fbpx
Wikipedia

Manna

Manna (akkadMannai), Minni (ivr.מנּי‎) və ya Manase.ə. IX əsre.ə. VI əsrlərdə tarixi Azərbaycan ərazisində, indiki Cənubi Azərbaycanın şimal-qərbindəki Urmiya gölünün sahilində qədim dövlət. Manna yazılı mənbələrdə qeyd olunan ilk mərkəzləşdirilmiş dövlət hesab edilir. Paytaxtı İzirtu şəhəridir. Manna dövləti qədim ənənələri olan bir ərazidə, qədim tarixin çox böyük bir kəsiyində iqtisadi və mədəni cəhətdən öndə gedən bir rayonda meydana gəlmişdi. Manna e.ə. III-II minilliklərdə bu regionda mövcud olmuş kuti, lullubi, turukki tayfalarının, digər tayfaların və tayfa ittifaqlarının bilavasitə varisi idi.

Manna
e.ə. IX əsre.ə. 590-cı il
Manna dövlətinin tarixi ərazisi
StatusuKrallıq
Paytaxtıİzirtu
Rəsmi dillərimanna dili
Etnik qrupları
mannalar, saklar, skiflər, kutilər, madaylar
Dini
politeizm
Tarixi
• Yaranması
e.ə. IX əsr
• Süqutu
e.ə. 590-cı il
Ərazisi
Sələfi
Xələfi
İndi tərkibindəAzərbaycan Azərbaycan
Türkiyə Türkiyə
Ermənistan Ermənistan
İraq İraq
İran İran

Manna dövləti e.ə. 615-613-cü illər arasında Midiyaya birləşdirilmişdir. Prof. Q. Qeybullayev qeyd edir ki, qədim türk xalqlarının tarixində Manna ilk türk dövlətidir. Azərbaycanlıların dövlətçilik ənənəsinin tarixi Mannadan başlanır.

Mündəricat

Mannanın adı və ilk hökmdarı Udakinin adı mixi yazılı mənbələrdə ilk dəfə e.ə. 843-cu ildə III Salmanasar kitabəsində çəkilir. Adətən assurlar Mannanı "Manneylər ölkəsi", Mannaş, urartulular isə Manna ölkəsi adlandırırdılar.

S. Qaşqay qeyd edir ki, Manna adı mənşəcə yerli ad idi. Ehtimal edilir ki, bu ad əvvəlcə Urmiyayanı tayfalardan birinə məxsus olmuş, sonralar mannalılar ərazi və tayfaları birləşdirdikdən sonra bu ad butun dovlətə şamil edilmişdir.

III Salmanasarın hakimiyyətinin XVI ilindəki (e.ə. 843) yürüşü təsvir edilərkən məlumat verilirdi ki, car Daxili Zamuada məskənləri tuta-tuta Munna ölkəsinə çatmışdılar. Lakin səlnamədə Manna dövlətinə yürüşdən və ya bac alınmasından heçnə bəhs edilmir. Mümkündür ki, assurlar ya Mannanı istila edə bilməmiş, ya da yalnız Mannanın sərhəddinə kimi irəliləmiş və daha sonra yolunu dəyişərək qonşu Allarabia ölkəsi üzərinə yerimişlər.

E. ə. 829-cu ilin salnamələrində Mannanın adı darmadağın edilmiş ölkələrin adları sırasında çəkilir. III Salnamasar artıq qocalmışdı və Assuriya qoşunlarına bu dəfə sərkərdə Dayan-Aşşur başçılıq edirdi. Assuriya kitabəsində yazılmışdır: "Mən mannalı Udakinin məskənlərinə yaxınlaşdım. Mannalı Udaki mənim silahımın parıltısından dəhşətə gəlib, canını qurtarmaq üçün öz çar şəhəri Zirtanı tərk etdi. Mən onun dalınca düşdüm. Saysız-hesabsız qaramalını, qoyunlarını, mülkiyyətini apardım. Şəhərlərini viran qoydum, dağıtdım, od vurub yandırdım"

Əsas məqalə: Manna toponimləri

S. Qaşqay qeyd edir ki, mənbələrin məlumatlarına əsasən, Manna dövlətinin möhkəmlənməsini və tarixi coğrafiyası müəyyən dərəcədə izləmək mümkün olmuşdur. Atçılıq və dəvəçiliklə məşğul olan, qaramal və davar saxlayan cəngavər tayfanın (və ya tayfaların) yaşadığı Mes/s/i (Misi, Misu) ölkəsinin böyük əhəmiyyəti var idi. Messinin adı Zamua, Maday, Gizilbunda və Parsua ilə bir çəkilir. Daha sonrakı qaynaqlardan məlum olur ki, bu vilayət Mannanın cənub qurtaracağında idi və Manna sonralar onu işğal edib öz ərazisinə qatmışdı. Lakin Messi hökmdarları onda da özlərini müstəqil aparmağa cəhd etmişlər. Messi vilayətinin boyun əyməyən əhalisinin gizləndiyi dağ qalası Mesunun adını II Aşşurnasirapal e. ə. IX əsrin 80-ci illərində çəkir. Bu ölkəyə sonra III Salmanasar, V Şamşi-Adad, II Adadnerari yürüşlər etmişdilər. Assurların verdiyi məlumata görə, bu vilayətin ərazisi olduqca geniş idi. Manna hökmdarı Ullusunu dövründə Missi əyaləti artıq Mannaya birləşdirilmişdi. Onun sərhədində Sirdakka (Zirdiakka) qalası inşa edilmişdi. Q. A. Melikişvili belə hesab edir ki, Taştəpədəki Urartu kitabəsində adı çəkilən bu Menua tərəfindən işğal edilmiş Meişta şəhəri Missi ərazisində yerləşmişdir və belə güman edir ki, onun əhalisi etnik cəhətdən mannalılarla qohum olmuşdur.

Urmiya gölü hövzəsində Allabria çarlığının böyük əhəmiyyəti vardı. Allabrianın adı ilk dəfə IX əsrin ortalarında çəkilir. III Salmanasar Allabrianın qala şəhəri Şurdirranı və orada olan var-dövləti ələ keçirməsi haqqında məlumat verir. Hökmdar Yanziburiaş dövründə Allabria cəmiyyəti haqqında müəyyən fikir söyləməyə imkan verən maraqlı məlumat vardır. Assuriya Allabrianı sonralar özünə tabe etmişdi, hərçənd məlum olduğuna görə, II Sarqon zamanında mannalı Ullusunu ölkənin hökmdarı İttini dilə tutub "Urartuya xidmət etməyə" razı salmış və İtti onun fitvası ilə Assuriyaya qarşı üsyan qaldırmışdı. Lakin Assuriya əleyhinə koalisiya darmadağın edilmiş, çar İtti isə öz ailəsi ilə birlikdə Suriyadakı Amatiya şəhərinə sürgün edilmişdi. Allabria hökmdarı Belapaliddina dövründə onlar Assuriyaya bac verirdilər. Sonralar çar Ahşeri zamanında və ya hətta bir az əvvəl assurlar tərəfindən istila edilmişdi.

Mannanın şərq sərhədlərində "dağlıq diyar" adlanan Gizilbunda vilayəti yerləşirdi. Artıq e. ə. IX əsrin son rübündə assurlar bu ölkədə olmuşdular. Gizilbunda hökmdarları arasında birlik yox idi. Ölkənin ayrı-ayrı rayonlarının hökmdarları bac verərək V Şamşi-Adadı (e. ə. 823–810) rəhmə gətirməyə çalışdıqları halda, çar Pirişati müqavimət göstərməkdə davam edirdi. Assuriya hökmdarı bunun üstündə ölkəni dağıdıb viran qoydu. O, ətraf məskənlərin əhalisinin daldalandığı "möhkəmləndirilmiş şəhər" Uraşı işğal etdi, "şəhərin küçələrini onun döyüşçülərinin qanına boyadı… 6000 döyüşçünü qırdı, çar Pirişatini 1200 döyüşçüsü ilə birlikdə diri-diri tutdu. Əsirlər apardı, onların əmlakını, var-dövlətini, qaramalını, davarını, atlarını, gümüşdən, saf qızıldan və tuncdan qayrılmış saysız-hesabsız əşyalarını qarət etdi. Dağıtdı, viran qoydu, od vurub yandırdı…". III Adadnerarinin (e. ə. 805–782) kitabələrindən birində onun başqa ölkələrlə bərabər "Gizilbundanı ta hüdudlarınadək" istina etdiyi haqqında məlumat verildiyinə baxmayaraq Gizilbunda öz suverenliyini qoruyub saxlamışdı, hətta II Sarqon, gizilbundalıları "öz güclərinə güvənən, başının üstündə hökmranlıq tanımayan" adamlar adlandırır. Gizilbundanın ayrı-ayrı hökmdarları bac versələr də, assurlar onları tam itaət altına ala bilməmişdilər.

Zikertu əyaləti müasir MiyanəƏrdəbil şəhərləri rayonu ilə lokalizə edilir. O, mənbələrdə artıq Mannadan asılı ərazi kimi xatırlanır. II Sarqonun verdiyi məlumata görə Zikertunun başında mannalıların canişini dayanırdı. Bu canişin çox güman ki, Mannadan asılı olan və Manna tərəfindən təsdiqlənən Zikertunun öz hakimi olmuşdur. Zikertu əyalətinin özünün Parda "hökmdar şəhəri" var idi. Zikertunun adını antik mənbələrdə xatırlanan saqartilərin adı ilə eyniləşdirirlər. Zikertu ola bilər ki, həqiqətən də həmin dövrdə İran tayfaları ilə məskunlaşmışdı. Mixi yazılı mənbələrdə 100–200 il əvvəl adları çəkilən qonşu əyalətlərlə müqayisədə bu əyalətin adı çox-çox sonralar çəkilir. II Sarqon öz hakimiyyətinin 3, 6 və 8-ci illərində (yəni e. ə. 719, 716 və 715-ci illərdə) Manna hökmdarı Azaya qarşı çıxmış Zikertuya hərbi yürüşlər edir. O, ətraf yaşayış məskənləri ilə birlikdə üç möhkəmləndirilmiş şəhəri ələ keçirməsi və paytaxt Pardanı qarət etməsi haqqında məlumat verir. Görünür Zikertu əyaləti Mannaya yenidən II Sarqonun e. ə. 714-cü ildə 8-ci yürüşü zamanı tabe edilmişdir. II Sarqon həmin yürüş zamanı Zikertuya dağıdıcı zərbə endirmiş, onun 13 şəhərini, 84 ətraf yaşayış məntəqələri ilə birlikdə müdafiə divarlı 12 möhkəmləndirilmiş məntəqəsini qarət etmişdi.

Mannanın şərq sərhədlərində ən uzaq əyalət Qızılüzən çayı hövzəsinin aşağı və orta hissəsində yerləşən Andiya əyaləti idi. Andiyanın ilk dəfə adı qoşunları Andiyaya gedib çıxmış və andiyalılardan xərac alan III Salmanasarın hakimiyyətinin sonlarına aid olan kitabələrdə çəkilir. III Adadnerari işğal etdiyi ölkələr arasında "Günəşin batdığı böyük dənizə"dək uzanan Andiyanın da adını qeyd edir. Bu dəniz Xəzər dənizi hesab olunur. Manna dövləti görünür özünün ən qüdrətli dövründə Andiyanı aşşurlulardan geri almış və onu özünün təsir dairəsinə daxil etmişdir. Hökmdar AzanınUllusunun dövründə andiyalılar digər əyalətlərlə birlikdə öz müstəqilliklərini qaytarmaq məqsədilə mannalılara qarşı çıxdılar. Mənbələrdə Andiyanın hakimi Telusinanın adı çəkilir. Hürricə hesab edilən bu ada, və Hürri-Urartu şəkilçisi vasitəsilə düzəldilmiş Andiya əyalətinin öz adına görə Andiya əhalisini hürridilli etnik qruplara aid edirlər.

Mannaya tabe əyalətlər arasında müasir Marağa rayonu ərazisində yerləşən Uişdiş (aşşurca — Uisdis, Urartuca — Ugisti) əyalətinin də adı çəkilir. Onun da başında Manna canişini dururdu. Uişdiş əyaləti Zikertu və Andiya əyalətləri ilə birlikdə mannalı Azaya qarşı çıxmışdı. Lakin, o, aşşurluların köməyilə yenidən Mannaya tabe edildi. Urmiyanı hövzənin şimali-şərq hissəsində Manna ilə Urartu sərhədləri hüdudunda Subi və Bari əyalətləri yerləşirdi. O, həm də Sanqibutu adlanırdı. Bu əyalətlər vaxtaşırı gah bu, gah da digər tərəfə tabe olurdu. II Sarqon Bari əyalətində yaxşı möhkəmləndirilmiş, at tövlələri, arpa dolu anbarları ilə zəngin olan Tarun və Tarmakis (Təbriz) qalalarının adını çəkir. Mannanın cənubi-şərq torpaqları və ona tabe əyalətlər madayların məskunlaşdığı ərazi ilə sərhəddə yerləşirdi.

Manna hökmdarının situla üzərində təsviri, Los Anceles Dairəsi İncəsənət Muzeyi

Yazılı mənbələrdə Urmiyayanı hövzə ərazisindən e. ə. III minilliyin ikinci yarısından bəhs olunur. Göstərilən əraziyə aid ən qədim etnik ad kuti adıdır. Mənbələrdə ilk dəfə yad edildikləri dövrdə əsas məşğuliyyətləri maldarlıq olan kutilərdə artıq tayfa ittifaqı təşəkkül tapmışdı. İ. H. Əliyev kuti dilini Qafqaz-hürri dil qrupuna, aid edir. İ. M. Dyakonov belə hesab edir ki, kuti dili, "hardasa müəyyən dərəcədə, bütün Zaqroş əyalətinə yayılmış elam dilləri qrupuna yaxın" ola bilərdi. Digər tərəfdən o, kuti dilinin mürəkkəb fonetik tərkibə malik olan hürri dili ilə yaxınlığı imkanını da güman edir. Sonrakı dövrün araşdırmaları onu Şərqi Qafqaz dilləri ailəsinə aid etmişdir. Q. A. Melikişvili kuti dilini "zaqroş-elam" qrupuna aid edir. Akad. M. İsmayılov, Prof. Q. Qeybullayev, Prof. F. Cəlilov və başqaları kutiləri türkdilli hesab edirlər.

Urmiya gölündən cənub-şərqdə yerləşən əyalətlər haqqıpda məlumat verən e. ə. III minilliyin sonlarına aid Akkad mənbələrində lullubum (Lullupum, Luilume, Lullu) tayfasının adı çəkilir. Q. A. Melikişvili lullubu və elam dillərinin qohumluğu iddia etmişdir. O, öz növbəsində "zaqroş-elam qrupu" dillərini müasir Qafqaz dilləinə yaxın hesab edir, lakin Q. Qeybullayev lulubi etnonim, teonim və toponimlərini tədqiq edərək onların türk dilli ola biləcəkləri ehtimalını irəli sürmüşdür.

Urmiyayanı hövzə əhalisinin etnik cəhətdən formalaşmasında e. ə. III minilliyin sonlarından məlum olan hürrilər mühüm rol oynamışlar. Onlar Mesopotamiyanın şimalından və Suriyadan tutmuş Urmiya gölünədək Ön Asiyanın geniş bir ərazisində yayılmışdılar. Həmin ərazidə, habelə Zaqafqaziyanın və Şimal-Qərbi İranın xeyli hissəsində yayılmış Kür-Araz mədəniyyətini hurrilərin səpələnmələri ilə əlaqələndirirlər. Hürri dilində müxtəlif dövrlərə aid bizə xeyli miqdarda yazılı abidələr gəlib çatmışdır. Son illərdə aparılmış linqvistik tədqiqatlar nəticəsində hürri və ona yaxın olan Urartu dilinin Şimali Qafqaz dillərinın şərq qoluna mənsub olduğunu sübut edən yeni dəlillər əldə edilmişdir.

Urmiya gölü sahilində qayada yonulmuş Manna dövrünə aid Azərbaycan musiqiçisi

E. ə. I minilliyin əvvəllərində Urmiya gölündən cənubdakı ərazi Zamua adı ilə tanınmağa başladı. Bu ad lullubi tayfalarından birinə mənsub yerli ad hesab edilir. Sonralar həmin ərazi hissələrində mannalılar yüksəldi. Bu ad altında şübhəsiz ki, ayrı-ayrı qohum tayfalar birləşir. Lakin, xeyli sonralar da, hətta Manna dövləti özünün yüksəliş dövrünə çatdıqda da bu ərazi "Lullubu" adını saxlamışdı. O, arxaik forma kimi Aşşur hökmdarlarının orakullara müraciətində və ya sinonim kimi özlərinin Urmiyayanı əyalətlərə hərbi yürüşlərini yüksək üslubda təsvir etdikdə işlədilirdi.

İ. M. Dyakonov Manna dövlətinin Diyala çayının yuxarı axarınadək cənub əyalətlərinin əhalisini kuti-lullubi etnik qrupuna, DiyalaKərxa çaylarının yuxarı axarındakı əhalini isə kassi etnik qrupuna aid edir. Mixi yazılı və antik mənbələrin materiallarını tədqiqata cəlb edən İ. H. Əliyev e. ə. III–I minnlliklərdə Cənubi Azərbaycan ərazisində məskunlaşmış xalqların dil və etnik-mədəni cəhətdən Zaqroş-Elam və hürri etnosları ilə yaxınlığını əsaslandırmağa çalışır.

R. M. Böhmer Manna əhalisini hürri hesab edir. O, Manna dövlətinə aiddiyyatı olan AşşurUrartu mətnlərində qeyd edilən şəxs adlarının və coğrafi adların tam siyahısını göstərir. Bu adları təhlil edərək o, belə nəticəyə gəlir ki, onların əksəriyyəti hürrilərə, bəziləri kassilərə, ancaq bir neçəsi isə irandillilərə aiddir.

Q. A. Melikişvili hesab edir ki, şərqə doğru xeyli uzaqlara irəliləmiş hürri ünsürləri Dağlıq Zaqroşda adacıqlar şəklində Zaqroş-Elam dil qrupuna mənsub əhali arasında mövcud idilər. Lakin Manna dövlətinə hürri təsirini hürri etimologiyasının seçildiyi bəzi şəxs adlarına və toponimik adlara görə izləmək mümkündür.

Mannada çoxluq təşkil edən tayfa olan mannalılar ilə bərabər, digər tayfalar, məsələn, sunbilər, taurlalılar, dalilər də vardı. Lakin etnik konsolidasiya nişanələri artıq nəzərə çarpmaqda idi. Məsələn, Manna çarı nəinki Urartu çarının istila etdiyi torpaqları geri almaq qayğısına qalır, həm də "…pərən-pərən salınmış mannalıların öz yerinə qaytarılmasına" çalışırdı.

1957–1958-ci illərdə Həsənlitəpədə aşkar edilmiş sümük materiallarının, eləcə də O. Steynin 1936-cı ildə burada qazdığı materialların tədqiqi yerli sakinlərin əsasən uzunbaşlı, Aralıq dənizi tipli olduğunu göstərir. T. A. Ratbun belə nəticəyə gəlir ki, uzun bir dövr ərzində burada əhalinin fiziki tipi yekcins və sabit olmuş, həm də müxtəlif mədəniyyətlər dövrünün nümayəndələri arasında elə bir fərqlənmə əlaməti müşahidə edilməmişdir. R. Dayson da bu tipin e. ə. I minilliyin əvvəllərində Həsənlitəpədə, Göytəpədə və s. yayılanlarla uyğun gəldiyini göstərir. O, qeyd edir ki, yalnız e. ə. IX–VIII əsrlərdə Təpə Sialkda, həmçinin Xəzər dənizi sahilində I Şahtəpədə qısabaşlı, hətta lap qısabaşlı fərdlər görünməyə başlayır.

Həsənlitəpə qazıntıları zamanı tapılmış müxtəlif bədii sənət əşyaları üzərində insan təsvirləri aşkar edilmişdir. İnsan fiqurlarına naxış vasitəsi kimi qablarda, möhürlərdə və bir tunc dəstəkdə təsadüf olunur. Onların enli burnunun üstü alınla düz birləşmiş, gözləri aralı olmuş; qısa saqqal və çiyinlərədək tökülən uzun saç saxlamışlar. Skelet qalıqlarına əsasən V. Krouford belə nəticəyə gəlir ki, onlar orta boylu (təqribən 165 sm) olmuşlar. T. A. Ratbun daha dəqiq ölçü göstərir: kişilərin orta boyu −168,32 sm, qadınlarınkı – 159,55 sm110.

Kimmerlərin Azərbaycana köçü

E. ə. VIII əsrin sonlarına aid Aşşur yazılı mənbələrindən aşşurların "gimirrai" adlandırdıqları köçəri kimmerlərin axınlarının baş verdiyini bilmək olur; onların, ardınca isə tezliklə mənbələr (e. ə. VII əsrin əvvəli) skiflərin asguzai/isguzai adını çəkir. Herodotun məlumatına görə, kimmerlər Qara dəniz sahili boyunca, Qafqazdan keçərək, skiflər isə "Qafqaz dağlarını sağda qoyub" Xəzər dənizinin qərb sahili boyunca hərəkət etmişlər. Kimmerlərin və skiflərin Qafqazdan keçərək Cənubi Rus çöllərindən Ön Asiyaya hərəkət yolları barədə Herodotun verdiyi məlumatı arxeoloji dəlillər də təsdiqləyir. Y. İ. Krupnov öz tədqiqat işində bu tayfaların hərəkət yollarını izləyir və belə hesab edir ki, onlar yolun bütün əlverişli keçidlərindən – Meotida Kolxida sahilboyu yolu, Dəryal keçidi ilə hərbi Gürcüstan yolu, Mamison keçidi ilə hərbi Osetin yolu və Dərbənd keçidindən istifadə edərək hərəkət etmişlər. Aşşur hökmdarları da Urartu və Manna hökmdarları kimi kimmer və skiflərdən öz məqsədləri üçün istifadə etməyə səy göstərirdilər; lakin mənbələrin göstərdiyi kimi daha çox düşmənçilik münasibətində olmuşlar. Qimirra ölkəsi Van hökmdarlığından şimali-qərbdə, Kappadokiyanın şərq hissəsində lokalizə edilir. B. B. Piotrovski e. ə. VIII əsrin sonunda kimmerlərin dağıdıcı təsirini və onların urartulular əleyhinə daim hərbi fəaliyyət göstərdiklərini qeyd edir. Onlar Frikiya hökmdarlığını darmadağın edərək İoniya şəhərlərini viran qoyub Aşşur sərhədlərıni təhdid etdilər.

İrandilli əhalinin Azərbaycana köçü

S. Qaşqay qeyd edir ki, Manna ərazisinin etnik xarakteristikasını vermək üçün İrandilli tayfaların İran yaylasına soxulması dövrünü və onların gəlmə yolları məsələsini aydınlaşdırmaq lazımdır. Bu məsələ barədə dünya tarixşünaslığında müxtəlif mülahizələr mövcuddur. Tədqiqatçıların bir qismi bu tayfaların Orta Asiyadan çıxmalarını, digərləri isə Qafqazdan keçərək gəldiklərini söyləyirlər. Lakin bütün tarixçilər İrandillilərin sözü gedən ərazidə aborigen olmadıqlarını birmənalı şəkildə qəbul edirlər.

Assur mənbələrindən məlum olan Güney Azərbaycanın Urmiya gölü ətrafı ərazilərində şəxs adlarının təhlilinə əsaslanan E. A. Qrantovski göstərir ki, İrandilli əhali Güney Azərbaycanda ən azı e.ə. IX–VIII əsrlərə qədər yayılmamışdı. Bu nəticə ona İrandilli tayfaların Orta Asiyadan yox, Şimaldan, Qafqazdan keçərək İran yaylasına doğru irəliləmələrini söyləməyə imkan verir.

R. Girşmana görə İrandilli tayfalar İran yaylasına iki yolla daxil olmuşlar: onların Qərb qolu Qafqazdan, Şərq qolu isə Orta Asiyadan gəlmişdir. Urmiyayanı hövzəyə onlar Qafqazdan gəlmişlər. Cənuba doğru irəliləyən qolu müqavimətə rast gələrək Qərbə doğru dönmüşdür. Lakin onların irəliləmələri burada da keçilməz Zaqroş silsiləsi və xeyli inkişaf etmiş yerli mədəniyyətlərin müqaviməti nəticəsində çətin olmuşdur.

Yazılı məmbələrdə adı çəkilən İrandilli tayfaların lokalizəsi və e.ə. IX – VIII əsrlərə aid mixi yazılı mənbələrdə qeyd edilən Azərbaycan onomastik materialların təhlili göstərir ki, Urmiyayanı hövzədəki əyalətlərdə və hətta bir qədər Cənuba və xeyli Şərqə doğru İrandilli tayfalar məskunlaşmamışdılar. İrandilli tayfalar Manna dövlətinin əhatə etdiyi ərazilərdən xeyli uzaqda məskunlaşmışdılar və Urmiyayanı hövzəyə soxula bilməmişdilər. Hətta bəzi tədqiqatçıların söylədiyi kimi e.ə. I minilliyin əvvəllərini İrandilli köçərilərin Ön Asiyaya gəlmələrinin erkən tarixi kimi qəbul edildikdə də onların öz mühacirətlərinin erkən dövrlərində yerli türk mənşəli tayfalara (mannalılar və digərlərinə)elə bir mühüm təsir göstərmələri ilə razılaşmaq olmaz.
S. Qaşqay

E.ə.IX əsrin ortalarından ta Midiya dövlətiın təşəkkülünə kimi Urmiyayanı hövzədə əsas siyasi qüvvə Urmiyayanı hövzənin yerli əhalisini birləşdirən, köçəri tayfaların basqınlarının qarşısını alan və onlardan öz marağı üçün istifadə edən, bəzən də onlarla ittifaqda öz rəqiblərinə güclü zərbələr vuran Manna dövləti idi. Bu ərazidə sonradan Midiya dövləti qurulduqdan sonra və hətta XX əsrin əvvəllərinə qədər bu ərazilərdə İran ünsürü və İran dilləri əhəmiyyətli rol oynamamışdı.

Şəxs adlarının və toponimlərin təhlili Manna dövləti əhalisinin (mannaların) türk mənşəli olduğunu sübut edib. Prof. Qiyasəddin Qeybullayev əsərlərində Manna etnonim, toponim və şəxs adlarının mənalarını açaraq izah edə bilib. İqor Dyakonov Manna dövlətinin Diyala çayının yuxarı axarınadək Cənub əyalətlərinin əhalisini kutilərlulubilərin, DiyalaKərxa çaylarının yuxarı axarındakı əhalini isə kassilərin varisləri hesab edir.

Kiçik çarlıqlar dövrü

Bukan ərazisində yerləşən İzirtu xarabalıqlarından aşkarlanmış şirəli keramik lövhə. Lövhədə qanadlı fantastik heyvan təsvir olunmuşdur. Tokiodakı Qədim Şərq Muzeyində saxlanılır.

Assuriya qaynaqlarında Urmiyaboyu ərazisinin Cənub hissəsi uzun müddət Zamua adı altında tanınır. İlk dəfə onun adı II Adadnerari (e. ə. 911–891) yazılarında zəbt etdiyi dövlətlər sırasında çəkilir. Artıq e. ə. IX əsrin əvvəlində burada bütün Zamuanı, yaxud hər halda onun xeyli hissəsini əhatə edən birləşmə əmələ gəlir, onun başında Daqara vilayətinin tayfa başçısı Nur-Adad dururdu. Daqara vilayətn şimal-şərq və şərq ölkələrinin bir növ qapısı idi, buna görə də assurlar onu işğal etməyə xüsusi maraq göstərirdilər. E.ə. 881-ci ildə Zamua üzərinə yeriyən II Aşşurnasirapal (e. ə. 883–859) məlumat verir ki, zamualılar istilaçıların yolunu kəsmək üçün Babit aşırımında (indiki Dərbəndi Bazian) müdafiə divarı hörmüşlər. Lakin onlar basqının qabağını ala bilməmişlər və II Aşşurnasirapal Daqara "ölkəsinin" Birutu, Uze və Laqalaqa qalalarını ətraf məskənlərlə birlikdə işğal etmiş, çoxlu qənimət ələ keçirmiş və əsirlər tutub aparmışdı. Assurların Daqaraya tərəfdar olan qonşu vilayətlərə hücum edib, Bara, Bunasi və Larbusa şəhərlərini tutmasından istifadə edərək, Nur-Adad öz mövqelərini möhkəmləndirir. Lakin assurlar yenidən qalib gəlir və bu dəfə Birutu qalasını yandırırlar.

E.ə. 880-ci ildə Zamua əhalisi yenidən yürüş edən II Aşşurnasirapalın qoşunları ilə mübarizə aparırlar. Bu zaman Zamuanın başında artıq Ameka dururdu. Qaynaqlar onu "çar" adlandırır və paytaxtın – Zamri şəhəri olmağı haqqında məlumat verir. Ameka istilaçılara inadlı müqavimət göstərirdi, lakin məğlubiyyət qarşısında paytaxtı "çar şəhəri" Zamrini tərk edib qoşunla birlikdə Etini dağlarına çəkildi. II Aşşurnasirapal təqibi davam etdirərək ölkəni viran qoydusa da çarın özünü ələ keçirə bilmədi. Kitabədən bəlli olur ki, Ameka imkan tapıb Sabua dağında yerini möhkəmlətmişdi. Gorünür, Amekanın ərazisi kifayət qədər geniş idi. Etini və Sabua dağları bir-birindən uzaqda yerləşirdi, çünki Aşşurnasirapal Lallu və Edir çaylarından, Su və Elaniu dağlarından keçməli olmuşdu. Assurlar nəticə etibarilə Amekanı ram edə bilmədilər. Kitabədə Zamuanın paytaxtı Zamrinin, Arazitku, Ammaru, Parsindu, İritu, Suritu qalalarının 150 ətraf məskənlə birlikdə tutulmasından danışılırsa da, Ameka üzərində qəti qələbə çalındığı haqqında məlumat verilmir. Əhali Aziru və Simaki dağlarına çəkilir, Mesu şəhərində yerini möhkəmlədir.

İstehkamlarla möhkəmləndirilmiş Ammali şəhərinin başında duran Araştua assurlara qarşı Ameka ilə birgə çıxış edir. Kitabədə verilən məlumata görə, adları çəkilən şəhər-qalalardan başqa, daha bir neçə şəhər-qala da işğal olunmuşdu. Bunlar sabininin idarə etdiyi Kisirtu şəhəri və onu əhatə edən on məskən, habelə Kirtiaranın idarə etdiyi bareanlıların şəhərləri idi. Ehtimal ki, onlar da Araştuaya tabe idilər, çünki kitabədə bu şəhərlərin qarət edildiyi bildirildikdən sonra deyilir ki, Aşşurnasirapal Araştuanın şəhərlərindən çıxıb getmişdir. Lakin, görünür, Araştua özü ondan xeyli güclü olan Amekadan asılı idi; assurlar yalnız Amekanı "çar" adlandırırdılar. Amekanın çar şəhərlərində ələ keçirilmiş qənimət başqa şəhərlərdə ələ keçirilən qənimətə nisbətən daha zəngin və daha rəngarəng idi. Assurlar dəfələrlə məlumat verirlər ki, Zamridə "onun (Amekanın) əmlakıvə mülkiyyəti", çoxlu "mis əşya, vaza, qab-qacaq, mis cam, məcmeyi, qızıl suyuna çəkilmiş sini, onun sarayının sərvətləri, onun topladığı xəzinə" ələ keçirilmişdir.

Marlıqtəpədən aşkarlanmış, Manna dövrünə aid üstü mifoloji obrazlarla bəzədilmiş qızıl cam

Ameka çarlığında şəhər-qalalardan əlavə, "çar" şəhəri Zamri olması, ələ keçirilmiş qənimətin təsvirindən və siyahısından görünən yüksək dərəcədə inkişaf etmiş peşəkar sənətlər göstərir ki, Zamua vilayətlərində sinfi cəmiyyət və ilkin dövlət quruluşu əmələ gəlmişdir. II Aşşurnasirapal Zamua zonasında uzun müddət qaldığına görə burada düşərgə salır və Zamua ərazisinin ayrı-ayrı şəhərlərinə vaxtaşırı basqınlar edir. Assurlar Zamuanın zəbt olunmuş hissəsində əyalət yaradır və daimi nəzarət üçün Dur-Aşşur qalasını tikirlər. Onlar ölkənin bu hissəsini sonralar Zamua və ya Mazamua adlandırırlar. Vilayətin qalan hissəsinə isə Daxili Zamua deyilirdi (Zamua sa bitani).

Nikdiaranın adı yenidən V Şamşi-Adadın (e. ə. 823–810-cu illər) kitabəsində Mekdiara formasında çəkilir. Kitabədə Mekdiaranın oğlu Şarsinaya qarşı mübarizədən bəhs olunur. V Şamşi-Adad e. ə. 821–820-ci illərdə apardığı hərbi yürüşlər zamanı Şarsinanın 300 yaşayış məskənini ələ keçirir. E. ə. IX əsrdə Urmiyayanı rayonunun qərbində mühüm bir siyasi qurum çar II Tukulti-Ninurtanın (e. ə. 890–894-cü il) səlnamələrində adı ilk dəfə çəkilən Gilzan dövləti idi.

Aşşurnasirapalın Zamuaya qarşı yürüş etdiyi zaman Gilzan Xubuşkiya və Hartiş "ölkələri" ilə birlikdə assurlara bac verərək qarətlərin, dağıntının, kütləvi qırğının qarşısını almışlar130. Assuriya hökmdarlarının Gilzan üzərinə çox tez-tez yürüş etmələri bu ölkənin assurlar üçün necə böyük əhəmiyyətə malik olduğunu göstərir. Ölkəni çarlar idarə edirdilər. Burada e. ə. IX əsrin birinci yarısında və ortalarında Asu, sonra isə Upu hökmdar idi. Uzun müddət hökmranlıq etmiş Asu e. ə. 856-cı ildə III Salmanasarın pişvazına "öz qardaşları və oğulları ilə birlikdə" çıxır. Bu, sübut edir ki, Asu artıq tayfa başçısı deyil, suveren irsi hökmdardır. III Salmanasarın Gilzandakı məbədə zəfər sütunu stelasını qoymağına baxmayaraq assurlar elə bu dəfənin özündə də ölkəni qarət etməmiş, bac olaraq davar, qara-mal, at, ikihürgüclü dəvələr, şərab və s. almaqla kifayətlənmişdilər.

IX əsrin axırlarında güclənmiş Urartu dövləti Gilzanı işğal edib öz ərazisinə qatdı. Yuxarıda adı çəkilən qurumlar hələ Aşşur təcavüzünə qarşı dura bilmirdi; məğlubiyyətə uğrayır və ondan asılı vəziyyətə düşürdü. Lakin, onların aşşurlulara qarşı mübarizədə müvəffəqiyyət qazanmaları da mümkün idi — Aşşur mənbələri rəqiblərin qələbələri haqqında heç vaxt məlumat vermir. Bəzi əyalətlərin birgə çıxışları, onların uzunmüddətli müdafiələri e. ə. I minilliyin əvvəllərində Urmiyanı əyalət ərazilərinin birliyini və müstəqil hərbi siyasi mövcudluqları imkanını təmin edən iqtisadi səviyyənin artıq xeyli möhkəm olduğunu göstərir.

Həsənlidən qazıntılar zamanı tapılmış əşyaların tipoloji müqayisəsi, həmçinin radio-karbon təhlil qədim qalada binaların əksəriyyətinin təqribən e. ə. 1000-ci ildə tikildiyini göstərir. Həsənluda aşkar edilmiş şəhər mixi yazılı mənbələrdə adı çəkilən şəhərlərdən hələ heç biri ilə eyniləşdirilmir. Lakin qazıntılar həmin dövrdə göstərilən ərazidə yüksək tikinti texnikasına və sənətkarlıq istehsalına malik olan möhtəşəm şəhər-qalanın mövcudluğunu — bu ərazinin mədəni-iqtisadi cəhətdən xeyli inkişaf etdiyini söyləməyə imkan verir. Arxeoloji tapıntıların, mixi yazılı mənbələrin məlumatları ilə müqayisəsi Urmiyayanı əyalətlərdə erkən dövlət qurumlarının hələ çox əvvəllər təşəkkül tapdığını göstərir.

Mərkəzləşmiş dövlətin yaranması

Manna oxçusunun situla üzərində təsviri, Los Anceles Dairəsi İncəsənət Muzeyi

E.ə. I minilliyin əvvəllərindən yazılı mənbələrin də təsdiq etdiyi kimi indiki Güney Azərbaycan ərazisində mərkəzləşmiş dövlət yaranması prosesi başlayır. Mixi yazılı mənbələrdən bizə müxtəlif tayfaların adları, daha güclü qonşularından asılı vəziyyətə düşüb tədricən qaynayıb – qarışan çoxlu xırda birliklər məlumdur. E.ə. IX əsrdən bu ərazidə Manna hökmdarlığı fərqlənməyə başlayır. Sonralar bu dövlət Güney Azərbaycanın bütün ərazilərini öz tərkibində birləşdirdi, AssuriyaUrartunun işğalçılıq yürüşlərinə qarşı fəal mübarizə apardı.

E.ə. I minilliyin əvvəllərini R. Girşman İran yaylası tarixində qaranlıq dövr adlandırır. E.ə. I minilliyin ilk əsrləri arxeoloji baxımdan müxtəlif mədəniyyətlərə məxsus ünsürlərin qaynayıb – qarışması, keramika və metal məmulatlarının hazırlanmasında yeni cizgilərin meydana çıxması ilə səciyyələnir. Yazılı mənbələrdə bu, əvvəllər burada yaşamış etnik qrupların dillərindən fərqlənən dildə meydana çıxmış şəxs adlarında və etnotoponimik adlarda öz əksini tapmışdır.

Bütün bu dəyişikliklər e.ə. I minilliyin əvvəllərindən bu əraziyə sonrakı yüzilliklərdə əhəmiyyətli rol oynamağa başlamış müxtəlif etnik qrupların – İrandillilərin soxulması ilə əlaqədar idi. Lakin bu hadisələrdən xeyli əvvəl, e.ə. I minilliyin əvvəllərində Urmiyayanı Zaqroş zonasında müxtəlif birləşmələr yaranması burada ilk iri siyasi birləşmənin – Manna dövlətinin meydana gəlməsi üçün zəmin hazırlayır. Manna dövləti Azərbaycan tarixində ilk mərkəzləşdirilmiş dövlət hesab edilir.

Manna dövləti qədim ənənələri olan bir ərazidə, qədim tarixin çox böyük bir kəsiyində iqtisadi və mədəni cəhətdən öndə gedən bir ərazidə meydana gəlmişdi. Manna e.ə. III – II minilliklərdə bu regionda mövcud olmuş Kuti, Lulubikassilərin bilavasitə varisi idi.

Udakinin mərkəzləşdirmə cəhdləri

III Salmanasarın hökmranlığının on altıncı ilindəki (e. ə. 843-cü il) yürüş təsvir edilərkən məlumat verilirdi ki, çar Daxili Zamuada məskənləri tuta-tuta Manna ölkəsinə çatmışdır. Lakin salnamələrdə Mannanın qarət və işğal edilməsindən, yaxud ondan bac alınmasından bir kəlmə də danışılmır. Görünür, assurlar ya Mannanı istila edə bilməmişdilər, ya da bu ölkənin yalnız sərhədlərinə gedib çatmış, sonra dönüb qonşu Allabrianın üzərinə yerimişdilər. E. ə. 829-cu ilin salnamələrində Mannanın adı darmadağın edilmiş ölkələrin adları sırasında çəkilir.

III Salnamasar artıq qocalmışdı və Assuriya qoşunlarına bu dəfə sərkərdə Dayan-Aşşur başçılıq edirdi. Assuriya kitabəsində yazılmışdır:

Mən mannalı Udakinin məskənlərinə yaxınlaşdım. Mannalı Udaki mənim silahımın parıltısından dəhşətə gəlib, canını qurtarmaq üçün öz çar şəhəri Zirtanı tərk etdi. Mən onun dalınca düşdüm. Saysız-hesabsız qaramalını, qoyunlarını, mülkiyyətini apardım. Şəhərlərini viran qoydum, dağıtdım, od vurub yandırdım.

Məğlubiyyətə baxmayaraq Manna təslim olmadı, baç vermədi. Assurlar ancaq qənimət ələ keçirməklə kifayətləndilər. III Salmanasarın dövründən başlayaraq mixi yazılı mənbələrdə ardıcıl olaraq Manna hökmdarlarının adı və onların paytaxtı Zirta şəhərinin (sonralar bu şəhər İzirtu adı ilə qeyd olunur) adı çəkilir.

İranzunun hakimiyyəti

Hökmdar Udakidən sonra e.ə. 737-ci il yüruşləri ilə əlaqədar III Tiqlatpalasarın və II Sarqonun e.ə. 718-ci ilə aid kitabələrində Manna hökmdarı İranzunun adı çəkilir. Manna özünün ən parlaq çiçəklənmə dövrünə, görünür hökmdar İranzunun sələfləri və onun öz hakimiyyətinin əvvəllərində çatır. İranzunun sələflərinin adları bizə məlum deyildir, belə ki, həmin dövrdə Manna ilə daha çox toqquşan Urartu hökmdarı öz kitabələrində Manna hökmdarlarının adlarını çəkmirlər. Onlar ümumiyyətlə nadir hallarda öz rəqiblərinin adlarını çəkirlər. Lakin həmin dövrdə Mannanın Urartu əleyhinə hücuma keçməsi faktının özü Mannanın gücləndiyini göstərir. Buna Aşşurun Mannada hərbi əməliyyatlar aparmaması da şərait yaradırdı. Aşşur hökmdarı III Tiqlatpalasar artıq Aşşuru xeyli dərəcədə narahat edən madaylarla mübarizə ilə məşğul idi. III Tiqlatpalasarın e.ə. 744e.ə. 737-ci illərdə madaylar əleyhinə apardığı hərbi yürüş marşrutlarının İ.M.Dyakonov tərəfindən aparılmış təhlili göstərir ki, bu yürüşlərin yolları Mannanın şərq sərhədləri boyunca keçmiş, lakin onun ərazisinə toxunmamışdır.

Bu Mannanın bir hərbi qüvvə kimi varlığını, eləcə də onun Aşşur ilə dostluq münasibətlərini göstərir. III Tiqlatpalasar həmin dövrdə Urartu ilə də mübarizə aparırdı və bu mübarizədə sonuncunun zəifləməsi nəticəsində Mannanın vəziyyəti yüngülləşdi. Manna dövlətinin böyüklüyü barədə biz II Sarqonun nəzarətindən azad olmağa çalışan asılı əyalətlər və onun tabeçiliyində qalan əyalətlər haqqındakı müfəssəl məlumatına əsasən təsəvvür yarada bilərik. Urartu görünür öz qüvvələri ilə Manna ilə bacara bilməmişdir və ona görə də Mannaya tabe olub müstəqilliyə cəhd göstərən əyalətlər arasında özünə dayaq axtarmışdır. Naxçıvan və Manna ərazilərində aşkar edilmiş arxeoloji materiallarda izlənilən sıx mədəni əlaqələr belə deməyə imkan verir ki, görünür müəyyən dövrlərdə Mannanın sərhədləri Araz çayından şimala uzanmış və Manna dövləti özünün gücləndiyi dövrlərdə geniş bir ərazini əhatə etmişdir. İranzunun hakimiyyətinin sonunda Manna hökmdarının mövqeyi bir qədər zəifləyir. Zikertu əyaləti ilə birlikdə Şuandaxul və Durdukka şəhərləri də onun əleyhinə çıxır. II Sarqonun köməkliyilə onlar yenidən Mannaya tabe edildilər.

Mannanın yüksəlişi

Assur çarı III Tiqlatpalasarın hakimiyyətə gəlməsi Ön Asiyada siyasi vəziyyəti dəyişdirdi. Onun inzibati və hərbi islahatları Assuriya dövlətini möhkəmləndirdi,ordusunu dövlətin işğalçılıq alətinə çevirdi. O, Assuriyanın beynəlxalq nüfuzunu qaldırmaq üçün ənənəvi hərbi yürüşlərə yenidən başladı. E.ə. 743-cü ildə assurların Urartu qoşunlarına ağır zərbə endirməsi ilə Urartu çarlarının Manna üzərinə yürüşləri kəsildi. Sonrakı illərdə Urartu torpaqlarında onlara vurulan yeni zərbələr urartuların bəzi Manna vilayətlərinə göz dikməsinə son qoydu.

Manna hökmdarlarının əl-qolu açıldı. Dövlətin çiçəklənmə çağı başlandı. Manna hökmdarı İranzu yaranmış vəziyyətdən bacarıqla istifadə etdi. O, Assuriyanın Urartunu üstələdiyi bir zamanda assur çarı ilə yaxınlıq yaratdı. Bundan istifadə edib, Urartunun tutduğu Manna vilayətlərini geri aldı. Manna hərbi-iqtisadi vəziyyətinə görə artıq Urartudan çox geri qalmırdı. Tiqlatpalasar e.ə. 737-ci ildə Midiya yürüşü zamanı Mannanın yalnız güney dağlıq hüdudlarından keçmiş, Cağatu düzü və Qızılüzən çayı vadisindəki Manna torpaqlarına enməmişdi. Qaynaqlarda Tiqlatpalasarın işğal etdiyi ölkələr içərisində Mannanın adı çəkilmir. Görünür, Assuriya Urartu ilə savaşda daha bir güclü düşmən qazanmaq istəmirdi. Əksinə, Assuriya ilə Manna Urartuya qarşı birgə mübarizədə təbii müttəfiq sayılırdılar. II Sarqonun yazılarında Tiqlatpalasarın İranzu ilə şəxsi görüşünə işarə edilməsi də bunu göstərir.

İranzunun vaxtında Güney Azərbaycanın demək olar ki, bütün torpaqları onun hakimiyyəti altında idi. Ucqar bölgələr: Karall, Allabria, Andia, Zikertu Mannadan asılı olub, onun canişinləri sayılırdı. İranzu Manna vilayətlərini mərkəzi hakimiyyətə tabe edib, ölkədə canişinlik sistemi yaratdı. Onun vaxtında Mannanın quzey hüdudları Araz çayına, güneydə ParsuaMidiya hüdudlarına çatırdı. Urmiya gölünün günbatarında yerləşən Gilzan vilayəti də Mannaya qatılmışdı. Beləliklə, Manna gələcək Atropatena dövləti hüdudlarında yerləşə bilmiş, qədim Şərqin dörd qüdrətli dövlətindən biri olmuşdu.

İranzunun zamanında Manna dövlətinin güclənməsi bəzi asılı ucqarları narazı salırdı. Onlar Mannadan ayrılmağa çalışırdılar. Mannanın xarici siyasəti ilə bağlı ikitirəlik yaranmışdı. Assuriya ilə yaxınlıq siyasətini müdafiə edən vilayətlər çoxluqda idi. Bu siyasi yönüm Mannanın bütövlüyünü qoruyur, Urartunun Urmiya gölü bölgəsində işğalçılıq istəklərini boşa çıxarırdı. Bu qüvvələrin başında İranzu özü dururdu. O, Assuriyanın hərbi-siyasi qüdrətinə üstünlük verir, onunla müttəfiq münasibətlərini qoruyub saxlıyırdı. Andia, Zikertu, Uişdiş kimi bölgələr isə Urartunun fitnəsinə uyur, onun təhriki ilə birləşməyə çalışırılar. Bu canişinliklərin ayrılma meyilləri Mannanın bütövlüyünü parçalaya bilərdi.

Urartu çarı I Rusa Zikertu canişini Metattini İranzuya qarşı qaldıra bildi. E.ə.719-cu ildən Mannanın Şuandahul və Durdukka şəhərləri Metattinin piyada və atlılarının köməyinə arxalanıb üsyan etdilər. Assur çarı II Sarqon Manna ilə ittifaqı pozmadı. O, İranzunun xahişi ilə işə qarışdı və hakimiyyətinin son illərində zəifləmiş Manna hökmdarının köməyinə qoşun göndərdi. İranzu üsyanı yatıraraq, həmin şəhərləri yenidən özünə tabe edə bildi. Qədim ittifaq ənənəsinə uyğun olaraq, bu şəhərlərin əhalisi tərpənən mülkiyyəti ilə Assuriyaya göndərildi. Bundan başqa, Urartu çarı ilə müqavilə bağlanan Sukka, Bala və Abitikna şəhərlərinin əhalisi Suriyaya köçürüldü.

Azanın hakimiyyəti

İranzunun ölümündən (e. ə. 719 və 716-cı illər) sonra onun oğulları arasında hakimiyyət uğrunda mübarizə başlandı. Atası İranzunun siyasətini davam etdirən və Aşşur tərəfdarı olan böyük oğlu Aza hakimiyyətə keçdi. Lakin o çox az hakimiyyət sürdü və tezliklə Urartu ilə ittifaq tərəfdarları tərəfindən məğlubiyyətə uğradı. Urartu ilə ittifaq bağlamış Manna canişinləri uişdişli Baqdatti və zikertulu Metatti Azanın əleyhinə çıxdılar. Aza öz dövləti ərazisində müdafiəyə çəkilməyə məcbur oldu. O, "çıxılmaz Uauş dağı"nda (Səhənd) möhkəmləndi, lakin düşmənlərini yənə bilmədi və öldürüldü. Azanın öldürülməsindən qəzəblənən Assur hökmdarı II Sarqon qatilləri cəzalandırmaq üçün e.ə. 716-cı ildə Mannaya yürüş etdi. Bu haqqda Dur Şarukkin (Xorsabad) sarayının V zalındakı divar yazısında deyilir:

...Hakimiyyətimin altıncı ilində Urartulu Ursa, Mannalılar ölkəsinin canişinləri Uişdişli Baq [dattini və] Zikertulu [Metattini] Şarrukinin (Assuriyalı) və hökmdarlarının oğlu Azanın əleyhinə qaldırdı və [....] Mannalılar ölkəsində qiyam edib, sıldırım Ua[uş] dağında öz hökmdarları Azanın meyitini atdılar. Manna ölkəsinin intiqamını almaq və onu Assuriyanın tabeliyinə qaytarmaq üçün Aşşura, mənim ağama əllərimi ucaltdım və Uauş dağında, Azanın meyitinin atıldığı yerdə Baqdattinin dərisini soydum və Mannalılara göstərdim. Ullusununu, onun (Azanın) qardaşını taxta əyləşdirdilər, mən də ona bütün [....] Mannalılar ölkəsini tabe etdim.

Ullusununun hakimiyyəti

Azanın ölümündən sonra hakimiyyətə onun qardaşı Ullusunu keçirildi. Aşşurlular, əlbəttə müttəfiq dövlətni itirilməsi ilə razılaşa bilməzdilər və II Sarqon öz hakimiyyətinin VI, VII və VIII illərində Mannanın özünü və ondan ayrılmış əraziləri tabe etmək üçün yürüş edir. II Sarqon sonra Mannanın özünün paytaxtı İzirtunun üzərinə hucuma keçdi, mannalılarla qanlı döyüş təşkil etdi, İzirtu yaxınlığında yerləşən Zibia və Armait qalalarını ələ keçirdi. Görünür həmin qalalar İzirtuya girəcəyi qoruyurmuşlar. Bu haqqda II Sarqonun Dur – Şarukkin sarayındakı kitabəsində deyilir:

[Mannalı Ullusunu....] ilahi Aşşurdan [....] ölkəsinin pərən-pərən olmasına [....] Urartulu Ursaya arxalandı və Karallalı Aşşurleni və Allabriyalı İttini mənim əleyhimə qaldırdı, Urartuya qulluq etməyə çağırdı. Ürəyimin [qəz]əbi ilə çəyirtkə kimi mən bu ölkəni bürüdüm. Mən İzirtunu, Mannalılar ölkəsində olan onun çar şəhərini məhv etdim, qartal kimi onlara böyük qırğın törətdim, İzirtunu yandırdım və Zibiya ilə Armait (şəhərlərini) zəbt etdim. Mannalı Ullusunu və onun bütün ölkəsi bir nəfərə kimi yığışıb ayaqlarımı qucaqladılar; mən (onları) əfv etdim, Ullusununun günahlarını bağışladım və [atasının] hökmdar taxtına (əyləşdirdim). Allabriyalı İttini ailəsi ilə birlikdə köçürdüm; Karallalı Aşşurleni [....], Qanu[....] şəhərini [....] Niksamanm vilayətini mən zəbt etdim.

Mannada daxili çətinliklərdən istifadə edən urartulu I Rusa Ullusunun 22 qalasını tutdu və mannalı canişini Dayaukkunu ona qarşı qaldırdı. E. A. Qrantovski müəyyən etmişdir ki, digər canişinlərlə birgə qiyam edən Dayaukku Mannaya tabe olan Missi ölkəsinin hakimi idi. Ullusunu olduqca ağır vəziyyətə düşdü. O, Aşşurun himayəsindən qurtulmaq və Urartu tərəfindən yardım almaq istəyindən əl çəkməli oldu. II Sarqon onu bağışladı, "bütün günahlarından keçdi" və Manna taxtında saxladı. Həmin dövrdən Ullusunu II Sarqonu müdafiə etdi və Urartu ilə mübarizədə ona yardım göstərdi. Mannalılar Aşşur qoşunlarını taxıl məhsulları, ot-ələf, at, iri və xırdabuynuzlu heyvanlarla təchiz edirdilər. II Sarqonla Ullusunu arasında müqavilə bağlandı. Bu müqaviləyə əsasən sonuncu özündən əvvəlki hökmdarlara nisbətən Aşşurdan müəyyən imtiyazlar aldı. II Sarqon məlumat verir:

...Hakimiyyətimin yeddinici ilində Urartulu Rusa Mannalı Ullusunuya xəyanət edib, onun 22 qalasım zəbt etdi. O, Manna canişini Dayukkunun oğlunu zamin götürdü və Ullusunu haqqında yalan söz deyib şübhə yaratdı. Aşşura, [mənim ağama] əllərimi ucaltdım, bu 22 qalanı mən mühasirəyə aldım, zəbt etdim və Assuriyanın hüdudlarına daxil etdim. Mən Dayukkunu ailəsi ilə birlikdə köçürdüm, məzlum olmuş Mannalılar ölkəsini bərpa etdim. Nairi hökmdarı Yanzudan onun Hubuşkiya şəhərində bac (aldım). Urartulu Ursanın vilayətində 9 şəhərini [....], [....] onların mal-qarasını [....], qalalarını, ətraflarındakı məskənlərlə birlikdə [....], Andiyalı Telusinanın vilayətində [....] zəbt etdim. 4200 adamı mal-dövləti ilə birlikdə əsir apardım; bu qalaları mən sökdüm, dağıtdım, [od vurdum]. Öz hökmdar heykəlimi hazırlatdım, onun üstündə mənim hakimim Aşşurun qələbəsi haqqında yazdırdım və İzirtuda, Manna[lılar ölkəsinin hökmdar şəhərində ucaltdım].

II Sarqonla Ullusunu arasında müqavilə bağlandı. Bu müqaviləyə əsasən sonuncu özündən əvvəlki hökmdarlara nisbətən Aşşurdan müəyyən imtiyazlar aldı. II Sarqon məlumat verir: "onların ağası, hökmdar Ullusunuya fəxri süfrə açdım, onun taxtını atası İranzununkundan hündur yüksəltdim". Görünür, müqaviləyə əsasən II Sarqon urartulular tərəfindən zəbt edilmiş və öncə Aşşura birləşdirilmiş 22 qala və iki möhkəmləndirilmiş şəhəri Mannaya qaytarmalı olmuşdur. Urmiya gölündən cənubda yerləşən bu qalalar Dayaukkunun tabeliyində idilər. Urartu koalisiyasının məğlubiyyəti ila nəticələnən Uauş dağı yaxınlığındakı döyüşdən sonra II Sarqon Urmiya gölünün şimal sahilləri boyu yürüşünü davam etdirdi. Subi əyalətindəki bir çox qalalar, eləcə də Sanqibutu (Qədim zəngi boyunun yaşadığı vilayət) əyalətindəki zəngin Ulxu (Ulxunun Mərənd vadisində yerləşdiyi güman olunur. Mərənd vadisinin şərq hissəsində Livar kəndi yaxınlığında e. ə. VIII əsrə aid edilən şəhər tipli böyuk Urartu qalası aşkar edilmişdir.) şəhəri Mannaya qaytarıldı.

Ahşerinin hakimiyyəti

Ullusununun hakimiyyəti dövründə Mannanın vəziyyəti elə möhkəmləndi ki, artıq II Sarqonun varisləri dövründə o Aşşurun üstünlüyünü tanımaqdan imtina etdi və hətta bəzi Aşşur yaşayış məskənlərini ələ keçirə bildi. Aşşur hökmdarı Sinaxxerib (e. ə. 705–681-ci illər) Mannaya hücum etməli oldu. Lakin bu hərbi yürüş görünür o qədər də müvəffəqiyyətli keçməmişdir. Belə ki, Sinaxxerib ancaq əsir ələ keçirməklə kifayətlənməli olmuşdur.

Eyni zamanda Urartu da şərq əyalətlərinə olan iddialarından əl çəkməmişdi. I Rusanın oğlu II Argiştinin dövründə Urartu bu istiqamətdə öz hərbi yürüşlərini yenidən həyata keçirdi. Bunu Savalan dağının cənub yamacındakı qayaüstü iki kitabə də təsdiq edir. Kitabələrdə Arxu əyalətinə hərbi yürüşdən, çaya qədər Uşulu və Buku ölkələrinin işğalından bəhs olunur. Geri qayıdanda urartulular üzərinə xərac qoyulmuş Qirduni, Qituxani, Tuişdu ölkələrini və Rutumni şəhərini zəbt edirlər. Ələ keçirilmiş qalalardan biri Argiştiirdu ("Argiştinin canişini") adlandırılır.

Mannanın növbəti hökmdarı Ahşerinin adı Asarxaddonun (e. ə. 680–669-cu illər) məlumatlarından birində çəkilir. Aşşurla mübarizədə Ahşeri "Mannalılar ölkəsinın əyalətlərində" yerləşən kimmerilərin və skiflərin yardımından istifadə edirdi." Asarxaddon özünü "Mannalılar ölkəsinin əhalisini, ram edilməyən kutiləri pərən-pərən salan, onları xilas edə bilməyən müttəfiq-skif İşpakanın qoşununu qılıncdan keçirən" kimi qələmə versə də Manna ona tabe olmamışdı.

Aşşur allahının orakuluna verilən sorğularda Asarxaddon addımbaşı soruşur ki, atlar və qoşunla birlikdə aşşur rəisləri Midiya ölkəsindən xərac toplamağa gedəndə mannalılar onun xərac toplayanlarına hücum edəcəklərmi. Ahşerinin hakimiyyəti dövründə Aşşur əleyhinə midiyalılar üsyan qaldırdıqda mannalılar onlarla birlikdə çıxış etdilər. Güman edildiyi kimi Kaştaritinin başçılıq etdiyi madayların birliyi xalq hərəkatı nəticəsində yaranmışdı.

II Sarqon Urartu ilə mübarizəsi haqqında ilahi Aşşura yazdığı məktubda (e.ə. 714-ci il) mannalıların onun torpaqlarına basqın edib – etməyəcəklərini soruşur

Kaştaritinin, mannalıların və müttəfiq kimmerlərin qoşunları Aşşurla mübarizədə qələbə çaldılar. Orakula sorğularda Kaştaritinin, kimmerlərin və mannalıların birləşmiş qoşunlarının tutmaq istədikləri müxtəlif şəhərlər sadalanır. Sorğulardan birindən görünür ki, Asarxaddon öz düşmənləri ilə danışıqlar aparmaq qərarına gəlir; məqsəd onların birliyini parçalamaq idi. O, madayların və ehtimal ki, mannalıların da yanına qasid göndərir; öz qızını skif hökmdarı Partatuaya ərə verib verməmək məsələsini müzakirə edir. Digər məlumatdan görürük ki, o kimmerləri öz tərəfinə çəkməyə cəhd göstərərək mannalılar əleyhinə çıxmaq qərarına gəlir. Lakin aşşurlular öz qüvvələrinə o qədər də əmin deyildilər. Aşşur hərbi başçılarından biri Asarxaddona müraciətnaməsində məsləhət görür ki, ordunun hamısını birdən Manna ərazisinə yeritməsin, təklif edir ki, hər ehtimala qarşı geri çəkilmək hadisəsi baş verərsə qoşunun sığına bilməsi üçün hərbi əməliyyatlar rayonunda qala tikilsin.

Ahşeri Aşşurbanapalın (e. ə. 669–627-ci illər) daha güclü təzyiqinin sınağından keçməli oldu. Həmin dövrdə Manna, Aşşurdan o qədər də gücsüz deyildi. Əvvəlcə Aşşurbanapal hətta sülh müqaviləsi vasitəsilə Manna tərəfindən zəbt edilmiş Aşşur qalalarının qaytarılmasına cəhd göstərir. Orakula müraciətində Aşşurbanapal soruşur: "Xocələrin rəisi Nabuşarrunusur adamlar, atlar və Aşşur hökmdarı Aşşurbanapalın hərbi qüvvələri ilə (birlikdə) mannalıların tutduqları Aşşur qalalarını (qaytarmaq üçün getməyə yığışır); (əgər o getsə), istər xeyirxah sözlə, (dostluq) müqaviləsilə, (istər savaş, döyüş, dava etməklə), istər hər hansı bir insan hiyləhərliyi ilə, nə olur-olsun, bu qalaları o qaytaracaqmı-sənin böyük tanrılığına məlumdur". Lakin Aşşur torpaqları sülh yolu ilə qaytarılmadı. Ahşerinin və Aşşurbanapalın qoşunları arasınla döyüş baş verdi və mannalılar məğlubiyyətə uğradılar. "Saysız-hesabsız kiçik yaşayış məskənləri ilə birlikdə səkkiz möhkəmləndirilmiş şəhər Ayuciaş, Paşa (…) Su, Busutu, Aşdiaş, Urkiyamun, Sixua, Naziniri, o cümlədən Urmeyate, Uzbia qalalarını və paytaxt İzirtunu əhatə edən yaşayış məskənləri" oda tutuldu və qarət olundu.

Aşşurlular çoxdan onlara mənsub olan, lakin Mannalılar tərəfindən ələ keçirilmiş Allabria əyalətini və Aşşurla qonşuluqda yerləşən digər əraziləri özlərinə qaytardılar. Aşşurbanapal məlumat verir ki, o Ahşerinin əyalətlərini talayıb dağıtdı, onun bütün ölkəsini kiçiltdi, böyük qənimət və hədiyyələrlə sağsalamat Aşşura qayıtdı.

Bu məğlubiyyətdən sonra mannalılar Ahşerinın əleyhinə çıxdılar. Mənbələrin məlumatına görə "ölkə əhalisi" (nise mati) onun meyidini öz şəhərinin küçəsinə tullayıb cəsədini sürütlədilər. Onun qardaşlarını, ailəsini, nəslini qılıncdan keçirdilər. İ. M. Dyakonov bu üsyanı istismarçılar əleyhinə yönəldilmiş xalq üsyanı hesab edir. İ. H. Əliyev onun səbəbini hökmdar hakimiyyətinin despotik idarəyə çevrilməsində görür. Q. A. Melikişvili güman edir ki, narazılığa "Manna hökmdarlarının skiflərkimmerlərlə iqtifaqa aludəçiliyi" və sonuncuların Manna torpaqlarında məskunlaşması səbəb olmuşdur. Bu üsyan Mannanın məğlubiyyətindən dərhal sonra baş vermişdir.

Uallinin hakimiyyəti

Aşşurbanapalın Ahşerinin bütün nəslinin "qılıncdan keçirilməsi" barədəki məlumatının əksinə olaraq Ahşeri öz oğlu Ualli ilə əvəz olunmuşdu. Ahşerinin əleyhdarları Aşşurlarla ittifaq tərəfdarları idilər və üsyan da onun köməkliyi olmadan hazırlana bilməzdi. Ahşerinin hətta öz paytaxtı İzirtunu tərk etdikdən sonra da, bir kitabəyə görə İştatti, digərinə görə isə Atran qalasında möhkəmlənərək aşşurlara kəskin müqavimət göstərirdisə Ahşerini öldürən qiyamçılar aşşurlara daha çox kömək göstərmiş oldular. Ahşernnin oğlu Ualli Aşşurun qələbəsini etiraf etdi, aşşurluların iddia etdikləri bütün xəracları ödədilər və əlavə olaraq daha 30 at verdilər. O, oğlu Erisinini və qızını hökmdara girov göndərdi. Buna cavab olaraq Aşşurbanapal Mannaya özünün sülh elçisini göndərir.

Aşşurbanipalın "B silindri"ndəki kitabəsində Uallinin hakimiyyətə gəlməsi haqqında deyilir:

[Aşşur və] İştar mənim hökmdarlığıma hörmət etməyən Ahşerini onun qullarının əlinə verdilər. Onun [ölkə adamları] ona garşı qiyam qaldırdılar və onun meyitini küçəyə atdılar. Sonra onun oğlu Ualli onun taxtına əyləşdi.

Dövlətin süqutu

Manna dövlətinin adı çəkilən mixi yazılı mənbələrdə göstərilir ki, o, e. ə. 616-cı ildə Aşşurun Babillə son müharibəsinədək Aşşurun müttəfiqi olaraq qalmaqda idi. "Gedd salnaməsi" məlumat verir ki, Aşşuru ağır məğlubiyyətə uğradan Babil hökmdarı Nabopalasar (e. ə. 605-ci ildə ölmüşdür) aşşur əyanlarını və onlara köməyə gələn mannalıları əsir aldı. Gedd salnaməsində bu haqqda deyilir:

Nabu-apal-usurun (Nabopalasar) 10-cu ilində, ayar ayında o, Akkadın qoşununu yığdı və Purattu çayının kənarı ilə getdi; Suxeylilər və Xindanlılar onunla döyüşə girişməyib öz vergilərini onun qabağına qoydular. Ab ayında onlar xəbər verdilər ki, Assuriya qoşunları Kablindədir; Nabu-apal-usur onlara qarşı qalxıb, ab ayının 12-də Assuriya qoşunu ilə döyüş etdi, Assuriyanın qoşununu qırdı, Assuriyaya böyük zərbə vurdu, çoxlu qənimət apardı. Onların köməyinə gələn Manna və Assuriya əyanları zəbt edildilər. Həmin vaxt o Kablin şəhərini zəbt etdi. (Şimal ərazilərinə yürüşlər haqqında). 12-ci ilin ab ayında [....] əmri ilə Madaylı Ninəvaya qarşı [....] tələsib, Ninəva vilayətinin Tarbis şəhərini onlar zəbt etdilər [....]. O, Tiqlat çayının kənarı ilə enib, Aşşura hücüm etdi, şəhərdə döyüş etdi; [....] şəhəri dağıtdı, böyük adamlara qüvvətli zərbə vurdu, onun qənimətini zəbt etdi, əsir apardı. Madaylının köməyinə gələn Akkad çarı və onun qoşunu döyüşə çatmadılar, Aş[şur dağıdılmışdı]. Akkadın çarı və U[mak]iştar şəhər yaxınlığında bir-biri ilə görüĢdülər, dostluq və ittifaq (müqaviləsi) bağladılar. [Umakiş]tar və onun qoşunu öz ölkəsinə qayıtdı, Akkad çarı və onun qoşunu öz ölkəsinə qayıtdı. .... ..14-cü ildə Akkad çarı Öz qoşununu yığdı [....]. Ummanmandanın çarı Umakiştar Akkad çarının qarşısına [....], bir-biri ilə görüşdülər Akkad çarı [....] və Umakiştar [....] Radan çayından keçdilər və Dəclə çayının sahili ilə getdilər [....] Ninəvanın əleyhinə [....] siman ayından ab ayına kimi 3 döyüş [....] şəhərə güclü zərbə vurdular.

Aşşuru qəti olaraq tamamilə məğlubiyyətə uğradan madaylar Yaxın Şərqdə rəqabətsiz bir qüdrətli dövlətin əsasını qoydular. Onlar Manna dövlətini çox güman ki, e. ə. 615–610-cu illər arasında özlərinə tabe etmişlər. Lakin hələ bir müddət Midiyadan asılı bir dövlət kimi də olsa Manna öz müstəqilliyini saxlamışdı. Mannanın adı çəkilən sonuncu yazılı mənbə Bibliyadır. İeremiya kitabında Urartu dövləti, Manna və skiflər e. ə. 593-cü ildə madaylarla birlikdə Babil əleyhinə çıxışa çağrılırlar.

Manna kahininin (solda) və döyüşçüsünün (sağda) situladakı təsviri

Mannada hökmdarlıq təsilatı irsi imiş. Bir-birinin ardınca hökmdarlıq edən AzaUllusunu İranzunun oğulları idilər. Aşşur hökmdarı Asarxaddonun müasiri Ahşeridən sonra Mannanı onun oğlu Ualli idarə edirdi.

Dövlətin başında irsi hakimiyyətə malik hökmdar dururdu. Dövlətin ərazisi hökmdarın təyin etdiyi canişinlər tərəfindən idarə olunan əyalətlərə bölünürdü. Q. A. Melikişvilinin göstərdiyi kimi bu canişinlərın bəziləri hətta irsi hakimiyyətə malik olmuşlar. Mannada hökmdar hakimiyyəti, görünür, qeyri məhdudluğa doğru gedirdi; hər halda onlar sərbəst hakimiyyətə can atmışlar. Məhz bu, hökmdarın və onun yürütdüyü siyasətin tərəfdarları və əleyhdarları arasında daimi mübarizəyə gətirib çıxarmışdır. Manna siyasət kursunu dəyişmək üçün sui-qəsdlər edilir, mövcud hökmdarlar hakimiyyətdən salınır və özlərinə yarayanlar hakimiyyətə gətirilirdi.Sui-qəsdlərin başında çox zaman hökmdarın oğlu və ya qardaşı dururdu. Məsələn, Aşşur tərəfdarı olan Azanı Urartu ilə müttəfiqlikdə olan qardaşı Ullusunu hakimiyyətdən salmışdı. Eyni zamanda II Sarqonun məlumatından görünür ki, Ullusunu "özünün böyükləri, ağsaqqalları, məsləhətçiləri, nəslinin nümayəndələri, canişinləri, ölkəsini idarə edən zadəganları", yəni hökmdar hakimiyyətini məhdudlaşdıran ağsaqqallar şurası sayılanlarla birlikdə II Sarqonu qarşılamağa çıxmışdı.

Hökmdar artıq hakimi mütləq idi. II Sarqonun dövrünə aid məlumatdan gördüyümüz kimi Manna hökmdarının tabeliyindən azad olmağa çalışan, "onun ölkəsini idarə edən canişinlərin və başçıların" sərbəstlik cəhdləri sıxışdırılır və məhdudlaşdırılırdı, onlar artıq özlərinə tabe ərazilərdə elə bir müstəqil hakimiyyətə malik deyildilər.

Yuxarıda göstərilən məlumatla II Sarqon qeyd etmək istəyir ki, Ullusunun özünün bütün qohum-əqrabası və Manna zadəganları ilə onu qarşılaması ona öz hörmət və dostluğunu göstərmək idi. Mətnin ardından məlum olur ki, Ullusunu özunün təhlükəsizliyini təmin etmək üçün hətta girov da götürmür əksinə II Sarqon üçün "özünün böyük oğluna hədiyyələr verməyi tapşırır". O, öz hökmdarlığını möhkəmləndirmək üçün Aşşur hökmdarına stella həsr edir.

Q. A. Melikişvilinin fikrincə Manna hökmdar oğullarının aşşurlara girov verilməsi faktı Manna hökmdarlarının da suveren hakimlər olduğunu göstərir. Hökmdar hakimiyyətinin möhkəmlənməsi, onun əyanlar tərəfindən müdafiə olunması, inkişaf etmiş iqtisadiyyat Mannanın Yaxın Şərqin iri dövlətlərındən birinə çevrilməsinə imkan verdi.

Manna əhalisinin dini baxışları haqqında yazılı mənbələrin məlumatı son dərəcə məhduddur, bu qaynaqlarda Urmiya gölü hövzəsinin qədim sakinlərinin sitayiş etdikləri tanrıların adı çəkilmir, məbədlərin adı göstərilmir. Əldə olan bir neçə məlumat belə güman etməyə əsas verir ki, mannalıların şəhərlərində ayrı-ayrı məbədlər varmış və bu məbədlərdə tanrıların heykəlləri qoyulubmuş. II Aşşurnasirapal Zamuada alınan qəniməti sadalayanda zamualı Amekanın paytaxtı Zamridə ələ keçirilən bütlərdən də xəbər verir. II Sarqon deyir ki, mannalılar çar Ullusunu ilə birlikdə Aşşura və öz tanrılarına təşəkkür duası oxumuşlar: "Onlar mənim səltənətimə Aşşurun və yaşadıqları ölkənin tanrılarının hüzurunda xeyir-dua vermişlər".

Arxeoloqlar Həsənlidə qazıntı zamanı aşkara çıxarılmış məskənin binalarından birini məbəd hesab edirlər; bu binanın ortasında kərpic meydança vardı, güman ki, gətirilən qurbanları burada yandırırlarmış. Divarlardan birinin dibində pilləkanlı səki aşkar edilmişdir; səkiyə üçayaqlı dəmir çıraq qoyulmuşdu.

Yerli əhalinin dini görüşləri haqqında maddi mədəniyyət abidələri daha çox məlumat verir. Dəfn adətləri, keramika və metal məmulatının, silindrik möhürlərin və digər əşyaların üzərindəki təsvirlər əhalinin mənəvi həyatının xüsusiyyətlərini əks etdirir.

Həsənlidən tapılmış qızıl camın yuxarı registrindəki təsvirlər tanrılara sitayişi və qurbanlar verilməsini xüsusilə parlaq şəkildə nümayiş etdirir. Qatırlar və öküz qoşulmuş üç döyüş arabasını ətəyi uzun, qolu qısa olan saçaqlı paltar geymiş allahlar sürürlər. Onların saçları bellərinə çatır. Tanrılara tərəf iki fiqur gəlir, ehtimal ki, kahinlərdir – biri qədəhdən şərab tökmək mərasimini icra edir, digəri ibadət edirmiş kimi əllərini qabağında tutmuşdur. İki xidmətçi onların ardınca qurbanlıq qoyunlar gətirir. Onlar da tanrılar və kahinlər kimi geyinmişlər, lakin saçları çiyinlərinədək kəsilmişdir.

Bu təsvir kompleksi allahlara şərab nəziri vermək mərasiminin icrasından, havaların məhsul üçün əlverişli olması naminə yalvarış və qurbanlar kəsilməsindən bəhs edən məhsuldarlıq mifləri ilə əlaqələndirilir. Camın üzərində təsvir edilmiş tanrıların baş geyimində qanadlara və buynuzlara bənzər şeylər vardır. Həsənlidə minalı divar üzərində buynuzlu tanrının başının relyefli təsviri aşkar edilmişdir. Qanadların olması bu ərazidə geniş yayılmış hurri ənənəsi sayılır.

Qızıl camın üzərində təsvir edilmiş, öküz qoşulu döyüş arabasını sürən ilk tanrını tufan, hərb tanrısı ilə eyniləşdirmək olar ki, onun da atributu öküzdür. Bu tanrı aşşurluların tanrısı Adada, urartuluların tanrısı Teyşebaya, hurrilərin tanrısı Teşşəba (Teşuba) uyğundur. Qatırlar qoşulmuş döyüş arabalarının sürücüləri Mesopotamiya tanrıları olan Günəş tanrısı Şamaş və Ay ilahəsi Sin ilə tutuşdurulur.Mesopotamiya təsvirlərindən göründüyü kimi, bu tanrılar tez-tez Adad tanrısını müşayiət edirlər. Bunlar üçü birlikdə təbiətin xeyirxah qüvvələrinin təcəssümü olan tanrılar üçlüyünü təşkil edirlər. Adətən mifik rəvayətlərdə xeyirxah qüvvələr şər qüvvələrlə qarşılaşdırılır və şər qüvvələrlə daim mübarizə aparılır.

Mərlikdən tapılmış üstü çərxifələk (svastika) naxışlı (bəzi tədqiqatçılar çərxifələyin hansısa dini anlam daşıdığını güman edirlər) qızıl boyunbağı (İran Milli Muzeyi)

Qədim əhali vəhşi və ev heyvanlarına fövqəltəbii qüvvələr kimi isnad edir, bəzilərini tanrıların rəmzi, müttəfiqi və ya əksinə, düşməni sayırdılar.

MesopotamiyaKiçik Asiya tanrıları ilə yaxınlıq, Urmiya gölü hövzəsinin vilayətləri ilə həmsərhəd ərazilər arasında mövcud olmuş qonşuluq münasibətləri və əlaqələr sayəsində mümkün olmuşdur. Lakin nəzərdən keçirilən ərazidə Aşşur və ya Urartu tanrılarının tam eyni olan tanrı təsvirləri tapılmamışdır. Məlumdur ki, qədim xalqların demək olar ki, hamısında təbiət qüvvələrinə sitayiş geniş yayılmışdı, lakin bu qüvvələr hər dəfə yerli şəraitə və adətlərə müvafiq olaraq təsvir edilirdi.

Nəzərdən keçirilən ərazinin qədim əhalisinin etiqadlarında dirilik ağacına sitayiş böyük yer tuturdu. Bu, Həsənlinin, Mərlikin, Ziviyənin qədim əhalisinin incəsənətində də öz əksini tapmışdır. Sənətkarların hazırladıqları bir çox metal və sümük əşyalarda, möhürlərdə dirilik ağacı və yanlarında ayaq üstə durmuş və yaxud diz çökmüş heyvanlar təsvir olunur. Həsənlidən tapılmış qab parçalarından birində, Mərlikdən tapılmış möhürlərdə ağacın qabağında dayanan dağ keçisinin təsviri vardır.

Mərlikdə aşkara çıxarılmış qədəhin üzərindəki təsvirdə də dirilik ağacının yanında qanadlı öküzlər dayanmışdır. Ziviyədə aşkara çıxarılmış qızıl pektoralın yuxarı registrində stilləşdirilmiş dirilik ağacı, onun yanında qabaq ayaqlarını qaldırmış dağ keçiləri, aşağı registrdə qanadlı öküzlər təsvir edilmişdir.

Dirilik ağacına sitayiş Yaxın Şərqdə geniş yayılmış motivdir. Dirilik ağacı təbiətin ölməsi və dirilməsi ideyasını, qədim əhalinin əhyaya və axirətə inamını təcəssüm etdirirdi. Müvafiq dövrün dəfnləri də buna sübutdur. Ölünü sağlığında nədən istifadə eləmişdisə və o dünyada ömrünü davam etdirmək üçün nə lazımsa hamısı ilə təmin edirdilər. Qəbirlərə silah, bəzək şeyləri, içində yemək-içmək olan çoxlu qab-qacaq qoyulurdu; bəzən qazıntı zamanı bu yemək-içməyin qalıqları tapılır. Qəbirlərə hökmən qoyulan əşyalardan biri də, ehtimal ki, dini mərasimlərdə işlədilən və içərisinə müqəddəs su doldurulan uzunlüləli qablar idi. Mərhumun baş tərəfində qurbanlıq heyvanlar yerləşdirilirdi.

Bu dövrdə əhalinin həyatında at xüsusi yer tuturdu. At, sözsüz, ilahiləşdirilirdi. Mərlik, KalurazŞahtaxtı nekropolundan tapılmış materiallar sübut edir ki, atlar ayrıca qəbirlərdə basdırılırdı.

Əfsanəvi xüsusiyyətlərə malik olduqları güman edilən atların təsvirlərinə sənətkarların qayırdıqları əşyalarda da rast gəlinir. Materiallar göstərir ki, Urmiyaətrafı vilayətlərdə tanrılar panteonu varmış, əhali tanrılara sitayiş edirmiş, məbədlərdə ibadət olunur, qurbanlar kəsilir, dini ayinlər icra edilirmiş.

Dəfn adətləri

Həsənlu nekropolu həmin dövrdə qala divarlarından kənarda təpənin şimal yamacında yerləşirdi. Qəbiristanlıq ərazisindən V və VI dövrlərdə uzun bir müddət ərzində istifadə olunmuşdur. Qəbiristan ərazisində ilk qazıntıları 1947-ci ildə M. Rad və A. Hakemi aparmışlar. Sonralar R. Daysonun rəhbərlik etdiyi ekspedisiya artıq sistematik qazıntılar aparmışdır, qazılmış qəbirlər xronoloji baxımdan yaşayış məskəninin təbəqələri ilə ardıcıl olaraq uzlaşır. Qəbirlər göstərir ki, bu qalanın əhalisi dəfn zamanı hansısa müəyyən bir istiqamət tutmamışlar. Ölülər böyrü üstə, bükülü vəziyyətdə birbaşa torpaqda basdırılmışlar.

Kişilər xəncər, nizə, ox ucluqları, qadınlar isə qol və ayaq bilərzikləri, üzüklər, muncuqlar və baş geyimləri ilə birlikdə dəfn olunmuşlar. Bundan əlavə bütün qəbirlərə müxtəlif miqdarda saxsı qablar (güman ki, içinə yemək və içmək qoyulubmuş) dəsti qoyulmuşdur. Bütün qəbirlərdə mütləq uzunlüləli çayndanlarla (həmin çaydan V dövrün içki qablarını əvəz edir). təsadüf edilir. Görünür bu qablar mərasim əhəmiyyəti daşımışlar. Ölülərə heyvan qurban vermişlər. Qəbirlərdə mərhumun başı yanında qoyun sümükləri vardır. Qəbirlərdən birınin divarları çaydaşılardan səylə haşiyələnmişdir. Burada əsas ölü ilə yanaşı daha bir ölü də basdırılmışdır.

R. Dayson belə hesab edir ki, bu, cəmiyyətdə sosial iyerarxiyanın mövcudluğunu əks etdirir. Mərlik qəbirləri ictimai təbəqələşməni daha parlaq əks etdirir. "Hökmdar qəbiristanlığı" adlandırılan bu qəbiristan öz zənginliklərinə və görünür mövqelərinə görə də bir-birindən xeyli fərqlənən zadəganlara məxsus olmuşdur. Bəzi qəbirlər başqalarına nisbətən müxtəlif avadanlıq və qiymətli əşyalarla daha çox təmin olunmuşdur. Dəfn üçün qazılmış quyuların hamısının divarları gil məhlulu ilə, daşla örtülmüşdür. Dəfn adəti Həsənlu qəbirlərində olduğu kimidir.

Şəhərlər və şəhər həyatı

E.ə. II minilliyin sonuna məxsus abidələr göstərir ki, mannalılar öz məskənlərini düşmənin əli çatmayan, eyni zamanda asan müdafiə edilən təbii yüksəkliklərdə və strateji cəhətdən əlverişli olan yerlərdə salmağa başlayırlar. E.ə. I minilliyə yaxın bu məskənlər tədricən qalın divarlar arasına alınır və əsl qalalara çevrilir.

Arxeoloji cəhətdən bu proses Həsənlunun V və IV dövrləri arasındakı keçid mərhələsi ilə əyaniləşir. Təpənin başında beşinci dövrə aid orta ölçülü tikili qalığı aşkar edilmişdir. Onun divarları 38×38×16 ölçülü kvadrat formalı çiy kərpiclərdən hörülmüşdür. Ölçülər göstərir ki, kərpiclərin ölçüsü sonrakı yüzilliklər boyu dəyişməmişdir. Bəzən bütöv kərpic sıraları yarım kərpiclərlə tamamlanmışdır. Məhz buna görə də bəzi yerlərdə divarın eni təqribən 60 sm-ə çatmışdır. Bu tikinti texnikasından IV dövrdə də istifadə edilmişdir. Lakin artıq həmin dövrdə tikililər möhkəm divarlarla dövrələnmişdir.

Manna dövlətinin yaşayış məntəqələrinin adını çəkən Aşşur mənbələri onları uzun mübarizədən sonra ələ keçirdikləri (bəzən də onlar buna müvəffəq olmurdular) möhkəmləndirilmiş qala şəhərlərə ("alani dannuti") və bu qalaların ətrafında yerləşən yaşayış məskənlərnnə ("alani sehruti sa limetisunu") ayırırlar. Urartu məskənləri də ələ keçirilmiş əyalətlərdə qalaların mövcudluğunu qeyd edir və onları alu — adi yaşayış məntəqələri və möhkəmləndirilmiş qalalar E. GAL agununi manu adlandırırlar.

Lakin şəhər-qalaların heç də hamısı yaşayış məntəqələri deyildi. Görünür, onların bəzisi yalnız mühüm strateji məntəqələrdə qərar tutan və daha vacib yaşayış mərkəzlərinin yollarını qoruyan müdafiə qurğuları imiş. Düşməndən müdafiə üçün bu qala-şəhərlərdə müəyyən qədər qoşun saxlanırdı. Habelə mühasirə təhlükəsi yarandıqda mal-qara buraya sürülür, yaxın kəndlərin sakinləri urada daldalanırdılar. Həmin qalalar təpənin başında divarla dövrələnmiş kiçik bir sahədə yerləşirdi. Görünür, Zibia (Uzbia, İzzibiya) da qədimdə bu cür qalalardan idi. Onun xarabaları hündürlüyü 90 metr olan təpədədir. Təpənin çox məhdud bir sahəni tutan, ətrafına çiy kərpicdən hasar çəkilmiş yuxarı hissəsində tikililərin qalıqları vardır.

R.Dayson özü belə güman edir ki, onu əhalinin daimi yaşayış yeri olan şəhər hesab etmək mümkün deyildir. A. Qodar Zibia qalasını indiki Ziviyə kəndi yaxınlığında dəfinə tapılmış yerin yaxınlığındakı təpə ilə lokalizə edir. Aşşur mənbələrində Zibia ilə yanaşı adı çəkilən Armait (Urmeyate) qalası isə ona yaxın, indiki Sahab kəndinin ərazisində lokalizə edilir. A. Qodar 5 km-də yerləşən Qaplantu şəhər yerini İzirtu ilə eyniləşdirir. Lakin İ. M. Dyakonov buna şübhə ilə yanaşır.

Assuriya qaynaqlarına görə Mannanın paytaxtı İzirtu bu qalaların bilavasitə yaxınlığındaymış. Onların adları həmişə birgə çəkilirdi və assurlar İzirtuya Zibia və Armait qalaları dağıdıldıqdan sonra yaxınlaşırdılar.

Həsənlu yaxınlığındakı Əqrəbtəpədə də qazıntı zamanı eynilə bu tipdən olan kiçik bir qala aşkar edilmişdir. Bu qalanın da ətrafına qabarıq bürcləri olan hasar çəkilmişdir. Qala iki dəfə yandırılmış, lakin dağıdıldıqdan sonra ilkin plan əsasında bərpa edilmişdir. Ola bilsin, Əqrəbtəpədə qurulmuş istehkam qədimlərdə Həsənlu təpəsində yerləşmiş şəhərin giriş yollarında bir maneə imiş. Düşmənin yaxınlaşdığını xəbər verən xüsusi bürclər də müdafiə məqsədlərinə xidmət edirdi. Əldə olan məlumata görə, Mannanın Saiqibutu vilayətində belə bürclər varmış: "Dağ zirvələrində bürclər ucaldılmışdı, tonqal yandırılıb-yandırılmadığına gecə-gündüz göz qoyur və uzaqda olan çoxsaylı düşmən yaxınlaşdıqda xəbər verirdilər".

Giriş yolları müdafiə edilən şəhər-qalalar (alani dannuti) çox böyük bir ərazini əhatə edən və ən əlverişli mövqe tutan məskənlər idi. Bunlar daha ciddi möhkəmləndirilirdi, içqalaları, sarayları, məbədləri və digər memarlıq qurğuları vardı. Şəhər-qalaların bəzisi "çar şəhəri" (al sərruti) adlanırdı və çarın, əyanların, vilayət rəislərinin yaşayış yeri idi. Bu şəhərlər mədəniyyət, din və sənət mərkəzləri idi. Kiçik qalalar və onların ətrafında olan məskənlər dağıdılanda orada yalnız malqara zəbt edilirdisə, iri şəhərlərdən mal-qara sürülür, anbarların ehtiyatda olan taxıl, gümüş, mis, qızıl, sənətkar əməyinin məhsulları aparılırdı. Assuriya relyeflərində verilmiş bu cür qalaların zahiri görkəmini təsəvvürdə canlandırmağa kömək edir. Manna qalalarının tutma səhnələri Xorasabadda II Sarqon dövrünə aid relyeflərdə təsvir olunmuşdur.

Torpaqqalada Aşşur relyefinin qüllələrinə bənzər qülləciklər təsvir edilmiş, tunc lövhələrdən hazırlanmış üçmərtəbəli binanın modeli tapılmışdır. Karmirblurda da sümükdən kəsilib düzəldilmiş belə bir qülləcik tapılmışdır. Mannanın Uşkaya qalasını II Sarqon belə təsvir edir: "Mən güclü silahımın hünərinə bu qalaya qalxdım, onun bol əmlakını qarət edib düşərgəmə daşıtdırdım. Qayaya söykənən bünövrəsini, səkkiz qulac qalınlığında qalanın möhkəm dinarını onun diş-diş olan üst hissəsindən ta hündür özülünədək birnəfəsə söküb yerlə-yeksan etdim. Qalanın içində olan evlərə od vurdum, onların uzun tirlərini yandırdım".

Ən mühüm qalaların müdafiəsini möhkəmlətmək üçün onların ətrafında dövrələmə xəndəklər qazır, torpaq bəndlər qururdular. Tarui və Tarmakisa belə qalalar idi.

Həsənlu təpəsində qazıntı zamanı tapılmış şəhər böyük təpəni tuturdu və o təpənin başında binalar tikilmişdi. Təpəni əhatə edən möhkəmləndirilmiş divarın salamat qalmış özülünün qalınlığı 3 metr 20 santimetrdir ki, bu da II Sarqonun kitabəsində deyilən təqribən 8 qulaca uyğun gəlir. Divarların özülü iri daş tavalardan hörülmüşdür. Divarın tamamilə salamat qalmış özülünün hündürlüyü 2 metr 60 santimetrə yaxındır. Qala divarının qalan hissəsi isə kvadrat şəkilli çiy kərpicdən tikilmişdi. Güman edirlər ki, divarların hündürlüyü 10 metrə yaxın ola bilərdi. Qalanın bütün çevrəsi boyunca bir-birindən 30–35 metr aralı, hərəsi 10 kvadratmetr olan on bir ədəd kvadratşəkilli, qabarıq bürc tikilmişdi. Bürclər arasındakı divar 3×0,5 metr ölçülü iki dayaq divarla möhkəmləndirilmişdi. Qalanın mərkəzində onun qalan hissəsindən hündür olan içqala vardı. Binaların arasından yerinə iri daşla döşənmiş küçə keçirdi. Binalar iki və ya üç mərtəbə idi. Yuxarı mərtəbələrə pilləkan vardır.

Binaların kərpic divarları da daş binövrənin üstündə hörülürdü. Kərpiclər 38×38×16 santimetr ölçüdə kvadrat şəkilli çiy kərpiclər idi. Divar bir cərgədə bütöv kərpicdən və bir cərgə yarım kərpicdən hörülürdü, beləliklə qalınlığı təqribən 60 santimetrə çatırdı. Yaşayış binalarının dəhlizi, ona bitişik yan otaqları, pillə suvanmış daş özüllər, üzərində diametri yarım metr olan ağaç sütunlar vardı. Divarların qalıqlarına görə güman edirlər ki, sütunların hündürlüyü 7 metrdən çox imiş. Zalın divarları boyunca çiy kərpicdən tikilib gillə suvanmış skamyalar, zalın ortasında ocaq vardı. Saray kompleksinin ayrı-ayrı otaqlarında divarlara şirələnmiş kərpicdən üz çəkilmişdi. Yerə daş tavalar döşənmişdi148. Qapılar dabanlıqlara söykənən mehvər ətrafında fırlanırdı. II Sarqonun məlumatından məlumdur ki, çar saraylarının üstü sərv ağacından yonulmuş tirlərlə örtülür və bunların xoş ətri otaqları bürüyürdü.

Mannaya qonşu olan Allabria vilayətinin III Salmanasarın salnaməsində verilmiş təsviri, otaqlar haqqında müəyyən təsəvvür yaradır: "Mən allabrialı Yanziburiaşın möhkəmləndirilmiş Şurdira şəhərini, qızıl qapısını, saray kənizlərini, xeyli mülkiyyətini ələ keçirdim". Buna müvafiq olaraq biz Manna şəhər-qalalarındada "saray kənizləri" üçün ayrıca zəngin bər-bəzəkli otaqlar olduğunu təsəvvürümüzə gətirə bilərik, xüsusilə də ona görə ki, Həsənlu qalasının sütunlu zala bitişik otaqlarının birindən eyni vaxtda tələf olmuş üzüklü, bilərzikli, dekorativ sancaqlı 44 qadının skeletləri tapılmışdır. Aşkar edilmiş silahdan məlum olur ki, çar əhatəsinin hərbi nümayəndələri üçün sarayda xüsusi otaqlar varmış. Tanrılara ibadət etmək üçün məbədlər tikilirdi. Məbədin baş otağının ortasında kərpic meydança var idi, güman ki, qurbangah imiş. Divarlardan birinin dibində pilləvari alçaq çəki düzəldilmiş və səkiyə üçayaqlı çıraq qoyulmuşdu. Yerə tava döşnmişdi; tavaların altından su axıdan boru keçirdi.

Təsərrüfat ehtiyacları üçün əsas binalara bitişik çoxlu köməkçi otaq tikilirdi: bunların bir qismindən taxıl və şorab saxlanan nəhəng qablar tapılmışdır. Şəhər-qalada əhalini sənətkarlıq məmulatı ilə təmin edən ustalar da yaşayırdı. Ustalara məxsus otaqlardan tökmə üsulu ilə tunc məmulat-balta, bəzək şeyləri və i. a. hazırlamaq üçün birtaylı və ikitaylı qəliblər tapılmışdır. Keramika məmulatını bişirmək və qurutmaq üçün evin qabağında sobalar qurulmuşdu, hazır məmulat evlərin yastı damlarında saxlanırdı. Qalanın ətrafında aşağılarda kiçik məskənlər (alani şihruti) yerləşirdi. Bunların sakinləri əkinçilik və heyvandarlıqla məşğul olur, şəhər-qalanı ərzaqla təchiz edirdilər. Bəzən bir şəhərin ətrafında xeyli məskən olurdu. Adətən mixi yazılarda düşmən şəhərləri üzərində qələbənin təsviri edilərkən "yaxşı möhkəmləşdirilmiş şəhər-qalanı və onun ətrafında olan kiçik məskənləri zəbt etdim" trafaret bir formuldan istifadə olunur. Bir çox əskənlərin əhalisi düşmənin hücumu zamanı yaxınlıqdakı qalada daldalanır, öz əmlakını buraya daşıyır, mal-qarasını sürüb gətirirdi. Qala mühasirəyə alınanda onun müdafiəsində qoşunlardan başqa, burada daldalanan əhali də iştirak edirdi. Kiçik məskənlər talan edilir və yandırılırdı, möhkəmləndirilmiş şəhər-qalaları isə işğal etmək heç də həmişə mümkün olmurdu, buna görə də onların bəzisi bir neçə dəfə mühasirəyə alınırdı. Lakin inşaat texnikası o qədər mükəmməl idi ki, dağıdılmış qalalar tez bərpa olunur, orada həyat davam edir, müdafiə qaydaya salınırdı.

Memarlıq

Manna dövləti ərazisində müxtəlif yaşayış yerlərində arxeoloji qazıntılar aparılmış və müxtəlif qala – şəhərlər aşkarlanmışdır. Bu tipli yaşayış məskənləri ən çox Qərbi Azərbaycanda tədqiq olunmuşdur. Burada Urartu memarlıq cizgiləri ilə səciyyələnən qara vulkan daşından tikilmiş dördbucaqlı tikili olan Siyahtəpə qalası aşkar edilmişdir.

Yaxınlıqda isə Oğluqala adlı qala yerləşir. Urmiya gölünün sağ sahilində Kazımbaşı təpəsindəki xarabalıqda da qala divarlarının qalıqları aşkar edilmişdir. Mərənddən 19 km Şimal – Qərbdə, Livar təpəsində qala divarlarının qalıqları aşkar edilmişdir. Güclü yanğın izləri qalmış evlər yonulmamış daşlardan hörülmüşdür. Küncləri bürclü və geniş meydançalı qala divarlarının bir hissəsi saxlanılmışdır. Qazıntılar nəticəsində çoxlu Urartu keramikası (e.ə. VIII əsrədək) üzə çıxarılmışdır. V.Klayss gümün edir ki, Livar qalasının mövcudluğu Urartu dövründə Mərənd düzənliyinin sıx məskunlaşdığını göstərir və çox güman ki, II Sarqonun yürüş yolu bu vadidən keçmişdir.

Araz çayı vadisində TürkiyəAzərbaycanİran sərhədlərinin qovşağında Qala Sərənc adlanan qala aşkar edilmişdir. Müdafiə divarları Qərb tərəfdə yaxın, Şərq tərəfdə isə seyrək yerləşdirilmiş bürclərə malikdir. Uşpu – Nəgadehdən 8 km Şimal – Şərqdə keramika tapıntılarına görə Urartu dövrünə aid edilən istehkamın qalıqları aşkar edilmişdir. İstehkamın divarları yonulmamış sal daşlardan tikilmişdir. İndi bürc çıxıntıları gözə dəymir. Bu tikili çox güman ki, Uşnu vadisindən Urmiya düzənliyinə gedən yol üzərində keşikçi istehkamı olmuşdur.

Uşnudan 15 km Şərqdə çox böyük və dik bir təpədə qalatgah xarabalıqları yerləşir. Bəzi yerlərdə yaxşı yonulmuş sal daşlardan tikilmiş müdafiə divarları qalmışdır. Təpənin ən yüksək nöqtəsindən bütün Uşnu vadisi və Sulduz vadisinin bir hissəsi görünür.Qalatgah tapıntıları Həsənli III dövrünə uyğun gəlir. Keramika Həsənli və Ziviyə tapıntılarında olduğu kimi sadə və üçbucaqlarla cızılıb haşiyələrlə bəzədilmiş oyma oturacaqlı qırmızı və boz monoxrom gil məmulatı ilə təmsil olunur. Bundan əlavə bir neçə zərif, diqqətlə şüyrələnmiş Urartu tipli qırmızı keramika qalıqları da aşkar edilmişdir. Burada ağ daşdan hazırlanmış qaçan heyvan təsvirini stilizə edən Urartu tipli çökük silindrvari möhür də tapılmışdır. Silindrin asmaq üçün ilgəyi də var. Buradan sındırılmış daş blok üzərində Urartu kiitabəsi də aşkarlanmışdır. Mətndə Urartu hökmdarları İşpuiniMenuanın adları çəkilir.

Makudan Cənub – Şərqdə, Ağçay çayı vadisində, Bastam kəndi yaxınlığında böyüklüyünə görə az qala Van qalasıTorpaqqala ilə müqayisə ediləcək qədər möhtəşəm və yaxşı qalmış qala aşkar edilmişdir. Bir qədər əvvəl bu rayondan aşkar edilmiş və hazırda Tehran Arxeolji Muzeyində saxlanılan kitabəsin sayəsində müəyyən edilmişdir ki, qala Urartu hökmdarı II Rusa (e.ə. 685645) dövründə tikilmişdir. Kitabədə "Rusanın kiçik şəhəri"nin Xaldi tanrısına həsr olunmuş məbədin tikintisi barədə məlumat verilir. Təpənin ətəyində qala ilə eyni dövrdə mövcud olmuş, yaşayş məskəni yerləşirdi. Tikili qalıqları göstərir ki, burada binalar daş bünövrələr üzərində çiy kərpicdən tikilmişdilər. Buradan üzərində silindrvari möhür izi və mixi yazı olan gil bulla tapılmışdır. Yaşayış məskəni də qala ilə eyni vaxtda məhv olmuşdur. V.Klayssa görə qala və yaşayış yerləri təxminən e.ə. 600-cü ildə məhv edilmişdir.

Metalişləmə

Qədim sənətkarlar əsasən, təbii ehtiyatların onlara verdiyi imkanlardan faydalanmışlar. Puluadi əyaləti ilə yaxın qonşuluqda yerləşən Mərlik tapıntıları onların metal məmulatı istehsalında necə bir sənətkarlıq və məharətə nail olduqlarını göstərir. Aşşur hökmdarları göstərilən ərazilərdən metallarla yanaşı, onlardan hazırlanmış əşyaları da ələ keçirir va ya xərac kimi alırdılar. II Aşşurnasirapal Zamualı Amekanın "çoxlu əşyalar, mis səhənglər, mis kasalar, mis məcməyilər, onun sarayının xəzinəsini, toplanmış varidatını ələ keçirdiyi barədə məlumat verir. III Salmanasar Gilzandan bac kimi gümüş, qızıl, qurğuşun, həmçinin mis qablar alır. V Şamşi-Adad Gizilbundada gümüş qablar, əla qızıl və mis ələ keçirir.

Həsənlu, Mərlik, ZiviyəNaxçıvan zonasında aparılmış qazıntılar nəticəsində əldə edilən əşyalar, habelə Cənubi Azərbaycan ərazisindən e.ə. I minilliyin əvvəllərinə aid edilən təsadüfi tapıntılar bu ərazidə yaşamış əhalidə sənətkarlıq istehsalının yüksək səviyyəsi barədə mixi yazılı mənbələrə əsaslanan fikri təsdiqləyir. Bundan əlavə tapılmış əşyaların bəzilərinin qeyri-adi incəliyi və zərifliyi də sənətkarların çox böyük zövqə malik olduqlarını göstərir.

Hələ II Aşşurnasirapal məlumat verirdi ki, öz paytaxtı Kalxuya bu vilayətlərdən sənətkarlar aparırdı. Tapıntılar göstərir ki, sənətkarlar əl çatan bütün material növlərindən istifadə edir, metal, ağac, sümük, gil və daşdan məmulat hazırlayırdılar. Buradan tapılan əşyaların bəzisində Assuriya, Urartu və ya skif sənətlərinin təsiri nəzərə çarpırdı, ayrı-ayrı məmulatlar isə naşı təqliddən başqa bir şey deyildi. Yaxın Şərqin böyük bir hissəsində yayılmış təsvirlərin ümumi mürəkkəb süjetləri var idi.

Lakin sənətkarlıq məmulatının əsas qismi mükəmməlliyi və forma rəngarəngliyi ən qədim vaxtlardan burada inkişaf edən yerli sənətin özgünlüyünü göstərir. Oxşarlıq əlamətlər və təqlid ünsürləri müxtəlif vilayətlər və dövlətlər arasında qədimdən mövcud olan qarşılıqlı əlaqənin qanunauyğun nəticəsi idi. Mövcud quru yollarından başqa, DiyalaXabur çayları kimi su yolları da Assuriya ilə əmtəə mübadiləsinə, şübhəsiz çox kömək edirdi. Yaxın Şərqi Egey sahilləri ilə birləşdirən yollar arasında Azərbaycandan Trabzona, oradan da Qara dənizlə qərbə gedən yollar böyük əhəmiyyətə malik idi. Azərbaycandan Kiçik Asiyanın qərb sahillərinə gedən yol münasib, asan yoldur və bu yolda mədəni mübadilə üçün, hətta təkərli nəqliyyat üçün də elə bir maneə yoxdur. Həsənludakı qədim qalanın ərazisində qazıntı zamanı sənətkar emalatxanası, emalatxanada isə tökmə üsulu ilə tunc dirəkciklər, baltalar hazırlamaq üçün qəliblərin qırıqları, habelə bəzək şeyləri hazırlamaq üçün qəliblər tapılmışdır.

Mannanın metal üzrə sənətkarlarının iş texnikasına birtaylı və ikitaylı açıq qəliblərdə tökmə işləri, naxışvurma, ştamplama və həkkaklıq daxil idi. Kənd təsərrüfatında həm tunc, həm də dəmir toxalardan, dəmir tiyəli oraqlardan istifadə edilirdi. Bunların bir neçə nümunəsi qazıntı zamanı Həsənludan tapılmışdır. Tunc kotan modelləri Mərlik qəbirlərində aşkar edilmişdir. Yuxarıda göstərilən obyektlərin hamısında aşkara çıxarılmış qəbirlərdə, habelə Həsənlu qalasında silah daha çox tapılmışdır.

Döyüş zamanı Həsənlu qalası dağıdılmış, vuruşan tərəflərin silahları onun xarabalıqları altında qalmışdı. Bu silahlar tunc və dəmirdəndi, bəzisi qızıl və gümüşlə zəngin bəzədilmiş, habelə inkrustasiya edilmişdi. Tuncdan və dəmirdən qayrılmış ensiz və yastı ox ucları bu dövr üçün səciyyəvidir.

Bu məntəqələrdə e. ə. VIII əsrin ortalarından Yaxın Şərqdə külli miqdarda meydana çıxan "skif" tipli ox ucluqlarına ümumiyyətlə təsadüf olunmamışdır. Tiyəsinin yuxarı hissəsində qabarıq aypara təsviri verilmiş xəncərlər Həsənlu qızıl camının üzərində təsvir edilmiş xəncərlərə bənzəyir. Döyülmüş dəmirdən hazırlanan "açıq aypara" tipli iri xəncərlər və qılınclar da geniş yayılmışdı. Bəzi xəncərlərin qəbzələri məharətlə bəzədilmiş, xəncərlərdən birinin qəbzəsi metal məftillə köbələnmişdi. Sümük və ağacla naxışlanmış qəbzələr də vardır. Bir xəncərin qəbzəsi həndəsi ornamentli zərvərəqlə örtülmüşdü. Üç-üç düzülən, gözləri sümükdən olan doqquz ədəd qabarıq insan başı ilə bəzədilmiş tunc toppuz maraq doğurur.

Həsənlu xarabalıqlarında iki tip – şiş və daraqlı döyüşçü dəbilqələri tapılmışdır. Tunc daraqlar tunc papaqlara yaxud toxunma və dəri papaqlara bərkidilirdi. Daraqlı dəbilqələrdən birinin darağında aydın həndəsi rəsm və papağında ilan təsvirləri var idi. Şiş, konusvari dəbilqələr Assuriya qoşunu üçün səciyyəvi idi. E. ə. I minilliyin daraqlı kaska-dəbilqələr qoyan Urartu döyüşçüləri də artıq II Sarduri dövrünə yaxın Assuriya dəbilqələri tipində dəbilqələr qoymağa başlamışdılar. Biri tuncdan, digəri dəmirdən olan iki yanaqlıq da tapılmışdır.

Qədim Həsənlu məskəni çox ehtimal ki, şiş dəbilqəli assurlar və ya urartulular tərəfindən dağıdıla bilərdi, deməli, güman etmək olar ki, daraqlı dəbilqəni yerli əhalinin döyüşçüləri qoyurmuşlar. Bunu ondan da yəqin etmək mümkündür ki, III Salmanasarın Balavat darvazasında daraqlı dəbilqə qoymuş dağ camaatı ilə vuruşan şiş dəbilqəli assurlar göstərilmişdir.

Mərlikdə nadir bir dəbilqə tapılmışdır. Güman edilir ki, bu dəbilqə hər hansı bir çara məxsus ola bilərdi və cah-cəlallı dekorativ görkəminə baxmayaraq ondan əməli surətdə istifadə olunurdu. Dəbilqə özü tuncdan idi, onun üstünə çəkilmiş qızıl və gümüş quramada şərab nəziri vermək ayinini icra edən saqqallı tanrı, əllərini qaldırıb ibadət edən ilahələr və onların başı üzərində qanadlarını açmış quş təsvir edilmişdi. Dəbilqənin arxa tərəfində lələkləri və ya tükdən olan daraqları sancmaq üçün lüləcik var idi. Bu dəbilqənin formasında e. ə. VII əsrin ortalarına aid Assuriya relyefində təsvir edilən Elam döyüşçüsünün başından yerə düşmüş dəbilqəyə oxşarlıq tapırlar.

Döyüşçünün geyiminə dəriyə və ya parçaya bənd etmək üçün deşikləri olan tunc çiyinliklər də daxil idi. Metal məmulat parçalara sancılan xeyli miqdarda müxtəlif qabarıq bəzək şeyləri ilə, həmçinin düymələr, pərçimlər, sancaqlar və i. a. ilə təmsil olunmuşdur. Ştamplama üsulu ilə rəsmlər basılmış tunc və dəmir zolaqlar aşkara çıxarılmışdır. Ehtimal ki, bunlar dəri kəmərlərə bərkidilmiş, bəzən tunc zolaqların pərçimləri dəmirdən, dəmir zolaqların pərçimləri isə tuncdan olurdu. Həsənluda tapılmış qızıl və gümüş məmulat da sənətkarların yüksək məharətinə gözəl misaldır. Yuxarıda adını dəfələrlə çəkdiyimiz qızıl cam, bir də gümüş qədəh xüsusilə maraqlıdır. Qızıl camın üzərində allahlara qurbanvermə mərasimi, miflərdən və ya görünür əhali arasında geniş yayılmış dastandan ayrıayrı səhnələr təsvir edilmişdir.

R.Dayson onun e.ə. IX əsrdən xeyli əvvəl – e.ə. I minilliyin əvvəllərində qayrıldığını qəbul edir. E. Porada bu camı daha əvvəllərə – e. ə. XII – X əsrlərə aid edir. R. Daysonun fikrincə üzərində hürrilər dövrü mesopotamiyalıları və suriyalıları xatırladan təsvirlər olan bu cam göstərilən əyalətlər üçün nadir əşyadır və o, buraya xaricdən gətirilə və yaxud mannalıların hərbi əməliyyatları zamanı ələ keçirilə bilərdi. Lakin digər əyalətlərdə aşkar edilmiş əşyalarla oxşarlığa malik olsa da Həsənlu qızıl camı təsviri üslub cizgilərinə və hazırlanmasının texniki xüsusiyyətlərinə görə hamısından fərqlənir. Həsənlunun özündə aşkar edilmiş tapıntılar və Mərlikdə yüksək sənətkarlıqla hazırlanmış çoxlu miqdarda zərgərlik əşyaları tapıntıların yerli mənşəli olmasını və inkişaf etmiş özünəməxsus zərgərlik sənəti məktəbinin mövcudluğu barədə fikir yürütməyə imkan verir. Gümüş qədəhin üzərində qızılla gümüş qatışığından – elektrondan düzəldilmiş relyefli təsvirlər vardır və bunlar ehtimal ki, qələbə səhnəsini əks etdirir: məğlublar cəng arabasının dalına düşüb gedirlər. Hər iki məmulatdakı təsvirlərdə eyni kompozisiya üsulundan istifadə edilmişdir.

Üzərində qrifonların və qanadlı öküzlərin qorelyef təsvirləri olan Mərlik qızıl qabları maraqlıdır. Qızıl qabların biri xüsusilə seçilir. Onun üzərində dirilik ağacının yanlarında dal ayaqları üstə qalxmış, qanadları olan dörd öküzün başlarının qabarıq təsviri vardır; bu heyvanların 2 santimetr qabağa çıxan relyefli başları ayrılıqda hazırlanmamış, qabın gövdəsi ilə birlikdə döymə üsulu ilə bütöv bir əşya kimi düzəldilmişdir.

Eyni bir əşyanı bir neçə metaldan hazırlamaq metodu məharətlə tətbiq edilirdi: Mərlikdə gövdəsi gümüş, lüləsi qızıl qab tapılmışdır. Ziviyə dəfinəsinin əşyaları arasında qızıl işləməli gümüş boşqab vardır. Metal qab tapıntılarından heyvan başı formasında hazırlanmış ritonları qeyd etmək olar. R. Girşmanın qeyd etdiyi kimi heyvan formalı ritonlar Qərbi Asiyada geniş yayılmışdı. Onlara Aşşur, Urartu, İran, mili həm də Manna ərazilərindəki qazıntılarda təsadüf olunur. R. Girşman ritonları üç növə ayırır: heyvan bədənli ritonlar (e.ə. VIII əsrədək), heyvan başlı ritonlar (e.ə. VIII əsrdən başlayaraq və Midiya dövründə) və Əhəmənilər dövrünə aid buynuz ritonlar.

E.ə. I minilliyin əvvəllərinə aid muxtəlif formalı ritonlar daha çox Qərbi İranda yayılmışdır. Həsənlu tapıntıları onların mannalılar arasında da yayıldığını göstərir. Qazıntılar zamanı buzov və at başı formalı pis saxlanılmış ritonlar, həmçinın qoyun başı formalı kiçik mis riton aşkar edilmişdir. Qoyunun gözləri, qaşları və burun pərələrinin üzərindəki zolaqlar Misir mavi pastası ilə bəzədilmişdir. Ritonun çənbəri heyvanın təsviri olan gümüş frizlə tamamlanır. Qoyunun buynuzu da gümüş vərəqlə örtülmüşdür.

Zərgərlik məmulatından mis, tunc, gümüş və qızıl boyunbağılar, sırğalar, bilərziklər, kəmərlər, qızıldan, serdolikdən, balıqqulağından düzəldilmiş çoxlu muncuq vardır. Bu bəzək şeyləri müxtəlif üsullarla: ştamplama, oyma, tökmə, deşmə üsulları ilə hazırlanır, həmçinin, burulmuş tunc və qızıl məftildən istifadə olunurdu.

Həsənluda qadınlar həlak olmuş bir binadan mis üzüklər, uzanmış şirlər formalı dəmir ilgəcli xeyli iri tunc sancaqlar aşkar edilmişdir. Onlardan bəzilərinə mis zəncirlər bərkidilmişdir. Buradan boyunbağının qızıl asmaları da tapılmışdır. R. Dayson onları Aşşurnasirapal dövrü relyeflərinin təsvirləri ilə müqayisə edir. E. O. Negahban Mərlikdən tapılmış yeddi guşəli ulduz təsviri olan relyefli qızıl asmanı da bu təsvirlərlə müqayisə edir.

Mərlik qızıl boyunbağılarından biri eşmə simlərdən hazırlanmış kəpənək formalı bəzəklə növbələşən yumru və uzunvarı formalı muncuqlardan düzəldilmişdir. Həsənludan da eyni ilə belə eşmə simlərdən düzəldilmiş bəzək əşyaları tapılmışdır. R. Girşman onu e. ə. IX–VIII əsrlərə aid edir. Mərlikdən tapılmış açıq ağızlı, dişi qabarıq şir ilə tamamlanmış qızıl bilərzik maraq kəsb edir. Şir başının gözlərinə və qulaqlarına çevrələr və nöqtələr vurulmuşdur. Bu bilərzik eyni tipli ən qədim bilərzikdir. Şir başlıqlı belə bir bilərzik Ziviyədən də tapılmışdır. E. Porada onu e. ə. VIII–VII əsrlərə aid edir. Ziviyədən yerli mannalı sənətkarların məhsulu hesab edilən iki qızıl kəmərin fraqmentləri tapılmışdır. Bütün qızıl lövhəciklərdə onu kəmərin dəri hissəsinə bərkitmək üçün dəliklər vardır. Kəsici alətlə edilən naxış mərasim nümayişində iştirak edən insan qrupu təsvir olunmuşdur.

Dulusçuluq

Həm qəbirlərdən, həm də məskənlərdən tapılmış keramika sayca çox, forma və keyfiyyətcə rəngarəngdir – kobud düzəldilmiş mətbəx ləvazimatındən tutmuş müxtəlif təyinatlı incə, zərif məmulatadək cürbəcür əşyalar vardır. Həsənluda qazıntı zamanı aşkar edilmiş "sənətkar evi" adlandırılan tikilidə metal məmulat hazırlamaq üçün lazım olan alətlərdən başqa, həyətdən keramika bişirmək üçün soba da tapılmışdır. Hazır məmulat həmin evin damında qurudulurmuşdur. Uçulmuş damın üstündən çoxlu keramika qırıntısı tapılmışdır.

Yaxşı bişirilmiş, parıldayan və ya parıldamayan bozumtul-qara və qəhvəyi rəngli monoxrom keramika əvvəlki kimi yenə də dəbdə idi. Bu dövrdə qapalı sobalarda, azaldılmış atmosfer təzyiqi altında keramika bişirmək ənənəsi davam etdirilirdi.

Həsənlu keramikasının tədqiqatçısı belə hesab edir ki, saxsı qabların 40%-i yüksək keyfiyyətli qara-boz və ya tamamilə qara rəngli, 60%-i isə kobud hazırlanmış məmulatdan ibarətdir, şirli qablar isə elə bir faiz təşkil etmir. Sadə həndəsi rəsmlərlə bəzədilmiş, uzunlüləli qara, parlaq "çaydanlar" və ilməkvarı qulpu olan kuzələr o dövr üçün səciyyəvidir. Bu cür qablar-çaydanlar qazıntı zamanı IV Həsənludan, Göytəpədən, habelə Naxçıvan MR-də Qızılvəngdən, Muncuqlutəpədən, Mərdangöldən də tapılmışdır. Bunların lülələri uzunsov, dirsəkli, novşəkillidir, quş dimdiyinə bənzəyir. Bəzisində qulp əvəzinə kiçik bir çıxıntı vardır.

E.ə. I minilliyin əvvəlində Urmiya hövzəsi vilayətlərinin Assuriya ilə qarşılıqlı münasibətlərinin intensiv vaxtında şirli keramikadan hazırlanan əşyalar da meydana gəlir. Məlum olduğu kimi, assurlar bu növ keramika hazırlamaqda hələ Orta Assuriya dövründən kamilləşmişdilər. Həsənludan yerli ustaların əlinin məhsulu olan şirlənmiş boz, sarımtıl-boz və göyümtül-ağ rəngli nadir qablar və divar kaşıları, habelə buhların daha səliqəli hazırlanmış, ola bilsin, kənardan gətirilmiş bir neçə nümunəsi tapılmışdır.

Əkinçilik

Assuriya çarları basqın etdikləri ərazidən bol qənimət ələ keçirdiklərini, yerli hökmdarlardan hər il bac topladıqlarını bildirirlər. Birdəfəlik bac adətən taxılla alınmırdı, çünki kənd təsərrüfatı məhsulları ehtiyatından yürüşün özündə qoşunu dolandırmaq üçün istifadə olunurdu. Assuriya istilaçılarını mal-qara, metal və metaldan hazırlanan məmulat daha çox maraqlandırırdı. Lakin illik bac olaraq hər il başqa şeylərlə yanaşı taxıl da alınırdı.

Həsənluda aparılan qazıntı işlərinin nəticələri rayonun iqtisadiyyatında əkinçiliyin çox mühum yer tutduğunu söyləməyə imkan verir. Burada iki və altı cərgə arpa, bir neçə növ buğda və darı yetişdirilirdi. Digər tikintilər sırasında burada içərisində müxtəlif kənd təsərrüfatı məhsullarının qalığı olan anbarlar da aşkar edilmişdir.

Əkinçilik qədim əhalinin əsas peşələrindən biri olduğuna görə əkinçilik texnikası yüksək səviyyədə inkişaf etdirilməli idi. Dəmir dövrünə keçdikdən sonra əkinçilik alətləri təkmilləşdirilməyə başlandı. Tarlalar ağac kotanla, dəmir toxa ilə şumlanırdı. Taxıl dəmir oraqla biçilirdi. Həsənluda qazıntı zamanı dəmir toxalar və dəmir oraq tiyələri tapılmışdır. Şəkillərdən göründüyü kimi, təsərrüfatda yüklər iki və ya dördtəkərli arabalarda daşınırdı.

Təsərrüfat haqqında xüsusilə çox məlumatı II Sarqonun e. ə. 714-cü ildə Urartuya qarşı yürüşünün müfəssəl təsvirindən almaq mümkündür. Bu təsvirdə Mannada və onun tabeliyindəki vilayətlərdə arpa ilə dolu anbarların ələ keçirilməsindən, zəngin əkinçilik rayonlarının var-yoxdan çıxarılıb xaraba qoyulmasından danışılır. İstilaçının keçdiyi bütün yol boyunca mannalılar onun qoşununu ərzaqla təmin etməyə məcbur idilər. Məsələn, deyilir ki, Manna çarı Ullusunu Zirdakka qalasında "mənim (II Sarqonun) qoşunumu yedirib içirmək üçün anbarlara un və şərab doldurmuşdur". Zikirtu ilə döyüşə hazırlaşanda II Sarqon Mannanın Panziş qalasını möhkəmləndirmişdi: "Onun (Ullusununun) qalası Panzişə… yaxınlaşdım. Bu şəhəri daha da möhkəmləndirdim, onun içərisinə yağ, dən, şərab və döyüş ləvazimatını qaldırdım".

Uişdiş və Sanqibutu vilayətində çoxlu taxıl ehtiyatı var idi, görünür, müharibə ehtimalına qarşı və ya qıtlıq illəri üçün yaradılmışdı: "onun ölkəni və camaatı dolandırmaq üçün uzun müddət anbarlara vurduğu bərəkətli arpa və buğda ehtlyatını qoşunumun atları, qatırları, dəvələri və ulaqları ilə daşıtdırıb öz düşərgəmdə qalaq-qalaq yığdırdım". Şəhərlərdə belə böyük albarlar olduğunu arxeoloji qazıntılar da sübut edir. Həsənluda qazıntı zamanı tapılmış binalardan biri təsərrüfat məqsədləri üçün istifadə olunurdu. Onun içərisində keramik məmulat, kənd təsərrüfatı məhsullarının: qala ətrafında yetişdirilən buğda, arpa, darı, əncir və üzümün qalıqları var idi.

Suvarma kanalları şəbəkəsi barlı-bəhrəli bağlar və üzümlüklər salmağa imkan verirdi. Bizə məlum olduğuna görə, Urartu çarı I Rusa mannalılardan zəbt etdiyi Sanqibutu vilayətinin Ulxu şəhərinin (müasir Mərənd şəhəri yaxınlığında yerləşirdi) ətrafında kanallar çəkdirmişdi. "O, axar suyu aparan kanal qazmış və onu Fərat çayı kimi gur axmağa məcbur etmişdir. Kanaldan saycız-hesabsız arxlar ayırmışdı… zəmiləri həqiqətən suvarırdı". Bu təsvir Tuşpa şəhərinə çəkilmiş Minuanın yaxşı qalmış kanalını xatırladır.

Arxların bəzisi borularla yerin altından çəkilmişdi. Sanqibutu vilayətinin təxmin edildiyi rayonun yaxınlığında Bastam məskənində də uzunluğu 12 kilometrə qədər olan bu cür kanalın qalıqları tapılmışdır. W. Kleiss. Excavation of the Urartian fortress Rusahinili, Bastam, 1969, səh. 20 Güman edilir ki, kanallar çox uzun idi və Sanqibutunin xeyli hissəsinin torpaqlarını suvara bilirdi. Su, ola bilsin, Araz çayının qolu Kotor çayından götürülürdü.

II Sarqon Sanqibutu vilayətinin "böyük, qamış kimi sıx bitən ağaclarını", meyvə bağlarını və üzümlüklərini, xüsusilə qeyd edir. Görünür, Mannada üzümçülük də böyük miqyas alıbmış. II Sarqon tənəkləri "dağların pöhrəlikləri" adlandırır. Burada şərabçılıq inkişaf etmiş sahə idi. Ulxu şəhərini aldıqdan sonra II Sarqon məlumat verir ki, gizli şərab zirzəmilərinə girmiş və onun qonşuları "irili-xırdalı tuluqlardan ləzzətli şərabı çay suyunu içən kimi içmişlər". Mannanın digər vilayətlərində də şərab ehtiyatları var idi. Həsənluda qazıntı zamanı aşkara çıxarılan məskəndən bu cür şərab anbarları, onların içərisində isə torpaq döşəməyə basdırılan şərab küpləri tapılmışdı. Urartuda Karmir-blurda torpaq zirzəmiyə dörd çərgə düzülmüş iri çaxır küpləri (karas) olan belə binalar qazılıb aşkar edilmişdir. Bu küplər onun həcmini göstərən mixi yazılara və heroqlif işarələrə malikdir. B. B. Piotrovskinin məlumatına görə onların bəziləri 240 litrə yaxın çaxır tutur. Belə anbarlar Şərqi Anadoluda Altıntəpə yaşayış yerində də aşkar edilmişdir.

Maldarlıq və Atçılıq

Manna ərazisində qaramal, davar, at saxlanılması mixi yazılardan bəllidir. Burada köçəri maldarlıq (yaylaq maldarlığı) inkişaf etmişdi. Mal-qara yazda dağlara sürülür, payızda vadilərə gətirilirdi. B.B.Piotrovskinin fikrincə ola bilsin ki, Urartu çarlarının yürüşlərinin vaxtı yaylaq maldarlığı ilə bağlı imiş. Daha çox qənimət ələ keçirmək mümkün olsun deyə, yürüşlər ya mal-qara dağlara sürülənə qədər, ya da dağdan qaytarılandan sonra edilirdi. Bu mülahizənin düzgünlüyünü o da təsdiqləyir ki, Həsənlu ərazisinə yürüş və qədim qalanın dağıdılması yayın sonuna təsadüf etmişdi: buradan üzümlə dolu qablar tapılmış, görünür, şərab çəkmək üçünmüş.

II Sarqon bildirmişdi ki, du'uzu ayı (iyun-iyul aylarına müvafiqdir) "qoşun yığmaq və düşərgə salmaq üçün" buyurulubdur. Yürüşlərin təsvirinin sonunda adətən çoxlu qaramal və davar aparıldığı haqqında məlumat verilirdi. II Aşşurnasirapal Daqara ölkəsindən və bütün Zamuanın çarlarından bac olaraq "at, qaramal və davar" tələb edirdi.

III Salmanasar Mannanın adını ilk dəfə çəkəndə buradan "saysız-hesabsız qaramal və qoyun" ələ keçirdiyini söyləyir. I Argişti Aza vilayəti və Mannada külli miqdarda mal-qara ələ keçirir. O, məlumat verir ki, 2411 baş qaramal, 6140 baş davar, 170 at və 62 dəvə aparmışdır. Aza vilayətində əsasən, əkinçilik və bostançılıq geniş yayıldığına görə, mal-qaranın hesabı bütövlüklə Mannaya aid edilir. I Argiştinin oğlu II Sardurinin kitabəsində bir neçə vilayətdən o cümlədən Puluadidən ələ keçirilən mal-qara sadalanır və sayı göstərilir. Puluadi ölkəsinin payına təkcə bir yürüş zamanı ələ kcçirilən təqribən 1400 baş at, 1200 başdan çox qaramal və 18 min başdan çox davar, 115 baş dəvə düşür.

Düşmən qoşunları hücum edəndə yerli əhali var-yoxunun heç olmazsa bir qismini qarətdən xilas etmək üçün, adətən mal-qarasını dağlara ötürürdü. Assuriya çarları dağlara sürülən mal-qaranı ələ keçirib geriyə, yəni vadilərə qaytardıqlarını tez-tez xəbər verirlər. V Şamşi-Adad Messi vilayətində, Mannanın özündə və başqa vilayətlərdə qaramal, davar, qoşqu atları və dəvələr ələ keçirmişdi.

Sənədlərdə dəvə çox az xatırlanılır. Onlardan yük heyvanı kimi istifadə olunmuşdur. Hökmdar I Rusanın torpaq sədlərin düzəldilməsində və kanalların çəkilməsində dəvələrdən istifadə etməsi bizə məlumdur.

Allahları aparan döyüş arabalarına qatır və öküzlərin qoşulmasını əks etdirən Həsənlu qızıl camındakı təsvirlər onlardan istifadəni göstərir. Tanrıların qabağına qurbanlıq qoyun gətirirdilər. Ölənlərə də qurban kəsirdilər. Qəbirlərdən, adətən keçi və qoyun sümükləri aşkar edilir.

Manna çarlığının vilayətlərində atçılığa çox böyük əhəmiyyət verilirdi. Qafqazda və Ön Asiya vilayətlərində at ən azı e.ə. III minillikdən məlum idi. E.ə. III minilliyin birinci yarısına aid Elam təsərrüfat sənədləri arasında ayğır, madyan və dayçalara aid məlumatlar vardır.

Kassilər dövrünə aid Babil sənədlərində və incəsənətində at xatırlandığına görə onun əhliləşdirilməsini kassilərlə əlaqələndirirlər. Atçılıq tədricən daha geniş yayılır. O, iqtisadiyyat və hərbi işdə aparıcı mövqe tutmağa başlayır, bəzi əyalətlər atçılığın inkişafı üzrə ixtisaslaşır. Mannanın təsərrüfat həyatında atın əhəmiyyətinin güclənməsini köçmə maldarlığın inkişafı ilə bağlayırlar. Malqaranın sayının çoxalması otlaqların genişlənməsini, maldarların get-gedə öz yaşayış məskənlərindən daha da uzaqlaşmasını tələb edirdi. At köç yurdlarını yaşayış məskənləri ilə birləşdirən əsas nəqliyyat vasitəsinə çevrildi.

E.ə. II–I minilliyin ayrıcında və xüsusilə I minilliyin əvvəlində minik atından hərbi məqsədlərlə istifadə edilməsi, süvariliyin yayılması irandilli əhalinin məskunlaşması ilə əlaqədar idi. Görünür, qonşu xalqların süvari qoşunları məhz öz silahlı süvariləri ilə güclü olan irandilli tayfalarla mübarizədə təşəkkül tapmışdı. Atçılıq sürətlə yayılır, iqtisadiyyatda və hərbi işdə getdikcə daha böyük yer tuturdu. Urmiya gölünün şimal-şərq əyalətlərinin təbii şəraiti – təbii otlaqlar olan alp çəmənlikləri və münbit vadilər atçılığın inkişafına imkan yaradırdı. Assuriya qaynaqlarında Urmiyaboyu vilayətlərdən alınan bac sadalanarkən tədricən at birinci göstərilir, bəzi vilayətlərdən bac olaraq ancaq at alınırdı. Mannaya yürüş etmiş çarların demək olar hamısı belə məlumat verirdi: "Mannalılardan qoşqu atları bac aldım". Zamuadan, Gilzandan, Messidən, Gizilbundadan Assuriya çarına qoşqu atları göndərirdilər. I Rusa zamanında Urartulular tərəfindən tutulan, lakin Assuriya çarının köməyilə yenidən Mannaya qaytarılan Manna vilayəti Subinin əhalisi at yetişdirməkdə xüsusilə mahir idi. II Sarqonun kitabəsində bu barədə ətraflı danışılır: "Həmin vilayətdə yaşayan adamların bütün Urartuda süvari qoşun üçün at əhliləşdirməkdə tayı-bərabəri yoxdur. Öz geniş ölkəsində, öz çar alayı üçün bəslədiyi və hər il vergi kimi aldığı kiçik dayçaları, Urartu adamlarının Mannalılar ölkəsi adlandırdıqları Subi vilayətinə gətirirdilər, boy-buxununa baxmayınca, minib səyirtməyincə, gərdişə gəlməyi, dövrə vurmağı, dönməyi, döyüş üçün vacib olan bütün vərdişləri öyrətməyincə bu dayçaları yəhərləmirdilər".

Urartu hökmdarı I Rusanın döyüş zamanı minik atlarından istifadə etməsi II Sarqonun: "öz qoşununu sıraya düzdü, onları qaçağan minik atlarına mindirdi və silah verdi" məlumatından da bəlli olur.

Subi vilayətinin Sanqibutu ilə həmsərhəd zonasında Uşkaya ilə Tarmakisa (indiki Təbriz) qalaları arasında yerləşən Aniaştaniya məskənini II Sarqon "ilxılar evi" adlandırır.

Gizilbunda vilayəti qəsəbələrin rəisləri Mannanın Zirdiakka qalasına II Sarqona qoşqu atları, sayagəlməz qaramal və davar gətirirdilər. Mannalı Ullusunu da II Sarqona "qoşqu ləvazimatı ilə birlikdə qoşqu atları" bəxş etmişdi.

Həsənludan tapılan müxtəlif əşyaların üzərindəki rəsmlərdən görünür ki, təkərli nəqliyyat da, atminmə də geniş yayılmışdı. Qızıl və gümüş canların üzərindəki təsvirlər biratlı və ikiatlı arabaların mövcud olduğunu göstərir. Bunların bəzisi çox tutumlu idi: ikiatlı arabada üç adam yerləşirdi. Arabanın dalınca iki döyüşçü yəhərsiz at aparırdı. Archeology, XII, 3, p. 171 Hər iki arabanın təkərlərində Assuriya və Urartu arabalarında olduğu kimi altı dəndənə vardı.

Həsənluda e.ə. IX əsr layından üzərində at və atlı təsviri olan ağac relyef tapılmışdır. Qazıntı zamanı aşkar edilmiş əşyalar arasında at, qoç və buzov başı formasında məharətlə hazırlanmış ritonlar (su içmək üçün qablar) vardır. Buradan kəm və bər-bəzəkli qoşqu şeyləri ilə birlikdə dəfn edilən at da tapılmışdır. At dəfn etmək Naxçıvan ərazisində də geniş yayılmış bir adət idi. Qədim Şahtaxtı qəbiristanının bir çox qəbirlərində çoxlu qab-qacaqla birlikdə at skeletlərinə də rast gəlinir, lakin insan sümüklərinin izləri yoxdur. Mərlik mədəniyyəti daşıyıcılarının dəfn adətlərindən də ata xüsusi münasibət bəslənildiyini, ona hətta müəyyən dərəcədə sitayiş edildiyinn görmək olar. Döyüşçülərin məzarları ilə yanaşı, atlar üçün ayrı-ayrı dəfn kameraları qurulurdu. Bu kameralardan at dişləri və tunc gəmlər tapılmışdır. Kaluraz məhəlləsində ayrı-ayrı at qəbirləri aşkar edilmişdir. Hər bir qəbirdən bütün qoşqu ləvazimatı və bəzək şeyləri ilə birlikdə üç at skeleti çıxmışdır.

Mənbələrdə

Azərbaycan ərazisi coğrafi mövqeyinə görə əsrlər boyunca həm qonşu dövlətlərin, həm də heç şübhəsiz, bir qismi sonradan məskunlaşaraq yerli əhali ilə qaynayıb-qarışan, yeni mədəniyyət gətirən, çox vaxt da burada mövcud olmuş mədəniyyətin varislərinə çevrilən bir çox köçəri tayfa qruplarının mütəmadi təsiri və hücumlarına məruz qalmışdır.

Mixi yazılı mənbələrin məlumatları həmişə, adətən çox yığcam olur; onlarda ancaq öz məğlubiyyət və uğursuzluqlarından heç vaxt söhbət açmayan ayrı-ayrı yadelli hökmdarların zəfər yürüşləri ilə bağlı məlumatlar verilir. Aşşur mixi yazılı materiallar bir çox tədqiqatçılar tərəfindən nəşr və tədqiq edilmişdir. Aşşur hökmdarı II Sarqonun (e. ə. 722–705-ci illər) e. ə. 714-cü ildə Urartuya hərbi səfəri barədə tanrı Aşşura verdiyi hesabatda Manna dövlətində baş vermiş hadisələr haqqında nisbətən ətraflı məlumat vardır. Kitabə F. Tyuro-Danjen tərəfindən nəşr edilmişdir.. Urartu tarixinə dair kitabələrin rus dilinə tərcüməsi və digər materiallarla birlikdə hərtərəfli şərhlər İ. M. Dyakonovun "Ассиро-вавилонскии источники по истории Урарту" əsərində verilmişdir. Müxtəlif vaxtlarda aşşurşünaslar tərəfindən ayrı-ayrı Aşşur hökmdarlarının qayaüstü kitabələri və məktubları nəşr edilmişdir. Aşşur hökmdarlarının o dövrə aid bütün məlum kitabələrinin toplu nəşrini D. D. Lyükenbil həyata keçirmişdir. Manna və onunla qonşu ölkələr haqqında dərc edilmiş aşağıdakı mətnlər əlavə məlumatlar verir. A. Heydelin "A New Hexagonal Prism of Esarhaddon" nəşrində "Manna əhalisinin, bu qiyamçı qutilərin pərən-pərən salınması" haqqında məlumat verilir, kimmerlər və başda İşpakay olmaqla Manna ilə ittifaqa girən (sonralar döyüş zamanı öldürüldü) skiflər xatırlanır. Q. Q. Kameronun "The Annals of Salmaneser III, King of Assyria" nəşrində isə Daxili Zamuaya hərbi yürüş və adı indi, Həsənlidan tapılmış daş qab üzərindəki kitabədən məlum olan İda torpaqlarındakı şəhərlərin işğalından bəhs olunur. N. V. F. Saqs Zamua və mannalıların adı çəkilən Nimrudan tapılmış məktubları çap etdirmişdir.

Aşşur hökmdarları III Tiqlatpalasarın (e. ə. 744–727-ci illər) və Sarqonun (e. ə. 722–705-ci illər) yeni kitabələri L. Levin (L. D. Levine. Two Neo- Assyrian Stelae from Iran. "Royal Ontario Museum". 23, 1972) tərəfindən nəşr olunmuşdur. Birincinin kitabəsində Manna hakimi İranzunun və II Sarqonun kitabələrindən bizə tanış olan Elippi hakimi Taltanın adı çəkilir, onların Namri, Sanqibutu ölkələrinin və bütün dağlıq ölkələrin hakimləri üzərinə qoyulmuş xərac, habelə bütün bu torpaqlarda öz stelalarının qoyulduğu barədə məlumat verilir. Aşşur mənbələrinin xəbərlərini Urartu hökmdarlarının məlumatları tamamlayır. Urartu mətnləri müxtəlif alimlər tərəfindən ayrı-ayrı dövrlərdə aşkar və nəşr edilmişdir. Onlar ümumiləşdirilmiş şəkildə F. V. Köniq tərəfindən çap olunmuşdur (F. W. Konig. Handbuch der chaldischen Inschriften, I–II, Graz, 1955–1957).

Urartu kitabələrinin hamısının tam toplusunu rus dilinə tərcümə, izahlar və biblioqrafiya ilə birlikdə Q. A. Melikişvili "Урартские клинообразные надписи" əsərində çap etdirmişdir. Q. A. Melikişvili sonralar tapılmış kitabələri "Вестник Древней Истории" jurnalında (1971-ci il № 3–4); nəşr etdirmişdir. Cənubi Azərbaycan ərazisində tapılmış kitabələr lokalizə üçün mühüm əhəmiyyətyə malikdir. Urartu hökmdarı Minuanın (e. ə. 810–780-ci illər) Urmiya gölünün cənubi-şərq sahilində yerləşən Daştəpə qayasındakı kitabəsində Meişta şəhərinin işğalı və Manna ölkəsinə hərbi yürüş barədə məlumat verilir. Urmiya gölündən cənubda, Uşnu vadisindəki Qalatgah xarabalığında Minua və İşpuininin (e. ə. 810–805-ci illər) birgə hökmdarlıqları dövrünə aid kitabəsi bizə gəlib çatmışdır. Savalan dağının cənub ətəyində, Sərabdan şimali-şərqdə, Təbrizdən Ərdəbilə gedən yolda tapılmış iki kitabə B. S. Varren tərəfindən nəşr edilmişdir. Biri 16, digəri isə 12 sətirdən ibarət olan hər iki kitabə Rusanın oğlu Argiştiyə (e. ə. 714–685-ci illər) məxsusdur. Digər bir qayaüstü Urartu kitabəsi Cənubi Azərbaycanın şimal hissəsində, Vərzəqan inzibati mərkəzi yaxınlığında yerləşən Sekendel yaşayış məskənindən tapılmış və Təbriz universitetinin professoru M. C. Məşkur ərəfindən nəşr edilmişdir. Kitabə Q. A. Melikişvili tərəfindən oxunmuş və çap olunmuşdur (VDİ, 1960, № 3; 1971, № 3). Kitabəlar əsasında hələ II Sardurinin (e. ə. 760–730-cu illər) salnaməsindən məlum olan Puluadi ölkəsini və onun Q. A. Melikişviliyə görə kitabələrin tapıldığı yerin yaxınlığında yerləşən Libliuni "hökmdar şəhəri"ni lokalizə etmək mümkündür. Mixi yazılı mənbələrdən bizə hələlik Cənubi Azərbaycan ərazisində məlum olan ən qədim şimal "ölkə" Puluadidir. O, əvvəllər düşünüldüyü kimi Aşşur və Urartu işğalçılarının gedib çatmadıqları ərazidə yerləşirdi. Urartu mənbələrindəki coğrafi adları lokalizə edən materiallar məşhur rus alimi İ. Dyakonov və Azərbaycan alimi S. Qaşqayın birgə nəşr etdirdikləri əsərdə toplanmışdır.

Arxeoloji tədqiqatlar

Cənubi Azərbaycan ərazisində arxeoloji qazıntılar son vaxtlaradək çox məhdud miqyasda aparılırdı. Tapıntıları əsasən tunc dövrünə və dəmir dövrünün başlanğıcına aid olan Astara çayı boyunca İran Talışına ekspedisiyadan sonra, 1940-cı ildə E. F. Şmidt qədim yaşayış məskənləri qalıqlarının təyyarədən foto-şəkillərini çəkmişdir.

1936-cı ildə A. Steyn Cənubi Azərbaycanın Cənub əyalətlərində arxeoloji kəşfiyyat işi, sonralar 1940-cı ildə isə İran arxeoloji idarəsi burada bir sıra qazıntılar aparmışdır; lakin bu qazıntılar elə bir əhəmiyyətli nəticələr vermədi. Əgər, bilavasitə mannalılara və onların qonşularına aid əsaslı arxeoloji qazıntılar olmasa idi, təbiidir ki, onların cəmiyyətinin iqtisadi və mədəni xüsusiyyətlərini də işıqlandırmaq mümkün olmazdı. Bu boşluğu məhz Manna ərazisində — Urmiya gölünün ətrafındakı müxtəlif məntəqələrdə aparılmış arxeoloji qazıntıların nəticələri xeyli dərəcədə tamamlayır. Buradan əldə edilmiş materiallar cəmiyyətin inkişafını, onun iqtisadi və mənəvi həyatındakı dəyişiklikləri izləmək üçün çoxlu yeni faktlar vermişdir. Gölün qərb sahilində yerləşən Göytəpədə T. Berton Braunun rəhbərliyilə Britaniya arxeoloji cəmiyyəti tərəfindən təşkil edilmiş ekspedisiya qazıntı işləri aparmışdır. Təpənin heç də bütün təbəqələri tam açılmamışdır. Burada bir neçə şurf qızılmış və e. ə. III minillikdən başlayaraq İslam dövrünədək uzun bir dövrü əhatə edən səkkiz ardıcıl təbəqə aşkar olunmuşdur. E. ə. II minilliyin sonlarına aid edilən "V" dövrünə aid "K" qəbrindən həmin dövr üçün səciyyəvi olan material əldə edilmişdir. Boz-qara və qırmızı keramika məmulatı ilə təmsil olunan "A" təbəqəsi e. ə. I minilliyin əvvəlinə aiddir. Qabların qulpları qabarıq heyvan fiqurcuqları formasındadır. Göytəpə keramikası Həsənli V və IV dövrləri ilə xeyli ümumi cizgilərə malikdir. Burada bir çox keramika formaları Həsənlidə olduğu kimi özündən əvvəlki dövrlərlə müqayisədə dəyişir. Bu dövrə məxsus olan qabların əyri dimdik formalı lüləyi uzunvari üfüqi formaya çevrilir. Buradan metal əşyalardan ancaq dəmir qılınc dəstəyinin bir hissəsi tapılmışdır.

Boz daşdan yonulmuş, böyürlərində heroqlif işarələri olan heyvan fiqurları Göytəpə üçün səciyyəvidir. T. Berton Braun Göytəpə tapıntılarını Qafqaz və Aralıq dənizi materialları ilə müqayisə edir.

Təbrizdən cənubi-şərqdə yerləşən Yanıqtəpədə arxeoloji qazıntılar aparılır. Lakin bu qazıntılar hələlik çox az material vermişdir. E. ə. I minilliyin əvvəllərinə aid olan tapıntılar Həsənluda "Grey Ware Phase" ("boz gil məmulatları dövrü") dövrunə uyğun gələn boz gil məmulatlarının üstünlük təşkil etdiyini göstərir.

Tehran universitetinin professoru Ə. O. Negahbanın Qızılüzən (Səfidrud) çayının aşağı vadisində yerləşən Mərlik təpəsində apardığı qazıntılar zəngin və çeşidli materiallar verməkdədir. Buradan qəbirlərdəki zəngin dəfn avadanlığına görə Ə. O. Negahbanın hökmdar nəslinə və əyanlara məxsus etdiyi qədim qəbiristan aşkar edilmişdir. Ölülər, sağlıqlarında istifadə etdikləri hər şeylə – içərisinə yemək və su qoyulmuş adi mətbəx avadanlığından tutmuş gözəl ayin qabları və bəzək şeylərinədək, ovçular və döyüşçülər isə hətta silahla təchiz olunmuşlar. Bundan əlavə, Mərlik qəbiristanının bir xüsusiyyəti də atların hər cür əsləhə ilə birlikdə, ayrıca basdırılmasıdır. Görünür, at Mərlikin qədim sakinlərinin həyatında mühüm rol oynamışdır. Mərlikdən aşkar edilən zərgərlik və keramika məmulatı o dövr sənətkarlarının zövq və məharətləri, yüksək sənətkarlıq texnikası haqqında çox şey deyir.

Çoxlu zərif və zəhmət tələb edən bədii işləri özü ilə basdırmağa razı olan bu yerli əyanların lazımınca varlı olduqlarını qeyd etməliyik. Ə. O. Negahban bu qəbirləri e. ə. IX əsrə aid edir; lakin, belə hesab edir ki, onlardan tapılan bəzi əşyalar daha əvvəllər hazırlanmışdır. Mərlik tapıntıları MitanniUrartu incəsənəti, həmçinin Talış, Şimali-Qərbi İran, GilanMazandaran əyaləti materialları ilə oxşarlıq aşkara çıxardır. Məhz buna görə də Ə. O. Negahban güman edir ki, bu əyalətlərə ola bilsin ki, siyasi və iqtisadi cəhətdən Mitanni dövlətinin tənəzzülü və Midiya dövlətinin təşəkkülü ərəfəsində yaranmış "Mərlik hökmdarlığı" başçılıq etmişdir. Bu nəticə çox da konkret deyildir; belə ki, müəllif çox uzun bir zaman fasiləsi — təqribən min il müddət göstərir. Bundan əlavə Mərlik dövləti siyasi ağalıq olmadan da qonşu tayfalarla qarşılıqlı əlaqələr nəticəsində təsir göstərə və təsirə məruz qala bilərdi.

İran arxeoloji cəmiyyəti Əli Hakeminin rəhbərliyi altında Qızılüzən çayı vadisində, Mərlikin yaxınlığında Kaluraz adlı yerdə də qazıntılar aparır. Qazıntılar nəticəsində bünövrəsi daşdan, özü isə ağacdan olan binaların qalıqları aşkara çıxarılmışdır. Bu tikintilərdən bir qədər kənarda nekropol yerləşir. Əli Hakemi, bu mədəniyyətin antik mənbələrə görə Qızılüzən çayı vadisində məskunlaşmış mard tayfalarına məxsus olmasını güman edir. Kaluraz tapıntıları e. ə. I minilliyin ilk əsrlərinə aid edilir.

Ziviyə dəfinəsindən tapılmış qızıl qab üzərindəki təsvirlər

Ziviyə kəndi sakinləri tərəfindən Saqqız yaxınlığında tapılmış dəfinə xüsusi maraq kəsb edir. R. Girşman hesab edir ki, bu yeri tutan skiflər ona öz adlarını vermiş və Saqqız sözü Saka sözündən törənmişdir. Ziviyə kəndinin adı II SarqonAşşurbanipalın kitabələrində Zibia— İzzibiaUzbia kimi qeyd edilən Manna qalasının adı ilə müqayisə edilir. R. Daysonun tədqiq etdiyi ərazinin təsvirinə görə, Zibia, görünür əhalinin yaşadığı yer – şəhər yox, daha mühüm yaşayış məskənlərinə gedən yolu kəsən və ancaq qoşun yerləşən adi istehkam məntəqəsi olmuşdur. Ziviyə dəfinəsi əşyaları e. ə. IX–VII əsrlərə aid edilir. Ziviyə dəfinəsi bu əraziyə bir tərəfdən güclü qonşuların (təcavüzünün) gücləndiyi, digər tərəfdən isə yeni köçəri tayfaların daha intensiv axınının başlandığı həmin "hərc-mərclik dövrü"nü özündə əks etdirir. Bütün bunlar təsərrüfat formalarında dəyişikliklərə, əhalinin təsviri sənətində müxtəlif üslubların qarışmasına və paralel mövcudluğuna səbəb oldu.

Kubanyanı və Şimali Qara dənizyanı skif kurqanlarının sənət abidələri ilə müqayisə edilən Ziviya dəfinəsinin skif üslubu qızıl əşyalarını B. B. Piotrovski e. ə. VII əsrin sonuna və VI əsrin əvvəllərinə aid edir. R. B. Barnet Ziviyə dəfinəsini müxtəlif dövrlərdə və ayrı-ayrı üslublarda hazırlanmış əşyalarla birgə dəfn sayır. Bütün bu əşyaların tapıldığı sarkofaqı təsvirlərinə və formasına görə o, e. ə. VII əsrin sonlarına aid edir.

A. Qodar əşyaların əksəriyyətini, R. Girşman isə onların ancaq bir qismini (digərlərini o, aşşurlara və ya skiflərə aid edir) mənşəcə yerli hesab edirlər. A. Qodar ilk, eləcə də sonrakı nəşrlərində güman edir ki, skiflər mannalıların incəsənətini qəbul etmiş və bu dintez sayəsində sonralar Ön Asiya və Orta Rusiyada yayılmış "skif heyvani üslubu"nu yaratmışlar. S. İ. Rudenko özünün "Искусство Алтая и Передней Азии" (Moskva, 1961) əsərində Ön Asiya incəsənəti (qismən də Ziviyə əşyaları) ilə Altay və Şimali Qara dəniz kurqanlarından tapılmış əşyalarda bəzi ümumi cizgilər aşkara çıxarır.

Həsənli yaşayış yerinin havadan çəkilmiş şəkli

Lakin o, Ön Asiya incəsənətinin skif tayfaları incəsənətinə təsirinin izahını düzgün saymır. O, eyni zamanda qeyd edir ki, Şimali Qara dənizyanı abidələrində qabarıq əks olunan e. ə. I minilliyin birinci yarısına aid edilən Ön Asiya incəsənəti ünsürləri, xüsusilə də "skif heyvani üslubu" vaxt ötdükcə, Qara dənizyanı skiflərin Ön Asiya ilə əlaqələri zəiflədikcə tənəzzülə uğrayır və sadələşir. E. ə. V əsrdə Qara dənizyanı skiflərinin incəsənətinə yunan incəsənəti öz təsirini göstərir. Skif incəsənətinin Ön Asiya incəsənətinin təsiri altında yaranması nöqteyi-nəzərini M. İ. Artamonov da müdafiə edir. O, belə hesab edir ki, bu incəsənət nə skif, nə də Midiya mədəniyyəti olmuşdur; bu, gəlmələrin qədim Mesopotamiya bədii irsini mənimsəməyə əsaslanan incəsənətidir.

S. Qaşqay qeyd edir ki, Manna incəsənəti də gəlmə tayfaların incəsənətinə təsir etməliydi, belə ki, onların gəldiyi dövrdə Manna əhalisi oturaq həyat tərzi keçirirdi və yüksək inkişaf etmiş sənətkarlıq istehsalına malik idilər. Bunu Ziviyədən tapılmış əşyalardan başqa daha əvvəlki dövrə aid edilən Həsənlu tapıntıları da göstərir. Bu zonada ən böyük arxeoloji obyekt Urmiya gölünün cənub sahilində, Həsənlu kəndi yaxınlığında yerləşən təpədəki qədim yaşayış məskənidir. Həsənlu təpəsi Sulduz vadisinin mərkəzində, Kadar çayının yaxınlığında yerləşir. Vadiyə giriş çətindir, sanki hər tərəfdən əhatələnmişdir; o qərbdən Zaqroş dağları, cənubdan Kürdüstan dağları, Urmiya gölündən isə xırda təpələrlə ayrılır. Ora giriş ancaq qərbdən Kəlyaşin və Rəvanduz aşırımı, şərqdən isə Kadar çayı boyunca mümkündür.

1956-cı ildən burada R. Daysonun rəhbərliyi altında Amerika arxeoloji cəmiyyəti İran arxeoloji idarəsi ilə birlikdə qazıntılar aparmışdır. Həsənlu rayonu e. ə. IX əsrin ortalarından III Salmanasarın (e. ə. 859 – 824) kitabələrində adı çəkilən Manna dövləti yerləşən əraziyə daxil idi. Həsənluda aşkar edilmiş qədim yaşayış məskəni hələlik mixi yazılı mənbələrdə adı çəkilən heç bir şəhərlə dəqiq şəkildə eyniləşdirilməmişdir. Tikinti qurğularının qalıqları göstərir ki, o xeyli böyük və yaxşı möhkəmləndirilmiş yaşayış məntəqəsi olmuşdur. E. ə. VI minilliyə qədər mədəniyyətin ardıcıl stratiqrafiyasını verən Həsənlu təpəsi 27,5 metr dərinliyədək qazılmışdır. Bu stratiqrafiya tarixi məlum olan abidələrlə paralelli keramika qalıqlarının, həmçinin radio-karbon təhlilinin nəticələrındən istifadə vasitəsilə müəyyənləşdirilmişdir. R. Dayson Həsənluda qazılmış materialları on dövrə ayırır. X–VI dövr materialları Həsənlu təpəsi yaxınlığında yerləşən təpələrdə də təmsil edilmişdir.

Daha çox zənginliyi və müxtəlifliyi ilə seçilən V və IV dövrlərdir. Keramika məmulatı dibinin formasına görə "Button Base Phase" adlanan V dövr e. ə. 1200–1000-ci illərə aid edilir. Bu dövrdən başlayaraq Həsənlu təpəsi kiçik binalarla abadlaşdırılır. E. ə. 1100–800-cü illərə aid IV dövr "Grey Ware Phase" əvvəlki dövrlərdə təsadüf edilməyən xarakterik cizgili, əsasən şüyrələnmiş boz-qara keramika ilə səciyyələnir. Təpənin mərkəzindəki iri tikintilər və kvadrat qülləli qala divarları həmin dövrə aiddir. Bu dövr öz növbəsində tikinti qalıqları ilə izlənilən üç mərhələyə bölünür. Dağıntıdan və ya yanğından sonra binalar qalmış daş və ağac hissələrindən istifadə edilərək yeni memarlıq detalları və əsas plana əlavə tikililər artırmaqla bərpa olunmuşdur.

Bu dövrün binalarından bir neçə yazılı əşyalar aşkar edilmişdir R. Daysonun fikrincə IV dövr mədəniyyətinə urartulular tərəfindən qalanın dağıdılması və onun əhali tərəfindən tərk edilməsi ilə son qoyulmuşdur. III dövr "Triangle Ware Phase" xarabalıqların toxunulmaz halda qaldığı vaxtdan bir müddət keçdikdən sonra meydana gəlmişdir. Bu dövr iki-erkən IIIB (e. ə. 750–600-cü illər) və son IIIA (e. ə. 600–400-cü illər) kəsimi bölünür. Yeni məskunlar təpədəki tikililərdən qismən onları bərpa edərək istifadə etmişlər. Onlar asma üçbucaqlar formasında həndəsi şəkilli səciyyəvi keramika (IIIB dövrü) və açıq sarı rəngli keramika (IIIA dövrü) hazırlamışlar. Sonra hələlik dəqiq müəyyənləşdirilməmiş II dövr "Post Triangle Ware Phase" və I İslam dövrü gəlir.

Həsənluda qazılmış arxeoloji material Cənubi Azərbaycanın və ümumiyyətlə İran yaylasının qədim tarixinin öyrənilməsində böyük əhəmiyyətə malikdir. Həsənlu qazıntıları özündən əvvəlgilərdən burada təkcə yaşayış məskəninə aid nekropolun aşkar edilməsi ilə yox, həm də yaşayış məskəninin özünün demək olar ki, tamamilə qazılması ilə fərqlənir. Bu yüksək elmi səviyyədə sistematik olaraq aparılmış qazıntılardır və onlar bu rayonun ardıcıl mədəni inkişafının dolğun lövhəsini yaradır. Müasir tədqiqat metodları sayəsində buradan əldə edilmiş materialın dəqiq və etibarlı xronoloji şkalasını vermək mümkün olmuşdur.

Həsənlu qazıntıları şəhərsalma, sənətkarlıq istehsalı, incəsənət, təsərrüfat həyatının müxtəlif sahələrinə aid material vermişdir. Onlar yazılı mənbələrin məlumatlarını yeni şəkildə dərk etməyə və bu rayonun tarixini geniş şəkildə işıqlandırmağa imkam yaratmışdır.Həsənlu materialları qonşuluqdakı qədim yaşayış məskənləri və nekropollar yerləşən təpələrdən aşkar edilmiş arxeoloji materiallarla tamamlanır. Həsənlu təpəsi yaxınlığında bir neçə kiçik təpə də qazılmışdır. Onlar Həsənluda qazılmış dövr etibarı ilə müvafiq erkən təbəqələrə nisbətən daha zəngin material vermişdir. Bu dövrlər qazıntı aparılmış təpələrin adı ilə adlandırılmışdır.

Həsənludan 1,5 km cənubda yerləşən Hacı Firuz təpəsindəki qazıntılar Həsənlu X dövrünə müvafiq gələn daha qədim dövr (e. ə. VI–V minilliklər) əşyaları vermişdir. Keramika hörmə məmulatının izlərini saxlamışdır. Məhz bu hörmə sayəsində gil lazımi formada bərkiyirdi. Sonra hörmə kənar edilirdi. Qablar bərkidikdən sonra onun üzəri yenidən nazik gil qatı ilə örtülərək bişirilirdi. Qablar bəzən həndəsi şəkillərlə bəzədilirdi. IX və VIII dövrlər müvafiq olaraq Dəlmətəpə və Pişdəlitəpə qazıntıları ilə təmsil edilmişdir. Dəlmətəpə tapıntıları e. ə. V minilliyin sonuna aid edilən və Yaxın Şərqdə həmin dövr mədəniyyətləri arasında nadir sayılan rəngli keramikanı nümayiş etdirir. Həndəsi rəsmli qablar çəhrayı və ya ətrəngi, habelə qəhvəyi və ya qara- qəhvəyi rəngdədir. Həndəsi rəsmlərdən olduqca effektli və çoxsaylı kombinasiyalarda yüksək sənətkarlıq zövqü ilə istifadə edilmişdir.

Pişdəlitəpədə VIII dövr e. ə. IV minilliyin ortalarına aid edilir. Pişdəlitəpə mədəniyyəti ilə Urmiya gölünün şərq sahilindəki Yanıqtəpə mədəniyyəti arasında oxşarlıq tapılır. Buraya qəhvəyi qara rəngli, həndəsi rəsmli sarımtıl rəngli keramika, dəvəgözü və çaxmaqdaşından bıçaqlar, saxsı iy, heyvan heykəlcikləri və s. daxildir.

Bu materialların dövrü və əlaqələri radio-karbon analizinin məlumatlarına, həmçinin İraq, İran və Türkiyədə aşkar edilmiş materiallarla müqayisəyə əsaslanan R. Dayson tərəfindən müəyyənləşdirilmişdir. O. V. Muskarellanın rəhbərliyi altında Həsənludan 25 km qərbdə yerləşən Dinhatəpədə də arxeoloji qazıntılar aparılmışdır. Aşkar edilmiş materiallar uzun bir xronoloji dövrü əhatə edir. Həsənlu IV və V dövrlərinə müvafiq gələn tikili qalıqları, həmçinin Dinha III (e. ə. 1350–1000-ci illər) və Dinha II (e. ə. 1000–800-cü illər) nekropolları e. ə. II minilliyin sonu – e. ə. I minilliyin əvvəlinə aiddir.

Divarları üç tərəfdən çiy kərpicdən tikilmiş, şərq tərəfdən isə açıq qoyulmuş Dinha III dövrü qəbirlərində ölülər quyu qəbirlərdə fərdi qaydada basdırılmışdır. Bu dövrdə boz-qara keramika hazırlanmışdır. Qulpsuz, sərbəst növlü "çaydan"lar, birqulplu küplər, iki dəlikli və qövsvari yapması olan kasalar səciyyəvi əşyalardır. Dinha II dövrünə dulus kürələri, tikili kompleksləri və qəbiristanlıq aiddir. Ölülər divarları çiy kərpic, ya da daşdan tikilmiş qeyri düzkün formalı qəbirlərdə basdırılmışdır. Bu qəbirlərin də divarları üç tərəfdən hörülmüş və iri sal daşla üstü örtülmüşdür. Ondan başqa, daxilində ancaq uşaq sümükləri aşkar edilmiş iri təsərrüfat qablarında dəfn adəti xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Bu dövrdə boz-qara keramikadan istifadə davam edir. Əksər hallarda keçmiş formalar saxlanılsa da, "körpücük" halqası ilə novu birləşdirilmiş "çaydan"lar, heyvan başı şəklində düzəldilmiş qulplu qablar kimi yeni formalar, Həsənlu IV dövrü ilə yaxın paralelləri olan tunc və dəmirdən düzəldilmiş bəzəklər və silahlar meydana çıxır.

O. V. Muskarella öz tədqiqatlarında Dinha təpəsinin hər iki dövrünün həm keramika, həm də metal əşyalarının Cənubi Azərbaycanİranda aşkar edilmiş sinxron abidələrinin materialları ilə əlaqəsini izləmişdir. Həsənludan tapılmış sümük qalıqlarının analizi T. A. Ratbunun tədqiqatında aparılmışdır.

Həsənlu təpəsinin şimal ətəyindəki nekropol ərazisində 1947–1948-ci illərdə müstəqil qazıntılar aparmış M. Rad və A. Hakimi öz tədqiqatlarında səliqəsiz istiqamətli dəfnləri şərh etmişlər. Onlara görə Həsənlunun qədim sakinləri dəfn zamanı günəşi səmt götürmüşlər. Məhz buna görə də, ilin və günün vaxtından asılı olaraq dəfn olunanların başlarının istiqaməti dəyişmişdir. İran alimlərindən A. Hakimi və M. Radın "İran arxeoloji hesabatları" məcmuəsinin I cildində (Tehran, 1950) çap edilmiş "Həsənlu (Sulduz) qazıntılarının təsviri və nəticələri" tədqiqatı da Həsənlu qazıntılarına həsr olunmuşdur. Qazıntı aparılmış qəbirlərə əsaslanan müəlliflər belə nəticəyə gəlmişlər ki, Həsənlu dəfn adətləri həmin dövrdə Qərbi Asiyanın digər vilayətlərində mövcud olmuş dəfn adətlərindən fərqlənmir. Sol və ya sağ böyrü üstə bükülü vəziyyətdə olan skeletlərin səmti günəşə doğrudur. Müəlliflər Kalardəşt, Ziviyə və s. tapıntıları ilə də paralellər gətirib metal və sümükdən düzəldilmiş əşyaları, keramika məmulatını təhlil etmiş, Əhəmənilər dövrü incəsənətinin mannalıların və midiyalıların incəsənəti ilə əlaqəsini qeyd etmişlər.

Araz çayı vadisində, Türkiyə-Azərbaycan-İran sərhədlərinin qovşağında Qala Sərənc adlanan qala aşkar edilmişdir. Müdafiə divarları qərb tərəfdə yaxın, şərqdə isə seyrək yerləşdirilmiş bürclərə malikdir.

Uşpu-Nəgadehdən 8 km şimali-şərqdə keramika tapıntılarına görə Urartu dövrünə aid edilən istehkamın xarabalığı yerləşir. İstehkamın divarları yonulmamış sal qaya daşlarından hörülmüşdür. İndi bürc çıxıntıları gözə dəymir. Bu tikili çox güman ki, Uşnu vadisindən Urmiya düzənliyinə gedən yol üzərində keşikçi istehkamı olmuşdur.

Uşnudan 15 km şərqdə çox böyük və dik bir təpədə Qalatgah xarabalığı yerləşir. Bəzi yerlərdə yaxşı yonulmuş sal daşlardan tikilmiş müdafiə divarları qalmışdır. Təpənin ən yüksək nöqtəsindən bütün Uşnu vadisi və Sulduz vadisinin bir hissəsi görünür. Qalatgah tapıntıları Həsənlu III dövrünə müvafiq gəlir. Keramika HəsənluZiviyə tapıntılarında olduğu kimi sadə və üçbucaqlarla cızılıb haşiyələrlə bəzədilmiş oyma oturacaqlı qırmızı və boz monoxrom gil məmulatı ilə təmsil olunur. Bundan əlavə bir neçə zərif, diqqətlə şüyrələnmiş Urartu tipli qırmızı keramika qırıqları da aşkar edilmişdir. Buradan ağ daşdan hazırlanmış qaçan heyvan təsvirini stilizə edən Urartu tipli çökük silindrvari möhür də tapılmışdır. Silindrin asmaq üçün ilgəkçiyi vardır. Qalatgahda tapılan nümunə Şimali-Qərbi İranda ilk tapıntıdır. Buradan sındırılmış daş blok üzərində Urartu kitabəsi də aşkar edilmişdir. Mətndə Urartu hökmdarları İşpuiniMinuanın adı çəkilir.

Makudan cənubi-şərqdə, Ağçay çayı vadisində, Bastam kəndi yaxınlığında böyüklüyünə görə az qala Van qalasıTopraqqala ilə müqayisə ediləcək möhtəşəm və yaxşı qalmış qala aşkar edilmişdir. Bir qədər əvvəllər bu rayonda aşkar edilmiş, hazırda Tehran arxeoloji muzeyində saxlanılan kitabənin sayəsində müəyyən edilmişdir ki, qala Urartu hökmdarı II Rusa (təqribən e. ə. 685- e. ə. 615) dövründə tikilmişdir. Kitabədə "Rusanın kiçik şəhəri"nin və Haldi tanrısına həsr olunmuş məbədin tikintisi barədə məlumat verilir. Q. A. Melikişvili. UKN, 280

Urmiya gölü yaxınlığında, Şapur şəhərindən cənubda yerləşən dörd hündür təpədən birində – Həftavantəpədə Ç. Barney tərəfindən qazıntı aparılmışdır. Tədqiqatlar nəticəsində e. ə. III minillikdən başlamış orta əsrlər dövrünədək müddəti əhatə edən yeddi dövr müəyyənləşdirilmişdir. Təbəqələrin ardıcıllığı xırda sapmalar nəzərə alınmasa Həsənlu üçün qəbul edilmiş dövrləşmə ilə uyğun gəlir. Həftavantəpə V dövrü intensiv tikinti fəaliyyətini aşkara çıxarır. Binalardan boz gil məmulatından və özündən əvvəlki ənənələri davam etdirən qırmızı gil məmulatından ibarət keramika tapılmışdır. Onlar iri saxlanc küplərindən, boğazı və ya lüləyi açıq qablardan ibarətdir. Qablar dalğavari xətlər və ya üçbucaqlarla bəzədilmişdir. Əsas tikililər təpəpin başında (Ç. Barney onları Urartu dövrünə aid edir) eləcə də onun altında IV dövr təbəqəsindədir. E. ə. IX–VIII əsrlərə aid edilən bir neçə qəbir sonuncu dövrə məxsusdur. Uzun tunç zəncirlər, muncuqlar və "çaydan" tipli qablar Həsənlu IV dövrü ilə sıx əlaqələri aşkara çıxarır. Cənubi Azərbaycanın şərq əyalətlərində arxeoloji tədqiqatların toplu icmalını S. Kroll vermişdir. Xronoloji baxımdan onlar müxtəlif tarixi dövrləri əhatə edir.

Ərdəbildən 44 km şimal-qərbdə, Ağqala qalasında və b. yerlərdə ilk dəmir dövrünə aid formaca oxşar keramika aşkar edilmişdir. Manna tarixinə həsr edilmiş ilk tədqiqat S. Belkin əsəridir.

  1. Дьяконов И. М. История Мидии. М. — Л., 1956 , səh 144
  2. Izırtu
  3. S. Qaşqay – Manna dövləti, Bakı, 1993, səh 56
  4. Q. Qeybullayev – Azərbaycan türklərinin təşəkkül tarixindən, Bakı, 1994, səh 36
  5. Дьяконов И. М. История Мидии. М. — Л., 1956, səh 145
  6. Azərbaycan tarixi (yeddi cilddə), I cild, Bakı, 2007, səh 465
  7. S. Qaşqay – Manna dovləti, Bakı, 1993, səh 65
  8. ARAB, I, 637, 739
  9. UKN №28
  10. Г. А. Меликишвили. Некоторые вопросы истории Маннейского царство, səh. 57
  11. S. Qaşqay – Manna dovləti, Bakı, 1993, səh 67
  12. ARAB, I, 587
  13. ARAB, 1,457
  14. ARAB, I, 718
  15. ARAB, I, 518, 739
  16. AVİU № 49
  17. Q. A. Melikişvili, səh. 58–59
  18. G. G. Cameron. Annals of Salmaneser III, səh. 24
  19. AVİU №46, (52).
  20. AVİU № 49, səh. 322
  21. AVİU № 50, (17)
  22. AVİU, № 43, qeyd 27
  23. ARAB, I, 719
  24. ARAB, I, 733
  25. И. Алиев. История Мидии, səh. 40
  26. И. М. Дьяконов. История Мидии. Səh 88, 205
  27. Е. A. Грантовский. Сагартии и XIV округ государства Ахеменидов по списку Геродота, КСИНА, 1962
  28. Heredot, I, 125
  29. AVİU N49, səh. 326
  30. ARAB, I, 588
  31. ARAB, I, 739
  32. Г. А. Меликишвили. Некоторые вопросы истории Маннейского царство, səh. 75, sn. 2
  33. И. М. Дьяконов. История Мидии, səh. 165
  34. E. Herzfeld. The Persian Empire, səh. 60 və 196
  35. AVİU №46, (75), № 49, səh. 325
  36. AVİU, № 49, səh. 326
  37. И. М. Дьяконов. История Мидии, стр. 216
  38. И. Алиев. История Мидии, стр. 113
  39. A. Fazili. Təbriz şəhərinin qədim tarixindən, "Azərbaycan", №20, 1970
  40. Е. А.Грантовский. Ранняя история иранских племен Передней Азии, стр. 280
  41. Prof. M. T. Zehtabi – İran türklərinin əski tarixi, I cild, Tehran, 1998, səh 357
  42. И. Алиев. О первых племенных союзах на территории Азербайджана. Баку, 1959, səh. 3
  43. И. Алиев. История Мидии. səh. 67
  44. И. М. Дьяконов. История Мидии,, səh .110
  45. И. М. Дьяконов. С. А. Старостин. Хуррито-урартскте и восточно-кавказские языки. Древний Восток. Этнокультурные связи. XXX, M., 1988, səh. 166
  46. Г. А. Меликишвили. Наири-Урарту. Səh. 120
  47. M. İsmayılov – Azərbaycan xalqının yaranması, Bakı, 1989, səh 27
  48. Q. Qeybullayev – Azərbaycan türklərinin təşəkkülü tarixindən, Bakı, 1994, səh 264
  49. F. Cəlilov – Azər xalqı, II nəşri, Bakı, 2006
  50. Klengel. Lullubum. Ein Beitrag zur Geschichte deraltvorderasiatischen Gebirgsvolker, "Milteihmgen des Institute fur Orientforschung", XI, 3, 1966, p. 349–371.
  51. Prof. Q. Qeybullayev Azərbaycan türklərinin təşəkkülü tarixindən, Bakı, 1994, səh 216
  52. Б. A. Куфтин. Урартский "колумбарий"у подошвы Арарата и куро-аракский энеолит. ВМГ, XIII, Tbilisi, 1944.
  53. О. A. Aбибуллаев. Энеолит и бронза на территории Нахичеванской АССР. Баку, 1982, səh. 24–79
  54. И. M. Дьяконов. Языки древней передней Азии.., M., 1967, səh. 114–115
  55. И. М. Дьяконов. С. А. Старостин. Хуррито-урартскте и восточно-кавказские языки, səh. 164–165
  56. Prof. M. T. Zehtabi – İran türklərinin əski tarixi, I cild, Tehran, 1998
  57. ARAB I, 355
  58. Г. А. Меликишвили. Наири-Урарту. Səh. 124
  59. И. М. Дьяконов. История Мидии. səh. 101
  60. И. Алиев. История Мидии, səh. 67
  61. И. М. Дьяконов. История Мидии, səh. 138–140
  62. И. Алиев. История Мидии, səh. 84
  63. R. M. Boehmer. Volkstum und Stadte dor Mannaer, p. 18–19
  64. Г. А. Меликишвили. Некоторые вопросы истории Маннейского царства, səh. 60
  65. T. H. Ralhbun. An Analisis of the Skeletal Material excavated at Hasanlu, Iran, p. 41–42
  66. R. N. Dyson. Hasanlu and early Iran, p. 119–120.
  67. V. Crawford. Hasanlu. 1960, p. 89
  68. T. H. Ralhbun. An Analisis of the Skeletal Material excavated at Hasanlu, Iran, p. 41
  69. L. Waterman. Royal correspondence of the Assyrian Empire, n. 112, 146.
  70. J. A. Knudlzon. Assyrische Gebete an den Sonncngott fur Staat und Koniglicshes Haus der Zeit Asarhaddons und Assurbanapals. Leipzig, 1893, II, n. 29, 35.
  71. Heredot, I, 104
  72. Е. И. Крупнов. О походах скифов через Кавказ. "Вопросы скифо-сарматской археологии" М., 1954, səh. 186–194
  73. Е. И. Крупнов Киммерийцы на Северном Кавказе, МИ А, 68, М.-Л., 1958, səh. 176–190
  74. Б. Б. Пиотровский. Ванское царство, səh. 233.
  75. Б. Б. Пиотровский. Ванское царство, səh. 235–236
  76. S. Qaşqay – Manna dövləti, Bakı, 1993, səh 148
  77. E. Herzfeld. The Persian Empire. Wiesbaden, 1968
  78. Э. А. Грантовский. Иранские племена из приурмийского районав IX–VIII вв. до н. э., səh. 250–265
  79. R. Ghirshman. Le Tresor de Sakkez. "Artibus Asiae", XIII, 3, 1950. p. 194
  80. В. В. Бартольд. Соч., t. 1, səh. 109, 171; t. VII, səh. 35–36
  81. T. Cuyler Young. A. Comparative Ceramic Chronology for Western Iran, 1500–500 V. C.
  82. R. M. Boehmer. Zur Lage von Parsua im IX Jahthundert von Christus.
  83. Solmaz Qaşqay – Manna dövləti, Bakı, 1993, səh 156
  84. И. М. Дяконов. История Мидии. M.- L., 1956, səh 281
  85. И. М. Дяконов. История Мидии. M.- L., 1956, səh 215
  86. Layard. Inscriptions in the Cuneiform Characters from Assyrian Monuments. London, 1851, p 1. I, sətr. 16.
  87. E. A. Speiser. Southern Kurdistan in Annals of Ashurnasirpal and Today. AASOR, 1928, VII, səh. 14–29.
  88. H. C. Rawlinson. The Cuneiform Inscriptions of Western Asia, I, p1, 20, sətr. 24–25, London, 1861
  89. E. Forrer. Die Provinzeinteilung des assyrischen 1921, səh. 43
  90. ARAB, I, 451
  91. ARAB, 1, 452–455.
  92. И. М. Дьяконов. Истерия Мидии, səh. 158
  93. Е. А. Грантовский. Ранняя история иранских племен Передней Азии, səh. 142
  94. ARAB l, 452, 453
  95. ARAB l, 452
  96. AMEA — Azərbaycan tarixi (yeddi cilddə), I cild, BAkı, 2006
  97. И. М. Дьяконов. История Мидии, səh. 157
  98. S. Qaşqay – Manna dövləti, Bakı, 1993, səh 38
  99. Г. А. Меликишвили. Наири-Урарту, səh.197.
  100. И. М. Дьяконов. История Мидии, səh. 160
  101. ARAB, I,717
  102. ARAB, I, 414
  103. И. Алиев. История Мидии, стр. 172
  104. Э. А. Грантовский. Ранняя история иранских племен Передней Азии. Səh. 130
  105. ARAB, I, 607
  106. И. М. Дьяконов. История Мидии, səh. 164
  107. R. H. Duson. Early Cultures of Solduz, Azerbaijan. "A Survey of Persian Art", XIV, 1967, səh. 261
  108. S. Qaşqay – Manna dövləti, Bakı, 1993, səh 168
  109. И. М. Дьяконов, История Мидии, səh. 196–202.
  110. , 1965, Cambridge University Press, səh 51
  111. И. Алиев. История Мидии, səh 181
  112. S. M. Kashkay. General outlines of the material culture of the Nakhichevan zone and Iranian Azerbaijan (end of the second-beginnings of the first millennium B.C.) Acta antiqua Academia scientiarum Hungaricae, XXII, fasc.164, 1974
  113. Süleyman Əliyarlı (2009). Azərbaycan tarixi. Bakı: Çıraq. səh. 58-59.
  114. AVİU № 46 (52) и прим. 12
  115. S. Qaşqay – Qədim Azərbaycan tarixi mixi yazılı mənbələrdə, Bakı, 2006, səh 37
  116. AVİU №45 (76)
  117. Э. А. Грантовский. Ранняя история иранских племен. Передней Азии, səh. 250
  118. S. Qaşqay – Qədim Azərbaycan tarixi mixi yazılı mənbələrdə, Bakı, 2006, səh 38
  119. AVİU № 49, səh. 323
  120. ARAB, II, 56
  121. Г. А. Меликишвили. Наири-Урарту, səh. 283
  122. Й. Б. Йусифов. О некоторых компонентах неизвестного происхождения. "V Всесоюзная сессия по Древнему Востоку", Тбилиси, 1971
  123. И. М. Дьяконов, История Мидии, səh. 217.
  124. Б. В. Пиотровский. Ванское царство. Səh 104.
  125. W. Kleiss. Bericht Uber Erkundungsfahrten in Iran, səh. 58
  126. ARAB, II, 853
  127. ARAB, II, 364, 383
  128. W. Kleiss Zur Ausbreitung Urartus nach Osten, səh.134
  129. C. Benedict Warren. Two Urartian Inscriptions from Azerbaijan, səh 35–40
  130. Q. A. Melikişvili. UKN, VDİ, 3, 1971, № 445, səh 446
  131. AVİU № 68
  132. AVİU № 65
  133. И. М. Дьяконов. История Мидии, səh. 266
  134. И. Алиев. История Мидии, səh. 225
  135. S. Qaşqay – Qədim Azərbaycan tarixi mixi yazılı mənbələrdə, Bakı, 2007
  136. AVİU № 68 Q 7, 9, 10, 11, 12, 13, 14
  137. AVİU № 68, 18, 19
  138. AVİU № 69 (2)
  139. AVİU № 75, (2)
  140. AVİU № 72, № 73. 23
  141. AVİU № 72, № 73
  142. И. М. Дьяконов "Развитие земелыных отношений в Ассирии" , Л., 1949, səh. 112
  143. AVİU № 73, 73
  144. И. М. Дьяконов, История Мидии, səh. 174
  145. И. Алиев. История Мидии, səh. 208
  146. Г. А. Меликишвили. Некоторые вопросы истории Маннейского царство, səh.67
  147. AVİU № 72
  148. AVİU № 73
  149. AVİU № 81
  150. S. Qaşqay – Qədim Azərbaycan tarixi mixi yazılı mənbələrdə, Bakı, 2006, səh 124
  151. И. М. Дьяконов, История Мидии, səh. 317.
  152. Г. А. Меликишвили. Некоторые вопросы истории Маннейского царства, səh. 71
  153. AVİU № 49, səh. 32
  154. И. М. Дьяконов. История Мидии, səh. 174
  155. AVİU, 49, səh. 322
  156. Г. А. Меликишвили. Некоторые вопросы истории Маннейского царство, səh. 71
  157. Г. А. Меликишвили. Некоторые вопросы истории Маннейского царство, səh. 73
  158. Muscarella O.W. Hasanly in the Ninth Century B.C. and its Relations with other Cultural Centers of Near East. AJA, 75, 1971
  159. Dyson R.H. Hasanlu et les vallees des Solduz et d'Ushnu. Archaeologie vivante, I, 1968
  160. Porada E. The Hasanly Bowl. Erpedition, I, N (3), 1959
  161. Dyson R.H. In the City of the Golden Bowl. New Excavations at Hasanlu in Persian Azerbaijan, ILN, 12, IX, 1964
  162. Dyson R.H. The golden Bowl and the Silver Cup – treasure with a Dramatic History and a Rich significance, Excavations at Hasanlu, near lake Urmiam ILN, № 236 (6289), 1960
  163. Dyson R.H. The Silver Cup of Hasanlu. Archaeology, XII, 3, 1959
  164. Rathbun T.A. An Analysis of the Skeletal Material excavated at Hasanly, Iran. University of Kanzas, 1964.
  165. Porada E. Notes on the Gold Bowl and Silver Beaker from Hasanlu. A Survey of Persian ART, XIV, 1967.
  166. S. Qaşqay – Manna dövləti, Bakı, 1993, səh 167
  167. Dyson R.H. The Hasanlu Project, 1961–1967. V-th International con-gress of Iranian art and archaejljgy, 1, Tehran, 1972
  168. Negahban E.O. A Preliminary Report an Marlik Excavations Teheran, 1964
  169. Negahban E.O. Notes on some Objects from Marlik. JNES, XXIV, 4, 1965
  170. Меликишвили Г.А. Некоторые вопросы истории Маннейского царства. ВДИ, 1949, №1
  171. V. E. Crawford. Hasanlu 1960, səh. 89
  172. L. Vanden Berghe. Archeologie de İran ancien, səh. 116 R. H. Dyson. Iran 1957, səh. 31.
  173. R. H. Dyson. Hasanlu and Early Iran, səh. 121
  174. Г. А. Меликишвили. Некоторые вопросы истории Маннейского царства, səh. 70
  175. И. М. Дьяконов. История Мидии, səh. 185–188. И. Алиев. История Мидии, səh. 200–202.
  176. R.H.Dyson. Archaeological Scrap Glimpses of History of Ziwiye, səh. 34
  177. A. Godar. Le Tresor de Ziwiye, səh. 127
  178. И. М. Дьяконов. История Мидии, стр. 207.
  179. AVİU № 49, səh. 328
  180. P. E. Botla et F. Flandin. Monument de Ninive II. 1848, p1. 145, 146
  181. E. Herzfeld. Archaeological History of Iran. London, 1935, səh. 8.
  182. Б. В. Пиотровский. Искусство Урарту VIII – VI вв. до н. э., səh. 90
  183. F. Thureau, sətr 189
  184. R.H. Dyson. Problems of Protohistoric Iran as seen form Hasanlu, səh. 198
  185. R. H. Dyson. Hasanlu et les vallees de Solduz et d'Ushnu, səh. 85–87
  186. R. H. Dyson. Problems of Protohistoric Iran as seen from Hasanlu, səh. 199
  187. V. E. Crawford. Hasanlu 1960, səh. 89–90
  188. R. H. Dyson. Hasanlu and Early Iran, səh. 121.
  189. G. G. Cameron. Annals of Salmaneser III, king of Assyria, səh. 24
  190. "Archaeology" I, XIY, 1961, səh. 64
  191. R. H. Dyson. Excavation at Hasanlu in 1970. "A Survey of Persian Art, 1971, səh. 1–6.
  192. M. van Loon. Excavation in Northwest Iran, 1962, səh. 26
  193. R. H. Dyson. Hasanlu et les vallees de Solduz et d'Ushnu, səh. 88.
  194. R. H.Dyson. Hasanlu and Early Iran, səh. 121
  195. ARAB, I, 587, 588
  196. ARAB, I, 447
  197. ARAB I, 454
  198. ARAB, I, 589
  199. ARAB, I, 191
  200. Y. Yusifov – Характер и организация ремесла в Ассирии, Урарту и Мидии. Труды института истории АН Азерб. ССР, Баку, XIV
  201. ARAB, I, 457
  202. А. А. Оппенгейм. Торговля на Ближнем Востоке в древности, с. 7.. Труды V Международного конгресса экономической истории. М.,1970
  203. R. D. Barnett. The Aegaean and Near East. 1956, səh. 226
  204. J. M. Birmingham. The Overland Route across Anatolia in the eighth and seventh centuries V. C "Anatolian Studies", XI, 1961, səh. 193–195
  205. V. E. Crawford. Hasanlu, 1960, səh. 91
  206. R. H. Dyson. Early Cultures of Solduz, Azerbaijan, səh. 2961
  207. E. O. Negahban. Notes on some Objects from Marlik, şək. 7.
  208. R. H. Dyson. Notes of Weapons and Chronology in Northern Iran aroud 1000 B.C, səh. 40
  209. E. O. Negahban. Further Find from Marlik Animal Figures and other Objects, ILN, mai, 1962, səh. 669.
  210. V. E. Crawford. Hasanlu, 1960, səh. 93
  211. С. М. Бациева. Борьба между Ассирией и Урарту за Сирию, ВДИ 2, 1953, səh. 27.
  212. P. Maxwell- Hislop. Daggers and Swords in Western Asia. "Iraq", XVIII, 1976, səh. 44
  213. L. W. King. Bronze Reliefs from the Gates of Salmaneser III. London 1915
  214. Ch. Wilkinson. Art of the Marlik Culture, səh. 108
  215. R. H. Dyson. The Death of a City. "Expedition". II, 3, 1959, səh. 10.
  216. V. E. Crawford. Hasanlu, 1960, səh. 93.
  217. R. H. Dyson. Ninth Century Men in Western Iran, səh. 10
  218. E. Porada. The Hasanlu Bowl, səh. 19
  219. E. O. Negahban. The Wonderful Gold Treasures of Marlik, səh. 664
  220. E. O. Negahban. Notes on some Ohjects from Marlik, səh. 322
  221. R. Ghirshman. Persia from the Origins to.Alexander the Great, səh. 109
  222. R. Ghirshman. Le rhyton en Iran. Notes Iraniennes, XI. "Artibus Asiac", XXV, 1, 1962 səh. 75–77
  223. R. H. Dyson. Early Cultures of Solduz, Azerbaijan, səh. 2962, şək. 1035
  224. V. E. Crawford. Hasanlu 1960, səh. 93
  225. R. H. Dyson. In the City of the Golden Bowl, səh. 372
  226. "Archeology", XIY, 1, 1961, səh. 64
  227. E. O. Negahban. Notes on some Objects from Marlik, səh. 318
  228. R. Ghirshman. Persia from the Origins to Alexander the Great, səh. 26
  229. E. O. Negahban. Notes on some Objects from Marlik, səh. 320.
  230. E. Porada. Iran ancien. L'art a 1'epoque preislarnique.
  231. R. Ghirshman. Le Tresor de Sakkez, səh. 192–194
  232. R. H. Dyson. Early Cultures of Solduz, Azerbaijan, səh. 2659
  233. T. Cuyler Young. A Comparative Ceramic Chronology for Western Iran, 1500–500 B. C, səh. 57–59
  234. V. E. Crawford. Hasanlu 1960, səh. 91
  235. T. Burton Brown. Excavations in Azerbaijan. 1948, səh. 155
  236. А. К. Алекперов. Крашеная керамика Нахичеванского края и Ванское царство, səh. 251
  237. О. А. Абибуллаев. Материалы Шахтахтинского погребения, səh. 261
  238. R. H. Dyson – Early Cultures of Solduz, Azerbaijan, səh. 61
  239. И. М. Дьяконов. Развитие земельных отношений а Ассирии. Л., 1949, səh. 130–131
  240. R. H. Dyson. The Hasanlu Project. ―Science‖, 135. 1962, p. 645
  241. R. H.Dyson. Science Meet Ancient Hasanlu. "Natural History", LXXIII 8, p.18
  242. AVİU, 49, səh. 323–327
  243. AVİU, N 49, səh. 326–327.
  244. M. van Loon. Excavation in Northwest Iran, səh. 27
  245. AVİU, səh. 335, qeyd 50
  246. AVİU 49, səh. 327
  247. UKN, 43–56
  248. R. H. Dyson. Hasanlu and Early Iran, səh. 122
  249. Б. Б. Пиотровский. Кармир-Блур II. Результаты раскопок 1949–1950. "Археологические раскопки в Армении", 2, Ереван, 1950, səh. 18–20
  250. Tahsin Özquç. Altintepe II, səh. 34
  251. Б. Б. Пиотровский. Ванское царство, səh. 149
  252. R. H. Dyson. Problems of Protohistoric Iran as seen from Hasanlu, səh. 202
  253. ARAB I, 451, 452
  254. ARAB I, 587
  255. UKN, 127, U, sətr. 7–8
  256. AVİU № 49, səh. 322–323
  257. W. Hinz. Das Reich Elam. Stuttgart, 1964, səh. 25
  258. И. М. Дьяконов, История Мидии, səh. 124–125
  259. Б. Б. Пиотровский. Археология Закавказья. Л., 1949, səh. 75–77
  260. AVİU № 49, səh. 326
  261. AVİU, 49, səh. 324
  262. Э. А. Грантовский. Ранняя история иранских племен Передней Азии. Səh. 279–280
  263. Б. Б. Пиотровский. Урартская колесница. "Древний мир", М., 1962, səh. 341
  264. V. E. Crawford. Hasanlu 1960, səh. 92
  265. R. H. Dyson. The Hasanlu Project, səh. 645
  266. А. К. Алекперов. Крашеная керамика Нахичеванcкого края и Ванское царство. СА, 4, 1937, стр. 249–262
  267. О. А. Абибуллаев, Матер. Шахтахтинского погребения. Изв. Азерб. ССР, 5, 1961, стр. 27–37
  268. E. O. Negahban. Notes on some Objects from Marlik, səh. 310
  269. E. O. Negahban. The Wonderful Gold Treasures of Marlik, səh. 663
  270. A. Hakemi. Excavation in Kaluraz, Gilan, səh. 6.
  271. F. Thureau-Dangin. Une relation de I huitieme campagne de Sargon Paris, 1912
  272. D. D. Luckenbill. Ancient Records of Assyria and Babylonia, I–II Chicago, 1926–1927
  273. A. Heydel – A New Hexagonal Prism of Esarhaddon, "Sumer", XII, 1956
  274. Q. Q. Kameron – The Annals of Salmaneser III, King of Assyria, "Sumer", VI, 1950
  275. The Nimrud Letters. "Iraq", XX, 2, 1958
  276. Q. A. Melikişvili – Урартские клинообразные надписи, M., 1960
  277. O. W. Muscarella. Qalatgah: An Urartian Site in Northwestern Iran. Expedition, 1971, 13, 3–4, p. 47
  278. B. S. Varren – Two Urartian Inscriptions from Azerbaijan. JCS, XIX, 2, 1965
  279. I. M. Diakonoff and S. M. Kashkai. Repertoire Geographique des Textes Cuneiformes, band 9, Wiesbaden 1981
  280. H. MorqanınH. de Morgan. Recherches au Talyche Persan. Paris, 1901
  281. E. F. Schmidt. Flights over Ancient Cities of Iran. Chicago, 1910
  282. T. Burton-Brown. Excavations in Azarbaijan, 1948, London, 1951
  283. В. В. Струве. История Древнего Востока. Л., 1941, səh. 255–260
  284. Q. A Melikişvili. Nairi-Urartu. Tbilisi, 1954, səh. 93–104
  285. E. O. Negahban. A Preliminary Report on Marlik Excavations. Tehran, 1964
  286. E. O. Negahban. Notes on some Objects from Marlik, "Journal of Near Eastern Studies", XXIV, 4, 1965
  287. Strabon, IX, 13, 3
  288. A. Hakemi. Kaluraz et la civilization des Mardes. "Archaeologie vivant" I, Paris, 1968
  289. Prof. M. T. Zehtabi – İran türklərinin əski tarixi, I cild, Tehran, 1998, səh 268
  290. Excavations in Kaluraz, Gilan. "Bulletin of the Asia Institute Pahlavi University", 3, 1973.
  291. R. Ghirshman. Le Tresor de Sakkez. "Artibus Asiae", XIII, 3, 1950. p. 201
  292. AВИУ № 46
  293. И. М. Дяконов. История Мидии. M.- L., 1956, səh. 247.
  294. R. H. Dyson. Archaeological Scrap Glimpses of History of Ziwiye Expedition, v, 3, 1963. pp. 32–37
  295. Б. Б. Пиотровский. Ванское царство. M, 1959, səh. 255
  296. R. D. Barnett. The Treasure of Ziwiye. "Iraq", XVIII, 2, 1956, pp. 111 – 115
  297. A. Godard. Le Tresor de Ziwiye. Haarlem, 1950
  298. A. Godard L'Art de İran, Paris, 1962.
  299. M. И. Aртамонов. Происхождение скифского искусства. С. A. 4, 1968, səh. 28–29.
  300. Э. A. Грантовский. "Сeрaя кeрамикa", "Рacпиcнaя кeрaмикa" и индо-иранцы. "Meждународный симпозиум по этническим, проблемам древней истории Центральной Азии". Душанбе,, 17–22 октября 1977 г. M., 1977, səh. 16
  301. R. N. Dyson. The Architecture of Hasanlu. Period I to IV. AJA v. 81, N4, 1977, p. 551
  302. R. H. Dyson. Hasanlu and Early Iran. "Archaelogy", XIII, 2, 1960 .
  303. R. H. Dyson The Hasanlu Project. "Science", 135, 1962
  304. R. H. Dyson Excavating the Mannaean Citadel of Hasanlu. "İllustreiled London News, 1961
  305. R. H. Dyson. Nine Centure Men in Western Iran. "Archaeology", XVI1, 1, 1964
  306. R. H. Dyson In the City of the Golden Bowl. ILN, 1964
  307. W. E. Crawford. Hasanlu 1960. "Bulletin of the Metropolitan Museum of Art (bundan sonra VMMA), XX, 1961
  308. O. W. Muscarella. The İron Age at Dinkha Tepe. Iran. AJA, v. 9, 1977.
  309. T. A. Rathbun. An Analysis of the Skeletal Material excavated at Hasanlu, Iran. "University, of Kansas", 1964
  310. Г. П. Михалевич. А. Накими и М. Рад. Описание и результаты раскопах в Хасанлу (Солдуз), С A, 2, 1966
  311. W. Kleiss. Bericht Uber Erkundungsfahrten in Iran im Jahre 1970, Archologische Mitteilungen aus Iran", 4, 1971, p. 5–59
  312. O. W. Muscarella. Qalatgah: An Urartian Site in Nortwestern Iran, p. 45–48
  313. C. A. Burney. Haftavan Tepe. Survey of Excavation in Iran 1967–68 Iran", YII, 1969, p. 177–179
  314. S. Kroll. Archaologische fundplatze in İranisch-Ost Azerbaijan. AMI, 17, 1984.
  315. S. Belsk. Das Reich die Mannaer. VBAG, 1884
  • Qaşqay, Solmaz (1993). (azərb.). Bakı.
  • Qaşqay, Solmaz (2007). Qədim Azərbaycan tarixi mixi yazılı mənbələrdə (azərb.). Bakı.
  • Кашкай С.М. О городах-крепостях на территории Манны. Древний Восток (rus). 2. Ереван. 1976.
  • S. M. Kashkai, I. M. Diakonoff (1981). Repertoire Geographique des Textes Cuneiformes (fransız). 9. Wiesbaden.
  • Меликишвили, Г. А. (1949). "Некоторые вопросы истории Маннейского царства". ВДИ (rus) (№1).
  • Azərbaycan tarixi, Bakı Dövlət Universiteti nəşriyyatı (azərb.). 2009. (#first_missing_last)
  • Y. Yusifov – Azərbaycan tarixi (iki cilddə), Z. Bünyadov (2007). (azərb.). I cild. Bakı.
  • Qeybullayev, Q. (1994). Azərbaycan türklərinin təşəkkül tarixindən (azərb.). Bakı.
  • Ассиро-вавилонскии источники по истории Урарту (rus). AVİU. 1952. (#first_missing_last)
  • Luckenbill, D. D. (1926–1927). (ingilis). I–II. Chicago: ARAB. 2011-08-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:2011-05-17.
  • Konig, F. W. (1955–1957). (alman). I–II. Graz.[ölü keçid]
  • Varren, B. S. (1965). Two Urartian Inscriptions from Azerbaijan (ingilis). XIX. JCS.
  • Aлиев, И. (1960). (ingilis). Баку.
  • Грантовски, E. A. (1970). (rus). Moskva.
  • Burton-Brown, T. (1941). (ingilis). London.
  • Melikişvili, Q. A (1954). Nairi-Urartu (rus). Tbilisi.
  • Negahban, E. O. (1964). A Preliminary Report on Marlik Excavations (ingilis). Tehran.
  • Hakemi, A. (1968). Kaluraz et la civilization des Mardes (fransız). I. Paris: Archaeologie vivant.
  • Ghirshman, R. (1950). Le Tresor de Sakkez (fransız). XIII, 3. Artibus Asiae.
  • D. Barnett, R. (1956). "The Treasure of Ziwiye". Iraq (ingilis). XVIII, 2.
  • Godard, A. (1950). Le Tresor de Ziwiye (fransız). Haarlem.
  • Dyson, R. N. (1977). The Architecture of Hasanlu. Period I to IV (ingilis). v. 81, N4. AJA.
  • Muscarella, O. W. (1971). Hasanlu in the Ninth Century V. c and its Relation with other cultural centers of the Near East (ingilis). Chronologies in Old World Archaeology. AJA.
  • Rathbun, T. A. (1964). An Analysis of the Skeletal Material excavated at Hasanlu, Iran (ingilis). University, of Kansas Press.
  • Kleiss, W. (1969). "Survey in Azerbaijan". Iran (ingilis). YII.
  • Wilkinson, Ch.K (1962.). Treasure from the Mannean Land (ingilis). XXI, 8. MMA.
  • Wilkinson, Ch.K (1965.). Art of the Marlik Culture (ingilis). 4. MMA.
  • Hummel, J (1933). Zur Archeologie Azerbaidzans (fransız). VIII. ESA.
  • Kashkay S., Aslanov G. (1982). New Archaeological Finds in Soviet Azerbaijan (ingilis). 19. Archiv fur Orientforschung, Beiheft.
  • Boehmer, R.M (1964). Volkstum und Stadte der Mannaer (alman). III. Baghdader Mittelungen.
  • Benedict-Warren, C. (1965.). Two Urartian Inscriptions from Azerbaijan (ingilis). XIX, 2. JCS.
  • Меликишвили, Г.А (1960). "Новая урартская надпись из Иранского Азербайджана". ВДИ (rus) (№3).
  • Henning, W.B. The Ancient language of Azerbaijan. TPhS, 1954 (ingilis).
  • Burney, C.A. (1964). "Excavations at Yanik Tepe, Azerbaijan, 1962". Iraq (ingilis). XXVI, I.

Manna
manna, urmiya, gölünün, sahilində, yazılı, mənbələrdə, qeyd, olunan, azərbaycanın, mərkəzləşdirilmiş, dövlət, akkad, minni, מנ, manas, əsr, əsrlərdə, tarixi, azərbaycan, ərazisində, indiki, cənubi, azərbaycanın, şimal, qərbindəki, urmiya, gölünün, sahilində, q. Manna Urmiya golunun sahilinde yazili menbelerde qeyd olunan Azerbaycanin ilk merkezlesdirilmis dovlet Dil Izle Redakte Manna akkad Mannai Minni ivr מנ י 2 ve ya Manas 3 e e IX esr e e VI esrlerde tarixi Azerbaycan erazisinde 4 5 6 7 8 9 10 11 indiki Cenubi Azerbaycanin simal qerbindeki Urmiya golunun sahilinde 12 13 14 15 qedim dovlet Manna yazili menbelerde qeyd olunan ilk merkezlesdirilmis dovlet hesab edilir 16 Paytaxti Izirtu 17 seheridir Manna dovleti qedim eneneleri olan bir erazide qedim tarixin cox boyuk bir kesiyinde iqtisadi ve medeni cehetden onde geden bir rayonda meydana gelmisdi Manna e e III II minilliklerde bu regionda movcud olmus kuti lullubi turukki tayfalarinin diger tayfalarin ve tayfa ittifaqlarinin bilavasite varisi idi 18 Mannae e IX esr e e 590 ci ilManna dovletinin tarixi erazisiStatusuKralliqPaytaxtiIzirtu 1 Resmi dillerimanna diliEtnik qruplarimannalar saklar skifler kutiler madaylarDinipoliteizmTarixi Yaranmasie e IX esr Suqutue e 590 ci ilErazisiSelefi XelefiKutiLullubi MidiyaSak carligiIndi terkibindeAzerbaycan Azerbaycan Turkiye Turkiye Ermenistan Ermenistan Iraq Iraq Iran Iran Manna dovleti e e 615 613 cu iller arasinda Midiyaya birlesdirilmisdir Prof Q Qeybullayev qeyd edir ki qedim turk xalqlarinin tarixinde Manna ilk turk dovletidir 19 Azerbaycanlilarin dovletcilik enenesinin tarixi Mannadan baslanir 20 21 Mundericat 1 Adi 2 Tarixi cografiyasi 3 Ehalisi 3 1 Kimmerlerin Azerbaycana kocu 3 2 Irandilli ehalinin Azerbaycana kocu 4 Tarixi 4 1 Kicik carliqlar dovru 4 2 Merkezlesmis dovletin yaranmasi 4 3 Udakinin merkezlesdirme cehdleri 4 4 Iranzunun hakimiyyeti 4 4 1 Mannanin yukselisi 4 5 Azanin hakimiyyeti 4 6 Ullusununun hakimiyyeti 4 7 Ahserinin hakimiyyeti 4 8 Uallinin hakimiyyeti 4 9 Dovletin suqutu 5 Dovlet strukturu 6 Din 6 1 Defn adetleri 7 Medeniyyet 7 1 Seherler ve seher heyati 7 2 Memarliq 7 3 Metalisleme 7 4 Dulusculuq 8 Teserrufat heyati 8 1 Ekincilik 8 2 Maldarliq ve Atciliq 9 Tedqiqi 9 1 Menbelerde 9 2 Arxeoloji tedqiqatlar 10 Hemcinin bax 11 Istinadlar 12 Edebiyyat 13 Xarici kecidlerAdi RedakteMannanin adi ve ilk hokmdari Udakinin adi mixi yazili menbelerde ilk defe e e 843 cu ilde III Salmanasar kitabesinde cekilir 22 Adeten assurlar Mannani Manneyler olkesi 23 Mannas 24 urartulular ise Manna olkesi adlandirirdilar 25 S Qasqay qeyd edir ki Manna adi mensece yerli ad idi Ehtimal edilir ki bu ad evvelce Urmiyayani tayfalardan birine mexsus olmus 26 sonralar mannalilar erazi ve tayfalari birlesdirdikden sonra bu ad butun dovlete samil edilmisdir 27 III Salmanasarin hakimiyyetinin XVI ilindeki e e 843 yurusu tesvir edilerken melumat verilirdi ki car Daxili Zamuada meskenleri tuta tuta Munna olkesine catmisdilar Lakin selnamede Manna dovletine yurusden ve ya bac alinmasindan hecne behs edilmir Mumkundur ki assurlar ya Mannani istila ede bilmemis ya da yalniz Mannanin serheddine kimi irelilemis ve daha sonra yolunu deyiserek qonsu Allarabia olkesi uzerine yerimisler E e 829 cu ilin salnamelerinde Mannanin adi darmadagin edilmis olkelerin adlari sirasinda cekilir III Salnamasar artiq qocalmisdi ve Assuriya qosunlarina bu defe serkerde Dayan Assur basciliq edirdi Assuriya kitabesinde yazilmisdir Men mannali Udakinin meskenlerine yaxinlasdim Mannali Udaki menim silahimin pariltisindan dehsete gelib canini qurtarmaq ucun oz car seheri Zirtani terk etdi Men onun dalinca dusdum Saysiz hesabsiz qaramalini qoyunlarini mulkiyyetini apardim Seherlerini viran qoydum dagitdim od vurub yandirdim 28 Tarixi cografiyasi Redakte Esas meqale Manna toponimleri S Qasqay qeyd edir ki menbelerin melumatlarina esasen Manna dovletinin mohkemlenmesini ve tarixi cografiyasi mueyyen derecede izlemek mumkun olmusdur Atciliq ve devecilikle mesgul olan qaramal ve davar saxlayan cengaver tayfanin ve ya tayfalarin yasadigi Mes s i Misi Misu olkesinin boyuk ehemiyyeti var idi Messinin adi Zamua Maday Gizilbunda ve Parsua ile bir cekilir Daha sonraki qaynaqlardan melum olur ki bu vilayet Mannanin cenub qurtaracaginda idi ve Manna sonralar onu isgal edib oz erazisine qatmisdi Lakin Messi hokmdarlari onda da ozlerini musteqil aparmaga cehd etmisler Messi vilayetinin boyun eymeyen ehalisinin gizlendiyi dag qalasi Mesunun adini II Assurnasirapal e e IX esrin 80 ci illerinde cekir 29 Bu olkeye sonra III Salmanasar V Samsi Adad 30 II Adadnerari 31 yurusler etmisdiler Assurlarin verdiyi melumata gore bu vilayetin erazisi olduqca genis idi Manna hokmdari Ullusunu dovrunde Missi eyaleti artiq Mannaya birlesdirilmisdi Onun serhedinde Sirdakka Zirdiakka qalasi insa edilmisdi 32 Q A Melikisvili bele hesab edir ki Tastepedeki Urartu kitabesinde adi cekilen bu Menua terefinden isgal edilmis Meista seheri Missi erazisinde yerlesmisdir ve bele guman edir ki onun ehalisi etnik cehetden mannalilarla qohum olmusdur 33 Urmiya golu hovzesinde Allabria carliginin boyuk ehemiyyeti vardi Allabrianin adi ilk defe IX esrin ortalarinda cekilir III Salmanasar Allabrianin qala seheri Surdirrani ve orada olan var dovleti ele kecirmesi haqqinda melumat verir Hokmdar Yanziburias dovrunde Allabria cemiyyeti haqqinda mueyyen fikir soylemeye imkan veren maraqli melumat vardir 34 Assuriya Allabriani sonralar ozune tabe etmisdi hercend melum olduguna gore II Sarqon zamaninda mannali Ullusunu olkenin hokmdari Ittini dile tutub Urartuya xidmet etmeye razi salmis ve Itti onun fitvasi ile Assuriyaya qarsi usyan qaldirmisdi 35 Lakin Assuriya eleyhine koalisiya darmadagin edilmis car Itti ise oz ailesi ile birlikde Suriyadaki Amatiya seherine surgun edilmisdi Allabria hokmdari Belapaliddina dovrunde onlar Assuriyaya bac verirdiler 36 Sonralar car Ahseri zamaninda ve ya hetta bir az evvel assurlar terefinden istila edilmisdi 37 Mannanin serq serhedlerinde dagliq diyar adlanan Gizilbunda vilayeti yerlesirdi 38 Artiq e e IX esrin son rubunde assurlar bu olkede olmusdular Gizilbunda hokmdarlari arasinda birlik yox idi Olkenin ayri ayri rayonlarinin hokmdarlari bac vererek V Samsi Adadi e e 823 810 rehme getirmeye calisdiqlari halda car Pirisati muqavimet gostermekde davam edirdi Assuriya hokmdari bunun ustunde olkeni dagidib viran qoydu O etraf meskenlerin ehalisinin daldalandigi mohkemlendirilmis seher Urasi isgal etdi seherin kucelerini onun doyusculerinin qanina boyadi 6000 doyuscunu qirdi car Pirisatini 1200 doyuscusu ile birlikde diri diri tutdu Esirler apardi onlarin emlakini var dovletini qaramalini davarini atlarini gumusden saf qizildan ve tuncdan qayrilmis saysiz hesabsiz esyalarini qaret etdi Dagitdi viran qoydu od vurub yandirdi 39 III Adadnerarinin e e 805 782 kitabelerinden birinde onun basqa olkelerle beraber Gizilbundani ta hududlarinadek istina etdiyi 40 haqqinda melumat verildiyine baxmayaraq Gizilbunda oz suverenliyini qoruyub saxlamisdi hetta II Sarqon gizilbundalilari oz guclerine guvenen basinin ustunde hokmranliq tanimayan adamlar adlandirir 32 Gizilbundanin ayri ayri hokmdarlari bac verseler de assurlar onlari tam itaet altina ala bilmemisdiler Zikertu eyaleti muasir Miyane Erdebil seherleri rayonu ile lokalize edilir 41 42 43 O menbelerde artiq Mannadan asili erazi kimi xatirlanir II Sarqonun verdiyi melumata gore Zikertunun basinda mannalilarin canisini dayanirdi Bu canisin cox guman ki Mannadan asili olan ve Manna terefinden tesdiqlenen Zikertunun oz hakimi olmusdur Zikertu eyaletinin ozunun Parda hokmdar seheri var idi Zikertunun adini antik menbelerde xatirlanan saqartilerin adi ile eynilesdirirler 44 Zikertu ola biler ki heqiqeten de hemin dovrde Iran tayfalari ile meskunlasmisdi Mixi yazili menbelerde 100 200 il evvel adlari cekilen qonsu eyaletlerle muqayisede bu eyaletin adi cox cox sonralar cekilir II Sarqon oz hakimiyyetinin 3 6 ve 8 ci illerinde yeni e e 719 716 ve 715 ci illerde Manna hokmdari Azaya qarsi cixmis Zikertuya herbi yurusler edir O etraf yasayis meskenleri ile birlikde uc mohkemlendirilmis seheri ele kecirmesi ve paytaxt Pardani qaret etmesi haqqinda melumat verir Gorunur Zikertu eyaleti Mannaya yeniden II Sarqonun e e 714 cu ilde 8 ci yurusu zamani tabe edilmisdir II Sarqon hemin yurus zamani Zikertuya dagidici zerbe endirmis onun 13 seherini 84 etraf yasayis menteqeleri ile birlikde mudafie divarli 12 mohkemlendirilmis menteqesini qaret etmisdi 45 Mannanin serq serhedlerinde en uzaq eyalet Qiziluzen cayi hovzesinin asagi ve orta hissesinde yerlesen Andiya eyaleti idi Andiyanin ilk defe adi qosunlari Andiyaya gedib cixmis ve andiyalilardan xerac alan III Salmanasarin hakimiyyetinin sonlarina aid olan kitabelerde cekilir 46 III Adadnerari isgal etdiyi olkeler arasinda Gunesin batdigi boyuk denize dek uzanan Andiyanin da adini qeyd edir 47 Bu deniz Xezer denizi hesab olunur 48 49 50 Manna dovleti gorunur ozunun en qudretli dovrunde Andiyani assurlulardan geri almis ve onu ozunun tesir dairesine daxil etmisdir Hokmdar Azanin ve Ullusunun dovrunde andiyalilar diger eyaletlerle birlikde oz musteqilliklerini qaytarmaq meqsedile mannalilara qarsi cixdilar 51 Menbelerde Andiyanin hakimi Telusinanin adi cekilir Hurrice hesab edilen bu ada ve Hurri Urartu sekilcisi vasitesile duzeldilmis Andiya eyaletinin oz adina gore Andiya ehalisini hurridilli etnik qruplara aid edirler Mannaya tabe eyaletler arasinda muasir Maraga rayonu erazisinde yerlesen Uisdis assurca Uisdis Urartuca Ugisti eyaletinin de adi cekilir Onun da basinda Manna canisini dururdu Uisdis eyaleti Zikertu ve Andiya eyaletleri ile birlikde mannali Azaya qarsi cixmisdi Lakin o assurlularin komeyile yeniden Mannaya tabe edildi Urmiyani hovzenin simali serq hissesinde Manna ile Urartu serhedleri hududunda Subi ve Bari eyaletleri yerlesirdi O hem de Sanqibutu adlanirdi Bu eyaletler vaxtasiri gah bu gah da diger terefe tabe olurdu 52 II Sarqon Bari eyaletinde yaxsi mohkemlendirilmis at tovleleri arpa dolu anbarlari ile zengin olan Tarun ve Tarmakis Tebriz 53 54 55 56 qalalarinin adini cekir Mannanin cenubi serq torpaqlari ve ona tabe eyaletler madaylarin meskunlasdigi erazi ile serhedde yerlesirdi Ehalisi Redakte Esas meqaleler Mannalilar ve Mannalilarin sexs adlari Manna hokmdarinin situla uzerinde tesviri 57 Los Anceles Dairesi Incesenet Muzeyi Yazili menbelerde Urmiyayani hovze erazisinden e e III minilliyin ikinci yarisindan behs olunur Gosterilen eraziye aid en qedim etnik ad kuti adidir Menbelerde ilk defe yad edildikleri dovrde esas mesguliyyetleri maldarliq olan kutilerde artiq tayfa ittifaqi tesekkul tapmisdi 58 I H Eliyev kuti dilini Qafqaz hurri dil qrupuna aid edir 59 I M Dyakonov bele hesab edir ki kuti dili hardasa mueyyen derecede butun Zaqros eyaletine yayilmis elam dilleri qrupuna yaxin ola bilerdi Diger terefden o kuti dilinin murekkeb fonetik terkibe malik olan hurri dili ile yaxinligi imkanini da guman edir 60 Sonraki dovrun arasdirmalari onu Serqi Qafqaz dilleri ailesine aid etmisdir 61 Q A Melikisvili kuti dilini zaqros elam qrupuna aid edir 62 Akad M Ismayilov 63 Prof Q Qeybullayev 64 Prof F Celilov 65 ve basqalari kutileri turkdilli hesab edirler Urmiya golunden cenub serqde yerlesen eyaletler haqqipda melumat veren e e III minilliyin sonlarina aid Akkad menbelerinde lullubum Lullupum Luilume Lullu tayfasinin adi cekilir 66 Q A Melikisvili lullubu ve elam dillerinin qohumlugu iddia etmisdir O oz novbesinde zaqros elam qrupu dillerini muasir Qafqaz dilleine yaxin hesab edir lakin Q Qeybullayev lulubi etnonim teonim ve toponimlerini tedqiq ederek onlarin turk dilli ola bilecekleri ehtimalini ireli surmusdur 67 Urmiyayani hovze ehalisinin etnik cehetden formalasmasinda e e III minilliyin sonlarindan melum olan hurriler muhum rol oynamislar Onlar Mesopotamiyanin simalindan ve Suriyadan tutmus Urmiya golunedek On Asiyanin genis bir erazisinde yayilmisdilar Hemin erazide habele Zaqafqaziyanin ve Simal Qerbi Iranin xeyli hissesinde yayilmis Kur Araz medeniyyetini hurrilerin sepelenmeleri ile elaqelendirirler 68 69 Hurri dilinde muxtelif dovrlere aid bize xeyli miqdarda yazili abideler gelib catmisdir 70 Son illerde aparilmis linqvistik tedqiqatlar neticesinde hurri ve ona yaxin olan Urartu dilinin Simali Qafqaz dillerinin serq qoluna mensub oldugunu subut eden yeni deliller elde edilmisdir 71 Urmiya golu sahilinde qayada yonulmus Manna dovrune aid Azerbaycan musiqicisi 72 E e I minilliyin evvellerinde Urmiya golunden cenubdaki erazi Zamua adi ile taninmaga basladi 73 Bu ad lullubi tayfalarindan birine mensub yerli ad hesab edilir 74 Sonralar hemin erazi hisselerinde mannalilar yukseldi Bu ad altinda subhesiz ki ayri ayri qohum tayfalar birlesir 75 76 Lakin xeyli sonralar da hetta Manna dovleti ozunun yukselis dovrune catdiqda da bu erazi Lullubu adini saxlamisdi O arxaik forma kimi Assur hokmdarlarinin orakullara muracietinde ve ya sinonim kimi ozlerinin Urmiyayani eyaletlere herbi yuruslerini yuksek uslubda tesvir etdikde isledilirdi I M Dyakonov Manna dovletinin Diyala cayinin yuxari axarinadek cenub eyaletlerinin ehalisini kuti lullubi etnik qrupuna Diyala ve Kerxa caylarinin yuxari axarindaki ehalini ise kassi etnik qrupuna aid edir 77 Mixi yazili ve antik menbelerin materiallarini tedqiqata celb eden I H Eliyev e e III I minnlliklerde Cenubi Azerbaycan erazisinde meskunlasmis xalqlarin dil ve etnik medeni cehetden Zaqros Elam ve hurri etnoslari ile yaxinligini esaslandirmaga calisir 78 R M Bohmer Manna ehalisini hurri hesab edir O Manna dovletine aiddiyyati olan Assur ve Urartu metnlerinde qeyd edilen sexs adlarinin ve cografi adlarin tam siyahisini gosterir Bu adlari tehlil ederek o bele neticeye gelir ki onlarin ekseriyyeti hurrilere bezileri kassilere ancaq bir necesi ise irandillilere aiddir 79 Q A Melikisvili hesab edir ki serqe dogru xeyli uzaqlara irelilemis hurri unsurleri Dagliq Zaqrosda adaciqlar seklinde Zaqros Elam dil qrupuna mensub ehali arasinda movcud idiler Lakin Manna dovletine hurri tesirini hurri etimologiyasinin secildiyi bezi sexs adlarina ve toponimik adlara gore izlemek mumkundur 80 Mannada coxluq teskil eden tayfa olan mannalilar ile beraber diger tayfalar meselen sunbiler taurlalilar daliler de vardi Lakin etnik konsolidasiya nisaneleri artiq nezere carpmaqda idi Meselen Manna cari neinki Urartu carinin istila etdiyi torpaqlari geri almaq qaygisina qalir hem de peren peren salinmis mannalilarin oz yerine qaytarilmasina calisirdi 1957 1958 ci illerde Hesenlitepede askar edilmis sumuk materiallarinin elece de O Steynin 1936 ci ilde burada qazdigi materiallarin tedqiqi yerli sakinlerin esasen uzunbasli Araliq denizi tipli oldugunu gosterir T A Ratbun bele neticeye gelir ki uzun bir dovr erzinde burada ehalinin fiziki tipi yekcins ve sabit olmus hem de muxtelif medeniyyetler dovrunun numayendeleri arasinda ele bir ferqlenme elameti musahide edilmemisdir 81 R Dayson da bu tipin e e I minilliyin evvellerinde Hesenlitepede Goytepede ve s yayilanlarla uygun geldiyini gosterir O qeyd edir ki yalniz e e IX VIII esrlerde Tepe Sialkda hemcinin Xezer denizi sahilinde I Sahtepede qisabasli hetta lap qisabasli ferdler gorunmeye baslayir 82 Hesenlitepe qazintilari zamani tapilmis muxtelif bedii senet esyalari uzerinde insan tesvirleri askar edilmisdir Insan fiqurlarina naxis vasitesi kimi qablarda mohurlerde ve bir tunc destekde tesaduf olunur Onlarin enli burnunun ustu alinla duz birlesmis gozleri arali olmus qisa saqqal ve ciyinleredek tokulen uzun sac saxlamislar Skelet qaliqlarina esasen V Krouford bele neticeye gelir ki onlar orta boylu teqriben 165 sm olmuslar 83 T A Ratbun daha deqiq olcu gosterir kisilerin orta boyu 168 32 sm qadinlarinki 159 55 sm110 84 Kimmerlerin Azerbaycana kocu Redakte E e VIII esrin sonlarina aid Assur yazili menbelerinden 85 assurlarin gimirrai adlandirdiqlari koceri kimmerlerin axinlarinin bas verdiyini bilmek olur onlarin ardinca ise tezlikle menbeler 86 e e VII esrin evveli skiflerin asguzai isguzai adini cekir Herodotun melumatina gore kimmerler Qara deniz sahili boyunca Qafqazdan kecerek skifler ise Qafqaz daglarini sagda qoyub Xezer denizinin qerb sahili boyunca hereket etmisler 87 Kimmerlerin ve skiflerin Qafqazdan kecerek Cenubi Rus collerinden On Asiyaya hereket yollari barede Herodotun verdiyi melumati arxeoloji deliller de tesdiqleyir Y I Krupnov oz tedqiqat isinde bu tayfalarin hereket yollarini izleyir ve bele hesab edir ki onlar yolun butun elverisli kecidlerinden Meotida Kolxida sahilboyu yolu Deryal kecidi ile herbi Gurcustan yolu Mamison kecidi ile herbi Osetin yolu ve Derbend kecidinden istifade ederek hereket etmisler 88 89 Assur hokmdarlari da Urartu ve Manna hokmdarlari kimi kimmer ve skiflerden oz meqsedleri ucun istifade etmeye sey gosterirdiler lakin menbelerin gosterdiyi kimi daha cox dusmencilik munasibetinde olmuslar Qimirra olkesi Van hokmdarligindan simali qerbde Kappadokiyanin serq hissesinde lokalize edilir 90 B B Piotrovski e e VIII esrin sonunda kimmerlerin dagidici tesirini ve onlarin urartulular eleyhine daim herbi fealiyyet gosterdiklerini qeyd edir 91 Onlar Frikiya hokmdarligini darmadagin ederek Ioniya seherlerini viran qoyub Assur serhedlerini tehdid etdiler Irandilli ehalinin Azerbaycana kocu Redakte S Qasqay qeyd edir ki Manna erazisinin etnik xarakteristikasini vermek ucun Irandilli tayfalarin Iran yaylasina soxulmasi dovrunu ve onlarin gelme yollari meselesini aydinlasdirmaq lazimdir 92 Bu mesele barede dunya tarixsunasliginda muxtelif mulahizeler movcuddur Tedqiqatcilarin bir qismi bu tayfalarin Orta Asiyadan cixmalarini digerleri ise Qafqazdan kecerek geldiklerini soyleyirler Lakin butun tarixciler Irandillilerin sozu geden erazide aborigen olmadiqlarini birmenali sekilde qebul edirler 93 Assur menbelerinden melum olan Guney Azerbaycanin Urmiya golu etrafi erazilerinde sexs adlarinin tehliline esaslanan E A Qrantovski gosterir ki Irandilli ehali Guney Azerbaycanda en azi e e IX VIII esrlere qeder yayilmamisdi Bu netice ona Irandilli tayfalarin Orta Asiyadan yox Simaldan Qafqazdan kecerek Iran yaylasina dogru irelilemelerini soylemeye imkan verir 94 R Girsmana gore Irandilli tayfalar Iran yaylasina iki yolla daxil olmuslar onlarin Qerb qolu Qafqazdan Serq qolu ise Orta Asiyadan gelmisdir 95 Urmiyayani hovzeye onlar Qafqazdan gelmisler 96 Cenuba dogru irelileyen qolu muqavimete rast gelerek Qerbe dogru donmusdur 97 Lakin onlarin irelilemeleri burada da kecilmez Zaqros silsilesi ve xeyli inkisaf etmis yerli medeniyyetlerin muqavimeti neticesinde cetin olmusdur 98 Yazili membelerde adi cekilen Irandilli tayfalarin lokalizesi ve e e IX VIII esrlere aid mixi yazili menbelerde qeyd edilen Azerbaycan onomastik materiallarin tehlili gosterir ki Urmiyayani hovzedeki eyaletlerde ve hetta bir qeder Cenuba ve xeyli Serqe dogru Irandilli tayfalar meskunlasmamisdilar Irandilli tayfalar Manna dovletinin ehate etdiyi erazilerden xeyli uzaqda meskunlasmisdilar ve Urmiyayani hovzeye soxula bilmemisdiler Hetta bezi tedqiqatcilarin soylediyi kimi e e I minilliyin evvellerini Irandilli kocerilerin On Asiyaya gelmelerinin erken tarixi kimi qebul edildikde de onlarin oz muhaciretlerinin erken dovrlerinde yerli turk menseli tayfalara mannalilar ve digerlerine ele bir muhum tesir gostermeleri ile razilasmaq olmaz S Qasqay 99 E e IX esrin ortalarindan ta Midiya dovletiin tesekkulune kimi Urmiyayani hovzede esas siyasi quvve Urmiyayani hovzenin yerli ehalisini birlesdiren koceri tayfalarin basqinlarinin qarsisini alan ve onlardan oz maragi ucun istifade eden bezen de onlarla ittifaqda oz reqiblerine guclu zerbeler vuran Manna dovleti idi Bu erazide sonradan Midiya dovleti qurulduqdan sonra ve hetta XX esrin evvellerine qeder bu erazilerde Iran unsuru ve Iran dilleri ehemiyyetli rol oynamamisdi 100 Sexs adlarinin ve toponimlerin tehlili Manna dovleti ehalisinin mannalarin turk menseli oldugunu subut edib Prof Qiyaseddin Qeybullayev eserlerinde Manna etnonim toponim ve sexs adlarinin menalarini acaraq izah ede bilib Iqor Dyakonov Manna dovletinin Diyala cayinin yuxari axarinadek Cenub eyaletlerinin ehalisini kutiler ve lulubilerin Diyala ve Kerxa caylarinin yuxari axarindaki ehalini ise kassilerin varisleri hesab edir 101 Tarixi RedakteKicik carliqlar dovru Redakte Bukan erazisinde yerlesen Izirtu xarabaliqlarindan askarlanmis sireli keramik lovhe Lovhede qanadli fantastik heyvan tesvir olunmusdur Tokiodaki Qedim Serq Muzeyinde saxlanilir Assuriya qaynaqlarinda Urmiyaboyu erazisinin Cenub hissesi uzun muddet Zamua adi altinda taninir Ilk defe onun adi II Adadnerari e e 911 891 yazilarinda 102 zebt etdiyi dovletler sirasinda cekilir 103 Artiq e e IX esrin evvelinde burada butun Zamuani yaxud her halda onun xeyli hissesini ehate eden birlesme emele gelir onun basinda Daqara vilayetinin tayfa bascisi Nur Adad dururdu 104 Daqara vilayetn simal serq ve serq olkelerinin bir nov qapisi idi buna gore de assurlar onu isgal etmeye xususi maraq gosterirdiler E e 881 ci ilde Zamua uzerine yeriyen II Assurnasirapal e e 883 859 melumat verir ki zamualilar istilacilarin yolunu kesmek ucun Babit asiriminda indiki Derbendi Bazian 105 mudafie divari hormusler Lakin onlar basqinin qabagini ala bilmemisler ve II Assurnasirapal Daqara olkesinin Birutu Uze ve Laqalaqa qalalarini etraf meskenlerle birlikde isgal etmis coxlu qenimet ele kecirmis ve esirler tutub aparmisdi Assurlarin Daqaraya terefdar olan qonsu vilayetlere hucum edib Bara Bunasi ve Larbusa seherlerini tutmasindan istifade ederek Nur Adad oz movqelerini mohkemlendirir Lakin assurlar yeniden qalib gelir ve bu defe Birutu qalasini yandirirlar 106 E e 880 ci ilde Zamua ehalisi yeniden yurus eden II Assurnasirapalin qosunlari ile mubarize aparirlar Bu zaman Zamuanin basinda artiq Ameka dururdu Qaynaqlar onu car adlandirir ve paytaxtin Zamri seheri olmagi haqqinda melumat verir 107 Ameka istilacilara inadli muqavimet gosterirdi lakin meglubiyyet qarsisinda paytaxti car seheri Zamrini terk edib qosunla birlikde Etini daglarina cekildi II Assurnasirapal teqibi davam etdirerek olkeni viran qoydusa da carin ozunu ele kecire bilmedi Kitabeden belli olur ki Ameka imkan tapib Sabua daginda yerini mohkemletmisdi Gorunur Amekanin erazisi kifayet qeder genis idi Etini ve Sabua daglari bir birinden uzaqda yerlesirdi cunki Assurnasirapal Lallu ve Edir caylarindan Su ve Elaniu daglarindan kecmeli olmusdu Assurlar netice etibarile Amekani ram ede bilmediler Kitabede Zamuanin paytaxti Zamrinin Arazitku Ammaru Parsindu Iritu Suritu qalalarinin 150 etraf meskenle birlikde tutulmasindan danisilirsa da Ameka uzerinde qeti qelebe calindigi haqqinda melumat verilmir Ehali Aziru ve Simaki daglarina cekilir Mesu seherinde yerini mohkemledir 108 109 Istehkamlarla mohkemlendirilmis Ammali seherinin basinda duran Arastua assurlara qarsi Ameka ile birge cixis edir Kitabede verilen melumata gore adlari cekilen seher qalalardan basqa daha bir nece seher qala da isgal olunmusdu Bunlar sabininin idare etdiyi Kisirtu seheri ve onu ehate eden on mesken habele Kirtiaranin idare etdiyi bareanlilarin seherleri idi Ehtimal ki onlar da Arastuaya tabe idiler cunki kitabede bu seherlerin qaret edildiyi bildirildikden sonra deyilir ki Assurnasirapal Arastuanin seherlerinden cixib getmisdir 110 Lakin gorunur Arastua ozu ondan xeyli guclu olan Amekadan asili idi assurlar yalniz Amekani car adlandirirdilar Amekanin car seherlerinde ele kecirilmis qenimet basqa seherlerde ele kecirilen qenimete nisbeten daha zengin ve daha rengareng idi Assurlar defelerle melumat verirler ki Zamride onun Amekanin emlakive mulkiyyeti coxlu mis esya vaza qab qacaq mis cam mecmeyi qizil suyuna cekilmis sini onun sarayinin servetleri onun topladigi xezine ele kecirilmisdir 111 Marliqtepeden askarlanmis Manna dovrune aid 112 ustu mifoloji obrazlarla bezedilmis qizil cam Ameka carliginda seher qalalardan elave car seheri Zamri olmasi ele kecirilmis qenimetin tesvirinden ve siyahisindan gorunen yuksek derecede inkisaf etmis pesekar senetler gosterir ki Zamua vilayetlerinde sinfi cemiyyet ve ilkin dovlet qurulusu emele gelmisdir II Assurnasirapal Zamua zonasinda uzun muddet qaldigina gore burada duserge salir ve Zamua erazisinin ayri ayri seherlerine vaxtasiri basqinlar edir Assurlar Zamuanin zebt olunmus hissesinde eyalet yaradir ve daimi nezaret ucun Dur Assur qalasini tikirler Onlar olkenin bu hissesini sonralar Zamua ve ya Mazamua adlandirirlar 113 Vilayetin qalan hissesine ise Daxili Zamua deyilirdi Zamua sa bitani 114 Nikdiaranin adi yeniden V Samsi Adadin e e 823 810 cu iller kitabesinde Mekdiara 115 116 formasinda cekilir Kitabede Mekdiaranin oglu Sarsinaya qarsi mubarizeden behs olunur V Samsi Adad e e 821 820 ci illerde apardigi herbi yurusler zamani Sarsinanin 300 yasayis meskenini ele kecirir 117 E e IX esrde Urmiyayani rayonunun qerbinde muhum bir siyasi qurum car II Tukulti Ninurtanin e e 890 894 cu il selnamelerinde adi ilk defe cekilen Gilzan dovleti idi 118 Assurnasirapalin Zamuaya qarsi yurus etdiyi zaman Gilzan Xubuskiya ve Hartis olkeleri ile birlikde assurlara bac vererek qaretlerin dagintinin kutlevi qirginin qarsisini almislar130 Assuriya hokmdarlarinin Gilzan uzerine cox tez tez yurus etmeleri bu olkenin assurlar ucun nece boyuk ehemiyyete malik oldugunu gosterir Olkeni carlar idare edirdiler Burada e e IX esrin birinci yarisinda ve ortalarinda Asu sonra ise Upu hokmdar idi 119 120 Uzun muddet hokmranliq etmis Asu e e 856 ci ilde III Salmanasarin pisvazina oz qardaslari ve ogullari ile birlikde cixir Bu subut edir ki Asu artiq tayfa bascisi deyil suveren irsi hokmdardir III Salmanasarin Gilzandaki mebede zefer sutunu stelasini qoymagina baxmayaraq assurlar ele bu defenin ozunde de olkeni qaret etmemis bac olaraq davar qara mal at ikihurguclu develer serab ve s almaqla kifayetlenmisdiler 121 IX esrin axirlarinda guclenmis Urartu dovleti Gilzani isgal edib oz erazisine qatdi 122 Yuxarida adi cekilen qurumlar hele Assur tecavuzune qarsi dura bilmirdi meglubiyyete ugrayir ve ondan asili veziyyete dusurdu Lakin onlarin assurlulara qarsi mubarizede muveffeqiyyet qazanmalari da mumkun idi Assur menbeleri reqiblerin qelebeleri haqqinda hec vaxt melumat vermir Bezi eyaletlerin birge cixislari onlarin uzunmuddetli mudafieleri e e I minilliyin evvellerinde Urmiyani eyalet erazilerinin birliyini ve musteqil herbi siyasi movcudluqlari imkanini temin eden iqtisadi seviyyenin artiq xeyli mohkem oldugunu gosterir Hesenliden qazintilar zamani tapilmis esyalarin tipoloji muqayisesi hemcinin radio karbon tehlil qedim qalada binalarin ekseriyyetinin teqriben e e 1000 ci ilde tikildiyini gosterir 123 Hesenluda askar edilmis seher mixi yazili menbelerde adi cekilen seherlerden hele hec biri ile eynilesdirilmir Lakin qazintilar hemin dovrde gosterilen erazide yuksek tikinti texnikasina ve senetkarliq istehsalina malik olan mohtesem seher qalanin movcudlugunu bu erazinin medeni iqtisadi cehetden xeyli inkisaf etdiyini soylemeye imkan verir Arxeoloji tapintilarin mixi yazili menbelerin melumatlari ile muqayisesi Urmiyayani eyaletlerde erken dovlet qurumlarinin hele cox evveller tesekkul tapdigini gosterir Merkezlesmis dovletin yaranmasi Redakte Manna oxcusunun situla uzerinde tesviri 57 Los Anceles Dairesi Incesenet Muzeyi E e I minilliyin evvellerinden yazili menbelerin de tesdiq etdiyi kimi indiki Guney Azerbaycan erazisinde merkezlesmis dovlet yaranmasi prosesi baslayir Mixi yazili menbelerden bize muxtelif tayfalarin adlari daha guclu qonsularindan asili veziyyete dusub tedricen qaynayib qarisan coxlu xirda birlikler melumdur E e IX esrden bu erazide Manna hokmdarligi ferqlenmeye baslayir Sonralar bu dovlet Guney Azerbaycanin butun erazilerini oz terkibinde birlesdirdi Assuriya ve Urartunun isgalciliq yuruslerine qarsi feal mubarize apardi E e I minilliyin evvellerini R Girsman Iran yaylasi tarixinde qaranliq dovr adlandirir E e I minilliyin ilk esrleri arxeoloji baximdan muxtelif medeniyyetlere mexsus unsurlerin qaynayib qarismasi keramika ve metal memulatlarinin hazirlanmasinda yeni cizgilerin meydana cixmasi ile seciyyelenir Yazili menbelerde bu evveller burada yasamis etnik qruplarin dillerinden ferqlenen dilde meydana cixmis sexs adlarinda ve etnotoponimik adlarda oz eksini tapmisdir Butun bu deyisiklikler e e I minilliyin evvellerinden bu eraziye sonraki yuzilliklerde ehemiyyetli rol oynamaga baslamis muxtelif etnik qruplarin Irandillilerin soxulmasi ile elaqedar idi Lakin bu hadiselerden xeyli evvel e e I minilliyin evvellerinde Urmiyayani Zaqros zonasinda muxtelif birlesmeler yaranmasi burada ilk iri siyasi birlesmenin Manna dovletinin meydana gelmesi ucun zemin hazirlayir Manna dovleti Azerbaycan tarixinde ilk merkezlesdirilmis dovlet hesab edilir Manna dovleti qedim eneneleri olan bir erazide qedim tarixin cox boyuk bir kesiyinde iqtisadi ve medeni cehetden onde geden bir erazide meydana gelmisdi Manna e e III II minilliklerde bu regionda movcud olmus Kuti Lulubi ve kassilerin bilavasite varisi idi Udakinin merkezlesdirme cehdleri Redakte III Salmanasarin hokmranliginin on altinci ilindeki e e 843 cu il yurus tesvir edilerken melumat verilirdi ki car Daxili Zamuada meskenleri tuta tuta Manna olkesine catmisdir Lakin salnamelerde Mannanin qaret ve isgal edilmesinden yaxud ondan bac alinmasindan bir kelme de danisilmir Gorunur assurlar ya Mannani istila ede bilmemisdiler ya da bu olkenin yalniz serhedlerine gedib catmis sonra donub qonsu Allabrianin uzerine yerimisdiler E e 829 cu ilin salnamelerinde Mannanin adi darmadagin edilmis olkelerin adlari sirasinda cekilir 124 III Salnamasar artiq qocalmisdi ve Assuriya qosunlarina bu defe serkerde Dayan Assur basciliq edirdi Assuriya kitabesinde yazilmisdir Men mannali Udakinin meskenlerine yaxinlasdim Mannali Udaki menim silahimin pariltisindan dehsete gelib canini qurtarmaq ucun oz car seheri Zirtani terk etdi Men onun dalinca dusdum Saysiz hesabsiz qaramalini qoyunlarini mulkiyyetini apardim Seherlerini viran qoydum dagitdim od vurub yandirdim 28 Meglubiyyete baxmayaraq Manna teslim olmadi bac vermedi Assurlar ancaq qenimet ele kecirmekle kifayetlendiler III Salmanasarin dovrunden baslayaraq mixi yazili menbelerde ardicil olaraq Manna hokmdarlarinin adi ve onlarin paytaxti Zirta seherinin sonralar bu seher Izirtu adi ile qeyd olunur adi cekilir Iranzunun hakimiyyeti Redakte Hokmdar Udakiden sonra e e 737 ci il yurusleri ile elaqedar III Tiqlatpalasarin ve II Sarqonun e e 718 ci ile aid kitabelerinde Manna hokmdari Iranzunun adi cekilir 125 Manna ozunun en parlaq ciceklenme dovrune gorunur hokmdar Iranzunun selefleri ve onun oz hakimiyyetinin evvellerinde catir Iranzunun seleflerinin adlari bize melum deyildir bele ki hemin dovrde Manna ile daha cox toqqusan Urartu hokmdari oz kitabelerinde Manna hokmdarlarinin adlarini cekmirler Onlar umumiyyetle nadir hallarda oz reqiblerinin adlarini cekirler Lakin hemin dovrde Mannanin Urartu eleyhine hucuma kecmesi faktinin ozu Mannanin guclendiyini gosterir Buna Assurun Mannada herbi emeliyyatlar aparmamasi da serait yaradirdi Assur hokmdari III Tiqlatpalasar artiq Assuru xeyli derecede narahat eden madaylarla mubarize ile mesgul idi III Tiqlatpalasarin e e 744 ve e e 737 ci illerde madaylar eleyhine apardigi herbi yurus marsrutlarinin I M Dyakonov terefinden aparilmis tehlili gosterir ki bu yuruslerin yollari Mannanin serq serhedleri boyunca kecmis lakin onun erazisine toxunmamisdir 126 Bu Mannanin bir herbi quvve kimi varligini elece de onun Assur ile dostluq munasibetlerini gosterir 127 III Tiqlatpalasar hemin dovrde Urartu ile de mubarize aparirdi ve bu mubarizede sonuncunun zeiflemesi neticesinde Mannanin veziyyeti yungullesdi 128 Manna dovletinin boyukluyu barede biz II Sarqonun nezaretinden azad olmaga calisan asili eyaletler ve onun tabeciliyinde qalan eyaletler haqqindaki mufessel melumatina esasen tesevvur yarada bilerik Urartu gorunur oz quvveleri ile Manna ile bacara bilmemisdir ve ona gore de Mannaya tabe olub musteqilliye cehd gosteren eyaletler arasinda ozune dayaq axtarmisdir Naxcivan ve Manna erazilerinde askar edilmis arxeoloji materiallarda izlenilen six medeni elaqeler bele demeye imkan verir ki gorunur mueyyen dovrlerde Mannanin serhedleri Araz cayindan simala uzanmis ve Manna dovleti ozunun guclendiyi dovrlerde genis bir erazini ehate etmisdir 129 Iranzunun hakimiyyetinin sonunda Manna hokmdarinin movqeyi bir qeder zeifleyir Zikertu eyaleti ile birlikde Suandaxul ve Durdukka seherleri de onun eleyhine cixir II Sarqonun komekliyile onlar yeniden Mannaya tabe edildiler Mannanin yukselisi Redakte Assur cari III Tiqlatpalasarin hakimiyyete gelmesi On Asiyada siyasi veziyyeti deyisdirdi Onun inzibati ve herbi islahatlari Assuriya dovletini mohkemlendirdi ordusunu dovletin isgalciliq aletine cevirdi O Assuriyanin beynelxalq nufuzunu qaldirmaq ucun enenevi herbi yuruslere yeniden basladi E e 743 cu ilde assurlarin Urartu qosunlarina agir zerbe endirmesi ile Urartu carlarinin Manna uzerine yurusleri kesildi Sonraki illerde Urartu torpaqlarinda onlara vurulan yeni zerbeler urartularin bezi Manna vilayetlerine goz dikmesine son qoydu 130 Manna hokmdarlarinin el qolu acildi Dovletin ciceklenme cagi baslandi Manna hokmdari Iranzu yaranmis veziyyetden bacariqla istifade etdi O Assuriyanin Urartunu ustelediyi bir zamanda assur cari ile yaxinliq yaratdi Bundan istifade edib Urartunun tutdugu Manna vilayetlerini geri aldi Manna herbi iqtisadi veziyyetine gore artiq Urartudan cox geri qalmirdi Tiqlatpalasar e e 737 ci ilde Midiya yurusu zamani Mannanin yalniz guney dagliq hududlarindan kecmis Cagatu duzu ve Qiziluzen cayi vadisindeki Manna torpaqlarina enmemisdi Qaynaqlarda Tiqlatpalasarin isgal etdiyi olkeler icerisinde Mannanin adi cekilmir Gorunur Assuriya Urartu ile savasda daha bir guclu dusmen qazanmaq istemirdi Eksine Assuriya ile Manna Urartuya qarsi birge mubarizede tebii muttefiq sayilirdilar II Sarqonun yazilarinda Tiqlatpalasarin Iranzu ile sexsi gorusune isare edilmesi de bunu gosterir 130 Iranzunun vaxtinda Guney Azerbaycanin demek olar ki butun torpaqlari onun hakimiyyeti altinda idi Ucqar bolgeler Karall Allabria Andia Zikertu Mannadan asili olub onun canisinleri sayilirdi Iranzu Manna vilayetlerini merkezi hakimiyyete tabe edib olkede canisinlik sistemi yaratdi Onun vaxtinda Mannanin quzey hududlari Araz cayina guneyde Parsua ve Midiya hududlarina catirdi Urmiya golunun gunbatarinda yerlesen Gilzan vilayeti de Mannaya qatilmisdi Belelikle Manna gelecek Atropatena dovleti hududlarinda yerlese bilmis qedim Serqin dord qudretli dovletinden biri olmusdu 130 Iranzunun zamaninda Manna dovletinin guclenmesi bezi asili ucqarlari narazi salirdi Onlar Mannadan ayrilmaga calisirdilar Mannanin xarici siyaseti ile bagli ikitirelik yaranmisdi Assuriya ile yaxinliq siyasetini mudafie eden vilayetler coxluqda idi Bu siyasi yonum Mannanin butovluyunu qoruyur Urartunun Urmiya golu bolgesinde isgalciliq isteklerini bosa cixarirdi Bu quvvelerin basinda Iranzu ozu dururdu O Assuriyanin herbi siyasi qudretine ustunluk verir onunla muttefiq munasibetlerini qoruyub saxliyirdi Andia Zikertu Uisdis kimi bolgeler ise Urartunun fitnesine uyur onun tehriki ile birlesmeye calisirilar Bu canisinliklerin ayrilma meyilleri Mannanin butovluyunu parcalaya bilerdi 130 Urartu cari I Rusa Zikertu canisini Metattini Iranzuya qarsi qaldira bildi E e 719 cu ilden Mannanin Suandahul ve Durdukka seherleri Metattinin piyada ve atlilarinin komeyine arxalanib usyan etdiler Assur cari II Sarqon Manna ile ittifaqi pozmadi O Iranzunun xahisi ile ise qarisdi ve hakimiyyetinin son illerinde zeiflemis Manna hokmdarinin komeyine qosun gonderdi Iranzu usyani yatiraraq hemin seherleri yeniden ozune tabe ede bildi Qedim ittifaq enenesine uygun olaraq bu seherlerin ehalisi terpenen mulkiyyeti ile Assuriyaya gonderildi Bundan basqa Urartu cari ile muqavile baglanan Sukka Bala ve Abitikna seherlerinin ehalisi Suriyaya kocuruldu 130 Azanin hakimiyyeti Redakte Iranzunun olumunden e e 719 ve 716 ci iller sonra onun ogullari arasinda hakimiyyet ugrunda mubarize baslandi Atasi Iranzunun siyasetini davam etdiren ve Assur terefdari olan boyuk oglu Aza hakimiyyete kecdi Lakin o cox az hakimiyyet surdu ve tezlikle Urartu ile ittifaq terefdarlari terefinden meglubiyyete ugradi Urartu ile ittifaq baglamis Manna canisinleri uisdisli Baqdatti ve zikertulu Metatti Azanin eleyhine cixdilar 131 Aza oz dovleti erazisinde mudafieye cekilmeye mecbur oldu O cixilmaz Uaus dagi nda Sehend mohkemlendi lakin dusmenlerini yene bilmedi ve olduruldu Azanin oldurulmesinden qezeblenen Assur hokmdari II Sarqon qatilleri cezalandirmaq ucun e e 716 ci ilde Mannaya yurus etdi Bu haqqda Dur Sarukkin Xorsabad sarayinin V zalindaki divar yazisinda deyilir Hakimiyyetimin altinci ilinde Urartulu Ursa Mannalilar olkesinin canisinleri Uisdisli Baq dattini ve Zikertulu Metattini Sarrukinin Assuriyali ve hokmdarlarinin oglu Azanin eleyhine qaldirdi ve Mannalilar olkesinde qiyam edib sildirim Ua us daginda oz hokmdarlari Azanin meyitini atdilar Manna olkesinin intiqamini almaq ve onu Assuriyanin tabeliyine qaytarmaq ucun Assura menim agama ellerimi ucaltdim ve Uaus daginda Azanin meyitinin atildigi yerde Baqdattinin derisini soydum ve Mannalilara gosterdim Ullusununu onun Azanin qardasini taxta eylesdirdiler men de ona butun Mannalilar olkesini tabe etdim 132 Ullusununun hakimiyyeti Redakte Azanin olumunden sonra hakimiyyete onun qardasi Ullusunu kecirildi Assurlular elbette muttefiq dovletni itirilmesi ile razilasa bilmezdiler ve II Sarqon oz hakimiyyetinin VI VII ve VIII illerinde Mannanin ozunu ve ondan ayrilmis erazileri tabe etmek ucun yurus edir II Sarqon sonra Mannanin ozunun paytaxti Izirtunun uzerine hucuma kecdi mannalilarla qanli doyus teskil etdi Izirtu yaxinliginda yerlesen Zibia ve Armait qalalarini ele kecirdi Gorunur hemin qalalar Izirtuya gireceyi qoruyurmuslar Bu haqqda II Sarqonun Dur Sarukkin sarayindaki kitabesinde deyilir Mannali Ullusunu ilahi Assurdan olkesinin peren peren olmasina Urartulu Ursaya arxalandi ve Karallali Assurleni ve Allabriyali Ittini menim eleyhime qaldirdi Urartuya qulluq etmeye cagirdi Ureyimin qez ebi ile ceyirtke kimi men bu olkeni burudum Men Izirtunu Mannalilar olkesinde olan onun car seherini mehv etdim qartal kimi onlara boyuk qirgin toretdim Izirtunu yandirdim ve Zibiya ile Armait seherlerini zebt etdim Mannali Ullusunu ve onun butun olkesi bir nefere kimi yigisib ayaqlarimi qucaqladilar men onlari efv etdim Ullusununun gunahlarini bagisladim ve atasinin hokmdar taxtina eylesdirdim Allabriyali Ittini ailesi ile birlikde kocurdum Karallali Assurleni Qanu seherini Niksamanm vilayetini men zebt etdim 132 Mannada daxili cetinliklerden istifade eden urartulu I Rusa Ullusunun 22 qalasini tutdu ve mannali canisini Dayaukkunu ona qarsi qaldirdi 133 E A Qrantovski mueyyen etmisdir ki diger canisinlerle birge qiyam eden Dayaukku Mannaya tabe olan Missi olkesinin hakimi idi 134 Ullusunu olduqca agir veziyyete dusdu O Assurun himayesinden qurtulmaq ve Urartu terefinden yardim almaq isteyinden el cekmeli oldu II Sarqon onu bagisladi butun gunahlarindan kecdi ve Manna taxtinda saxladi Hemin dovrden Ullusunu II Sarqonu mudafie etdi ve Urartu ile mubarizede ona yardim gosterdi Mannalilar Assur qosunlarini taxil mehsullari ot elef at iri ve xirdabuynuzlu heyvanlarla techiz edirdiler 36 II Sarqonla Ullusunu arasinda muqavile baglandi Bu muqavileye esasen sonuncu ozunden evvelki hokmdarlara nisbeten Assurdan mueyyen imtiyazlar aldi II Sarqon melumat verir Hakimiyyetimin yeddinici ilinde Urartulu Rusa Mannali Ullusunuya xeyanet edib onun 22 qalasim zebt etdi O Manna canisini Dayukkunun oglunu zamin goturdu ve Ullusunu haqqinda yalan soz deyib subhe yaratdi Assura menim agama ellerimi ucaltdim bu 22 qalani men muhasireye aldim zebt etdim ve Assuriyanin hududlarina daxil etdim Men Dayukkunu ailesi ile birlikde kocurdum mezlum olmus Mannalilar olkesini berpa etdim Nairi hokmdari Yanzudan onun Hubuskiya seherinde bac aldim Urartulu Ursanin vilayetinde 9 seherini onlarin mal qarasini qalalarini etraflarindaki meskenlerle birlikde Andiyali Telusinanin vilayetinde zebt etdim 4200 adami mal dovleti ile birlikde esir apardim bu qalalari men sokdum dagitdim od vurdum Oz hokmdar heykelimi hazirlatdim onun ustunde menim hakimim Assurun qelebesi haqqinda yazdirdim ve Izirtuda Manna lilar olkesinin hokmdar seherinde ucaltdim 135 II Sarqonla Ullusunu arasinda muqavile baglandi Bu muqavileye esasen sonuncu ozunden evvelki hokmdarlara nisbeten Assurdan mueyyen imtiyazlar aldi II Sarqon melumat verir onlarin agasi hokmdar Ullusunuya fexri sufre acdim onun taxtini atasi Iranzununkundan hundur yukseltdim 136 Gorunur muqavileye esasen II Sarqon urartulular terefinden zebt edilmis ve once Assura birlesdirilmis 22 qala ve iki mohkemlendirilmis seheri Mannaya qaytarmali olmusdur 137 Urmiya golunden cenubda yerlesen bu qalalar Dayaukkunun tabeliyinde idiler 138 Urartu koalisiyasinin meglubiyyeti ila neticelenen Uaus dagi yaxinligindaki doyusden sonra II Sarqon Urmiya golunun simal sahilleri boyu yurusunu davam etdirdi Subi eyaletindeki bir cox qalalar elece de Sanqibutu Qedim zengi boyunun yasadigi vilayet 139 eyaletindeki zengin Ulxu Ulxunun Merend vadisinde yerlesdiyi guman olunur 140 141 Merend vadisinin serq hissesinde Livar kendi yaxinliginda e e VIII esre aid edilen seher tipli boyuk Urartu qalasi askar edilmisdir 142 seheri Mannaya qaytarildi Ahserinin hakimiyyeti Redakte Ullusununun hakimiyyeti dovrunde Mannanin veziyyeti ele mohkemlendi ki artiq II Sarqonun varisleri dovrunde o Assurun ustunluyunu tanimaqdan imtina etdi ve hetta bezi Assur yasayis meskenlerini ele kecire bildi 143 Assur hokmdari Sinaxxerib e e 705 681 ci iller Mannaya hucum etmeli oldu Lakin bu herbi yurus gorunur o qeder de muveffeqiyyetli kecmemisdir Bele ki Sinaxxerib ancaq esir ele kecirmekle kifayetlenmeli olmusdur 144 Eyni zamanda Urartu da serq eyaletlerine olan iddialarindan el cekmemisdi I Rusanin oglu II Argistinin dovrunde Urartu bu istiqametde oz herbi yuruslerini yeniden heyata kecirdi Bunu Savalan daginin cenub yamacindaki qayaustu iki kitabe de tesdiq edir Kitabelerde Arxu eyaletine herbi yurusden caya qeder Usulu ve Buku olkelerinin isgalindan behs olunur 145 Geri qayidanda urartulular uzerine xerac qoyulmus Qirduni Qituxani Tuisdu olkelerini ve Rutumni seherini zebt edirler Ele kecirilmis qalalardan biri Argistiirdu Argistinin canisini adlandirilir 146 Mannanin novbeti hokmdari Ahserinin adi Asarxaddonun e e 680 669 cu iller melumatlarindan birinde cekilir Assurla mubarizede Ahseri Mannalilar olkesinin eyaletlerinde yerlesen kimmerilerin ve skiflerin yardimindan istifade edirdi 147 Asarxaddon ozunu Mannalilar olkesinin ehalisini ram edilmeyen kutileri peren peren salan onlari xilas ede bilmeyen muttefiq skif Ispakanin qosununu qilincdan keciren kimi qeleme verse de Manna ona tabe olmamisdi 148 Assur allahinin orakuluna verilen sorgularda Asarxaddon addimbasi sorusur ki atlar ve qosunla birlikde assur reisleri Midiya olkesinden xerac toplamaga gedende mannalilar onun xerac toplayanlarina hucum edeceklermi 149 Ahserinin hakimiyyeti dovrunde Assur eleyhine midiyalilar usyan qaldirdiqda mannalilar onlarla birlikde cixis etdiler Guman edildiyi kimi Kastaritinin basciliq etdiyi madaylarin birliyi xalq herekati neticesinde yaranmisdi 150 151 II Sarqon Urartu ile mubarizesi haqqinda ilahi Assura yazdigi mektubda e e 714 ci il mannalilarin onun torpaqlarina basqin edib etmeyeceklerini sorusur 152 Kastaritinin mannalilarin ve muttefiq kimmerlerin qosunlari Assurla mubarizede qelebe caldilar Orakula sorgularda Kastaritinin kimmerlerin ve mannalilarin birlesmis qosunlarinin tutmaq istedikleri muxtelif seherler sadalanir 153 Sorgulardan birinden gorunur ki Asarxaddon oz dusmenleri ile danisiqlar aparmaq qerarina gelir meqsed onlarin birliyini parcalamaq idi O madaylarin ve ehtimal ki mannalilarin da yanina qasid gonderir oz qizini skif hokmdari Partatuaya ere verib vermemek meselesini muzakire edir 154 Diger melumatdan goruruk ki o kimmerleri oz terefine cekmeye cehd gostererek mannalilar eleyhine cixmaq qerarina gelir Lakin assurlular oz quvvelerine o qeder de emin deyildiler Assur herbi bascilarindan biri Asarxaddona muracietnamesinde meslehet gorur ki ordunun hamisini birden Manna erazisine yeritmesin teklif edir ki her ehtimala qarsi geri cekilmek hadisesi bas vererse qosunun sigina bilmesi ucun herbi emeliyyatlar rayonunda qala tikilsin 155 Ahseri Assurbanapalin e e 669 627 ci iller daha guclu tezyiqinin sinagindan kecmeli oldu Hemin dovrde Manna Assurdan o qeder de gucsuz deyildi Evvelce Assurbanapal hetta sulh muqavilesi vasitesile Manna terefinden zebt edilmis Assur qalalarinin qaytarilmasina cehd gosterir Orakula muracietinde Assurbanapal sorusur Xocelerin reisi Nabusarrunusur adamlar atlar ve Assur hokmdari Assurbanapalin herbi quvveleri ile birlikde mannalilarin tutduqlari Assur qalalarini qaytarmaq ucun getmeye yigisir eger o getse ister xeyirxah sozle dostluq muqavilesile ister savas doyus dava etmekle ister her hansi bir insan hiyleherliyi ile ne olur olsun bu qalalari o qaytaracaqmi senin boyuk tanriligina melumdur 156 Lakin Assur torpaqlari sulh yolu ile qaytarilmadi Ahserinin ve Assurbanapalin qosunlari arasinla doyus bas verdi ve mannalilar meglubiyyete ugradilar Saysiz hesabsiz kicik yasayis meskenleri ile birlikde sekkiz mohkemlendirilmis seher Ayucias Pasa Su Busutu Asdias Urkiyamun Sixua Naziniri o cumleden Urmeyate Uzbia qalalarini ve paytaxt Izirtunu ehate eden yasayis meskenleri oda tutuldu ve qaret olundu 157 Assurlular coxdan onlara mensub olan lakin Mannalilar terefinden ele kecirilmis Allabria eyaletini ve Assurla qonsuluqda yerlesen diger erazileri ozlerine qaytardilar Assurbanapal melumat verir ki o Ahserinin eyaletlerini talayib dagitdi onun butun olkesini kiciltdi boyuk qenimet ve hediyyelerle sagsalamat Assura qayitdi 158 Bu meglubiyyetden sonra mannalilar Ahserinin eleyhine cixdilar Menbelerin melumatina gore olke ehalisi nise mati 159 onun meyidini oz seherinin kucesine tullayib cesedini surutlediler Onun qardaslarini ailesini neslini qilincdan kecirdiler 160 I M Dyakonov bu usyani istismarcilar eleyhine yoneldilmis xalq usyani hesab edir 161 I H Eliyev onun sebebini hokmdar hakimiyyetinin despotik idareye cevrilmesinde gorur 162 Q A Melikisvili guman edir ki naraziliga Manna hokmdarlarinin skifler ve kimmerlerle iqtifaqa aludeciliyi ve sonuncularin Manna torpaqlarinda meskunlasmasi sebeb olmusdur 163 Bu usyan Mannanin meglubiyyetinden derhal sonra bas vermisdir Uallinin hakimiyyeti Redakte Assurbanapalin Ahserinin butun neslinin qilincdan kecirilmesi baredeki melumatinin eksine olaraq Ahseri oz oglu Ualli ile evez olunmusdu Ahserinin eleyhdarlari Assurlarla ittifaq terefdarlari idiler ve usyan da onun komekliyi olmadan hazirlana bilmezdi Ahserinin hetta oz paytaxti Izirtunu terk etdikden sonra da bir kitabeye gore Istatti 164 digerine gore ise Atran 165 qalasinda mohkemlenerek assurlara keskin muqavimet gosterirdise Ahserini olduren qiyamcilar assurlara daha cox komek gostermis oldular Ahsernnin oglu Ualli Assurun qelebesini etiraf etdi assurlularin iddia etdikleri butun xeraclari odediler ve elave olaraq daha 30 at verdiler O oglu Erisinini ve qizini hokmdara girov gonderdi Buna cavab olaraq Assurbanapal Mannaya ozunun sulh elcisini gonderir 164 Assurbanipalin B silindri ndeki kitabesinde Uallinin hakimiyyete gelmesi haqqinda deyilir Assur ve Istar menim hokmdarligima hormet etmeyen Ahserini onun qullarinin eline verdiler Onun olke adamlari ona garsi qiyam qaldirdilar ve onun meyitini kuceye atdilar Sonra onun oglu Ualli onun taxtina eylesdi 152 Dovletin suqutu Redakte Manna dovletinin adi cekilen mixi yazili menbelerde gosterilir ki o e e 616 ci ilde Assurun Babille son muharibesinedek Assurun muttefiqi olaraq qalmaqda idi Gedd salnamesi melumat verir ki Assuru agir meglubiyyete ugradan Babil hokmdari Nabopalasar e e 605 ci ilde olmusdur assur eyanlarini ve onlara komeye gelen mannalilari esir aldi 166 Gedd salnamesinde bu haqqda deyilir Nabu apal usurun Nabopalasar 10 cu ilinde ayar ayinda o Akkadin qosununu yigdi ve Purattu cayinin kenari ile getdi Suxeyliler ve Xindanlilar onunla doyuse girismeyib oz vergilerini onun qabagina qoydular Ab ayinda onlar xeber verdiler ki Assuriya qosunlari Kablindedir Nabu apal usur onlara qarsi qalxib ab ayinin 12 de Assuriya qosunu ile doyus etdi Assuriyanin qosununu qirdi Assuriyaya boyuk zerbe vurdu coxlu qenimet apardi Onlarin komeyine gelen Manna ve Assuriya eyanlari zebt edildiler Hemin vaxt o Kablin seherini zebt etdi Simal erazilerine yurusler haqqinda 12 ci ilin ab ayinda emri ile Madayli Ninevaya qarsi telesib Nineva vilayetinin Tarbis seherini onlar zebt etdiler O Tiqlat cayinin kenari ile enib Assura hucum etdi seherde doyus etdi seheri dagitdi boyuk adamlara quvvetli zerbe vurdu onun qenimetini zebt etdi esir apardi Madaylinin komeyine gelen Akkad cari ve onun qosunu doyuse catmadilar As sur dagidilmisdi Akkadin cari ve U mak istar seher yaxinliginda bir biri ile goruGduler dostluq ve ittifaq muqavilesi bagladilar Umakis tar ve onun qosunu oz olkesine qayitdi Akkad cari ve onun qosunu oz olkesine qayitdi 14 cu ilde Akkad cari Oz qosununu yigdi Ummanmandanin cari Umakistar Akkad carinin qarsisina bir biri ile gorusduler Akkad cari ve Umakistar Radan cayindan kecdiler ve Decle cayinin sahili ile getdiler Ninevanin eleyhine siman ayindan ab ayina kimi 3 doyus sehere guclu zerbe vurdular 167 Assuru qeti olaraq tamamile meglubiyyete ugradan madaylar Yaxin Serqde reqabetsiz bir qudretli dovletin esasini qoydular Onlar Manna dovletini cox guman ki e e 615 610 cu iller arasinda ozlerine tabe etmisler 168 169 Lakin hele bir muddet Midiyadan asili bir dovlet kimi de olsa Manna oz musteqilliyini saxlamisdi Mannanin adi cekilen sonuncu yazili menbe Bibliyadir Ieremiya kitabinda Urartu dovleti Manna ve skifler e e 593 cu ilde madaylarla birlikde Babil eleyhine cixisa cagrilirlar 170 Dovlet strukturu Redakte Manna kahininin solda ve doyuscusunun sagda situladaki tesviri 72 Mannada hokmdarliq tesilati irsi imis Bir birinin ardinca hokmdarliq eden Aza ve Ullusunu Iranzunun ogullari idiler Assur hokmdari Asarxaddonun muasiri Ahseriden sonra Mannani onun oglu Ualli idare edirdi Dovletin basinda irsi hakimiyyete malik hokmdar dururdu Dovletin erazisi hokmdarin teyin etdiyi canisinler terefinden idare olunan eyaletlere bolunurdu Q A Melikisvilinin gosterdiyi kimi bu canisinlerin bezileri hetta irsi hakimiyyete malik olmuslar 171 Mannada hokmdar hakimiyyeti gorunur qeyri mehdudluga dogru gedirdi her halda onlar serbest hakimiyyete can atmislar Mehz bu hokmdarin ve onun yurutduyu siyasetin terefdarlari ve eleyhdarlari arasinda daimi mubarizeye getirib cixarmisdir Manna siyaset kursunu deyismek ucun sui qesdler edilir movcud hokmdarlar hakimiyyetden salinir ve ozlerine yarayanlar hakimiyyete getirilirdi Sui qesdlerin basinda cox zaman hokmdarin oglu ve ya qardasi dururdu Meselen Assur terefdari olan Azani Urartu ile muttefiqlikde olan qardasi Ullusunu hakimiyyetden salmisdi Eyni zamanda II Sarqonun melumatindan gorunur ki Ullusunu ozunun boyukleri agsaqqallari meslehetcileri neslinin numayendeleri canisinleri olkesini idare eden zadeganlari 172 yeni hokmdar hakimiyyetini mehdudlasdiran agsaqqallar surasi 173 sayilanlarla birlikde II Sarqonu qarsilamaga cixmisdi Hokmdar artiq hakimi mutleq idi II Sarqonun dovrune aid melumatdan gorduyumuz kimi Manna hokmdarinin tabeliyinden azad olmaga calisan onun olkesini idare eden canisinlerin ve bascilarin serbestlik cehdleri sixisdirilir ve mehdudlasdirilirdi onlar artiq ozlerine tabe erazilerde ele bir musteqil hakimiyyete malik deyildiler Yuxarida gosterilen melumatla II Sarqon qeyd etmek isteyir ki Ullusunun ozunun butun qohum eqrabasi ve Manna zadeganlari ile onu qarsilamasi ona oz hormet ve dostlugunu gostermek idi Metnin ardindan melum olur ki Ullusunu ozunun tehlukesizliyini temin etmek ucun hetta girov da goturmur 174 eksine II Sarqon ucun ozunun boyuk ogluna hediyyeler vermeyi tapsirir O oz hokmdarligini mohkemlendirmek ucun Assur hokmdarina stella hesr edir 175 Q A Melikisvilinin fikrince Manna hokmdar ogullarinin assurlara girov verilmesi fakti Manna hokmdarlarinin da suveren hakimler oldugunu gosterir 176 Hokmdar hakimiyyetinin mohkemlenmesi onun eyanlar terefinden mudafie olunmasi inkisaf etmis iqtisadiyyat Mannanin Yaxin Serqin iri dovletlerinden birine cevrilmesine imkan verdi Din RedakteManna ehalisinin dini baxislari haqqinda yazili menbelerin melumati son derece mehduddur bu qaynaqlarda Urmiya golu hovzesinin qedim sakinlerinin sitayis etdikleri tanrilarin adi cekilmir mebedlerin adi gosterilmir Elde olan bir nece melumat bele guman etmeye esas verir ki mannalilarin seherlerinde ayri ayri mebedler varmis ve bu mebedlerde tanrilarin heykelleri qoyulubmus II Assurnasirapal Zamuada alinan qenimeti sadalayanda zamuali Amekanin paytaxti Zamride ele kecirilen butlerden de xeber verir II Sarqon deyir ki mannalilar car Ullusunu ile birlikde Assura ve oz tanrilarina tesekkur duasi oxumuslar Onlar menim seltenetime Assurun ve yasadiqlari olkenin tanrilarinin huzurunda xeyir dua vermisler Arxeoloqlar Hesenlide qazinti zamani askara cixarilmis meskenin binalarindan birini mebed hesab edirler bu binanin ortasinda kerpic meydanca vardi guman ki getirilen qurbanlari burada yandirirlarmis Divarlardan birinin dibinde pillekanli seki askar edilmisdir sekiye ucayaqli demir ciraq qoyulmusdu 177 Yerli ehalinin dini gorusleri haqqinda maddi medeniyyet abideleri daha cox melumat verir Defn adetleri keramika ve metal memulatinin silindrik mohurlerin ve diger esyalarin uzerindeki tesvirler ehalinin menevi heyatinin xususiyyetlerini eks etdirir 178 Hesenliden tapilmis qizil camin yuxari registrindeki tesvirler tanrilara sitayisi ve qurbanlar verilmesini xususile parlaq sekilde numayis etdirir 179 Qatirlar ve okuz qosulmus uc doyus arabasini eteyi uzun qolu qisa olan sacaqli paltar geymis allahlar sururler Onlarin saclari bellerine catir Tanrilara teref iki fiqur gelir ehtimal ki kahinlerdir biri qedehden serab tokmek merasimini icra edir digeri ibadet edirmis kimi ellerini qabaginda tutmusdur Iki xidmetci onlarin ardinca qurbanliq qoyunlar getirir Onlar da tanrilar ve kahinler kimi geyinmisler lakin saclari ciyinlerinedek kesilmisdir 180 Bu tesvir kompleksi allahlara serab neziri vermek merasiminin icrasindan havalarin mehsul ucun elverisli olmasi namine yalvaris ve qurbanlar kesilmesinden behs eden mehsuldarliq mifleri ile elaqelendirilir 181 Camin uzerinde tesvir edilmis tanrilarin bas geyiminde qanadlara ve buynuzlara benzer seyler vardir Hesenlide minali divar uzerinde buynuzlu tanrinin basinin relyefli tesviri askar edilmisdir Qanadlarin olmasi bu erazide genis yayilmis hurri enenesi sayilir 182 Qizil camin uzerinde tesvir edilmis okuz qosulu doyus arabasini suren ilk tanrini tufan herb tanrisi ile eynilesdirmek olar ki onun da atributu okuzdur 183 Bu tanri assurlularin tanrisi Adada urartulularin tanrisi Teysebaya hurrilerin tanrisi Tesseba Tesuba uygundur 184 Qatirlar qosulmus doyus arabalarinin suruculeri Mesopotamiya tanrilari olan Gunes tanrisi Samas ve Ay ilahesi Sin ile tutusdurulur 179 Mesopotamiya tesvirlerinden gorunduyu kimi bu tanrilar tez tez Adad tanrisini musayiet edirler Bunlar ucu birlikde tebietin xeyirxah quvvelerinin tecessumu olan tanrilar ucluyunu teskil edirler Adeten mifik revayetlerde xeyirxah quvveler ser quvvelerle qarsilasdirilir ve ser quvvelerle daim mubarize aparilir 185 Merlikden tapilmis ustu cerxifelek svastika naxisli bezi tedqiqatcilar cerxifeleyin hansisa dini anlam dasidigini guman edirler qizil boyunbagi Iran Milli Muzeyi Qedim ehali vehsi ve ev heyvanlarina fovqeltebii quvveler kimi isnad edir bezilerini tanrilarin remzi muttefiqi ve ya eksine dusmeni sayirdilar Mesopotamiya ve Kicik Asiya tanrilari ile yaxinliq Urmiya golu hovzesinin vilayetleri ile hemserhed eraziler arasinda movcud olmus qonsuluq munasibetleri ve elaqeler sayesinde mumkun olmusdur Lakin nezerden kecirilen erazide Assur ve ya Urartu tanrilarinin tam eyni olan tanri tesvirleri tapilmamisdir 186 Melumdur ki qedim xalqlarin demek olar ki hamisinda tebiet quvvelerine sitayis genis yayilmisdi lakin bu quvveler her defe yerli seraite ve adetlere muvafiq olaraq tesvir edilirdi Nezerden kecirilen erazinin qedim ehalisinin etiqadlarinda dirilik agacina sitayis boyuk yer tuturdu Bu Hesenlinin Merlikin Ziviyenin qedim ehalisinin incesenetinde de oz eksini tapmisdir Senetkarlarin hazirladiqlari bir cox metal ve sumuk esyalarda mohurlerde dirilik agaci ve yanlarinda ayaq uste durmus ve yaxud diz cokmus heyvanlar tesvir olunur Hesenliden tapilmis qab parcalarindan birinde Merlikden tapilmis mohurlerde agacin qabaginda dayanan dag kecisinin tesviri vardir 187 Merlikde askara cixarilmis qedehin uzerindeki tesvirde de dirilik agacinin yaninda qanadli okuzler dayanmisdir Ziviyede askara cixarilmis qizil pektoralin yuxari registrinde stillesdirilmis dirilik agaci onun yaninda qabaq ayaqlarini qaldirmis dag kecileri asagi registrde qanadli okuzler tesvir edilmisdir 187 Dirilik agacina sitayis Yaxin Serqde genis yayilmis motivdir Dirilik agaci tebietin olmesi ve dirilmesi ideyasini qedim ehalinin ehyaya ve axirete inamini tecessum etdirirdi 188 Muvafiq dovrun defnleri de buna subutdur Olunu sagliginda neden istifade elemisdise ve o dunyada omrunu davam etdirmek ucun ne lazimsa hamisi ile temin edirdiler Qebirlere silah bezek seyleri icinde yemek icmek olan coxlu qab qacaq qoyulurdu bezen qazinti zamani bu yemek icmeyin qaliqlari tapilir Qebirlere hokmen qoyulan esyalardan biri de ehtimal ki dini merasimlerde isledilen ve icerisine muqeddes su doldurulan uzunluleli qablar idi Merhumun bas terefinde qurbanliq heyvanlar yerlesdirilirdi Bu dovrde ehalinin heyatinda at xususi yer tuturdu At sozsuz ilahilesdirilirdi Merlik Kaluraz ve Sahtaxti nekropolundan tapilmis materiallar subut edir ki atlar ayrica qebirlerde basdirilirdi Efsanevi xususiyyetlere malik olduqlari guman edilen atlarin tesvirlerine senetkarlarin qayirdiqlari esyalarda da rast gelinir Materiallar gosterir ki Urmiyaetrafi vilayetlerde tanrilar panteonu varmis ehali tanrilara sitayis edirmis mebedlerde ibadet olunur qurbanlar kesilir dini ayinler icra edilirmis 189 Defn adetleri Redakte Hesenlu nekropolu hemin dovrde qala divarlarindan kenarda tepenin simal yamacinda yerlesirdi Qebiristanliq erazisinden V ve VI dovrlerde uzun bir muddet erzinde istifade olunmusdur Qebiristan erazisinde ilk qazintilari 1947 ci ilde M Rad ve A Hakemi aparmislar Sonralar R Daysonun rehberlik etdiyi ekspedisiya artiq sistematik qazintilar aparmisdir qazilmis qebirler xronoloji baximdan yasayis meskeninin tebeqeleri ile ardicil olaraq uzlasir Qebirler gosterir ki bu qalanin ehalisi defn zamani hansisa mueyyen bir istiqamet tutmamislar Oluler boyru uste bukulu veziyyetde birbasa torpaqda basdirilmislar 190 191 Kisiler xencer nize ox ucluqlari qadinlar ise qol ve ayaq bilerzikleri uzukler muncuqlar ve bas geyimleri ile birlikde defn olunmuslar Bundan elave butun qebirlere muxtelif miqdarda saxsi qablar guman ki icine yemek ve icmek qoyulubmus desti qoyulmusdur Butun qebirlerde mutleq uzunluleli cayndanlarla hemin caydan V dovrun icki qablarini evez edir tesaduf edilir Gorunur bu qablar merasim ehemiyyeti dasimislar Olulere heyvan qurban vermisler Qebirlerde merhumun basi yaninda qoyun sumukleri vardir Qebirlerden birinin divarlari caydasilardan seyle hasiyelenmisdir Burada esas olu ile yanasi daha bir olu de basdirilmisdir R Dayson bele hesab edir ki bu cemiyyetde sosial iyerarxiyanin movcudlugunu eks etdirir 192 Merlik qebirleri ictimai tebeqelesmeni daha parlaq eks etdirir Hokmdar qebiristanligi adlandirilan bu qebiristan oz zenginliklerine ve gorunur movqelerine gore de bir birinden xeyli ferqlenen zadeganlara mexsus olmusdur Bezi qebirler basqalarina nisbeten muxtelif avadanliq ve qiymetli esyalarla daha cox temin olunmusdur Defn ucun qazilmis quyularin hamisinin divarlari gil mehlulu ile dasla ortulmusdur Defn adeti Hesenlu qebirlerinde oldugu kimidir Medeniyyet RedakteSeherler ve seher heyati Redakte E e II minilliyin sonuna mexsus abideler gosterir ki mannalilar oz meskenlerini dusmenin eli catmayan eyni zamanda asan mudafie edilen tebii yuksekliklerde ve strateji cehetden elverisli olan yerlerde salmaga baslayirlar E e I minilliye yaxin bu meskenler tedricen qalin divarlar arasina alinir ve esl qalalara cevrilir Arxeoloji cehetden bu proses Hesenlunun V ve IV dovrleri arasindaki kecid merhelesi ile eyanilesir Tepenin basinda besinci dovre aid orta olculu tikili qaligi askar edilmisdir Onun divarlari 38 38 16 olculu kvadrat formali ciy kerpiclerden horulmusdur Olculer gosterir ki kerpiclerin olcusu sonraki yuzillikler boyu deyismemisdir Bezen butov kerpic siralari yarim kerpiclerle tamamlanmisdir Mehz buna gore de bezi yerlerde divarin eni teqriben 60 sm e catmisdir Bu tikinti texnikasindan IV dovrde de istifade edilmisdir Lakin artiq hemin dovrde tikililer mohkem divarlarla dovrelenmisdir Manna dovletinin yasayis menteqelerinin adini ceken Assur menbeleri onlari uzun mubarizeden sonra ele kecirdikleri bezen de onlar buna muveffeq olmurdular mohkemlendirilmis qala seherlere alani dannuti ve bu qalalarin etrafinda yerlesen yasayis meskenlernne alani sehruti sa limetisunu ayirirlar Urartu meskenleri de ele kecirilmis eyaletlerde qalalarin movcudlugunu qeyd edir ve onlari alu adi yasayis menteqeleri ve mohkemlendirilmis qalalar E GAL agununi manu adlandirirlar 193 194 Lakin seher qalalarin hec de hamisi yasayis menteqeleri deyildi Gorunur onlarin bezisi yalniz muhum strateji menteqelerde qerar tutan ve daha vacib yasayis merkezlerinin yollarini qoruyan mudafie qurgulari imis Dusmenden mudafie ucun bu qala seherlerde mueyyen qeder qosun saxlanirdi Habele muhasire tehlukesi yarandiqda mal qara buraya surulur yaxin kendlerin sakinleri urada daldalanirdilar Hemin qalalar tepenin basinda divarla dovrelenmis kicik bir sahede yerlesirdi Gorunur Zibia Uzbia Izzibiya da qedimde bu cur qalalardan idi Onun xarabalari hundurluyu 90 metr olan tepededir Tepenin cox mehdud bir saheni tutan etrafina ciy kerpicden hasar cekilmis yuxari hissesinde tikililerin qaliqlari vardir R Dayson ozu bele guman edir ki onu ehalinin daimi yasayis yeri olan seher hesab etmek mumkun deyildir 195 A Qodar Zibia qalasini indiki Ziviye kendi yaxinliginda define tapilmis yerin yaxinligindaki tepe ile lokalize edir Assur menbelerinde Zibia ile yanasi adi cekilen Armait Urmeyate qalasi ise ona yaxin indiki Sahab kendinin erazisinde lokalize edilir A Qodar 5 km de yerlesen Qaplantu seher yerini Izirtu ile eynilesdirir 196 Lakin I M Dyakonov buna subhe ile yanasir 197 Assuriya qaynaqlarina gore Mannanin paytaxti Izirtu bu qalalarin bilavasite yaxinligindaymis Onlarin adlari hemise birge cekilirdi ve assurlar Izirtuya Zibia ve Armait qalalari dagidildiqdan sonra yaxinlasirdilar Hesenlu yaxinligindaki Eqrebtepede de qazinti zamani eynile bu tipden olan kicik bir qala askar edilmisdir Bu qalanin da etrafina qabariq burcleri olan hasar cekilmisdir Qala iki defe yandirilmis lakin dagidildiqdan sonra ilkin plan esasinda berpa edilmisdir Ola bilsin Eqrebtepede qurulmus istehkam qedimlerde Hesenlu tepesinde yerlesmis seherin giris yollarinda bir manee imis Dusmenin yaxinlasdigini xeber veren xususi burcler de mudafie meqsedlerine xidmet edirdi Elde olan melumata gore Mannanin Saiqibutu vilayetinde bele burcler varmis Dag zirvelerinde burcler ucaldilmisdi tonqal yandirilib yandirilmadigina gece gunduz goz qoyur ve uzaqda olan coxsayli dusmen yaxinlasdiqda xeber verirdiler 198 Giris yollari mudafie edilen seher qalalar alani dannuti cox boyuk bir erazini ehate eden ve en elverisli movqe tutan meskenler idi Bunlar daha ciddi mohkemlendirilirdi icqalalari saraylari mebedleri ve diger memarliq qurgulari vardi Seher qalalarin bezisi car seheri al serruti adlanirdi ve carin eyanlarin vilayet reislerinin yasayis yeri idi Bu seherler medeniyyet din ve senet merkezleri idi Kicik qalalar ve onlarin etrafinda olan meskenler dagidilanda orada yalniz malqara zebt edilirdise iri seherlerden mal qara surulur anbarlarin ehtiyatda olan taxil gumus mis qizil senetkar emeyinin mehsullari aparilirdi Assuriya relyeflerinde verilmis bu cur qalalarin zahiri gorkemini tesevvurde canlandirmaga komek edir Manna qalalarinin tutma sehneleri Xorasabadda II Sarqon dovrune aid relyeflerde tesvir olunmusdur 199 Torpaqqalada Assur relyefinin qullelerine benzer qullecikler tesvir edilmis tunc lovhelerden hazirlanmis ucmertebeli binanin modeli tapilmisdir 200 Karmirblurda da sumukden kesilib duzeldilmis bele bir qullecik tapilmisdir 201 Mannanin Uskaya qalasini II Sarqon bele tesvir edir Men guclu silahimin hunerine bu qalaya qalxdim onun bol emlakini qaret edib dusergeme dasitdirdim Qayaya soykenen bunovresini sekkiz qulac qalinliginda qalanin mohkem dinarini onun dis dis olan ust hissesinden ta hundur ozulunedek birnefese sokub yerle yeksan etdim Qalanin icinde olan evlere od vurdum onlarin uzun tirlerini yandirdim 45 En muhum qalalarin mudafiesini mohkemletmek ucun onlarin etrafinda dovreleme xendekler qazir torpaq bendler qururdular Tarui ve Tarmakisa bele qalalar idi 202 Hesenlu tepesinde qazinti zamani tapilmis seher boyuk tepeni tuturdu ve o tepenin basinda binalar tikilmisdi Tepeni ehate eden mohkemlendirilmis divarin salamat qalmis ozulunun qalinligi 3 metr 20 santimetrdir ki bu da II Sarqonun kitabesinde deyilen teqriben 8 qulaca uygun gelir Divarlarin ozulu iri das tavalardan horulmusdur Divarin tamamile salamat qalmis ozulunun hundurluyu 2 metr 60 santimetre yaxindir Qala divarinin qalan hissesi ise kvadrat sekilli ciy kerpicden tikilmisdi Guman edirler ki divarlarin hundurluyu 10 metre yaxin ola bilerdi Qalanin butun cevresi boyunca bir birinden 30 35 metr arali heresi 10 kvadratmetr olan on bir eded kvadratsekilli qabariq burc tikilmisdi Burcler arasindaki divar 3 0 5 metr olculu iki dayaq divarla mohkemlendirilmisdi Qalanin merkezinde onun qalan hissesinden hundur olan icqala vardi Binalarin arasindan yerine iri dasla dosenmis kuce kecirdi Binalar iki ve ya uc mertebe idi Yuxari mertebelere pillekan vardir 203 Binalarin kerpic divarlari da das binovrenin ustunde horulurdu Kerpicler 38 38 16 santimetr olcude kvadrat sekilli ciy kerpicler idi Divar bir cergede butov kerpicden ve bir cerge yarim kerpicden horulurdu belelikle qalinligi teqriben 60 santimetre catirdi Yasayis binalarinin dehlizi ona bitisik yan otaqlari pille suvanmis das ozuller uzerinde diametri yarim metr olan agac sutunlar vardi Divarlarin qaliqlarina gore guman edirler ki sutunlarin hundurluyu 7 metrden cox imis Zalin divarlari boyunca ciy kerpicden tikilib gille suvanmis skamyalar zalin ortasinda ocaq vardi Saray kompleksinin ayri ayri otaqlarinda divarlara sirelenmis kerpicden uz cekilmisdi Yere das tavalar dosenmisdi148 Qapilar dabanliqlara soykenen mehver etrafinda firlanirdi 204 205 206 II Sarqonun melumatindan melumdur ki car saraylarinin ustu serv agacindan yonulmus tirlerle ortulur ve bunlarin xos etri otaqlari buruyurdu 207 Mannaya qonsu olan Allabria vilayetinin III Salmanasarin salnamesinde verilmis tesviri otaqlar haqqinda mueyyen tesevvur yaradir Men allabriali Yanziburiasin mohkemlendirilmis Surdira seherini qizil qapisini saray kenizlerini xeyli mulkiyyetini ele kecirdim 208 Buna muvafiq olaraq biz Manna seher qalalarindada saray kenizleri ucun ayrica zengin ber bezekli otaqlar oldugunu tesevvurumuze getire bilerik xususile de ona gore ki Hesenlu qalasinin sutunlu zala bitisik otaqlarinin birinden eyni vaxtda telef olmus uzuklu bilerzikli dekorativ sancaqli 44 qadinin skeletleri tapilmisdir Askar edilmis silahdan melum olur ki car ehatesinin herbi numayendeleri ucun sarayda xususi otaqlar varmis 209 210 Tanrilara ibadet etmek ucun mebedler tikilirdi Mebedin bas otaginin ortasinda kerpic meydanca var idi guman ki qurbangah imis 211 Divarlardan birinin dibinde pillevari alcaq ceki duzeldilmis ve sekiye ucayaqli ciraq qoyulmusdu Yere tava dosnmisdi tavalarin altindan su axidan boru kecirdi 212 Teserrufat ehtiyaclari ucun esas binalara bitisik coxlu komekci otaq tikilirdi bunlarin bir qisminden taxil ve sorab saxlanan neheng qablar tapilmisdir Seher qalada ehalini senetkarliq memulati ile temin eden ustalar da yasayirdi Ustalara mexsus otaqlardan tokme usulu ile tunc memulat balta bezek seyleri ve i a hazirlamaq ucun birtayli ve ikitayli qelibler tapilmisdir Keramika memulatini bisirmek ve qurutmaq ucun evin qabaginda sobalar qurulmusdu hazir memulat evlerin yasti damlarinda saxlanirdi 213 Qalanin etrafinda asagilarda kicik meskenler alani sihruti yerlesirdi Bunlarin sakinleri ekincilik ve heyvandarliqla mesgul olur seher qalani erzaqla techiz edirdiler Bezen bir seherin etrafinda xeyli mesken olurdu Adeten mixi yazilarda dusmen seherleri uzerinde qelebenin tesviri edilerken yaxsi mohkemlesdirilmis seher qalani ve onun etrafinda olan kicik meskenleri zebt etdim 214 trafaret bir formuldan istifade olunur Bir cox eskenlerin ehalisi dusmenin hucumu zamani yaxinliqdaki qalada daldalanir oz emlakini buraya dasiyir mal qarasini surub getirirdi 215 Qala muhasireye alinanda onun mudafiesinde qosunlardan basqa burada daldalanan ehali de istirak edirdi Kicik meskenler talan edilir ve yandirilirdi mohkemlendirilmis seher qalalari ise isgal etmek hec de hemise mumkun olmurdu buna gore de onlarin bezisi bir nece defe muhasireye alinirdi Lakin insaat texnikasi o qeder mukemmel idi ki dagidilmis qalalar tez berpa olunur orada heyat davam edir mudafie qaydaya salinirdi Memarliq Redakte Manna dovleti erazisinde muxtelif yasayis yerlerinde arxeoloji qazintilar aparilmis ve muxtelif qala seherler askarlanmisdir Bu tipli yasayis meskenleri en cox Qerbi Azerbaycanda tedqiq olunmusdur Burada Urartu memarliq cizgileri ile seciyyelenen qara vulkan dasindan tikilmis dordbucaqli tikili olan Siyahtepe qalasi askar edilmisdir Yaxinliqda ise Ogluqala adli qala yerlesir Urmiya golunun sag sahilinde Kazimbasi tepesindeki xarabaliqda da qala divarlarinin qaliqlari askar edilmisdir Merendden 19 km Simal Qerbde Livar tepesinde qala divarlarinin qaliqlari askar edilmisdir Guclu yangin izleri qalmis evler yonulmamis daslardan horulmusdur Kuncleri burclu ve genis meydancali qala divarlarinin bir hissesi saxlanilmisdir Qazintilar neticesinde coxlu Urartu keramikasi e e VIII esredek uze cixarilmisdir V Klayss gumun edir ki Livar qalasinin movcudlugu Urartu dovrunde Merend duzenliyinin six meskunlasdigini gosterir ve cox guman ki II Sarqonun yurus yolu bu vadiden kecmisdir Araz cayi vadisinde Turkiye Azerbaycan Iran serhedlerinin qovsaginda Qala Serenc adlanan qala askar edilmisdir Mudafie divarlari Qerb terefde yaxin Serq terefde ise seyrek yerlesdirilmis burclere malikdir Uspu Negadehden 8 km Simal Serqde keramika tapintilarina gore Urartu dovrune aid edilen istehkamin qaliqlari askar edilmisdir Istehkamin divarlari yonulmamis sal daslardan tikilmisdir Indi burc cixintilari goze deymir Bu tikili cox guman ki Usnu vadisinden Urmiya duzenliyine geden yol uzerinde kesikci istehkami olmusdur Usnudan 15 km Serqde cox boyuk ve dik bir tepede qalatgah xarabaliqlari yerlesir Bezi yerlerde yaxsi yonulmus sal daslardan tikilmis mudafie divarlari qalmisdir Tepenin en yuksek noqtesinden butun Usnu vadisi ve Sulduz vadisinin bir hissesi gorunur Qalatgah tapintilari Hesenli III dovrune uygun gelir Keramika Hesenli ve Ziviye tapintilarinda oldugu kimi sade ve ucbucaqlarla cizilib hasiyelerle bezedilmis oyma oturacaqli qirmizi ve boz monoxrom gil memulati ile temsil olunur Bundan elave bir nece zerif diqqetle suyrelenmis Urartu tipli qirmizi keramika qaliqlari da askar edilmisdir Burada ag dasdan hazirlanmis qacan heyvan tesvirini stilize eden Urartu tipli cokuk silindrvari mohur de tapilmisdir Silindrin asmaq ucun ilgeyi de var Buradan sindirilmis das blok uzerinde Urartu kiitabesi de askarlanmisdir Metnde Urartu hokmdarlari Ispuini ve Menuanin adlari cekilir Makudan Cenub Serqde Agcay cayi vadisinde Bastam kendi yaxinliginda boyukluyune gore az qala Van qalasi ve Torpaqqala ile muqayise edilecek qeder mohtesem ve yaxsi qalmis qala askar edilmisdir Bir qeder evvel bu rayondan askar edilmis ve hazirda Tehran Arxeolji Muzeyinde saxlanilan kitabesin sayesinde mueyyen edilmisdir ki qala Urartu hokmdari II Rusa e e 685 645 dovrunde tikilmisdir Kitabede Rusanin kicik seheri nin Xaldi tanrisina hesr olunmus mebedin tikintisi barede melumat verilir Tepenin eteyinde qala ile eyni dovrde movcud olmus yasays meskeni yerlesirdi Tikili qaliqlari gosterir ki burada binalar das bunovreler uzerinde ciy kerpicden tikilmisdiler Buradan uzerinde silindrvari mohur izi ve mixi yazi olan gil bulla tapilmisdir Yasayis meskeni de qala ile eyni vaxtda mehv olmusdur V Klayssa gore qala ve yasayis yerleri texminen e e 600 cu ilde mehv edilmisdir Metalisleme Redakte Qedim senetkarlar esasen tebii ehtiyatlarin onlara verdiyi imkanlardan faydalanmislar Puluadi eyaleti ile yaxin qonsuluqda yerlesen Merlik tapintilari onlarin metal memulati istehsalinda nece bir senetkarliq ve meharete nail olduqlarini gosterir Assur hokmdarlari gosterilen erazilerden metallarla yanasi onlardan hazirlanmis esyalari da ele kecirir va ya xerac kimi alirdilar II Assurnasirapal Zamuali Amekanin coxlu esyalar mis sehengler mis kasalar mis mecmeyiler onun sarayinin xezinesini toplanmis varidatini ele kecirdiyi barede melumat verir 216 III Salmanasar Gilzandan bac kimi gumus qizil qurgusun hemcinin mis qablar alir 217 V Samsi Adad Gizilbundada gumus qablar ela qizil ve mis ele kecirir 218 Hesenlu Merlik Ziviye ve Naxcivan zonasinda aparilmis qazintilar neticesinde elde edilen esyalar habele Cenubi Azerbaycan erazisinden e e I minilliyin evvellerine aid edilen tesadufi tapintilar bu erazide yasamis ehalide senetkarliq istehsalinin yuksek seviyyesi barede mixi yazili menbelere esaslanan fikri tesdiqleyir 219 Bundan elave tapilmis esyalarin bezilerinin qeyri adi inceliyi ve zerifliyi de senetkarlarin cox boyuk zovqe malik olduqlarini gosterir Hele II Assurnasirapal melumat verirdi ki oz paytaxti Kalxuya bu vilayetlerden senetkarlar aparirdi 220 Tapintilar gosterir ki senetkarlar el catan butun material novlerinden istifade edir metal agac sumuk gil ve dasdan memulat hazirlayirdilar Buradan tapilan esyalarin bezisinde Assuriya Urartu ve ya skif senetlerinin tesiri nezere carpirdi ayri ayri memulatlar ise nasi teqlidden basqa bir sey deyildi Yaxin Serqin boyuk bir hissesinde yayilmis tesvirlerin umumi murekkeb sujetleri var idi Lakin senetkarliq memulatinin esas qismi mukemmelliyi ve forma rengarengliyi en qedim vaxtlardan burada inkisaf eden yerli senetin ozgunluyunu gosterir Oxsarliq elametler ve teqlid unsurleri muxtelif vilayetler ve dovletler arasinda qedimden movcud olan qarsiliqli elaqenin qanunauygun neticesi idi Movcud quru yollarindan basqa Diyala ve Xabur caylari kimi su yollari da Assuriya ile emtee mubadilesine subhesiz cox komek edirdi 221 Yaxin Serqi Egey sahilleri ile birlesdiren yollar arasinda Azerbaycandan Trabzona oradan da Qara denizle qerbe geden yollar boyuk ehemiyyete malik idi 222 Azerbaycandan Kicik Asiyanin qerb sahillerine geden yol munasib asan yoldur ve bu yolda medeni mubadile ucun hetta tekerli neqliyyat ucun de ele bir manee yoxdur 223 Hesenludaki qedim qalanin erazisinde qazinti zamani senetkar emalatxanasi emalatxanada ise tokme usulu ile tunc direkcikler baltalar hazirlamaq ucun qeliblerin qiriqlari habele bezek seyleri hazirlamaq ucun qelibler tapilmisdir 192 224 Mannanin metal uzre senetkarlarinin is texnikasina birtayli ve ikitayli aciq qeliblerde tokme isleri naxisvurma stamplama ve hekkakliq daxil idi 225 Kend teserrufatinda hem tunc hem de demir toxalardan demir tiyeli oraqlardan istifade edilirdi Bunlarin bir nece numunesi qazinti zamani Hesenludan tapilmisdir Tunc kotan modelleri Merlik qebirlerinde askar edilmisdir 226 Yuxarida gosterilen obyektlerin hamisinda askara cixarilmis qebirlerde habele Hesenlu qalasinda silah daha cox tapilmisdir Doyus zamani Hesenlu qalasi dagidilmis vurusan tereflerin silahlari onun xarabaliqlari altinda qalmisdi Bu silahlar tunc ve demirdendi bezisi qizil ve gumusle zengin bezedilmis habele inkrustasiya edilmisdi Tuncdan ve demirden qayrilmis ensiz ve yasti ox uclari bu dovr ucun seciyyevidir 227 228 Bu menteqelerde e e VIII esrin ortalarindan Yaxin Serqde kulli miqdarda meydana cixan skif tipli ox ucluqlarina umumiyyetle tesaduf olunmamisdir Tiyesinin yuxari hissesinde qabariq aypara tesviri verilmis xencerler Hesenlu qizil caminin uzerinde tesvir edilmis xencerlere benzeyir Doyulmus demirden hazirlanan aciq aypara tipli iri xencerler ve qilinclar da genis yayilmisdi Bezi xencerlerin qebzeleri meharetle bezedilmis xencerlerden birinin qebzesi metal meftille kobelenmisdi Sumuk ve agacla naxislanmis qebzeler de vardir Bir xencerin qebzesi hendesi ornamentli zervereqle ortulmusdu 229 Uc uc duzulen gozleri sumukden olan doqquz eded qabariq insan basi ile bezedilmis tunc toppuz maraq dogurur Hesenlu xarabaliqlarinda iki tip sis ve daraqli doyuscu debilqeleri tapilmisdir Tunc daraqlar tunc papaqlara yaxud toxunma ve deri papaqlara berkidilirdi Daraqli debilqelerden birinin daraginda aydin hendesi resm ve papaginda ilan tesvirleri var idi Sis konusvari debilqeler Assuriya qosunu ucun seciyyevi idi E e I minilliyin daraqli kaska debilqeler qoyan Urartu doyusculeri de artiq II Sarduri dovrune yaxin Assuriya debilqeleri tipinde debilqeler qoymaga baslamisdilar 230 231 Biri tuncdan digeri demirden olan iki yanaqliq da tapilmisdir Qedim Hesenlu meskeni cox ehtimal ki sis debilqeli assurlar ve ya urartulular terefinden dagidila bilerdi demeli guman etmek olar ki daraqli debilqeni yerli ehalinin doyusculeri qoyurmuslar Bunu ondan da yeqin etmek mumkundur ki III Salmanasarin Balavat darvazasinda daraqli debilqe qoymus dag camaati ile vurusan sis debilqeli assurlar gosterilmisdir 232 Merlikde nadir bir debilqe tapilmisdir Guman edilir ki bu debilqe her hansi bir cara mexsus ola bilerdi ve cah celalli dekorativ gorkemine baxmayaraq ondan emeli suretde istifade olunurdu Debilqe ozu tuncdan idi onun ustune cekilmis qizil ve gumus quramada serab neziri vermek ayinini icra eden saqqalli tanri ellerini qaldirib ibadet eden ilaheler ve onlarin basi uzerinde qanadlarini acmis qus tesvir edilmisdi Debilqenin arxa terefinde lelekleri ve ya tukden olan daraqlari sancmaq ucun lulecik var idi Bu debilqenin formasinda e e VII esrin ortalarina aid Assuriya relyefinde tesvir edilen Elam doyuscusunun basindan yere dusmus debilqeye oxsarliq tapirlar 233 Doyuscunun geyimine deriye ve ya parcaya bend etmek ucun desikleri olan tunc ciyinlikler de daxil idi 234 Metal memulat parcalara sancilan xeyli miqdarda muxtelif qabariq bezek seyleri ile hemcinin duymeler percimler sancaqlar ve i a ile temsil olunmusdur Stamplama usulu ile resmler basilmis tunc ve demir zolaqlar askara cixarilmisdir Ehtimal ki bunlar deri kemerlere berkidilmis bezen tunc zolaqlarin percimleri demirden demir zolaqlarin percimleri ise tuncdan olurdu 235 Hesenluda tapilmis qizil ve gumus memulat da senetkarlarin yuksek meharetine gozel misaldir Yuxarida adini defelerle cekdiyimiz qizil cam bir de gumus qedeh xususile maraqlidir Qizil camin uzerinde allahlara qurbanverme merasimi miflerden ve ya gorunur ehali arasinda genis yayilmis dastandan ayriayri sehneler tesvir edilmisdir R Dayson onun e e IX esrden xeyli evvel e e I minilliyin evvellerinde qayrildigini qebul edir 236 E Porada bu cami daha evvellere e e XII X esrlere aid edir 237 R Daysonun fikrince uzerinde hurriler dovru mesopotamiyalilari ve suriyalilari xatirladan tesvirler olan bu cam gosterilen eyaletler ucun nadir esyadir ve o buraya xaricden getirile ve yaxud mannalilarin herbi emeliyyatlari zamani ele kecirile bilerdi Lakin diger eyaletlerde askar edilmis esyalarla oxsarliga malik olsa da Hesenlu qizil cami tesviri uslub cizgilerine ve hazirlanmasinin texniki xususiyyetlerine gore hamisindan ferqlenir Hesenlunun ozunde askar edilmis tapintilar ve Merlikde yuksek senetkarliqla hazirlanmis coxlu miqdarda zergerlik esyalari tapintilarin yerli menseli olmasini ve inkisaf etmis ozunemexsus zergerlik seneti mektebinin movcudlugu barede fikir yurutmeye imkan verir Gumus qedehin uzerinde qizilla gumus qatisigindan elektrondan duzeldilmis relyefli tesvirler vardir ve bunlar ehtimal ki qelebe sehnesini eks etdirir meglublar ceng arabasinin dalina dusub gedirler Her iki memulatdaki tesvirlerde eyni kompozisiya usulundan istifade edilmisdir Uzerinde qrifonlarin ve qanadli okuzlerin qorelyef tesvirleri olan Merlik qizil qablari maraqlidir Qizil qablarin biri xususile secilir Onun uzerinde dirilik agacinin yanlarinda dal ayaqlari uste qalxmis qanadlari olan dord okuzun baslarinin qabariq tesviri vardir bu heyvanlarin 2 santimetr qabaga cixan relyefli baslari ayriliqda hazirlanmamis qabin govdesi ile birlikde doyme usulu ile butov bir esya kimi duzeldilmisdir 238 Eyni bir esyani bir nece metaldan hazirlamaq metodu meharetle tetbiq edilirdi Merlikde govdesi gumus lulesi qizil qab tapilmisdir 239 Ziviye definesinin esyalari arasinda qizil islemeli gumus bosqab vardir 240 Metal qab tapintilarindan heyvan basi formasinda hazirlanmis ritonlari qeyd etmek olar R Girsmanin qeyd etdiyi kimi heyvan formali ritonlar Qerbi Asiyada genis yayilmisdi Onlara Assur Urartu Iran mili hem de Manna erazilerindeki qazintilarda tesaduf olunur R Girsman ritonlari uc nove ayirir heyvan bedenli ritonlar e e VIII esredek heyvan basli ritonlar e e VIII esrden baslayaraq ve Midiya dovrunde ve Ehemeniler dovrune aid buynuz ritonlar E e I minilliyin evvellerine aid muxtelif formali ritonlar daha cox Qerbi Iranda yayilmisdir 241 242 Hesenlu tapintilari onlarin mannalilar arasinda da yayildigini gosterir Qazintilar zamani buzov ve at basi formali pis saxlanilmis ritonlar hemcinin qoyun basi formali kicik mis riton askar edilmisdir Qoyunun gozleri qaslari ve burun perelerinin uzerindeki zolaqlar Misir mavi pastasi ile bezedilmisdir Ritonun cenberi heyvanin tesviri olan gumus frizle tamamlanir Qoyunun buynuzu da gumus vereqle ortulmusdur 243 Zergerlik memulatindan mis tunc gumus ve qizil boyunbagilar sirgalar bilerzikler kemerler qizildan serdolikden baliqqulagindan duzeldilmis coxlu muncuq vardir Bu bezek seyleri muxtelif usullarla stamplama oyma tokme desme usullari ile hazirlanir hemcinin burulmus tunc ve qizil meftilden istifade olunurdu Hesenluda qadinlar helak olmus bir binadan mis uzukler uzanmis sirler formali demir ilgecli xeyli iri tunc sancaqlar askar edilmisdir Onlardan bezilerine mis zencirler berkidilmisdir Buradan boyunbaginin qizil asmalari da tapilmisdir R Dayson onlari Assurnasirapal dovru relyeflerinin tesvirleri ile muqayise edir 244 245 E O Negahban Merlikden tapilmis yeddi guseli ulduz tesviri olan relyefli qizil asmani da bu tesvirlerle muqayise edir 246 Merlik qizil boyunbagilarindan biri esme simlerden hazirlanmis kepenek formali bezekle novbelesen yumru ve uzunvari formali muncuqlardan duzeldilmisdir Hesenludan da eyni ile bele esme simlerden duzeldilmis bezek esyalari tapilmisdir R Girsman onu e e IX VIII esrlere aid edir 247 Merlikden tapilmis aciq agizli disi qabariq sir ile tamamlanmis qizil bilerzik maraq kesb edir Sir basinin gozlerine ve qulaqlarina cevreler ve noqteler vurulmusdur 248 Bu bilerzik eyni tipli en qedim bilerzikdir Sir basliqli bele bir bilerzik Ziviyeden de tapilmisdir E Porada onu e e VIII VII esrlere aid edir 249 Ziviyeden yerli mannali senetkarlarin mehsulu hesab edilen iki qizil kemerin fraqmentleri tapilmisdir Butun qizil lovheciklerde onu kemerin deri hissesine berkitmek ucun delikler vardir Kesici aletle edilen naxis merasim numayisinde istirak eden insan qrupu tesvir olunmusdur 250 Dulusculuq Redakte Hem qebirlerden hem de meskenlerden tapilmis keramika sayca cox forma ve keyfiyyetce rengarengdir kobud duzeldilmis metbex levazimatinden tutmus muxtelif teyinatli ince zerif memulatadek curbecur esyalar vardir Hesenluda qazinti zamani askar edilmis senetkar evi adlandirilan tikilide metal memulat hazirlamaq ucun lazim olan aletlerden basqa heyetden keramika bisirmek ucun soba da tapilmisdir Hazir memulat hemin evin daminda qurudulurmusdur Uculmus damin ustunden coxlu keramika qirintisi tapilmisdir 192 Yaxsi bisirilmis parildayan ve ya parildamayan bozumtul qara ve qehveyi rengli monoxrom keramika evvelki kimi yene de debde idi Bu dovrde qapali sobalarda azaldilmis atmosfer tezyiqi altinda keramika bisirmek enenesi davam etdirilirdi 251 252 Hesenlu keramikasinin tedqiqatcisi bele hesab edir ki saxsi qablarin 40 i yuksek keyfiyyetli qara boz ve ya tamamile qara rengli 60 i ise kobud hazirlanmis memulatdan ibaretdir sirli qablar ise ele bir faiz teskil etmir Sade hendesi resmlerle bezedilmis uzunluleli qara parlaq caydanlar ve ilmekvari qulpu olan kuzeler o dovr ucun seciyyevidir Bu cur qablar caydanlar qazinti zamani IV Hesenludan 253 Goytepeden 254 habele Naxcivan MR de Qizilvengden Muncuqlutepeden Merdangolden de tapilmisdir Bunlarin luleleri uzunsov dirsekli novsekillidir qus dimdiyine benzeyir Bezisinde qulp evezine kicik bir cixinti vardir 255 256 E e I minilliyin evvelinde Urmiya hovzesi vilayetlerinin Assuriya ile qarsiliqli munasibetlerinin intensiv vaxtinda sirli keramikadan hazirlanan esyalar da meydana gelir Melum oldugu kimi assurlar bu nov keramika hazirlamaqda hele Orta Assuriya dovrunden kamillesmisdiler Hesenludan yerli ustalarin elinin mehsulu olan sirlenmis boz sarimtil boz ve goyumtul ag rengli nadir qablar ve divar kasilari habele buhlarin daha seliqeli hazirlanmis ola bilsin kenardan getirilmis bir nece numunesi tapilmisdir 257 Teserrufat heyati RedakteEkincilik Redakte Assuriya carlari basqin etdikleri eraziden bol qenimet ele kecirdiklerini yerli hokmdarlardan her il bac topladiqlarini bildirirler 258 Birdefelik bac adeten taxilla alinmirdi cunki kend teserrufati mehsullari ehtiyatindan yurusun ozunde qosunu dolandirmaq ucun istifade olunurdu Assuriya istilacilarini mal qara metal ve metaldan hazirlanan memulat daha cox maraqlandirirdi Lakin illik bac olaraq her il basqa seylerle yanasi taxil da alinirdi Hesenluda aparilan qazinti islerinin neticeleri rayonun iqtisadiyyatinda ekinciliyin cox muhum yer tutdugunu soylemeye imkan verir Burada iki ve alti cerge arpa bir nece nov bugda ve dari yetisdirilirdi 259 Diger tikintiler sirasinda burada icerisinde muxtelif kend teserrufati mehsullarinin qaligi olan anbarlar da askar edilmisdir Ekincilik qedim ehalinin esas peselerinden biri olduguna gore ekincilik texnikasi yuksek seviyyede inkisaf etdirilmeli idi Demir dovrune kecdikden sonra ekincilik aletleri tekmillesdirilmeye baslandi Tarlalar agac kotanla demir toxa ile sumlanirdi Taxil demir oraqla bicilirdi Hesenluda qazinti zamani demir toxalar ve demir oraq tiyeleri tapilmisdir 260 Sekillerden gorunduyu kimi teserrufatda yukler iki ve ya dordtekerli arabalarda dasinirdi Teserrufat haqqinda xususile cox melumati II Sarqonun e e 714 cu ilde Urartuya qarsi yurusunun mufessel tesvirinden almaq mumkundur Bu tesvirde Mannada ve onun tabeliyindeki vilayetlerde arpa ile dolu anbarlarin ele kecirilmesinden zengin ekincilik rayonlarinin var yoxdan cixarilib xaraba qoyulmasindan danisilir Istilacinin kecdiyi butun yol boyunca mannalilar onun qosununu erzaqla temin etmeye mecbur idiler Meselen deyilir ki Manna cari Ullusunu Zirdakka qalasinda menim II Sarqonun qosunumu yedirib icirmek ucun anbarlara un ve serab doldurmusdur 174 Zikirtu ile doyuse hazirlasanda II Sarqon Mannanin Panzis qalasini mohkemlendirmisdi Onun Ullusununun qalasi Panzise yaxinlasdim Bu seheri daha da mohkemlendirdim onun icerisine yag den serab ve doyus levazimatini qaldirdim 261 Uisdis ve Sanqibutu vilayetinde coxlu taxil ehtiyati var idi gorunur muharibe ehtimalina qarsi ve ya qitliq illeri ucun yaradilmisdi onun olkeni ve camaati dolandirmaq ucun uzun muddet anbarlara vurdugu bereketli arpa ve bugda ehtlyatini qosunumun atlari qatirlari develeri ve ulaqlari ile dasitdirib oz dusergemde qalaq qalaq yigdirdim 262 Seherlerde bele boyuk albarlar oldugunu arxeoloji qazintilar da subut edir Hesenluda qazinti zamani tapilmis binalardan biri teserrufat meqsedleri ucun istifade olunurdu Onun icerisinde keramik memulat kend teserrufati mehsullarinin qala etrafinda yetisdirilen bugda arpa dari encir ve uzumun qaliqlari var idi 263 Suvarma kanallari sebekesi barli behreli baglar ve uzumlukler salmaga imkan verirdi Bize melum olduguna gore Urartu cari I Rusa mannalilardan zebt etdiyi Sanqibutu vilayetinin Ulxu seherinin muasir Merend seheri yaxinliginda yerlesirdi 264 etrafinda kanallar cekdirmisdi O axar suyu aparan kanal qazmis ve onu Ferat cayi kimi gur axmaga mecbur etmisdir Kanaldan sayciz hesabsiz arxlar ayirmisdi zemileri heqiqeten suvarirdi 265 Bu tesvir Tuspa seherine cekilmis Minuanin yaxsi qalmis kanalini xatirladir 266 Arxlarin bezisi borularla yerin altindan cekilmisdi Sanqibutu vilayetinin texmin edildiyi rayonun yaxinliginda Bastam meskeninde de uzunlugu 12 kilometre qeder olan bu cur kanalin qaliqlari tapilmisdir W Kleiss Excavation of the Urartian fortress Rusahinili Bastam 1969 seh 20 Guman edilir ki kanallar cox uzun idi ve Sanqibutunin xeyli hissesinin torpaqlarini suvara bilirdi Su ola bilsin Araz cayinin qolu Kotor cayindan goturulurdu II Sarqon Sanqibutu vilayetinin boyuk qamis kimi six biten agaclarini meyve baglarini ve uzumluklerini xususile qeyd edir Gorunur Mannada uzumculuk de boyuk miqyas alibmis II Sarqon tenekleri daglarin pohrelikleri adlandirir Burada serabciliq inkisaf etmis sahe idi Ulxu seherini aldiqdan sonra II Sarqon melumat verir ki gizli serab zirzemilerine girmis ve onun qonsulari irili xirdali tuluqlardan lezzetli serabi cay suyunu icen kimi icmisler Mannanin diger vilayetlerinde de serab ehtiyatlari var idi Hesenluda qazinti zamani askara cixarilan meskenden bu cur serab anbarlari onlarin icerisinde ise torpaq dosemeye basdirilan serab kupleri tapilmisdi 267 Urartuda Karmir blurda torpaq zirzemiye dord cerge duzulmus iri caxir kupleri karas olan bele binalar qazilib askar edilmisdir Bu kupler onun hecmini gosteren mixi yazilara ve heroqlif isarelere malikdir B B Piotrovskinin melumatina gore onlarin bezileri 240 litre yaxin caxir tutur 268 Bele anbarlar Serqi Anadoluda Altintepe yasayis yerinde de askar edilmisdir 269 Maldarliq ve Atciliq Redakte Manna erazisinde qaramal davar at saxlanilmasi mixi yazilardan bellidir Burada koceri maldarliq yaylaq maldarligi inkisaf etmisdi Mal qara yazda daglara surulur payizda vadilere getirilirdi B B Piotrovskinin fikrince ola bilsin ki Urartu carlarinin yuruslerinin vaxti yaylaq maldarligi ile bagli imis Daha cox qenimet ele kecirmek mumkun olsun deye yurusler ya mal qara daglara surulene qeder ya da dagdan qaytarilandan sonra edilirdi 270 Bu mulahizenin duzgunluyunu o da tesdiqleyir ki Hesenlu erazisine yurus ve qedim qalanin dagidilmasi yayin sonuna tesaduf etmisdi buradan uzumle dolu qablar tapilmis gorunur serab cekmek ucunmus 271 II Sarqon bildirmisdi ki du uzu ayi iyun iyul aylarina muvafiqdir 32 qosun yigmaq ve duserge salmaq ucun buyurulubdur Yuruslerin tesvirinin sonunda adeten coxlu qaramal ve davar aparildigi haqqinda melumat verilirdi II Assurnasirapal Daqara olkesinden ve butun Zamuanin carlarindan bac olaraq at qaramal ve davar teleb edirdi 272 III Salmanasar Mannanin adini ilk defe cekende buradan saysiz hesabsiz qaramal ve qoyun ele kecirdiyini soyleyir 273 I Argisti Aza vilayeti ve Mannada kulli miqdarda mal qara ele kecirir O melumat verir ki 2411 bas qaramal 6140 bas davar 170 at ve 62 deve aparmisdir 274 Aza vilayetinde esasen ekincilik ve bostanciliq genis yayildigina gore mal qaranin hesabi butovlukle Mannaya aid edilir I Argistinin oglu II Sardurinin kitabesinde bir nece vilayetden o cumleden Puluadiden ele kecirilen mal qara sadalanir ve sayi gosterilir Puluadi olkesinin payina tekce bir yurus zamani ele kccirilen teqriben 1400 bas at 1200 basdan cox qaramal ve 18 min basdan cox davar 115 bas deve dusur Dusmen qosunlari hucum edende yerli ehali var yoxunun hec olmazsa bir qismini qaretden xilas etmek ucun adeten mal qarasini daglara otururdu Assuriya carlari daglara surulen mal qarani ele kecirib geriye yeni vadilere qaytardiqlarini tez tez xeber verirler V Samsi Adad Messi vilayetinde Mannanin ozunde ve basqa vilayetlerde qaramal davar qosqu atlari ve develer ele kecirmisdi 30 Senedlerde deve cox az xatirlanilir Onlardan yuk heyvani kimi istifade olunmusdur Hokmdar I Rusanin torpaq sedlerin duzeldilmesinde ve kanallarin cekilmesinde develerden istifade etmesi bize melumdur 275 Allahlari aparan doyus arabalarina qatir ve okuzlerin qosulmasini eks etdiren Hesenlu qizil camindaki tesvirler onlardan istifadeni gosterir Tanrilarin qabagina qurbanliq qoyun getirirdiler Olenlere de qurban kesirdiler Qebirlerden adeten keci ve qoyun sumukleri askar edilir 192 Manna carliginin vilayetlerinde atciliga cox boyuk ehemiyyet verilirdi Qafqazda ve On Asiya vilayetlerinde at en azi e e III minillikden melum idi E e III minilliyin birinci yarisina aid Elam teserrufat senedleri arasinda aygir madyan ve daycalara aid melumatlar vardir 276 Kassiler dovrune aid Babil senedlerinde ve incesenetinde at xatirlandigina gore onun ehlilesdirilmesini kassilerle elaqelendirirler 277 Atciliq tedricen daha genis yayilir O iqtisadiyyat ve herbi isde aparici movqe tutmaga baslayir bezi eyaletler atciligin inkisafi uzre ixtisaslasir Mannanin teserrufat heyatinda atin ehemiyyetinin guclenmesini kocme maldarligin inkisafi ile baglayirlar Malqaranin sayinin coxalmasi otlaqlarin genislenmesini maldarlarin get gede oz yasayis meskenlerinden daha da uzaqlasmasini teleb edirdi At koc yurdlarini yasayis meskenleri ile birlesdiren esas neqliyyat vasitesine cevrildi 278 E e II I minilliyin ayricinda ve xususile I minilliyin evvelinde minik atindan herbi meqsedlerle istifade edilmesi suvariliyin yayilmasi irandilli ehalinin meskunlasmasi ile elaqedar idi Gorunur qonsu xalqlarin suvari qosunlari mehz oz silahli suvarileri ile guclu olan irandilli tayfalarla mubarizede tesekkul tapmisdi Atciliq suretle yayilir iqtisadiyyatda ve herbi isde getdikce daha boyuk yer tuturdu Urmiya golunun simal serq eyaletlerinin tebii seraiti tebii otlaqlar olan alp cemenlikleri ve munbit vadiler atciligin inkisafina imkan yaradirdi Assuriya qaynaqlarinda Urmiyaboyu vilayetlerden alinan bac sadalanarken tedricen at birinci gosterilir bezi vilayetlerden bac olaraq ancaq at alinirdi Mannaya yurus etmis carlarin demek olar hamisi bele melumat verirdi Mannalilardan qosqu atlari bac aldim Zamuadan Gilzandan Messiden Gizilbundadan Assuriya carina qosqu atlari gonderirdiler I Rusa zamaninda Urartulular terefinden tutulan lakin Assuriya carinin komeyile yeniden Mannaya qaytarilan Manna vilayeti Subinin ehalisi at yetisdirmekde xususile mahir idi II Sarqonun kitabesinde bu barede etrafli danisilir Hemin vilayetde yasayan adamlarin butun Urartuda suvari qosun ucun at ehlilesdirmekde tayi beraberi yoxdur Oz genis olkesinde oz car alayi ucun beslediyi ve her il vergi kimi aldigi kicik daycalari Urartu adamlarinin Mannalilar olkesi adlandirdiqlari Subi vilayetine getirirdiler boy buxununa baxmayinca minib seyirtmeyince gerdise gelmeyi dovre vurmagi donmeyi doyus ucun vacib olan butun verdisleri oyretmeyince bu daycalari yeherlemirdiler 279 Urartu hokmdari I Rusanin doyus zamani minik atlarindan istifade etmesi II Sarqonun oz qosununu siraya duzdu onlari qacagan minik atlarina mindirdi ve silah verdi melumatindan da belli olur 280 Subi vilayetinin Sanqibutu ile hemserhed zonasinda Uskaya ile Tarmakisa indiki Tebriz qalalari arasinda yerlesen Aniastaniya 281 meskenini II Sarqon ilxilar evi adlandirir 279 Gizilbunda vilayeti qesebelerin reisleri Mannanin Zirdiakka qalasina II Sarqona qosqu atlari sayagelmez qaramal ve davar getirirdiler 136 Mannali Ullusunu da II Sarqona qosqu levazimati ile birlikde qosqu atlari bexs etmisdi 36 Hesenludan tapilan muxtelif esyalarin uzerindeki resmlerden gorunur ki tekerli neqliyyat da atminme de genis yayilmisdi Qizil ve gumus canlarin uzerindeki tesvirler biratli ve ikiatli arabalarin movcud oldugunu gosterir Bunlarin bezisi cox tutumlu idi ikiatli arabada uc adam yerlesirdi Arabanin dalinca iki doyuscu yehersiz at aparirdi Archeology XII 3 p 171 Her iki arabanin tekerlerinde Assuriya ve Urartu arabalarinda oldugu kimi alti dendene vardi 282 Hesenluda e e IX esr layindan uzerinde at ve atli tesviri olan agac relyef tapilmisdir 283 Qazinti zamani askar edilmis esyalar arasinda at qoc ve buzov basi formasinda meharetle hazirlanmis ritonlar su icmek ucun qablar vardir 284 Buradan kem ve ber bezekli qosqu seyleri ile birlikde defn edilen at da tapilmisdir At defn etmek Naxcivan erazisinde de genis yayilmis bir adet idi Qedim Sahtaxti qebiristaninin bir cox qebirlerinde coxlu qab qacaqla birlikde at skeletlerine de rast gelinir lakin insan sumuklerinin izleri yoxdur 285 286 Merlik medeniyyeti dasiyicilarinin defn adetlerinden de ata xususi munasibet beslenildiyini ona hetta mueyyen derecede sitayis edildiyinn gormek olar Doyusculerin mezarlari ile yanasi atlar ucun ayri ayri defn kameralari qurulurdu Bu kameralardan at disleri ve tunc gemler tapilmisdir 287 288 Kaluraz mehellesinde ayri ayri at qebirleri askar edilmisdir Her bir qebirden butun qosqu levazimati ve bezek seyleri ile birlikde uc at skeleti cixmisdir 289 Tedqiqi RedakteMenbelerde Redakte II Sarqonun kitabesi Luvr muzeyi Azerbaycan erazisi cografi movqeyine gore esrler boyunca hem qonsu dovletlerin hem de hec subhesiz bir qismi sonradan meskunlasaraq yerli ehali ile qaynayib qarisan yeni medeniyyet getiren cox vaxt da burada movcud olmus medeniyyetin varislerine cevrilen bir cox koceri tayfa qruplarinin mutemadi tesiri ve hucumlarina meruz qalmisdir Mixi yazili menbelerin melumatlari hemise adeten cox yigcam olur onlarda ancaq oz meglubiyyet ve ugursuzluqlarindan hec vaxt sohbet acmayan ayri ayri yadelli hokmdarlarin zefer yurusleri ile bagli melumatlar verilir Assur mixi yazili materiallar bir cox tedqiqatcilar terefinden nesr ve tedqiq edilmisdir Assur hokmdari II Sarqonun e e 722 705 ci iller e e 714 cu ilde Urartuya herbi seferi barede tanri Assura verdiyi hesabatda Manna dovletinde bas vermis hadiseler haqqinda nisbeten etrafli melumat vardir Kitabe F Tyuro Danjen terefinden nesr edilmisdir 290 Urartu tarixine dair kitabelerin rus diline tercumesi ve diger materiallarla birlikde herterefli serhler I M Dyakonovun Assiro vavilonskii istochniki po istorii Urartu eserinde verilmisdir Muxtelif vaxtlarda assursunaslar terefinden ayri ayri Assur hokmdarlarinin qayaustu kitabeleri ve mektublari nesr edilmisdir Assur hokmdarlarinin o dovre aid butun melum kitabelerinin toplu nesrini D D Lyukenbil heyata kecirmisdir 291 Manna ve onunla qonsu olkeler haqqinda derc edilmis asagidaki metnler elave melumatlar verir A Heydelin A New Hexagonal Prism of Esarhaddon 292 nesrinde Manna ehalisinin bu qiyamci qutilerin peren peren salinmasi haqqinda melumat verilir kimmerler ve basda Ispakay olmaqla Manna ile ittifaqa giren sonralar doyus zamani olduruldu skifler xatirlanir Q Q Kameronun The Annals of Salmaneser III King of Assyria 293 nesrinde ise Daxili Zamuaya herbi yurus ve adi indi Hesenlidan tapilmis das qab uzerindeki kitabeden melum olan Ida torpaqlarindaki seherlerin isgalindan behs olunur N V F Saqs Zamua ve mannalilarin adi cekilen Nimrudan tapilmis mektublari cap etdirmisdir 294 Assur hokmdarlari III Tiqlatpalasarin e e 744 727 ci iller ve Sarqonun e e 722 705 ci iller yeni kitabeleri L Levin L D Levine Two Neo Assyrian Stelae from Iran Royal Ontario Museum 23 1972 terefinden nesr olunmusdur Birincinin kitabesinde Manna hakimi Iranzunun ve II Sarqonun kitabelerinden bize tanis olan Elippi hakimi Taltanin adi cekilir onlarin Namri Sanqibutu olkelerinin ve butun dagliq olkelerin hakimleri uzerine qoyulmus xerac habele butun bu torpaqlarda oz stelalarinin qoyuldugu barede melumat verilir Assur menbelerinin xeberlerini Urartu hokmdarlarinin melumatlari tamamlayir Urartu metnleri muxtelif alimler terefinden ayri ayri dovrlerde askar ve nesr edilmisdir Onlar umumilesdirilmis sekilde F V Koniq terefinden cap olunmusdur F W Konig Handbuch der chaldischen Inschriften I II Graz 1955 1957 Urartu kitabelerinin hamisinin tam toplusunu rus diline tercume izahlar ve biblioqrafiya ile birlikde Q A Melikisvili Urartskie klinoobraznye nadpisi 295 eserinde cap etdirmisdir Q A Melikisvili sonralar tapilmis kitabeleri Vestnik Drevnej Istorii jurnalinda 1971 ci il 3 4 nesr etdirmisdir Cenubi Azerbaycan erazisinde tapilmis kitabeler lokalize ucun muhum ehemiyyetye malikdir Urartu hokmdari Minuanin e e 810 780 ci iller Urmiya golunun cenubi serq sahilinde yerlesen Dastepe qayasindaki kitabesinde Meista seherinin isgali ve Manna olkesine herbi yurus barede melumat verilir Urmiya golunden cenubda Usnu vadisindeki Qalatgah xarabaliginda Minua ve Ispuininin e e 810 805 ci iller birge hokmdarliqlari dovrune aid kitabesi bize gelib catmisdir 296 Savalan daginin cenub eteyinde Serabdan simali serqde Tebrizden Erdebile geden yolda tapilmis iki kitabe B S Varren terefinden nesr edilmisdir 297 Biri 16 digeri ise 12 setirden ibaret olan her iki kitabe Rusanin oglu Argistiye e e 714 685 ci iller mexsusdur Diger bir qayaustu Urartu kitabesi Cenubi Azerbaycanin simal hissesinde Verzeqan inzibati merkezi yaxinliginda yerlesen Sekendel yasayis meskeninden tapilmis ve Tebriz universitetinin professoru M C Meskur erefinden nesr edilmisdir Kitabe Q A Melikisvili terefinden oxunmus ve cap olunmusdur VDI 1960 3 1971 3 Kitabelar esasinda hele II Sardurinin e e 760 730 cu iller salnamesinden melum olan Puluadi olkesini ve onun Q A Melikisviliye gore kitabelerin tapildigi yerin yaxinliginda yerlesen Libliuni hokmdar seheri ni lokalize etmek mumkundur Mixi yazili menbelerden bize helelik Cenubi Azerbaycan erazisinde melum olan en qedim simal olke Puluadidir O evveller dusunulduyu kimi Assur ve Urartu isgalcilarinin gedib catmadiqlari erazide yerlesirdi Urartu menbelerindeki cografi adlari lokalize eden materiallar meshur rus alimi I Dyakonov ve Azerbaycan alimi S Qasqayin birge nesr etdirdikleri 298 eserde toplanmisdir Arxeoloji tedqiqatlar Redakte Cenubi Azerbaycan erazisinde arxeoloji qazintilar son vaxtlaradek cox mehdud miqyasda aparilirdi Tapintilari esasen tunc dovrune ve demir dovrunun baslangicina aid olan Astara cayi boyunca Iran Talisina 299 ekspedisiyadan sonra 1940 ci ilde E F Smidt qedim yasayis meskenleri qaliqlarinin teyyareden foto sekillerini cekmisdir 300 1936 ci ilde A Steyn Cenubi Azerbaycanin Cenub eyaletlerinde arxeoloji kesfiyyat isi sonralar 1940 ci ilde ise Iran arxeoloji idaresi burada bir sira qazintilar aparmisdir lakin bu qazintilar ele bir ehemiyyetli neticeler vermedi Eger bilavasite mannalilara ve onlarin qonsularina aid esasli arxeoloji qazintilar olmasa idi tebiidir ki onlarin cemiyyetinin iqtisadi ve medeni xususiyyetlerini de isiqlandirmaq mumkun olmazdi Bu boslugu mehz Manna erazisinde Urmiya golunun etrafindaki muxtelif menteqelerde aparilmis arxeoloji qazintilarin neticeleri xeyli derecede tamamlayir Buradan elde edilmis materiallar cemiyyetin inkisafini onun iqtisadi ve menevi heyatindaki deyisiklikleri izlemek ucun coxlu yeni faktlar vermisdir Golun qerb sahilinde yerlesen Goytepede T Berton Braunun rehberliyile Britaniya arxeoloji cemiyyeti terefinden teskil edilmis ekspedisiya qazinti isleri aparmisdir Tepenin hec de butun tebeqeleri tam acilmamisdir Burada bir nece surf qizilmis ve e e III minillikden baslayaraq Islam dovrunedek uzun bir dovru ehate eden sekkiz ardicil tebeqe askar olunmusdur E e II minilliyin sonlarina aid edilen V dovrune aid K qebrinden hemin dovr ucun seciyyevi olan material elde edilmisdir Boz qara ve qirmizi keramika memulati ile temsil olunan A tebeqesi e e I minilliyin evveline aiddir Qablarin qulplari qabariq heyvan fiqurcuqlari formasindadir Goytepe keramikasi Hesenli V ve IV dovrleri ile xeyli umumi cizgilere malikdir Burada bir cox keramika formalari Hesenlide oldugu kimi ozunden evvelki dovrlerle muqayisede deyisir Bu dovre mexsus olan qablarin eyri dimdik formali luleyi uzunvari ufuqi formaya cevrilir Buradan metal esyalardan ancaq demir qilinc desteyinin bir hissesi tapilmisdir Boz dasdan yonulmus boyurlerinde heroqlif isareleri olan heyvan fiqurlari Goytepe ucun seciyyevidir T Berton Braun Goytepe tapintilarini Qafqaz ve Araliq denizi materiallari ile muqayise edir 301 Tebrizden cenubi serqde yerlesen Yaniqtepede arxeoloji qazintilar aparilir Lakin bu qazintilar helelik cox az material vermisdir E e I minilliyin evvellerine aid olan tapintilar Hesenluda Grey Ware Phase boz gil memulatlari dovru dovrune uygun gelen boz gil memulatlarinin ustunluk teskil etdiyini gosterir Tehran universitetinin professoru E O Negahbanin Qiziluzen Sefidrud cayinin asagi vadisinde yerlesen Merlik tepesinde apardigi qazintilar zengin ve cesidli materiallar vermekdedir Buradan qebirlerdeki zengin defn avadanligina gore E O Negahbanin hokmdar nesline ve eyanlara mexsus etdiyi qedim qebiristan askar edilmisdir Oluler sagliqlarinda istifade etdikleri her seyle icerisine yemek ve su qoyulmus adi metbex avadanligindan tutmus gozel ayin qablari ve bezek seylerinedek ovcular ve doyusculer ise hetta silahla techiz olunmuslar Bundan elave Merlik qebiristaninin bir xususiyyeti de atlarin her cur eslehe ile birlikde ayrica basdirilmasidir Gorunur at Merlikin qedim sakinlerinin heyatinda muhum rol oynamisdir Merlikden askar edilen zergerlik ve keramika memulati o dovr senetkarlarinin zovq ve meharetleri yuksek senetkarliq texnikasi haqqinda cox sey deyir Coxlu zerif ve zehmet teleb eden bedii isleri ozu ile basdirmaga razi olan bu yerli eyanlarin laziminca varli olduqlarini qeyd etmeliyik E O Negahban bu qebirleri e e IX esre aid edir lakin bele hesab edir ki onlardan tapilan bezi esyalar daha evveller hazirlanmisdir Merlik tapintilari Mitanni ve Urartu inceseneti hemcinin Talis Simali Qerbi Iran Gilan ve Mazandaran eyaleti materiallari ile oxsarliq askara cixardir Mehz buna gore de E O Negahban guman edir ki bu eyaletlere ola bilsin ki siyasi ve iqtisadi cehetden Mitanni dovletinin 302 303 tenezzulu ve Midiya dovletinin 304 305 tesekkulu erefesinde yaranmis Merlik hokmdarligi basciliq etmisdir Bu netice cox da konkret deyildir bele ki muellif cox uzun bir zaman fasilesi teqriben min il muddet gosterir Bundan elave Merlik dovleti siyasi agaliq olmadan da qonsu tayfalarla qarsiliqli elaqeler neticesinde tesir gostere ve tesire meruz qala bilerdi Iran arxeoloji cemiyyeti Eli Hakeminin rehberliyi altinda Qiziluzen cayi vadisinde Merlikin yaxinliginda Kaluraz adli yerde de qazintilar aparir Qazintilar neticesinde bunovresi dasdan ozu ise agacdan olan binalarin qaliqlari askara cixarilmisdir Bu tikintilerden bir qeder kenarda nekropol yerlesir Eli Hakemi bu medeniyyetin antik menbelere 306 gore Qiziluzen cayi vadisinde meskunlasmis mard tayfalarina mexsus olmasini guman edir Kaluraz tapintilari e e I minilliyin ilk esrlerine aid edilir 307 Ziviye definesinden tapilmis qizil qab uzerindeki tesvirler 308 Ziviye kendi sakinleri terefinden Saqqiz yaxinliginda tapilmis define xususi maraq kesb edir R Girsman hesab edir ki bu yeri tutan skifler ona oz adlarini vermis ve Saqqiz sozu Saka sozunden torenmisdir 309 Ziviye kendinin adi II Sarqon ve Assurbanipalin kitabelerinde Zibia Izzibia Uzbia kimi qeyd edilen Manna qalasinin adi ile muqayise edilir 310 R Daysonun tedqiq etdiyi erazinin tesvirine gore Zibia gorunur ehalinin yasadigi yer seher yox daha muhum yasayis meskenlerine geden yolu kesen ve ancaq qosun yerlesen adi istehkam menteqesi olmusdur 311 312 Ziviye definesi esyalari e e IX VII esrlere aid edilir 313 Ziviye definesi bu eraziye bir terefden guclu qonsularin tecavuzunun guclendiyi diger terefden ise yeni koceri tayfalarin daha intensiv axininin baslandigi hemin herc merclik dovru nu ozunde eks etdirir Butun bunlar teserrufat formalarinda deyisikliklere ehalinin tesviri senetinde muxtelif uslublarin qarismasina ve paralel movcudluguna sebeb oldu Kubanyani ve Simali Qara denizyani skif kurqanlarinin senet abideleri ile muqayise edilen Ziviya definesinin skif uslubu qizil esyalarini B B Piotrovski e e VII esrin sonuna ve VI esrin evvellerine aid edir 314 R B Barnet Ziviye definesini muxtelif dovrlerde ve ayri ayri uslublarda hazirlanmis esyalarla birge defn sayir Butun bu esyalarin tapildigi sarkofaqi tesvirlerine ve formasina gore o e e VII esrin sonlarina aid edir 315 A Qodar esyalarin ekseriyyetini R Girsman ise onlarin ancaq bir qismini digerlerini o assurlara ve ya skiflere aid edir mensece yerli hesab edirler A Qodar ilk elece de sonraki nesrlerinde guman edir ki skifler mannalilarin incesenetini qebul etmis ve bu dintez sayesinde sonralar On Asiya ve Orta Rusiyada yayilmis skif heyvani uslubu nu yaratmislar 316 317 S I Rudenko ozunun Iskusstvo Altaya i Perednej Azii Moskva 1961 eserinde On Asiya inceseneti qismen de Ziviye esyalari ile Altay ve Simali Qara deniz kurqanlarindan tapilmis esyalarda bezi umumi cizgiler askara cixarir Hesenli yasayis yerinin havadan cekilmis sekli Lakin o On Asiya incesenetinin skif tayfalari incesenetine tesirinin izahini duzgun saymir O eyni zamanda qeyd edir ki Simali Qara denizyani abidelerinde qabariq eks olunan e e I minilliyin birinci yarisina aid edilen On Asiya inceseneti unsurleri xususile de skif heyvani uslubu vaxt otdukce Qara denizyani skiflerin On Asiya ile elaqeleri zeifledikce tenezzule ugrayir ve sadelesir E e V esrde Qara denizyani skiflerinin incesenetine yunan inceseneti oz tesirini gosterir Skif incesenetinin On Asiya incesenetinin tesiri altinda yaranmasi noqteyi nezerini M I Artamonov da mudafie edir O bele hesab edir ki bu incesenet ne skif ne de Midiya medeniyyeti olmusdur bu gelmelerin qedim Mesopotamiya bedii irsini menimsemeye esaslanan incesenetidir 318 S Qasqay qeyd edir ki Manna inceseneti de gelme tayfalarin incesenetine tesir etmeliydi bele ki onlarin geldiyi dovrde Manna ehalisi oturaq heyat terzi kecirirdi ve yuksek inkisaf etmis senetkarliq istehsalina malik idiler Bunu Ziviyeden tapilmis esyalardan basqa daha evvelki dovre aid edilen Hesenlu tapintilari da gosterir Bu zonada en boyuk arxeoloji obyekt Urmiya golunun cenub sahilinde Hesenlu kendi yaxinliginda yerlesen tepedeki qedim yasayis meskenidir Hesenlu tepesi Sulduz vadisinin merkezinde Kadar cayinin yaxinliginda yerlesir Vadiye giris cetindir sanki her terefden ehatelenmisdir o qerbden Zaqros daglari cenubdan Kurdustan daglari Urmiya golunden ise xirda tepelerle ayrilir Ora giris ancaq qerbden Kelyasin ve Revanduz asirimi serqden ise Kadar cayi boyunca mumkundur 1956 ci ilden burada R Daysonun rehberliyi altinda Amerika arxeoloji cemiyyeti Iran arxeoloji idaresi ile birlikde qazintilar aparmisdir Hesenlu rayonu e e IX esrin ortalarindan III Salmanasarin e e 859 824 kitabelerinde adi cekilen Manna dovleti yerlesen eraziye daxil idi Hesenluda askar edilmis qedim yasayis meskeni helelik mixi yazili menbelerde adi cekilen hec bir seherle deqiq sekilde eynilesdirilmemisdir 319 Tikinti qurgularinin qaliqlari gosterir ki o xeyli boyuk ve yaxsi mohkemlendirilmis yasayis menteqesi olmusdur E e VI minilliye qeder medeniyyetin ardicil stratiqrafiyasini veren Hesenlu tepesi 27 5 metr derinliyedek qazilmisdir Bu stratiqrafiya tarixi melum olan abidelerle paralelli keramika qaliqlarinin hemcinin radio karbon tehlilinin neticelerinden istifade vasitesile mueyyenlesdirilmisdir R Dayson Hesenluda qazilmis materiallari on dovre ayirir X VI dovr materiallari Hesenlu tepesi yaxinliginda yerlesen tepelerde de temsil edilmisdir Daha cox zenginliyi ve muxtelifliyi ile secilen V ve IV dovrlerdir Keramika memulati dibinin formasina gore Button Base Phase adlanan V dovr e e 1200 1000 ci illere aid edilir Bu dovrden baslayaraq Hesenlu tepesi kicik binalarla abadlasdirilir E e 1100 800 cu illere aid IV dovr Grey Ware Phase evvelki dovrlerde tesaduf edilmeyen xarakterik cizgili esasen suyrelenmis boz qara keramika ile seciyyelenir Tepenin merkezindeki iri tikintiler ve kvadrat qulleli qala divarlari hemin dovre aiddir Bu dovr oz novbesinde tikinti qaliqlari ile izlenilen uc merheleye bolunur Dagintidan ve ya yangindan sonra binalar qalmis das ve agac hisselerinden istifade edilerek yeni memarliq detallari ve esas plana elave tikililer artirmaqla berpa olunmusdur Bu dovrun binalarindan bir nece yazili esyalar askar edilmisdir 320 R Daysonun fikrince IV dovr medeniyyetine urartulular terefinden qalanin dagidilmasi ve onun ehali terefinden terk edilmesi ile son qoyulmusdur III dovr Triangle Ware Phase xarabaliqlarin toxunulmaz halda qaldigi vaxtdan bir muddet kecdikden sonra meydana gelmisdir Bu dovr iki erken IIIB e e 750 600 cu iller ve son IIIA e e 600 400 cu iller kesimi bolunur Yeni meskunlar tepedeki tikililerden qismen onlari berpa ederek istifade etmisler Onlar asma ucbucaqlar formasinda hendesi sekilli seciyyevi keramika IIIB dovru ve aciq sari rengli keramika IIIA dovru hazirlamislar Sonra helelik deqiq mueyyenlesdirilmemis II dovr Post Triangle Ware Phase ve I Islam dovru gelir 321 322 323 324 325 326 Hesenluda qazilmis arxeoloji material Cenubi Azerbaycanin ve umumiyyetle Iran yaylasinin qedim tarixinin oyrenilmesinde boyuk ehemiyyete malikdir Hesenlu qazintilari ozunden evvelgilerden burada tekce yasayis meskenine aid nekropolun askar edilmesi ile yox hem de yasayis meskeninin ozunun demek olar ki tamamile qazilmasi ile ferqlenir Bu yuksek elmi seviyyede sistematik olaraq aparilmis qazintilardir ve onlar bu rayonun ardicil medeni inkisafinin dolgun lovhesini yaradir Muasir tedqiqat metodlari sayesinde buradan elde edilmis materialin deqiq ve etibarli xronoloji skalasini vermek mumkun olmusdur Hesenlu qazintilari sehersalma senetkarliq istehsali incesenet teserrufat heyatinin muxtelif sahelerine aid material vermisdir Onlar yazili menbelerin melumatlarini yeni sekilde derk etmeye ve bu rayonun tarixini genis sekilde isiqlandirmaga imkam yaratmisdir Hesenlu materiallari qonsuluqdaki qedim yasayis meskenleri ve nekropollar yerlesen tepelerden askar edilmis arxeoloji materiallarla tamamlanir Hesenlu tepesi yaxinliginda bir nece kicik tepe de qazilmisdir Onlar Hesenluda qazilmis dovr etibari ile muvafiq erken tebeqelere nisbeten daha zengin material vermisdir Bu dovrler qazinti aparilmis tepelerin adi ile adlandirilmisdir Hesenludan 1 5 km cenubda yerlesen Haci Firuz tepesindeki qazintilar Hesenlu X dovrune muvafiq gelen daha qedim dovr e e VI V minillikler esyalari vermisdir Keramika horme memulatinin izlerini saxlamisdir Mehz bu horme sayesinde gil lazimi formada berkiyirdi Sonra horme kenar edilirdi Qablar berkidikden sonra onun uzeri yeniden nazik gil qati ile ortulerek bisirilirdi Qablar bezen hendesi sekillerle bezedilirdi IX ve VIII dovrler muvafiq olaraq Delmetepe ve Pisdelitepe qazintilari ile temsil edilmisdir Delmetepe tapintilari e e V minilliyin sonuna aid edilen ve Yaxin Serqde hemin dovr medeniyyetleri arasinda nadir sayilan rengli keramikani numayis etdirir Hendesi resmli qablar cehrayi ve ya etrengi habele qehveyi ve ya qara qehveyi rengdedir Hendesi resmlerden olduqca effektli ve coxsayli kombinasiyalarda yuksek senetkarliq zovqu ile istifade edilmisdir Pisdelitepede VIII dovr e e IV minilliyin ortalarina aid edilir Pisdelitepe medeniyyeti ile Urmiya golunun serq sahilindeki Yaniqtepe medeniyyeti arasinda oxsarliq tapilir Buraya qehveyi qara rengli hendesi resmli sarimtil rengli keramika devegozu ve caxmaqdasindan bicaqlar saxsi iy heyvan heykelcikleri ve s daxildir Bu materiallarin dovru ve elaqeleri radio karbon analizinin melumatlarina hemcinin Iraq Iran ve Turkiyede askar edilmis materiallarla muqayiseye esaslanan R Dayson terefinden mueyyenlesdirilmisdir O V Muskarellanin rehberliyi altinda Hesenludan 25 km qerbde yerlesen Dinhatepede de arxeoloji qazintilar aparilmisdir Askar edilmis materiallar uzun bir xronoloji dovru ehate edir Hesenlu IV ve V dovrlerine muvafiq gelen tikili qaliqlari hemcinin Dinha III e e 1350 1000 ci iller ve Dinha II e e 1000 800 cu iller nekropollari e e II minilliyin sonu e e I minilliyin evveline aiddir Divarlari uc terefden ciy kerpicden tikilmis serq terefden ise aciq qoyulmus Dinha III dovru qebirlerinde oluler quyu qebirlerde ferdi qaydada basdirilmisdir Bu dovrde boz qara keramika hazirlanmisdir Qulpsuz serbest novlu caydan lar birqulplu kupler iki delikli ve qovsvari yapmasi olan kasalar seciyyevi esyalardir Dinha II dovrune dulus kureleri tikili kompleksleri ve qebiristanliq aiddir Oluler divarlari ciy kerpic ya da dasdan tikilmis qeyri duzkun formali qebirlerde basdirilmisdir Bu qebirlerin de divarlari uc terefden horulmus ve iri sal dasla ustu ortulmusdur Ondan basqa daxilinde ancaq usaq sumukleri askar edilmis iri teserrufat qablarinda defn adeti xususi ehemiyyet kesb edir Bu dovrde boz qara keramikadan istifade davam edir Ekser hallarda kecmis formalar saxlanilsa da korpucuk halqasi ile novu birlesdirilmis caydan lar heyvan basi seklinde duzeldilmis qulplu qablar kimi yeni formalar Hesenlu IV dovru ile yaxin paralelleri olan tunc ve demirden duzeldilmis bezekler ve silahlar meydana cixir 327 O V Muskarella oz tedqiqatlarinda Dinha tepesinin her iki dovrunun hem keramika hem de metal esyalarinin Cenubi Azerbaycan ve Iranda askar edilmis sinxron abidelerinin materiallari ile elaqesini izlemisdir Hesenludan tapilmis sumuk qaliqlarinin analizi T A Ratbunun tedqiqatinda aparilmisdir 328 Hesenlu tepesinin simal eteyindeki nekropol erazisinde 1947 1948 ci illerde musteqil qazintilar aparmis M Rad ve A Hakimi oz tedqiqatlarinda seliqesiz istiqametli defnleri serh etmisler Onlara gore Hesenlunun qedim sakinleri defn zamani gunesi semt goturmusler Mehz buna gore de ilin ve gunun vaxtindan asili olaraq defn olunanlarin baslarinin istiqameti deyismisdir Iran alimlerinden A Hakimi ve M Radin Iran arxeoloji hesabatlari mecmuesinin I cildinde Tehran 1950 329 cap edilmis Hesenlu Sulduz qazintilarinin tesviri ve neticeleri tedqiqati da Hesenlu qazintilarina hesr olunmusdur Qazinti aparilmis qebirlere esaslanan muellifler bele neticeye gelmisler ki Hesenlu defn adetleri hemin dovrde Qerbi Asiyanin diger vilayetlerinde movcud olmus defn adetlerinden ferqlenmir Sol ve ya sag boyru uste bukulu veziyyetde olan skeletlerin semti gunese dogrudur Muellifler Kalardest Ziviye ve s tapintilari ile de paraleller getirib metal ve sumukden duzeldilmis esyalari keramika memulatini tehlil etmis Ehemeniler dovru incesenetinin mannalilarin ve midiyalilarin inceseneti ile elaqesini qeyd etmisler Araz cayi vadisinde Turkiye Azerbaycan Iran serhedlerinin qovsaginda Qala Serenc adlanan qala askar edilmisdir Mudafie divarlari qerb terefde yaxin serqde ise seyrek yerlesdirilmis burclere malikdir Uspu Negadehden 8 km simali serqde keramika tapintilarina gore Urartu dovrune aid edilen istehkamin xarabaligi yerlesir Istehkamin divarlari yonulmamis sal qaya daslarindan horulmusdur Indi burc cixintilari goze deymir Bu tikili cox guman ki Usnu vadisinden Urmiya duzenliyine geden yol uzerinde kesikci istehkami olmusdur 330 Usnudan 15 km serqde cox boyuk ve dik bir tepede Qalatgah xarabaligi yerlesir Bezi yerlerde yaxsi yonulmus sal daslardan tikilmis mudafie divarlari qalmisdir Tepenin en yuksek noqtesinden butun Usnu vadisi ve Sulduz vadisinin bir hissesi gorunur Qalatgah tapintilari Hesenlu III dovrune muvafiq gelir Keramika Hesenlu ve Ziviye tapintilarinda oldugu kimi sade ve ucbucaqlarla cizilib hasiyelerle bezedilmis oyma oturacaqli qirmizi ve boz monoxrom gil memulati ile temsil olunur Bundan elave bir nece zerif diqqetle suyrelenmis Urartu tipli qirmizi keramika qiriqlari da askar edilmisdir Buradan ag dasdan hazirlanmis qacan heyvan tesvirini stilize eden Urartu tipli cokuk silindrvari mohur de tapilmisdir Silindrin asmaq ucun ilgekciyi vardir Qalatgahda tapilan numune Simali Qerbi Iranda ilk tapintidir Buradan sindirilmis das blok uzerinde Urartu kitabesi de askar edilmisdir Metnde Urartu hokmdarlari Ispuini ve Minuanin adi cekilir 331 Makudan cenubi serqde Agcay cayi vadisinde Bastam kendi yaxinliginda boyukluyune gore az qala Van qalasi ve Topraqqala ile muqayise edilecek mohtesem ve yaxsi qalmis qala askar edilmisdir Bir qeder evveller bu rayonda askar edilmis hazirda Tehran arxeoloji muzeyinde saxlanilan kitabenin sayesinde mueyyen edilmisdir ki qala Urartu hokmdari II Rusa teqriben e e 685 e e 615 dovrunde tikilmisdir Kitabede Rusanin kicik seheri nin ve Haldi tanrisina hesr olunmus mebedin tikintisi barede melumat verilir Q A Melikisvili UKN 280 Urmiya golu yaxinliginda Sapur seherinden cenubda yerlesen dord hundur tepeden birinde Heftavantepede C Barney terefinden qazinti aparilmisdir Tedqiqatlar neticesinde e e III minillikden baslamis orta esrler dovrunedek muddeti ehate eden yeddi dovr mueyyenlesdirilmisdir Tebeqelerin ardicilligi xirda sapmalar nezere alinmasa Hesenlu ucun qebul edilmis dovrlesme ile uygun gelir Heftavantepe V dovru intensiv tikinti fealiyyetini askara cixarir Binalardan boz gil memulatindan ve ozunden evvelki eneneleri davam etdiren qirmizi gil memulatindan ibaret keramika tapilmisdir Onlar iri saxlanc kuplerinden bogazi ve ya luleyi aciq qablardan ibaretdir Qablar dalgavari xetler ve ya ucbucaqlarla bezedilmisdir Esas tikililer tepepin basinda C Barney onlari Urartu dovrune aid edir elece de onun altinda IV dovr tebeqesindedir E e IX VIII esrlere aid edilen bir nece qebir sonuncu dovre mexsusdur Uzun tunc zencirler muncuqlar ve caydan tipli qablar Hesenlu IV dovru ile six elaqeleri askara cixarir 332 Cenubi Azerbaycanin serq eyaletlerinde arxeoloji tedqiqatlarin toplu icmalini S Kroll vermisdir 333 Xronoloji baximdan onlar muxtelif tarixi dovrleri ehate edir Erdebilden 44 km simal qerbde Agqala qalasinda ve b yerlerde ilk demir dovrune aid formaca oxsar keramika askar edilmisdir Manna tarixine hesr edilmis ilk tedqiqat S Belkin eseridir 334 Hemcinin bax RedakteAzerbaycan tarixi Iran tarixi MadaylarIstinadlar Redakte States of the World Manna Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain amp Ireland Tom 14 seh 394 William Bayne Fisher Ilya Gershevitch Ehsan Yar Shater Peter Avery The Cambridge history of Iran Tom 2 seh 73 Dzhamil Bahadur ogly Guliev Taryh Institutu Azhărbaj zhan SSR Elmlăr Akademii asy Istoriya Azerbajdzhana Izd vo Elm 1979 Roman Ghirshman Iran from the earliest times to the Islamic conquest Penguin Books 1961 Str 98 Archaeological Institute of America Archaeology Obemy 13 14 1960 Str 119 Avner Falk A psychoanalytic history of the Jews Str 192 Stuart J Kaufman Modern hatreds the symbolic politics of ethnic war Str 56 Massoume Price Iran s diverse peoples a reference sourcebook seh 5 Geoffrey W Bromiley The international standard Bible encyclopedia seh 364 The New Encyclopaedia Britannica Micropaedia seh 694 Britannika Ensiklopediyasi Mannai T Burton Brown The coming of iron to Greece seh 99 The Indian historical quarterly Tom 2 Calcutta Oriental Press 1926 Str 245 Gaston Maspero Passing of the Empires 850 BC to 330 BC Str 55 Dyakonov I M Istoriya Midii M L 1956 seh 144 Izirtu S Qasqay Manna dovleti Baki 1993 seh 56 Q Qeybullayev Azerbaycan turklerinin tesekkul tarixinden Baki 1994 seh 36 Dyakonov I M Istoriya Midii M L 1956 seh 145 Azerbaycan tarixi yeddi cildde I cild Baki 2007 seh 465 S Qasqay Manna dovleti Baki 1993 seh 65 William Bayne Fisher Ilya Gershevitch Ehsan Yar Shater Peter Avery The Cambridge history of Iran Tom 2 seh 74 ARAB I 637 739 UKN 28 G A Melikishvili Nekotorye voprosy istorii Mannejskogo carstvo seh 57 S Qasqay Manna dovleti Baki 1993 seh 67 1 2 ARAB I 587 ARAB 1 457 1 2 ARAB I 718 ARAB I 518 739 1 2 3 AVIU 49 Q A Melikisvili seh 58 59 G G Cameron Annals of Salmaneser III seh 24 AVIU 46 52 1 2 3 AVIU 49 seh 322 AVIU 50 17 AVIU 43 qeyd 27 ARAB I 719 ARAB I 733 I Aliev Istoriya Midii seh 40 I M Dyakonov Istoriya Midii Seh 88 205 E A Grantovskij Sagartii i XIV okrug gosudarstva Ahemenidov po spisku Gerodota KSINA 1962 Heredot I 125 1 2 AVIU N49 seh 326 ARAB I 588 ARAB I 739 G A Melikishvili Nekotorye voprosy istorii Mannejskogo carstvo seh 75 sn 2 I M Dyakonov Istoriya Midii seh 165 E Herzfeld The Persian Empire seh 60 ve 196 AVIU 46 75 49 seh 325 AVIU 49 seh 326 I M Dyakonov Istoriya Midii str 216 I Aliev Istoriya Midii str 113 A Fazili Tebriz seherinin qedim tarixinden Azerbaycan 20 1970 E A Grantovskij Rannyaya istoriya iranskih plemen Perednej Azii str 280 1 2 Prof M T Zehtabi Iran turklerinin eski tarixi I cild Tehran 1998 seh 357 I Aliev O pervyh plemennyh soyuzah na territorii Azerbajdzhana Baku 1959 seh 3 I Aliev Istoriya Midii seh 67 I M Dyakonov Istoriya Midii seh 110 I M Dyakonov S A Starostin Hurrito urartskte i vostochno kavkazskie yazyki Drevnij Vostok Etnokulturnye svyazi XXX M 1988 seh 166 G A Melikishvili Nairi Urartu Seh 120 M Ismayilov Azerbaycan xalqinin yaranmasi Baki 1989 seh 27 Q Qeybullayev Azerbaycan turklerinin tesekkulu tarixinden Baki 1994 seh 264 F Celilov Azer xalqi II nesri Baki 2006 Klengel Lullubum Ein Beitrag zur Geschichte deraltvorderasiatischen Gebirgsvolker Milteihmgen des Institute fur Orientforschung XI 3 1966 p 349 371 Prof Q Qeybullayev Azerbaycan turklerinin tesekkulu tarixinden Baki 1994 seh 216 B A Kuftin Urartskij kolumbarij u podoshvy Ararata i kuro arakskij eneolit VMG XIII Tbilisi 1944 O A Abibullaev Eneolit i bronza na territorii Nahichevanskoj ASSR Baku 1982 seh 24 79 I M Dyakonov Yazyki drevnej perednej Azii M 1967 seh 114 115 I M Dyakonov S A Starostin Hurrito urartskte i vostochno kavkazskie yazyki seh 164 165 1 2 Prof M T Zehtabi Iran turklerinin eski tarixi I cild Tehran 1998 ARAB I 355 G A Melikishvili Nairi Urartu Seh 124 I M Dyakonov Istoriya Midii seh 101 I Aliev Istoriya Midii seh 67 I M Dyakonov Istoriya Midii seh 138 140 I Aliev Istoriya Midii seh 84 R M Boehmer Volkstum und Stadte dor Mannaer p 18 19 G A Melikishvili Nekotorye voprosy istorii Mannejskogo carstva seh 60 T H Ralhbun An Analisis of the Skeletal Material excavated at Hasanlu Iran p 41 42 R N Dyson Hasanlu and early Iran p 119 120 V Crawford Hasanlu 1960 p 89 T H Ralhbun An Analisis of the Skeletal Material excavated at Hasanlu Iran p 41 L Waterman Royal correspondence of the Assyrian Empire n 112 146 J A Knudlzon Assyrische Gebete an den Sonncngott fur Staat und Koniglicshes Haus der Zeit Asarhaddons und Assurbanapals Leipzig 1893 II n 29 35 Heredot I 104 E I Krupnov O pohodah skifov cherez Kavkaz Voprosy skifo sarmatskoj arheologii M 1954 seh 186 194 E I Krupnov Kimmerijcy na Severnom Kavkaze MI A 68 M L 1958 seh 176 190 B B Piotrovskij Vanskoe carstvo seh 233 B B Piotrovskij Vanskoe carstvo seh 235 236 S Qasqay Manna dovleti Baki 1993 seh 148 E Herzfeld The Persian Empire Wiesbaden 1968 E A Grantovskij Iranskie plemena iz priurmijskogo rajonav IX VIII vv do n e seh 250 265 R Ghirshman Le Tresor de Sakkez Artibus Asiae XIII 3 1950 p 194 V V Bartold Soch t 1 seh 109 171 t VII seh 35 36 T Cuyler Young A Comparative Ceramic Chronology for Western Iran 1500 500 V C R M Boehmer Zur Lage von Parsua im IX Jahthundert von Christus Solmaz Qasqay Manna dovleti Baki 1993 seh 156 I M Dyakonov Istoriya Midii M L 1956 seh 281 I M Dyakonov Istoriya Midii M L 1956 seh 215 Layard Inscriptions in the Cuneiform Characters from Assyrian Monuments London 1851 p 1 I setr 16 E A Speiser Southern Kurdistan in Annals of Ashurnasirpal and Today AASOR 1928 VII seh 14 29 H C Rawlinson The Cuneiform Inscriptions of Western Asia I p1 20 setr 24 25 London 1861 E Forrer Die Provinzeinteilung des assyrischen 1921 seh 43 ARAB I 451 ARAB 1 452 455 I M Dyakonov Isteriya Midii seh 158 E A Grantovskij Rannyaya istoriya iranskih plemen Perednej Azii seh 142 ARAB l 452 453 ARAB l 452 AMEA Azerbaycan tarixi yeddi cildde I cild BAki 2006 I M Dyakonov Istoriya Midii seh 157 S Qasqay Manna dovleti Baki 1993 seh 38 G A Melikishvili Nairi Urartu seh 197 I M Dyakonov Istoriya Midii seh 160 ARAB I 717 ARAB I 414 I Aliev Istoriya Midii str 172 E A Grantovskij Rannyaya istoriya iranskih plemen Perednej Azii Seh 130 ARAB I 607 I M Dyakonov Istoriya Midii seh 164 R H Duson Early Cultures of Solduz Azerbaijan A Survey of Persian Art XIV 1967 seh 261 S Qasqay Manna dovleti Baki 1993 seh 168 The Ancient History of the Near East from the Earliest Times Str 477 I M Dyakonov Istoriya Midii seh 196 202 The Cambridge Ancient History The Assyrian empire 1965 Cambridge University Press seh 51 I Aliev Istoriya Midii seh 181 S M Kashkay General outlines of the material culture of the Nakhichevan zone and Iranian Azerbaijan end of the second beginnings of the first millennium B C Acta antiqua Academia scientiarum Hungaricae XXII fasc 164 1974 1 2 3 4 5 Suleyman Eliyarli 2009 Azerbaycan tarixi Baki Ciraq seh 58 59 AVIU 46 52 i prim 12 1 2 S Qasqay Qedim Azerbaycan tarixi mixi yazili menbelerde Baki 2006 seh 37 AVIU 45 76 E A Grantovskij Rannyaya istoriya iranskih plemen Perednej Azii seh 250 S Qasqay Qedim Azerbaycan tarixi mixi yazili menbelerde Baki 2006 seh 38 1 2 AVIU 49 seh 323 ARAB II 56 G A Melikishvili Nairi Urartu seh 283 J B Jusifov O nekotoryh komponentah neizvestnogo proishozhdeniya V Vsesoyuznaya sessiya po Drevnemu Vostoku Tbilisi 1971 I M Dyakonov Istoriya Midii seh 217 B V Piotrovskij Vanskoe carstvo Seh 104 W Kleiss Bericht Uber Erkundungsfahrten in Iran seh 58 ARAB II 853 ARAB II 364 383 W Kleiss Zur Ausbreitung Urartus nach Osten seh 134 C Benedict Warren Two Urartian Inscriptions from Azerbaijan seh 35 40 Q A Melikisvili UKN VDI 3 1971 445 seh 446 AVIU 68 AVIU 65 I M Dyakonov Istoriya Midii seh 266 I Aliev Istoriya Midii seh 225 1 2 S Qasqay Qedim Azerbaycan tarixi mixi yazili menbelerde Baki 2007 AVIU 68 Q 7 9 10 11 12 13 14 AVIU 68 18 19 AVIU 69 2 AVIU 75 2 AVIU 72 73 23 AVIU 72 73 I M Dyakonov Razvitie zemelynyh otnoshenij v Assirii L 1949 seh 112 AVIU 73 73 I M Dyakonov Istoriya Midii seh 174 I Aliev Istoriya Midii seh 208 G A Melikishvili Nekotorye voprosy istorii Mannejskogo carstvo seh 67 1 2 AVIU 72 AVIU 73 AVIU 81 S Qasqay Qedim Azerbaycan tarixi mixi yazili menbelerde Baki 2006 seh 124 Mannaeans I M Dyakonov Istoriya Midii seh 317 F B Huey Jeremiah Lamentations seh 424 G A Melikishvili Nekotorye voprosy istorii Mannejskogo carstva seh 71 AVIU 49 seh 32 I M Dyakonov Istoriya Midii seh 174 1 2 AVIU 49 seh 322 G A Melikishvili Nekotorye voprosy istorii Mannejskogo carstvo seh 71 G A Melikishvili Nekotorye voprosy istorii Mannejskogo carstvo seh 73 Muscarella O W Hasanly in the Ninth Century B C and its Relations with other Cultural Centers of Near East AJA 75 1971 Dyson R H Hasanlu et les vallees des Solduz et d Ushnu Archaeologie vivante I 1968 1 2 Porada E The Hasanly Bowl Erpedition I N 3 1959 Dyson R H In the City of the Golden Bowl New Excavations at Hasanlu in Persian Azerbaijan ILN 12 IX 1964 Dyson R H The golden Bowl and the Silver Cup treasure with a Dramatic History and a Rich significance Excavations at Hasanlu near lake Urmiam ILN 236 6289 1960 Dyson R H The Silver Cup of Hasanlu Archaeology XII 3 1959 Rathbun T A An Analysis of the Skeletal Material excavated at Hasanly Iran University of Kanzas 1964 Porada E Notes on the Gold Bowl and Silver Beaker from Hasanlu A Survey of Persian ART XIV 1967 S Qasqay Manna dovleti Baki 1993 seh 167 Dyson R H The Hasanlu Project 1961 1967 V th International con gress of Iranian art and archaejljgy 1 Tehran 1972 1 2 Negahban E O A Preliminary Report an Marlik Excavations Teheran 1964 Negahban E O Notes on some Objects from Marlik JNES XXIV 4 1965 Melikishvili G A Nekotorye voprosy istorii Mannejskogo carstva VDI 1949 1 V E Crawford Hasanlu 1960 seh 89 L Vanden Berghe Archeologie de Iran ancien seh 116 R H Dyson Iran 1957 seh 31 1 2 3 4 R H Dyson Hasanlu and Early Iran seh 121 G A Melikishvili Nekotorye voprosy istorii Mannejskogo carstva seh 70 I M Dyakonov Istoriya Midii seh 185 188 I Aliev Istoriya Midii seh 200 202 R H Dyson Archaeological Scrap Glimpses of History of Ziwiye seh 34 A Godar Le Tresor de Ziwiye seh 127 I M Dyakonov Istoriya Midii str 207 AVIU 49 seh 328 P E Botla et F Flandin Monument de Ninive II 1848 p1 145 146 E Herzfeld Archaeological History of Iran London 1935 seh 8 B V Piotrovskij Iskusstvo Urartu VIII VI vv do n e seh 90 F Thureau setr 189 R H Dyson Problems of Protohistoric Iran as seen form Hasanlu seh 198 R H Dyson Hasanlu et les vallees de Solduz et d Ushnu seh 85 87 R H Dyson Problems of Protohistoric Iran as seen from Hasanlu seh 199 V E Crawford Hasanlu 1960 seh 89 90 R H Dyson Hasanlu and Early Iran seh 121 G G Cameron Annals of Salmaneser III king of Assyria seh 24 Archaeology I XIY 1961 seh 64 R H Dyson Excavation at Hasanlu in 1970 A Survey of Persian Art 1971 seh 1 6 M van Loon Excavation in Northwest Iran 1962 seh 26 R H Dyson Hasanlu et les vallees de Solduz et d Ushnu seh 88 R H Dyson Hasanlu and Early Iran seh 121 ARAB I 587 588 ARAB I 447 ARAB I 454 ARAB I 589 ARAB I 191 Y Yusifov Harakter i organizaciya remesla v Assirii Urartu i Midii Trudy instituta istorii AN Azerb SSR Baku XIV ARAB I 457 A A Oppengejm Torgovlya na Blizhnem Vostoke v drevnosti s 7 Trudy V Mezhdunarodnogo kongressa ekonomicheskoj istorii M 1970 R D Barnett The Aegaean and Near East 1956 seh 226 J M Birmingham The Overland Route across Anatolia in the eighth and seventh centuries V C Anatolian Studies XI 1961 seh 193 195 V E Crawford Hasanlu 1960 seh 91 R H Dyson Early Cultures of Solduz Azerbaijan seh 2961 E O Negahban Notes on some Objects from Marlik sek 7 R H Dyson Notes of Weapons and Chronology in Northern Iran aroud 1000 B C seh 40 E O Negahban Further Find from Marlik Animal Figures and other Objects ILN mai 1962 seh 669 V E Crawford Hasanlu 1960 seh 93 S M Bacieva Borba mezhdu Assiriej i Urartu za Siriyu VDI 2 1953 seh 27 P Maxwell Hislop Daggers and Swords in Western Asia Iraq XVIII 1976 seh 44 L W King Bronze Reliefs from the Gates of Salmaneser III London 1915 Ch Wilkinson Art of the Marlik Culture seh 108 R H Dyson The Death of a City Expedition II 3 1959 seh 10 V E Crawford Hasanlu 1960 seh 93 R H Dyson Ninth Century Men in Western Iran seh 10 E Porada The Hasanlu Bowl seh 19 E O Negahban The Wonderful Gold Treasures of Marlik seh 664 E O Negahban Notes on some Ohjects from Marlik seh 322 R Ghirshman Persia from the Origins to Alexander the Great seh 109 R Ghirshman Le rhyton en Iran Notes Iraniennes XI Artibus Asiac XXV 1 1962 seh 75 77 R H Dyson Early Cultures of Solduz Azerbaijan seh 2962 sek 1035 V E Crawford Hasanlu 1960 seh 93 R H Dyson In the City of the Golden Bowl seh 372 Archeology XIY 1 1961 seh 64 E O Negahban Notes on some Objects from Marlik seh 318 R Ghirshman Persia from the Origins to Alexander the Great seh 26 E O Negahban Notes on some Objects from Marlik seh 320 E Porada Iran ancien L art a 1 epoque preislarnique R Ghirshman Le Tresor de Sakkez seh 192 194 R H Dyson Early Cultures of Solduz Azerbaijan seh 2659 T Cuyler Young A Comparative Ceramic Chronology for Western Iran 1500 500 B C seh 57 59 V E Crawford Hasanlu 1960 seh 91 T Burton Brown Excavations in Azerbaijan 1948 seh 155 A K Alekperov Krashenaya keramika Nahichevanskogo kraya i Vanskoe carstvo seh 251 O A Abibullaev Materialy Shahtahtinskogo pogrebeniya seh 261 R H Dyson Early Cultures of Solduz Azerbaijan seh 61 I M Dyakonov Razvitie zemelnyh otnoshenij a Assirii L 1949 seh 130 131 R H Dyson The Hasanlu Project Science 135 1962 p 645 R H Dyson Science Meet Ancient Hasanlu Natural History LXXIII 8 p 18 AVIU 49 seh 323 327 AVIU N 49 seh 326 327 M van Loon Excavation in Northwest Iran seh 27 AVIU seh 335 qeyd 50 AVIU 49 seh 327 UKN 43 56 R H Dyson Hasanlu and Early Iran seh 122 B B Piotrovskij Karmir Blur II Rezultaty raskopok 1949 1950 Arheologicheskie raskopki v Armenii 2 Erevan 1950 seh 18 20 Tahsin Ozquc Altintepe II seh 34 B B Piotrovskij Vanskoe carstvo seh 149 R H Dyson Problems of Protohistoric Iran as seen from Hasanlu seh 202 ARAB I 451 452 ARAB I 587 UKN 127 U setr 7 8 AVIU 49 seh 322 323 W Hinz Das Reich Elam Stuttgart 1964 seh 25 I M Dyakonov Istoriya Midii seh 124 125 B B Piotrovskij Arheologiya Zakavkazya L 1949 seh 75 77 1 2 AVIU 49 seh 326 AVIU 49 seh 324 E A Grantovskij Rannyaya istoriya iranskih plemen Perednej Azii Seh 279 280 B B Piotrovskij Urartskaya kolesnica Drevnij mir M 1962 seh 341 V E Crawford Hasanlu 1960 seh 92 R H Dyson The Hasanlu Project seh 645 A K Alekperov Krashenaya keramika Nahichevanckogo kraya i Vanskoe carstvo SA 4 1937 str 249 262 O A Abibullaev Mater Shahtahtinskogo pogrebeniya Izv Azerb SSR 5 1961 str 27 37 E O Negahban Notes on some Objects from Marlik seh 310 E O Negahban The Wonderful Gold Treasures of Marlik seh 663 A Hakemi Excavation in Kaluraz Gilan seh 6 F Thureau Dangin Une relation de I huitieme campagne de Sargon Paris 1912 D D Luckenbill Ancient Records of Assyria and Babylonia I II Chicago 1926 1927 A Heydel A New Hexagonal Prism of Esarhaddon Sumer XII 1956 Q Q Kameron The Annals of Salmaneser III King of Assyria Sumer VI 1950 The Nimrud Letters Iraq XX 2 1958 Q A Melikisvili Urartskie klinoobraznye nadpisi M 1960 O W Muscarella Qalatgah An Urartian Site in Northwestern Iran Expedition 1971 13 3 4 p 47 B S Varren Two Urartian Inscriptions from Azerbaijan JCS XIX 2 1965 I M Diakonoff and S M Kashkai Repertoire Geographique des Textes Cuneiformes band 9 Wiesbaden 1981 H MorqaninH de Morgan Recherches au Talyche Persan Paris 1901 E F Schmidt Flights over Ancient Cities of Iran Chicago 1910 T Burton Brown Excavations in Azarbaijan 1948 London 1951 V V Struve Istoriya Drevnego Vostoka L 1941 seh 255 260 Q A Melikisvili Nairi Urartu Tbilisi 1954 seh 93 104 E O Negahban A Preliminary Report on Marlik Excavations Tehran 1964 E O Negahban Notes on some Objects from Marlik Journal of Near Eastern Studies XXIV 4 1965 Strabon IX 13 3 A Hakemi Kaluraz et la civilization des Mardes Archaeologie vivant I Paris 1968 Prof M T Zehtabi Iran turklerinin eski tarixi I cild Tehran 1998 seh 268 Excavations in Kaluraz Gilan Bulletin of the Asia Institute Pahlavi University 3 1973 R Ghirshman Le Tresor de Sakkez Artibus Asiae XIII 3 1950 p 201 AVIU 46 I M Dyakonov Istoriya Midii M L 1956 seh 247 R H Dyson Archaeological Scrap Glimpses of History of Ziwiye Expedition v 3 1963 pp 32 37 B B Piotrovskij Vanskoe carstvo M 1959 seh 255 R D Barnett The Treasure of Ziwiye Iraq XVIII 2 1956 pp 111 115 A Godard Le Tresor de Ziwiye Haarlem 1950 A Godard L Art de Iran Paris 1962 M I Artamonov Proishozhdenie skifskogo iskusstva S A 4 1968 seh 28 29 E A Grantovskij Seraya keramika Racpicnaya keramika i indo irancy Mezhdunarodnyj simpozium po etnicheskim problemam drevnej istorii Centralnoj Azii Dushanbe 17 22 oktyabrya 1977 g M 1977 seh 16 R N Dyson The Architecture of Hasanlu Period I to IV AJA v 81 N4 1977 p 551 R H Dyson Hasanlu and Early Iran Archaelogy XIII 2 1960 R H Dyson The Hasanlu Project Science 135 1962 R H Dyson Excavating the Mannaean Citadel of Hasanlu Illustreiled London News 1961 R H Dyson Nine Centure Men in Western Iran Archaeology XVI1 1 1964 R H Dyson In the City of the Golden Bowl ILN 1964 W E Crawford Hasanlu 1960 Bulletin of the Metropolitan Museum of Art bundan sonra VMMA XX 1961 O W Muscarella The Iron Age at Dinkha Tepe Iran AJA v 9 1977 T A Rathbun An Analysis of the Skeletal Material excavated at Hasanlu Iran University of Kansas 1964 G P Mihalevich A Nakimi i M Rad Opisanie i rezultaty raskopah v Hasanlu Solduz S A 2 1966 W Kleiss Bericht Uber Erkundungsfahrten in Iran im Jahre 1970 Archologische Mitteilungen aus Iran 4 1971 p 5 59 O W Muscarella Qalatgah An Urartian Site in Nortwestern Iran p 45 48 C A Burney Haftavan Tepe Survey of Excavation in Iran 1967 68 Iran YII 1969 p 177 179 S Kroll Archaologische fundplatze in Iranisch Ost Azerbaijan AMI 17 1984 S Belsk Das Reich die Mannaer VBAG 1884Edebiyyat RedakteQasqay Solmaz 1993 Manna dovleti azerb Baki Qasqay Solmaz 2007 Qedim Azerbaycan tarixi mixi yazili menbelerde azerb Baki Kashkaj S M O gorodah krepostyah na territorii Manny Drevnij Vostok rus 2 Erevan 1976 S M Kashkai I M Diakonoff 1981 Repertoire Geographique des Textes Cuneiformes fransiz 9 Wiesbaden Melikishvili G A 1949 Nekotorye voprosy istorii Mannejskogo carstva VDI rus 1 Azerbaycan tarixi Baki Dovlet Universiteti nesriyyati azerb 2009 first missing last Y Yusifov Azerbaycan tarixi iki cildde Z Bunyadov 2007 azerb I cild Baki Qeybullayev Q 1994 Azerbaycan turklerinin tesekkul tarixinden azerb Baki Assiro vavilonskii istochniki po istorii Urartu rus AVIU 1952 first missing last Luckenbill D D 1926 1927 Ancient Records of Assyria and Babylonia ingilis I II Chicago ARAB 2011 08 23 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2011 05 17 Konig F W 1955 1957 Handbuch der chaldischen Inschriften alman I II Graz olu kecid Varren B S 1965 Two Urartian Inscriptions from Azerbaijan ingilis XIX JCS Aliev I 1960 Istoriya Midii ingilis Baku Grantovski E A 1970 Rannyaya istoriya iranskih plemen Perednej Azii rus Moskva Burton Brown T 1941 Excavations in Azerbaijan 1948 ingilis London Melikisvili Q A 1954 Nairi Urartu rus Tbilisi Negahban E O 1964 A Preliminary Report on Marlik Excavations ingilis Tehran Hakemi A 1968 Kaluraz et la civilization des Mardes fransiz I Paris Archaeologie vivant Ghirshman R 1950 Le Tresor de Sakkez fransiz XIII 3 Artibus Asiae D Barnett R 1956 The Treasure of Ziwiye Iraq ingilis XVIII 2 Godard A 1950 Le Tresor de Ziwiye fransiz Haarlem Dyson R N 1977 The Architecture of Hasanlu Period I to IV ingilis v 81 N4 AJA Muscarella O W 1971 Hasanlu in the Ninth Century V c and its Relation with other cultural centers of the Near East ingilis Chronologies in Old World Archaeology AJA Rathbun T A 1964 An Analysis of the Skeletal Material excavated at Hasanlu Iran ingilis University of Kansas Press Kleiss W 1969 Survey in Azerbaijan Iran ingilis YII Wilkinson Ch K 1962 Treasure from the Mannean Land ingilis XXI 8 MMA Wilkinson Ch K 1965 Art of the Marlik Culture ingilis 4 MMA Hummel J 1933 Zur Archeologie Azerbaidzans fransiz VIII ESA Kashkay S Aslanov G 1982 New Archaeological Finds in Soviet Azerbaijan ingilis 19 Archiv fur Orientforschung Beiheft Boehmer R M 1964 Volkstum und Stadte der Mannaer alman III Baghdader Mittelungen Benedict Warren C 1965 Two Urartian Inscriptions from Azerbaijan ingilis XIX 2 JCS Melikishvili G A 1960 Novaya urartskaya nadpis iz Iranskogo Azerbajdzhana VDI rus 3 Henning W B The Ancient language of Azerbaijan TPhS 1954 ingilis Burney C A 1964 Excavations at Yanik Tepe Azerbaijan 1962 Iraq ingilis XXVI I Xarici kecidler RedakteMerkezi Elmi Kitabxana Manna dovleti Arxivlesdirilib 2011 11 12 at the Wayback Machine Manna dovletinin yaranmasi ve yukselisi olu kecid Manna dovletinde maldarliq olu kecid Manna dovleti E e IX esr e e 590 video olu kecid Menbe https az wikipedia org w index php title Manna amp oldid 6069677, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.