Fradin Dennis Brindell 1999 Is There Life on Mars McElderry Books seh 62 ISBN 0 689 82048 8 Lightman Bernard V 1997 Victorian Science in Context University of Chicago Press 268 273 ISBN 0 226 48111 5 Lubertozzi Alex Holmsten Brian 2003 The war of the worlds Mars invasion of earth inciting panic and inspiring terror from H G Wells to Orson Welles and beyond Sourcebooks Inc 3 31 ISBN 1 57071 985 3 Schwartz Sanford 2009 C S Lewis on the Final Frontier Science and the Supernatural in the Space Trilogy Oxford University Press US 19 20 ISBN 0 19 537472 X Buker Derek M 2002 The science fiction and fantasy readers advisory the librarian s guide to cyborgs aliens and sorcerers ALA readers advisory series ALA Editions seh 26 ISBN 0 8389 0831 4 Darling David Swift Jonathan and the moons of Mars Istifade tarixi March 1 2007 Rabkin Eric S 2005 Mars a tour of the human imagination Greenwood Publishing Group 141 142 ISBN 0 275 98719 1 Miles Kathy Peters II Charles F Unmasking the Face StarrySkies com Istifade tarixi March 1 2007 Close Inspection for Phobos ESA website Istifade tarixi June 13 2006 Ares Attendants Deimos amp Phobos Greek Mythology Istifade tarixi June 13 2006 Hunt G E Michael W H Pascu D Veverka J Wilkins G A Woolfson M 1978 The Martian satellites 100 years on Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society 19 90 109 Bibcode 1978QJRAS 19 90H Greek Names of the Planets May 9 2010 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi July 14 2012 Aris is the Greek name of the planet Mars the fourth planet from the sun also known as the Red planet Aris or Ares was the Greek god of War See also the Greek article about the planet 1 2 Arnett Bill November 20 2004 Phobos nineplanets Istifade tarixi June 13 2006 Ellis Scott Geological History Moons of Mars CalSpace May 17 2007 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi August 2 2007 Andert T P Rosenblatt P Patzold M Hausler B Dehant V Tyler G L Marty J C May 7 2010 Precise mass determination and the nature of Phobos Geophysical Research Letters 37 L09202 L09202 Bibcode 2010GeoRL 3709202A doi 10 1029 2009GL041829 1 2 Giuranna M Roush T L Duxbury T Hogan R C Geminale A Formisano V 2010 Compositional Interpretation of PFS MEx and TES MGS Thermal Infrared Spectra of Phobos 5 European Planetary Science Congress Abstracts Vol 5 Retrieved October 1 2010 Mars Moon Phobos Likely Forged by Catastrophic Blast Space com September 27 2010 Istifade tarixi October 1 2010 M Adler et al Use of MRO Optical Navigation Camera 2012 PDF lpi usra edu Istifade tarixi December 16 2012 Hemcinin bax Redakte Vikianbarda Mars ile elaqeli mediafayllar var Mars One layihesi Yuz Illik Kosmos Ucusu layihesiXarici kecidler Redakte Marsa getmek isteyenlere SpaceX kosmos neqliyyat sirketinden sad xeber FOTO VIDEO azerb islamazeri az 2016 09 28 2016 09 28 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2016 09 16 Menbe https az wikipedia org w index php title Mars amp oldid 6046235, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.