fbpx
Wikipedia

Magik realizm

Magik realizmmagik elementlərin dünyanın realist mənzərəsinə daxil edildiyi bədii metod.

XX əsrin 1930-1960-cı illərində Cənubi Amerikada realizmin növbəti milli forması – şərti olaraq magik realizm adlandırılan hadisə meydana çıxmışdır. Cənubi Amerikada ispanlarla yerli xalqların birləşib qarışmasından ispan dilində yeni bir ədəbi mədəniyyət yaranmış və tarixi tərəqqinin nisbətən aşağı səviyyəsindən müasir sivilizasiyaya qoşulmuş bu xalqların miflərini də realist nəsrə gətirmişdir. Miflərdən bədii vasitə kimi istifadə gerçəkliyi realist təsvirin imkanlarını artırır və Avropa ədəbi tənqidinə də maraqlı təsir buraxırdı. Əslində mifdən, rəmzdən, alleqorik obrazdan realist əsərlərdə, xüsusilə poeziyada istifadə həmişə olmuşdur, ona görə Cənubi Amerikada Jorji Amadu, Qabriel Qarsiya Markes kimi yazıçıların əsərlərində özünü göstərən magik realizmi simvolizm elementlərindən istifadənin milli bir ədəbiyyatda üzə çıxması kimi qiymətləndirmək olar. Mistik və ya fantasmaqorik realizm Qərbi Avropada macara nəsrinin bir forması kimi yaranmışdır. Bədii kino biznesinin inkişafı tamaşaçı cəlb etmək üçün yeni-yeni süjetlər tapmalı idi. Bu süjetlərin bir qismi qədim dini-mistik ədəbiyyatlarda və magiyaya dair kitablarda tapılmağa başladı. Qədim magiya və mistika bir qayda olaraq müasir həyata köçürülür. Lakin ciddi sosial-fəlsəfi realist nəsrdə mistik ümumiləşmələrə meyli daha artıq rus ədəbiyyatı, xüsusilə Nikolay Qoqol, Fyodor DostoyevskiAnton Çexovun ədəbi təcrübəsi ilə bağlamaq daha düzgün olar. Sonralar Frans Kafka kimi yazıcıların yaradıcılığında simvolizmin ifrat bir bədii şərtilik şəklini alması, ədəbi obrazın öz konkretliyini itirməsi həm də onların təsiri ilə bağlı idi. Əlbəttə, Kafkada xalis alman mistikası da vardır, lakin dünyanın fundamental fəlsəfi həqiqətlərini tapmaq və bədii şəkildə göstərmək meylində o, rus klassikasının təsirindədir. Belə təsir Herman Hessenin nəsrində də özünü göstərirdi.

Şübhəsiz ki, F.M.Dostoyevskidən və Avropa macara ədəbiyyatından gələn iki müxtəlif realizm forması fərqlidir. Macəralı, mistik realizmi rus ədəbiyyatında da müstəqil xətt kimi olmuşdur. Rus yazıçısı Mixail Bulqakovun "Master və Marqarita" romanı buna gözəl misal ola bilər. Realizmin bu şəklində artıq fəlsəfi-sosial ümumiləşdirmə aparıcı deyil, həyatın realist macəralı təsviri lövhələrinə fantastik elementlər qarışır. Bu fantastikanın məzmununa görə sözü gedən realizm formaları müxtəlif və mənaca yaxın terminlərlə adlandırıla bilir. Məsələn, xalis fantastika elmi mistikadır. Eyni zamanda, din və təriqətlərlə bağlı, tibb elmi ilə bağlı, kitab falı ilə bağlı, cadugərliklə bağlı çoxlu əsərlər yazılmış və onların əsasında da bədii filmlər çəkilmişdir.

XX əsrin sonlarında mistik realizmə geniş meyl müşahidə olunmuşdur. Bu daha çox kinoda belə süjetlərin işlənməsi və maddi uğur qazanması ilə də bağlıdır. Məsələn, Amerikada cadulanmış mənzillər mövzusu ilə bağlı xüsusi mistik realist film janrı formalaşmışdır. Bundan əlavə, Antik dövrdən məlum olan insan – heyvan metamorfozları mövzusu da geniş işlənən magik süjetlərdir. Bədii film uğur qazandıqdan sonra onun nəsr variantı da bəzən bestseller şəklində yayılar.

Realizmin mistik formasının geniş inkişafı kinonun ədəbi zövqlərə və ədəbi axtarışlara təsirinin çox yeni bir hadisəsidir. Bəlkə kino vasitəsi ilə ədəbi təsir barədə danışmaq daha doğru olar. Bu halda vahid mətn mədəniyyəti ilə kino obrazı mədəniyyətinin qaynayıb qarışması baş verir.

EXPRESSIONISM (EKSPRESSİONİZM) NEW OBJECTIVITY (YENİ OBYEKTİVLİK) Ecstatic subjects(Ecazkar mövzular) Sober subjects (Ciddi mövzular) Suppression of the subject(Mövzunun hüdudlanması) The object clarified (Aydınlaşdırılan obyekt) Rhtythmical(Ahəngdar) Representational (Təsviri) Warm (Hərarətli) Cold (Soyuq) Rough(Nahamar) Smooth (Axıcı) Dynamic (Dinamik) Static (Sabit) Loud (Uca) Quiet (Ahəstə) [9, s.35-36)

  • Rəhim Əliyev. Ədəbiyyat nəzəriyyəsi. Bakı: Mütərcim, 2008, səh. 51-52.
  • Magik realizm
magik, realizm, magik, elementlərin, dünyanın, realist, mənzərəsinə, daxil, edildiyi, bədii, metod, tarixi, əsrin, 1930, 1960, illərində, cənubi, amerikada, realizmin, növbəti, milli, forması, şərti, olaraq, magik, realizm, adlandırılan, hadisə, meydana, çıxmı. Magik realizm Dil Izle Redakte Magik realizm magik elementlerin dunyanin realist menzeresine daxil edildiyi bedii metod Tarixi RedakteXX esrin 1930 1960 ci illerinde Cenubi Amerikada realizmin novbeti milli formasi serti olaraq magik realizm adlandirilan hadise meydana cixmisdir Cenubi Amerikada ispanlarla yerli xalqlarin birlesib qarismasindan ispan dilinde yeni bir edebi medeniyyet yaranmis ve tarixi tereqqinin nisbeten asagi seviyyesinden muasir sivilizasiyaya qosulmus bu xalqlarin miflerini de realist nesre getirmisdir Miflerden bedii vasite kimi istifade gercekliyi realist tesvirin imkanlarini artirir ve Avropa edebi tenqidine de maraqli tesir buraxirdi Eslinde mifden remzden alleqorik obrazdan realist eserlerde xususile poeziyada istifade hemise olmusdur ona gore Cenubi Amerikada Jorji Amadu Qabriel Qarsiya Markes kimi yazicilarin eserlerinde ozunu gosteren magik realizmi simvolizm elementlerinden istifadenin milli bir edebiyyatda uze cixmasi kimi qiymetlendirmek olar Mistik ve ya fantasmaqorik realizm Qerbi Avropada macara nesrinin bir formasi kimi yaranmisdir Bedii kino biznesinin inkisafi tamasaci celb etmek ucun yeni yeni sujetler tapmali idi Bu sujetlerin bir qismi qedim dini mistik edebiyyatlarda ve magiyaya dair kitablarda tapilmaga basladi Qedim magiya ve mistika bir qayda olaraq muasir heyata kocurulur Lakin ciddi sosial felsefi realist nesrde mistik umumilesmelere meyli daha artiq rus edebiyyati xususile Nikolay Qoqol Fyodor Dostoyevski ve Anton Cexovun edebi tecrubesi ile baglamaq daha duzgun olar Sonralar Frans Kafka kimi yazicilarin yaradiciliginda simvolizmin ifrat bir bedii sertilik seklini almasi edebi obrazin oz konkretliyini itirmesi hem de onlarin tesiri ile bagli idi Elbette Kafkada xalis alman mistikasi da vardir lakin dunyanin fundamental felsefi heqiqetlerini tapmaq ve bedii sekilde gostermek meylinde o rus klassikasinin tesirindedir Bele tesir Herman Hessenin nesrinde de ozunu gosterirdi Subhesiz ki F M Dostoyevskiden ve Avropa macara edebiyyatindan gelen iki muxtelif realizm formasi ferqlidir Macerali mistik realizmi rus edebiyyatinda da musteqil xett kimi olmusdur Rus yazicisi Mixail Bulqakovun Master ve Marqarita romani buna gozel misal ola biler Realizmin bu seklinde artiq felsefi sosial umumilesdirme aparici deyil heyatin realist macerali tesviri lovhelerine fantastik elementler qarisir Bu fantastikanin mezmununa gore sozu geden realizm formalari muxtelif ve menaca yaxin terminlerle adlandirila bilir Meselen xalis fantastika elmi mistikadir Eyni zamanda din ve teriqetlerle bagli tibb elmi ile bagli kitab fali ile bagli cadugerlikle bagli coxlu eserler yazilmis ve onlarin esasinda da bedii filmler cekilmisdir XX esrin sonlarinda mistik realizme genis meyl musahide olunmusdur Bu daha cox kinoda bele sujetlerin islenmesi ve maddi ugur qazanmasi ile de baglidir Meselen Amerikada cadulanmis menziller movzusu ile bagli xususi mistik realist film janri formalasmisdir Bundan elave Antik dovrden melum olan insan heyvan metamorfozlari movzusu da genis islenen magik sujetlerdir Bedii film ugur qazandiqdan sonra onun nesr varianti da bezen bestseller seklinde yayilar Realizmin mistik formasinin genis inkisafi kinonun edebi zovqlere ve edebi axtarislara tesirinin cox yeni bir hadisesidir Belke kino vasitesi ile edebi tesir barede danismaq daha dogru olar Bu halda vahid metn medeniyyeti ile kino obrazi medeniyyetinin qaynayib qarismasi bas verir Bedii fikrin inkisafi tarixinde yaranan her bir yeni merhele dovrun menevi mezmunda yenilenmesine ve deyisilmesine reaksiya kimi qiymetlendirile biler Bu ise oz novbesinde zamanla XX esr dunya medeni paradiqmasinin radikal sekilde deyismesine felsefi ve edebi bedii fikir tarixinde yeni anlayislarin tezahur etmesine getirib cixardi XX esr humanitar fikrindemilli medeni ve multikultural deyerlerin bir araya cemlenmesi sinfi ferqliliyin kutle ve elitar medeniyyetin culgalasmasi qaynayib qarismasi yaradiciliqprinsip ve xususiyyetlerinin inkisafina sirayet etdi Bu cehetden diger siyasi ideoloji ve medeni sosial hadiseler kimi bedii edebiyyat da dovrun qlobalproblemlerini xususi orijinal bedii prinsiplerle tesvir ederek yalniz mueyyenxalqin milli medeniyyeti deyerleri ucun deyil elece de dunya bedii fikrinde yeni yaradiciliq prinsiplerinin esasini qoydu Incesenetin diger sahelerinde deferqli tesevvurler sisteminde tecessum olunan ve tamamile yeni mena kesb edenbir dunya modeli yarandi Dovrun senetkarlari modernist ve realist estetikanin prinsipleri fonunda tesvir edilen realliga tamamile ferqli baxis bucagindan diqqet etmeye basladilar Maqik elementlerin dunyanin realistik menzeresine daxil edilmesi realizmin ferqli terzde bedii estetik fikire yeni uslubun sirayet etmesi kimi basa dusuldu Zamanla universal yaradiciliq metoduna cevrilen bu uslub hem incesenetde hem de bedii edebiyyatda boyuk potensial imkanlara malik oldugunu gosterdi Bu metodun magik realizm kimi mueyyen olunmasi arasdirmacilari bu fenomenin genezisini arasdirmaga sovq etdi 1 s 97 Maqik realizm sehrli realizm ve ya ecazkar realizm terminleri umumi olaraq eyni menaya malik hesab olunur lakin bu terminler arasinda bezi ferqler var Ecazkar realizm Latin Amerikasinin inanclarini tarixini ve enenelerini ehtiva etdiyi ucun digerlerinden ferqlenir Maqik realizm temsil olunan dunyaya enmeyen eksine gizlenen ve urekleri doyunduren bir sirrdir 3 s 15 ve Salman Rusdinin nezerde tutdugu kimi maqik realizm inanilmaz ve dunyevi unsurlerin qarsilasmasidir 4 s 30 Maqik realizm heyatimizda movcud olan feqlilikleri tapib ortaya cixaran adi ve qeyri adi qebul edilen mehfumlari casqinliq yaratmadan teqdim eden bir edebi janrdir Bezi tenqidciler maqik realizmi diger edebi cereyanlarla ortaq xususiyyetlerine gore janr olaraq xususi kateqoriyaya aid etmeseler de edebi tenqidci Qreqori Rubinson Rusdi Barns Vinterson ve Karterin Fantastikasi The Fiction of Rushdie Barnes Winterson and Carter adli kitabinda tesdiq edir ki gorkemli edebiyyatsunas Ralf Koenin mueyyenlesdirdiyi muxtelif edebi janrlarin tarixi sosial medeni cehetden elaqelerinin tedqiq edilmesi prinsipine en yaxsi numune olan maqik realizm janr kateqoriyasina aid edilmesi muzakire oluna biler 5 s 35 Muxtelif eserlerde muxtelif yollarla istifade olunan ve muxtelif menalar dasiyan bu terminin deqiq terifini vermek mumkun deyil Maqik realizmin ilk tezahurleri 1920 ci illerde Almaniyada Veymar Cumhuriyyeti dovrunde post ekspressionizm herekati cercivesinde formalasmisdir Ekspressionizmin davami olan Post ekspressionizm 1910 cu illerde ressamliq sahesinde meydana gelmis ve empresyonizmden ferqli olaraq realligi oldugu kimi deyil ressamda dogurdugu hisler vasitesile tecessum edirdi Ancaq post ekspressionizm mucerredlikden uzaq daha konkret ve sentimentalizmden uzaq idi Post ekspressionizmin ilk olarq ressamliqda meydana gelmesi hem de sentimentalizmden uzaq ve ferqli olmasi maqik realizmle ortaq ceheti hesab oluna biler Maqik realizmin formalasmasinin deqiq tarixi haqqinda muxtelif ferziyyeler olsa da bir cox tenqidci bunun 1923 ci il oldugunu qebul edir Maqik realizm terminini ilk defe 1923 cu ilde Karl Haiderin resmleri haqqinda yazdigi Maqik realizm adli meqalesinde alman tenqidcisi Frans Roh isletmisdir Frans Rohun maqik realizmini Alman muzeyinin meneceri olan Gustav Hartlaub neue sachlichkeit yeni obyektivlik adlandirirdi Hartlaub 1925 ci ilde teskil etdiyi resm sergisini Neue Sachlichkeit adlandirmaqla Rohun maqik realizmini qismen de olsa senet dunyasinda oz obyektivliyi ile bir pille geride buraxdi lakin 1960 ci illerin evvellerinde Roh un termini daha cox maraq dogurdu ve o zamanlardan beri esasen ressamliqla bagli olan bu termin edebi bir konsepsiya kimi meshurlasmaga basladi 6 s 33 34 XX esrin evvellerinde Avropa edebiyyati ve incesenetinde formalasan Ekspressionizm edebi cereyanin terefdarlari realliga yeni bir baxis bucagindan yanasmaq zeruretini yaratdi 7 s 13 Birinci dunya muharibesinin evveli ve Ekspressionizm ideyalarinin suqutu dovrunde senetkarlar mucerred ideya ve dusuncelerden uzaqlasaraq dunyanin daha cox konkret terefleri ile maraqlanmaga basladi Eslinde bu yeni axtarisin sebebi ekspressionizm ve impressionizm kimi edebi cereyanlarin muasir dunyani izah etmek ucun kifayet etmemesinden qaynaqlanirdi 6 s 33 Bu ressamliqda yeni bir gercekliyi teqdim etmekle yeni bir obyektivliyi qebul etmeni asanlasdirdi Italyan ressam Giorgio de Kirikonun fovqeltebii yaradiciligi yeni obyektivliyi qebul eden senetkarlarda ferqli teessurat yaratdi Frans Roh meqalesinde De Kirikonun Nach Expressionismus Magischer Realismus adli eserlerini numune gosterek obyektlerin tenha ve sirli gorunusleri ile ressamin yeni qaranliq dunyasini onun muasir insanin yadlasmasi ve yonunu deyismesini resmle ifade etmesini maqik realizmin inkisafinda ehemiyyetli hesab edirdi 6 s 38 Frans Roh Birinci Dunya Muharibesinden sonra Almaniyada teskil olunan sergilerde teqdim olunan resmlerde bir ferq oldugunu anladi Rohun Magischer Realismus kitabi Hartlaubun Neue Sachlichkeit sergisinin teskil edildiyi dovrde nesr olunmusdu Frans Rohun ideyalarindan tesirlenen ve maqik realizme maraq gostermeye baslayan Ernst Junger ilk defe bu termini 1927 ci ilde nesr olunan Nationalismus und modernes Leben Milliyyetcilik ve Muasir Heyat adli bir meqalede istifade etdi Onun sozlerine gore maqik realizm ifade olunan resmlerde sanki sehrli bir sekilde xarici alemin her bir xetti riyazi dusturun deqiqliyi ile birlesir solgunlugu muemmali bir sekilde isiqlandirilir 8 s 4 36 Frans Roh maqik realizmin ekspressionizmden ferqli oldugunu iddia edirdi Roh maqik realizmin iyirmi iki ferqli xususiyyetini tesvir etmisdir lakin Rohun tesvir etdiyi bu xususiyyetler daha cox ressamliqla bagli idi Yeni obyektivizm adi altinda siralanan bu xususiyyetler beledir EXPRESSIONISM EKSPRESSIONIZM NEW OBJECTIVITY YENI OBYEKTIVLIK Ecstatic subjects Ecazkar movzular Sober subjects Ciddi movzular Suppression of the subject Movzunun hududlanmasi The object clarified Aydinlasdirilan obyekt Rhtythmical Ahengdar Representational Tesviri Warm Heraretli Cold Soyuq Rough Nahamar Smooth Axici Dynamic Dinamik Static Sabit Loud Uca Quiet Aheste 9 s 35 36 Roh maqik realizmi movcud gercekliyi ifade etmeyin basqa bir yolu kimi gosterse de maqik realizmin dovrumuzde qebul edilen hal hazirki terifi realliqdan eks bir menani ozunde ehtiva edir Vilyam Spindlerin iddiasina gore maqik realizmin ilk terifinden uzaqlasmasi eslinde orijinal terminin ifade etdiyi menanin tam eksini ifade edir 10 s 77 Maqik realizm termini ilk defe Frans Roh terefinden istifade edildikden sonra edebi daireler terefinden qebul edilmeye basladi Massimo Bontempelli maqik realizmi hem incesenete hem de edebiyyata tetbiq eden ilk yazici oldugu ucun bu terminin edebiyyata getirilmesinde muhum rol oynamisdir 11 s 2 Tebieti resm eserlerinde gostermek evezine onu instiktleri vasitesile yeniden yaratmaga calisan Frans Roh yeni bir realliq yaratmis oldu ve maqik realizm etnoloji menada meneviyyata ve ya irrasionalizme qayidis deyil eksine dunyanin rasional qurulusunu bir mocuze olaraq deyerlendiren orijinal rasionalizmi maqik rasionalizmi ile ifade etdi 6 s 35 Quntere gore maqik realizmi bu qeder ferqlendiren aydinlasdirmaga calisdigi movzular deyil eksine onun her kesin bu zamana kimi qebul etdiyi ve qavradigi obyektleri diqqetle tesvir etmesi ve heyata yeni baxis bucagindan yanasmani teklif etmesidir Bu terminin esl mahiyyetini tedqiq eden Bontempelli edebiyyatin missiyasini gercekliye yeni mifik ve sehrli perspektivler acmaq kimi xarakterize edirdi 12 s 522 1943 cu ilde Le Nouveau Journal adli jurnalda Bontempelli haqqinda esse yazan Yohan Deysne maqik realizmi elmi cehetden bele tesvir etmisdir xeyal ve realliq insanin daxili veziyyetinin iki qutbunu teskil edir ve bu qutblerin cazibesi sayesinde sehr yaranir 13 s 17 1927 ci ilde Qerb Jurnalinin Revista de Occidente ispan diline tercumesi nesr olunduqda maqik realizm Latin Amerikasinda yayilmaga basladi Maqik realizmin Latin Amerikasi olkeleri terefinden suretle qebul edilmesinin sebebi o dovrlerde senetkarlarin Avropa suurundan uzaqlasmaq isteyinden qaynaqlanirdi 14 s 99 1930 1940 ci illerde Avropadan Amerika olkelerine muhaciret maqik realizmin yayilmasinda o qeder ehemiyyetli tesir gosterdi ki Buenos Ayresin edebi dairelerinde fealiyyet gosteren Avropa yazicilari hemin bir il muddetinde maqik realizmden istifade etmeye basladilar 6 s 61 Gorkemli Venesuela yazicisi Arturo Uslar Pietri bu termini poetik bolunme ve ya gercekliyin poetik usulla inkar edilmesi kimi tesvir edirdi Maqik realizm ifadesini Latin Amerikasi bedii edebiyyatina ilk defe tetbiq eden Venesuellali yaziciya gore bu uslubda yazilmis eserler insani real alemde sirli bir varliq kimi teqdim edir 15 s 99 Latin Amerikasi maqik realizmininin xususiyyetleri ile ilk olaraq Alexo Karpentyerin Bu dunyanin selteneri 1949 Miqel Anxel Asturiasin Mais adamlar 1949 Xuan Rulfonun Pedro Paramo 1955 daha sonralar ise Xorxe Luis Borxesin Qabriel Qarsiya Markesin Xulio Kortazarin Oktavio Pasin Karlos Fuentosun Mario Varqas Lyosanin yaradiciliginda rast gelmek mumkundur Frans Kafka Xose Saramaqo Jorj Amadu Mixail Bulqakov Milorad Pavic Izabel Alyende Toni Morrisson Umberto Eko Salman Rusdi kimi dunya sohretli senetkarlar da maqik realizmin en parlaq numayendeleridir 2 s 149 Maqik realizm 1954 cu ilden sonra Nyu York Kuins Kollecinin Latin Amerikasi Edebiyyati professoru Anqel Floresin Muasir Dil Dernekleri konfransinda Ispan Amerikan Bedii Edebiyyatinda Maqik Realizm adli bir nitq soylemesinden sonra edebiyyat alemine daxil oldu Floresin teklif etmeye calisdigi Latin Amerikasi edebiyyatinin hec bir mustemleke gucunun tesiri altina dusmeden oz medeniyyetine esaslanan yeni bir diskurs anlam elde etmesi idi Amarul Kanadi Floresin ideyalarinin beynelxalq seviyyede qebul edilmek isteyinin musteqillik isteyen mustemleke yazicilarinin soyledikleri ifadelere benzediyini dusunurek fikirlerini bele ifade etmisdi Metropoliten deyerlerin institusional sistemlerin ve konseptual paradiqmalarin hegemonlugu mustemlekelerin oz muxtariyyetlerini qanunilesdirmek ucun uc esas alternativ teklif edir mustemlekeci ile mustemlekecilik arasindaki benzerliyin duzgun qebul edilmemesi mustemlekecilik huquqlari ucun israr etmek mustemlekecilerin paradiqmalarini qeti sekilde redd etmek muxtariyyet teleb etmekle yanasi ustunluklerinin qebul edilmesini israr etmek 16 s 133 Flores maqik realizmin Latin Amerikasi medeniyyetinin ictimaet arasinda taninmasina boyuk tesiri oldugunu vurgulayerken Luis Leal bunu ferqli dusunce terzi kimi kimi qiymetlendirir ve bu janr vasitesile senetkarlarin arzu ve xeyallarini aciq sekilde ifade etmeye calisdiqlarini iddia edirdi Maqik realizm mustemleke cemiyyetleri terefinden xususile menimsenilmeye baslandi Leala gore maqik realizm insan ve onun muxtelif hal ve yasantilari arasindaki esrarengiz elaqenin kesf edilmesini ozunde cemlesdiren gercekliye munasibetdir 17 s 131 Maqik realist yazarlar terefinden dunyanin mistik tereflerinin xususi diqqetle gosterilmesi ve vurgulanmasi insanlarin heyatin darixdirici tereflerinin olmasi dusuncelerini usteleyir Floresin Latin Amerikasi romanlari ile bagli muzakirelerin bezileri ile razilasmadigi bir cox fikirler var idi Bu muzakirelerle razi olmayan ve maqik realizm terminin genis istifadesine qarsi olanlardan Cin Piyer Duriks Qabriel Qarsia Markesin eserlerinin bu janra aid oldugunu qebul etmirdi Durix ne Borxesin ne de Qarsia Markesin romanlarinin 1960 ci illerde muxtelif edebi uslublari ve ecazkar realizm i mueyyenlesdirmek ucun edebi tenqid sahesinde mehsurlasan maqik realizm kateqoriyasina daxil olmadigini iddia edirdi 18 s 102 Maqik realizmin diger edebi terminlerle muqayise olunmasinin esas sebebi heterogen irsi muxteliflik xususiyyete malik olmasidir Tenqidciler maqik realizm terminin edebiyyatda uzun muddetli istifadesini temin etmeye calisarken terminin edebiyyata daxil olmasindan evvel incesenetin diger sahesi olan ressamliqdan qaynaqlanmasi sebebiyle muxtelif fikir ayriliqlari ile uzlesirdi Tenqidciler terminin murekkeb tarixini orijinal ifadesinin qeyri mueyyen olmasini arasdiraraq onun bir bedii muhitden digerine kecidini izah etmeye calisirdi 7 s 12 Unumiyyetle hudud ve cercivelerle yasayanlarin oz xususiyyetlerini ifade ede bilmesi maqik realizmin coxsayli funksiyalarindan biridir Maqik realizm yaradici metodu ile yazilmis bedii eserlerde qeyi rasional dusunce terzi idrakin dikte etdiyi qanunlari kolgede qoyur Metnde ferqli baxis bucaqlari qarsi qarsiya qoyulur muasir insanin dusuncesinde bezen besit tefekkure xas fikirler yaranir realliq ise mifik tefekkur prizmasindan dogan zaman ve mekan kimi qiymetlendirilir Konkret mezmundan daha cox mucerred mena kesb eden maqik realizm gercekliyin bedii tesvirinde maqik elementleri istifadesi zamani formalasmis bedii metoddur Realistik tehkiyeye fovqeltebii elementlerin daxil edilmesi metnde iki real ve irreal bedii dunyalarin movcudlugu mifoloji motivler ve folklor elementlerinden mutleq sekilde istifade tebii ve qeyri tebii hadiselerin tesvirinde muellifin movqeyinin askarlanmamasi tehkiyede karnaval elementlerinin movcudlugu enenevi zaman ve mekan anlayislarinin nisbi xarakter dasimasi metnde qeyri adi obrazlar ve hadiselerin real tesvirinin komeyi ile sehr alemine seyahet etmek effektinin yaradilmasi ve butun bu elementlerin vehdetde verilmesi cehdi maqik realizmin esasini teskil eden prinsiplerdendir 1 s 99 Latin Amerikasi olkeleri Avropanin mustemlekesi oldugu zaman insanlarin dunyagorusu ve medeniyyeti inkisafdan geride qalirdi Belelikle enenevi roman xususiyyetlerinin yazicilarin ozlerini ifade etmesi ucun yeterli olmamasindan dolayi maqik realizm XX esrin ortalarinda edebiyyatda yeni bir partlayisa sebeb oldu Xususile azadliq axtaran yazicilar ucun yeni tehkiye usullari formalasdi 1950 ci illerde Latin Amerikasi edebiyyatinda ortaya cixan maqik realizmin tehkiye formasina getirdiyi yeni texnika sayesinde basqa olkelerin edebi yazarlari terefinden menimsenilmesi cox zaman almadi Markesin 1967 ci ilde nesr olunan Yuz Ilin Tenhaligi One Hundred Years of Solitude eseri bu janrda eserler yaratmaq isteyen bir cox Latin Amerika ve ya Avropa yazicilari ucun model rolunu oynasa da Alejo Karpentier maqik realizmin her iki qitede ferqli bir sekilde istifade edildiyini qeyd edirdi Eserde qehremanlarin sahib olduqlari fovqeltebii bacariqlar ve ya yasadiqlari qeyri adi hadiseler maqik realizmin Latin Amerikasi xalqlarinin medeni inanclari fonunda sehrli bir atmosfer yaratsa da Avropa yazicilarinin eserlerinde ise bu sehrli elementlerin tehkiye texnikasina tetbiq edilmesi idi Alfred C Lopez bu terminden istifade edilmesine tekidle yanaslarla razilasmirdi O yazirdi Maqik realizm Avropa termini qeyri Avropa edebiyyatina tetbiq edildi Terminin Ucuncu Dunya Kosmopolit statuslu Latin Amerikali esl muelliflerin eserlerinden diger medeneyiyyete mensub olan muellifer terefinden menimsenilmesine baxmayaraq ferqliliyi hec de azalmadi ve Latin Amerikasi edebiyyatinin bu uguru koklu deyisikliye sebeb oldu lakin bele bir sual yaranir Latin Amerikali muellif terefinden yazilmis maqik realizm tetbiq edilen metnin hududlari haradadir Bu artiq ozununkulesdirme akti ya da vehsi ekzotik metni uygun Avropa kriteriyalari cercivesinde menimsemeye yoneltmek ucun bir cagirismidir 19 s 143 Lopez yeni bir cereyana aid oldugu deyilen bu eserlerin adlarini cekmeye calismadan rahatliqla oxunmasi lazim oldugunu vurgulayirdi Bu ona Avropa olkelerinin Ucuncu Dunya olkelerinin sahib oldugu her seye hokmranliq etmek arzusunu xatirladirdi ve buna nail olmagin yegane yolu hansi nov metnle qarsilasdiqlarini anlamaq idi Metn aydin olduqda bu olkelerin kolgeleri altinda heyat surenlerin aglindan cixanlara nezaret etmek asan olacaqdi Maqik realizmi mueyyen bir qite ile mehdudlasdirmaq duzgun deyil baxmayaraq ki ilk eserler Latin Amerikali yazicilar terefinden yazilmisdir Postkolonial yazarlarin bu janrda daha cox eser yaratmasinin adilesmesi diger olkelerden olan yazicilar terefinden eyni usullarin tetbiq edile bilmemesi anlamina gelmirdi Cilili muellif Izabel Allende bundan sikayetlendiyini bele ifade edir Edebi formanin cox vaxt Latin Amerikali yazicilarin maqik realist eserlerine aid edilmesine inana bilmirem maqik realiz misilsiz bir Latin Amerikasi fenomenidir Sehr dunyani herekete getiren gorunmez quvveler ucun xeyallar efsaneler mifler duygu ehtiras tarixin oldugu bir edebi cihaz ve ya gorme yoludur Butun bu quvveler maqik realizmin absurd izah oluna bilmeyen tereflerinde ozlerine yer tapirlar Maqik realizm butun dunyada movcuddur o gercekliyin butun olculerini gormek ve yazmaq qabiliyyetidir 20 s 54 Alejo Karpentier 1949 cu ilde real maravilloso americano Amerika ecazkar realizmi termininin serhini verdi Karpentier Latin Amerikasina aid oldugunu dusunduyu bu terminin Avropa yazicilarinin eserlerinde istifade etdikleri maqik realizmden ferqli oldugunu dusunurdu Karpentier Latin Amerikasi yazicilarinin Avropadan tesirlenmediyini gostermek ucun marvellous realism ecazkar realism termininden istifade etdi Yazici tarixi heqiqetleri xronologiyaya riayet etmeden deyisdirmek fikrinde idi 1955 ci ilde Anqel Flores Xorxe Luis Borxesin 1940 ci illerde fantastic adlandirdigi termini izah etmek ucun ilk defe maqik realizmden istifade etdi digerleri ise maqik realizme Karpentierin ecazkar realizm i kimi terif verdi Umumiyyetle maqik realizm ferqli sekillerde izah edilirdi Meselen Qiorqio De Kiriko ve Karlo Karranin metafizikasi Rohun maqik realizmi ve ya qeyri mueyyenliyi Borxesin the fantastic si fantastik Deysnenin magisch realisme i maqik realizm Cunqerin sehrli fonu sehrli rasionalizmi ve stereoskopiyasi Bontempellinin realismo magico su maqik realizm ve Kubinin gercekliyin diger terefi kimi 6 s 61 62 Karpentier ecazkar realizmden lo real maravilloso istifade ederek Latin Amerikasi sexsiyyetinin diskursundaki ferq i gostererek Avropa hegemonlugunu qebul etmir 21 s 137 Avropa yazicilari terefinden istifade edilen maqik realizmi Latin Amerikasi yazicilarinin teqlidi kimi gorur ona gore heyata sehirli terefden baxmaq Avropa heyatina xas deyil O dusunurdu ki daha medeni kecmise malik olan avropalilar Latin Amerikalilarin sehri efsunu gundelik heyatlarinin bir hissesi kimi qebul etdiklerine inanmaqda cetinlik cekirler Markes nenesinin usaq iken ona danisdigi hekayelerden tesirlenerek yazdigi Yuz illin tenhaligi eserinde yazdiqlarinin hamisinin heqiqet oldugunu iddia edir lakin rasionalist bir cemiyyetde boyuyen bir Avropa insani ucun bunlar sadece nagillarda bas veren hekayelerdir Henri Ceyms oxucunun diqqetini celb etmek ucun yazicinin romanlarda real heyati teqdim etmeli oldugunu yazirdi Gercek personajlar oxucu da maraq doguracaq onu tesirlendirecek 22 s 43 Muxtelif medeniyyete sahib xalqlarin edebiyyatinda sehre efsuna ferqli numuneler gostermek olar Meselen sozlerin musteqil fiziki cisimler kimi qebul edildiyi ereb medeniyyetinde yere uzanib sozlerin sizden kenar kecmesine icaze verersizse lenetden qacmaga muveffeq ola bilersiz Irlandiyada lenetin qurbaninin uzerine enene qeder yeddi il havada asili qaldigina inanilir 7 s 58 Linda Huceon qerb rasionalizmi xaricinde olanlarin qerbin merkezinde yer almasina icaze verilmemesinin sebebini bele izah edir Kecmis ve ferqli cehetleri onlari Kartezyen rasionalligina irrasional deli ve ya en azi yad kimi daxil olmaqdan mehrum etdi 23 s 68 Lakin uzun zaman sonra yazicilar maqik realizm sayesinde bu fikirlerin normal qebul edilmesine muveffeq ola bildi ve hetta maqik realizm fonunda rasionalist fikirler qeribe qebul edilmeye basladi Tenqidcilerin maqik realizm konsepsiyasi barede raziliga gelmesi cetin olsa da unsiyyetdeki catismazliq isare olunan ve isare edenin birlesmesinin qarsisini alan sert bir cox maqik realist metnler boyunca daima tekrarlanir ve birlesdirici xususiyyete malikdir 24 s 148 Realliq davamli sorgu sual altinda olan bir anlayis oldugundan tehkiye usulunun daxili gercekliyi meselesi her zaman fantastika ile elaqelidir 25 s 36 Meselen bir almanin superrealistik portreti imitasiya olmasina baxmayaraq empresyonist teqdimatindan daha real gorune biler Maqik realizmin teqdim etdiyi gercekliye diqqet yetiren Roh maqik sehrli ifadesini istifade ederek aydin ve praktiki detallara diqqet cekib kotidyan gunluk realligin bexs etdiyi yenilik hissine isare edir 7 s 13 Roha gore yeni bir realliq kotidyan realligi nin bedii teqdimat ile birlesmesi vasitesile formalasir Maqik realizm sehrli atmosferi sayesinde realist edebiyyatin gostere bilmediyi gizli gozelliyi gosterir Aleyn Rob Qrilet Realizmden Gercekliye From Realism to Reality yazdigi meqalede xeyali qagayilardan nece istifade etdiyini izah edir Menim ucun vacib olan yegane qagayilar basimda olanlar idi Yeqin ki oraya xarici dunyadan ve belke de Bretaniden gelmisdiler lakin onlar deyisdiler eyni zamanda ferqli bir sekilde daha gercek oldular cunki artiq xeyali idiler 26 s 161 162 O anda yazici ucun tesvir etdiyi qagayilarin insanlara ozlerinin gercek olmadigini hiss etdirmelerine baxmayaraq gercek olandan daha real oldugunu hiss etmek olar Yaziciya gore butun yazarlar realist olduqlarina inanirlar ve hec biri ozlerini fantastik illuzionist ve ya xeyalperest kimi qeleme vermir onlar gercek dunyani tesvir etmeye calisirlar Her bir yazici bunu en yaxsi sekilde etmek ucun mubarize aparir Gercekliyi ozunemexsus sekilde tesvir eden yazicilardan biri olan Cenit Vinterson yeni heqiqetleri oxuculara gostermek azadligini yazicilarin vezifesi oldugunu dusunur Yasadigi kicik muhitin hududlarindan kenara cixaraq heyatini hec bir mehdudiyyet olmadan istediyi kimi yasamaq ucun genc yaslarinda diqqetelayiq bir yazici olmagi bacarir Oz heyat tecrubesinden ilhamlanaraq oxucularina ozlerinden basqa hec kimin nezaret etmediyi cetin lakin musteqil bir heyati ve ya mehdud bir heyati yasamagin onlarin yalniz oz secimleri oldugunu soylemeye calisir Bununla yanasi Vinterson yazicinin heyatinda bas veren butun hadiselerin eserde eksini tapmasi fikrinin eleyhinedir ve ona gore bu eseri tercumeyi hala cevirir Vinterson heqiqet ve qeyri realliq arasindaki serhedlerin ve xeyallarinda da azadliqdan zovq almalarina manee olan zaman xronologiyasinin olmadigi dunyani tesvir eden maqik realist hekayeler yazir Teklif olunan gerceklikle kifayetlenmeyen Anqela Karter hekayelerinde qebul edilen heqiqetlerden kenara cixir Yazilarinda rast gelinen fantastik ve mifik keyfiyyetlerin birlesmesine baxmayaraq ferqli baxis movqelerini ifade eden muxtelif tehkiye uslublarinin insanlarin gundelik heyat gercekliklerini catdirmaqda ehemiyyeti oldugunu iddia ederek gerceklikden qacmaq istemediyini israrla ifade edir Hadiselere ferqli perspektivlerden baxmagin zeruriliyini mudafie eden Karter heyat sertlerini asaraq nizamliliq evezine teklif edilen alternativleri canli cesaretli uygunsuz xarakterleri tesvir edir Sosial ve cinsi rollari teyin eden enenevi serhedlere qarsi cixaraq o bu serhedlerin xarakterlerin oz secimlerini etmekde sosial normalarla mehdudlasmadan heyatlarini idare etmekde mane oldugunu vurgulayir Eserleri vasitasile heyatla bagli mesajlarini veren Karter oxuculardan yazilarina tesdiq deyil eksine oz heqiqetlerini yaratmaq ucun aciq fikirli olmalarini isteyir Menbe RedakteRehim Eliyev Edebiyyat nezeriyyesi Baki Mutercim 2008 seh 51 52 Menbe https az wikipedia org w index php title Magik realizm amp oldid 6174598, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.