fbpx
Wikipedia

Livoniya müharibəsi

Livoniya müharibəsi (1558-1583-cü illər)Livoniya konfederasiyası, Rusiya çarlığı, Böyük Litva knyazlığı (1569-cu ildən - Reç Pospolita), İsveçDanimarka krallığının iştirak etdiyi XVI əsrdə baş verən böyük bir hərbi münaqişə (və ya bir sıra hərbi münaqişələr). Döyüş əməliyyatları əsasən müasir Estoniya, Latviya, BelarusRusiyanın şimal-qərbi ərazilərində aparılırdı.

Livoniya müharibəsi

XVI əsrin birinci yarısında Livoniya Ordeni və ona daxil olan bölgələr
Tarix 17 yanvar 1558 — 26 may 1583
Yeri müasir Estoniya, Latviya, Belarusun şimal-şərqi və Rusiyanın şimal-qərb əraziləri
Nəticəsi Reç Pospolitaİsveçin qələbəsi:
Yam-Zapolski sülhü;
Plyus barışığı
Ərazi dəyişikliyi Velij və Livoniyanın Böyük Litva knyazlığına, Estlandiya, İnqriya və Kareliyanın bir hissələrinin İsveçə, Ezel adasının Danimarkaya birləşdirilməsi
Münaqişə tərəfləri

Rusiya çarlığı
Qasım xanlığı
Livoniya krallığı (1570—1578)
İsveç İmperiyası (1561—1568)
Danimarka-Norveç uniyası (1562—1570)

1558—1561
Livon konfederasiyası
Livoniya Ordeni



1561—1582
Böyük Litva knyazlığı(1569-cu ilə qədər)
Polşa krallığı (1569-cu ilə qədər)
Reç Pospolita(1569-cu ildən)
Kurlandiya və Semiqaliya Hersoqluğu

1570—1583
İsveç İmperiyası

1575—1578
Danimarka-Norveç uniyası
Komandan(lar)

IV İvan Qroznı
Şah Əli (Qasım xanı)
Simeon Bekbulatoviç (Sain Bulat)
Maqnus
XIV Erix
II Frederik

Vilhelm fon Fyurstenberq
Qotxard Ketler
Filipp fon Bell
II Siqizmund Avqust
Stefan Batori
III Yohan
II Frederik

Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Müharibə 1558-ci ilin yanvarında Rusiya çarlığının Livoniyaya hücumu ilə başladı. Müharibənin ilk mərhələsində rus qoşunları əhəmiyyətli uğurlar əldə etdilər. Narva, Derpt (Yuriyev) və bir sıra digər şəhər və qəsrlər fəth edildi. 1561-ci ildə Vilen müqaviləsinə əsasən Livoniya Konfederasiyası ləğv edildi. Onun ərazisinin bir hissəsi vassal olaraq Kurlandiya və Semiqaliya hersoqluğu şəklində Böyük Litva knyazlığına qəbul edildi. Digər bir hissəsi isə birbaşa Böyük Litva knyazlığının bir hissəsi oldu.

Bu andan başlayaraq, müharibə əsasən Rusiya çarlığı ilə Böyük Litva knyazlığı arasında qarşıdurma xarakteri aldı və hərbi əməliyyatlarda əsasən sonuncunun ərazilərində aparıldı. 1563-cü ildə Polotsk rus qoşunları tərəfindən tutuldu. Ancaq rusların bu müvəfəqiyyəti davamlı olmadı. Belə ki, 1564-cü ildə rus ordusu Çaşniki döyüşündə məğlub oldu. Bundan qısa müddət sonra opriçnina tətbiq edildi (1565-1572). 1569-cu ildə Böyük Litva knyazlığı Polşa Krallığı ilə vahid Reç Pospolita dövləti adı altında birləşdilər.

Rus qoşunları tərəfindən Revelin uğursuz mühasirəsindən sonra (1577) Reç Pospolita qüvvələri Polotsku geri qaytardı və Pskovu mühasirəyə aldı. Amma mühasirə uğursuz oldu. İsveçlilər Narvanı ələ keçirdi və uğursuzluqla nəticələnən Oreşek qalasını mühasirəyə aldılar.

Müharibə Yam-Zapolski (1582) və Plyus (1583) barışığının imzalanması ilə başa çatdı. Rusiya müharibə nəticəsində ələ keçirdiyi bütün əraziləri, eləcə də Reç Pospolita və sahilyanı Baltik şəhərləri ilə sərhəddəki torpaqları itirdi (Koporya, Yama, İvanqorod). Keçmiş Livoniya konfederasiyasının ərazisi Reç Pospolita, İsveçDanimarka arasında bölüşdürüldü.

XIX-cu əsrdən bəri Rusiya tarixşünaslığında müharibənin əsas məqsədinin Rusiyanın Baltik dənizinə çıxış əldə etməsi fikri hökm sürür. Lakin bir sıra müasir elm adamları münaqişənin səbəblərinin bu olmadığı fikrində qalırlar.

Livoniya müharibəsi Şərqi Avropadakı hadisələrə böyük təsir göstərmiş və münaqişədə iştirakçı dövlətlərin daxili siyasətində ciddi nəticələri olmuşdur. Müharibə nəticə etibarilə Livoniya ordeninin varlığını sona çatdırmış, Reç Pospolitanın yaranmasına kömək etmiş və Rusiya çarlığının iqtisadi tənəzzülünə səbəb olmuşdu.

Mündəricat

Livoniya ordeni, ya da Livoniya Məsih Cəngavərlərinin Qardaşlığı, XIII əsrin əvvəllərində Avropanın şimal-şərqində qurulan Xaçlı Cəngavərlərin hərbi-dini bir təşkilatı idi. Livoniyalıların Rusiya knyazlıqları ilə münasibətləri əvvəldən nizamlı deyildi. Belə ki, 1242-ci ildə hələ də Teutonik ordusunda olan cəngavərlər PskovNovqorod şəhərlərinə qarşı işğalçı kampaniyada iştirak etmişdilər, lakin Buz döyüşündə məğlub edilmişdilər.

XV əsrdə Livoniyada nizam-intizam zəifləmiş, o, bir-biri ilə kəskin rəqabət aparan Livoniya Ordeninə və dörd yepiskop-knyazlığa bölünmüşdü. Bundan əlavə, reformasiya nəticəsində Livoniyada yepiskopların təsiri kəskin şəkildə azalmış, onların təsir dairəsi adi bir rəsmiyyətə çevrilmişdi. Yalnız XVI əsrin əvvəllərində Livoniya ərazisinin 67% -dən çoxunu əhatə edən Livoniya Ordeni həqiqi gücə sahib idi. Böyük şəhərlərin geniş muxtariyyəti var idi və onlar öz maraqlarını qoruyurdu. XVI əsrin ortalarında Livoniya cəmiyyətində parçalanma yüksək həddə çatmışdı. Tarixçi Georq Forsten Livoniya müharibəsi ərəfəsində "Livoniyanın daxili vəziyyəti daxili çürümənin ən dəhşətli və kədərli mənzərəsini təmsil etdiyini" qeyd edirdi.

1480-ci ilin yanvarında Livoniya Ordeni Pskov torpaqlarına hücum edərək Vışqorodok qalasını tutdu. Qalanın bütün sakinləri qılıncdan keçirildi. Qdovun mühasirəyə düşməsindən sonra pskovlular onlara yardım göstərməsi üçün Moskva çarlığına müraciət etdilər. Moskva çarının köməyə göndərdiyi ordu ilə birlikdə Pskov könüllüləri 1480-ci ilin fevralında Livoniyaya girərək Yuryevi ələ keçirdilər. Bundan sonra, yazda və payızda livoniyalılar Pskov və İzbork şəhərlərinə yeni hücumlar təşkil etdilər. Ruslar bu hücumlara 1481-ci il qış kampaniyası ilə cavab verdilər. Onlar Tarvastu və Karkus qalalarını ələ keçirib, Fellin qalasını mühasirəyə aldılar. Rus-Livoniya müharibəsi başa çatdıqdan sonra sülh müqaviləsi bağlandı. Müqavilənin şərti ilə Derpt yepiskopluğu illik olaraq Pskova hər bir şəxsə görə bir qrivna (bir Alman markasına və ya 6 Macarıstan qızılına bərabər) miqdarında Müqəddəs Yuriyev xəracını ödəməli idi.

1492-ci ildə əsas məqsədi Rusiya sərhədlərini qorumaq olan İvanqorodun əsası qoyuldu. Rus qalası Narva çayı üzərində Livoniya Narvası ilə üzbəüz yerləşmişdi.

1503-cü ildə III İvan Livoniya konfederasiyası ilə altı il müddətinə atəşkəs imzaladı. Sonradan eyni şərtlərlə 1509, 1514, 1521, 1531 və 1534-cü illərdə atəşkəs uzadılmışdı. Hər yeni müqavilədə "Müqəddəs Yuriyev xəracı" daim xatırlanmışdır.

1554-cü il danışıqları zamanı IV İvan müqavilə şərtlərini sərtləşdirdi, əlavə olaraq xəracdan qalmış borcları və ordenin Litva knyazlığıİsveçlə hərbi ittifaqlara son verməyi tələb etdi.

İlk borc ödənişi 1557-ci ildə edilməli idi. Lakin Livoniya konfederasiyası həmən ilin fevralında baş tutan danışıqlarda "Müqəddəs Yuri xəracı"nın ödəməsinin ləğv edilməsini tələb etdi. Çar bu tələbi qəti şəkildə rədd etdi. 1557-ci ilin dekabrında Moskvaya livoniyalıların yeni bir səfirliyi gəldi. Səfirlik 30 min macar qızılı və ya 45 min taler, ya da 18 min rubl məbləğində borcun ödənilməsi barədə razılığa gəldi. Razılığa əsasən bundan sonra hər il min macar qızılı məbləğində xərac ödənilməli idi. Lakin livoniyalılar bu öhdəlikləri yerinə yetirmədilər.

1557-ci ilin yazında çar IV İvan Narva sahillərində yeni bir limanın əsasını qoydu. Ancaq Livoniya və Hanza ittifaqı Avropa tacirlərini yeni Rusiya limanına buraxmadı və onlar əvvəllər olduğu kimi Livoniya limanlarına getməyə məcbur oldular.

Ümumi tənnəzül və Livoniyanın hərbi zəifliyi (bəzi hesablamalara görə, Orden bir döyüşdə 10 min əsgərdən çox olmayan qüvvə çıxara bilərdi), bir zamanlar qüvvətli olan Hanza ittifaqının zəifləməsi, Polşa-Litva ittifaqının, İsveçin, DanimarkanınRusiyanın ekspansiyası Livoniya Konfederasiyasının mövcudluğunun təhlükə altında olduğu bir vəziyyətə gətirdi.

Tarixşünaslıqda Livoniya müharibəsinin başlanmasının səbəbləri ilə bağlı fərqli fikirlər mövcuddur.

Müqəddəs Yuri xəracı

Ənənəvi yanaşmaya əsasən, IV İvan Rusiyanın geosiyasi maraqlarını aydın başa düşürdü və onlara tam uyğun hərəkət edirdi. Livoniyalılar tərəfindən "Müqəddəs Yuri xəracı"nın ödənilməməsi müharibənin başlaması üçün bir bəhanə hesab edilir. Müharibənin özü isə qaçılmaz bir qanunauyğunluq kimi qiymətləndirilir. Bu fikri bölüşən tarixçilər Rusiya ilə Avropa arasında "Livoniya maneə"sinin mövcud olduğunu qeyd edirlər. Bu maneənin məhv edilməsi ölkənin hərbi-texniki və ya mədəni geriləməsini aradan qaldırmaq üçün lazım idi. Belə bir maneənin mövcudluğunun bariz nümunəsi olaraq, onlar çox vaxt IV İvanın əmri ilə Avropada 300-ə yaxın müxtəlif ixtisaslar üzrə mütəxəssisləri rus xidmətinə cəlb edən, lakin livoniyalıların səyləri ilə tutulmuş və sonradan onlar tərəfindən edam edilən Hans Şlittenin məhkəmə işindən bəhs edirlər.

Fərqli bir yanaşmanın tərəfdarları hesab isə edirlər ki, IV İvan Livoniyada genişmiqyaslı müharibəyə başlamağı planlaşdırmadı. 1558-ci ilin əvvəlindəki hərbi kampaniya livoniyalıları vəd edilmiş xəracı ödəməyə məcbur etmək üçün güc nümayişindən başqa bir şey deyildi. Bu fikrin lehinə olaraq onlar Rusiya ordusunun əvvəlcə Krım istiqamətində istifadə edilməsinin planlaşdırıldığı faktını dəlil kimi göstərirlər. Belə ki, rusiyalı tarixçi Aleksandr Filyuşkinin fikrincə müharibə "dəniz uğrunda mübarizə" xarakteri daşımırdı. Çünki, dövrün heç bir rus sənədində dənizə sıçrayışın zəruriliyi qeyd edilmir.

Rus-Livoniya müqavilələrinin pozulması və Polşa-Livoniya birliyinə qarşı hərəkətlər

1557-ci ildə Livoniya konfederasiyası ilə Polşa-Litva İttifaqı arasında bağlanan Pozvol müqaviləsi 1554-cü il Rusiya-Livoniya sazişlərinin şərtlərini kobud şəkildə pozması faktı da əhəmiyyətli diqqətə layiqdir. Bu müqavilədə Moskvaya qarşı müdafiə-hücum ittifaqı haqqında məqalə əksini tapmışdı. Həm həmin dövrün tarixşünaslığında(T.Bredenbax, İ.Renner), həm də sonrakı dövr tədqiqatçılarda arasında belə bir fikir vardır ki, məhz bu müqavilə IV İvanın 1558-ci ilin yanvarında həlledici hərbi əmməliyyatlara başlamağa sövq etmişdir. Çünki rus çarı Livoniyada möhkəmlənmək üçün Polşa KrallığınaBöyük Litva knyazlığına qüvvələrini bölgədə səfərbər etməyə vaxt verməmək məqsədi ilə bu addımı atmışdı.

Lakin bununla belə, bir sıra digər tarixçilər hesab edirlər ki, Pozvol müqaviləsi 1558-ci ildə Livonia ətrafında vəziyyətin gərginləşməsinə çox az təsir göstərmişdir. V.E.Popov və A.İ.Filyuşkinin fikrincə, Pozvol müqaviləsinin Moskva üçün casus belli olub-olmaması məsələsi mübahisəlidi. Çünki bu fakt maddi sübutlarla təsdiqlənmir və o dövrdə Moskvaya qarşı hərbi ittifaq 12 il müddətə təxirə salınmışdı. E.Tiberqə görə, o vaxt Moskvada bu müqavilənin mövcudluğu haqqında heç bir məlumata malik deyildilər. V.V.Penskoy hesab edir ki, bu məsələdə müqaviləninin bağlanması faktının Moskva üçün casus belli olub-olmaması o qədər də vacib deyil. Çünki onu da başqaları ilə birlikdə Livoniya müharibəsinin başlanmasının səbəbi kimi göstərmək olar. Polşa və Litvanın Livoniyanın daxili işlərinə açıq müdaxiləsi, livoniyalılar tərəfindən "Yuri xəracı"nın ödənməməsi, Rusiya dövlətinin blokadasının güclənməsi və s. kimi hadisələr qaçılmaz olaraq müharibəyə səbəb olmuşdur.

Rus tacirlərinin və möminlərin maraqlarının qorunması

1560-cı ilin yanvar ayında İsveç kralı Qustav Vasa yazdığı məktubda IV İvan Qroznı nəinki, livoniyalıların xərac ödəmək vədini pozduğunu, həmçinin “livoniyalı düzgün olmayan xalq”a qarşı edilənlər - rus kilsələrinin qarət edilməsi və rus tacirlərinin əmlakının ələ keçirilməsini işarə edirdi: "Həm Riqada, həm Kolıvanda, həm də Yuryevdə evləri, dükanları, kilsələri qarət etdilər, bütün əmlakları mənimsədilər, bizim xalqımıza rahat yaşamaq imkanı verilmədi və insanlarımıza hər cür yalan və təhqirlər etdilər"..

Habsburq imperatoru I Ferdinandın müharibəni bitirmək təklifinə cavab olaraq 20 fevral 1560-cı il tarixli məktubunu IV İvan livoniyalıların "Allahın əmrini pozduğunu və lüteranlıq doktrinasını qəbul etmək" ittihamı ilə başlayırdı. Həmçinin əlavə edir ki, hətta 1554-cü il tarixli rus-livoniya danışıqlarında, "rus kilsələrini mənimsəməkdə" günahlandırıldıqda, livoniyalılar "Rus Tanrı kilsələrini təmizləməyə" söz verdilər. Lakin, bunun əvəzinə "bizim xristian kilsələrimiz dağıdıldı və həmin kilsə yerləri murdarlandı". Beləliklə, rus çarı pravoslav kilsələrinin dağıdılmasından danışır, baxmayaraq ki, rəsmi danışıqlarda və ya Qroznının Andrey Kurbski ilə yazışmalarında bu ittihamlar səsləndirilməmişdi.

Çarın 1563-cü ilin payızında Litva səfirlərinə göndərdiyi namədə də müharibənin dindən dönənlərin ruhlarının cəhənnəm atəşindən xilas olması üçün dindarların cəzası olduğu tezisini təkrarlayır.

Müharibənin başlayanda Livoniya ordeni Siqizmund II Avqustun dəstəyinə arxalanan Riqa arxiyepiskopu və ilə qarşıdurmada məğlubiyyətə uğrayaraq daha da zəifləmişdi. Digər tərəfdən Rusiya KazanHəştərxan xanlıqlarının, Başqırdıstanın, Böyük Noqay Ordasının, kazaklarınKabardanın ilhaqından sonra daha da güclənmişdi.

Livoniya Konfederasiyası ilə müharibə

Rusiya çarlığı 1558-ci il yanvarın 17-də müharibəyə başladı. 1558-ci ilin yanvar-fevral aylarında Livoniya torpaqlarına rus qoşunlarının basqını kəşfiyyat xarakterli idi. Basqına 40 min adam qatılmışdı. Onlara Şah Əli xan, vayovodalar M.B.Qlinski və D.P.Zaxarin-Yuryev başçılıq edirdi. Onlar Estoniyanın şərq hissəsini gəzib, martın əvvəlinə geri qayıtdılar. Rusiya tərəfi bu yürüşü yalnız Livoniyadan lazımi xərac almaq istəyi ilə izah etdi. Livoniya landtaqı başlayan müharibəni dayandırmaq üçün Moskva ilə hesablaşmaq məqsədiylə 60.000 taler toplamaq qərarına gəldi. Ancaq may ayına qədər iddia edilən məbləğin yalnız yarısı toplandı. Bundan əlavə Narva qarnizonu İvanqorod qalasını top atəşinə tutdu və bununla da atəşkəs müqaviləsi pozuldu. Narva XIII əsrdə danimarkalılar tərəfindən qurulmuş Livoniya ordusunun güclü sərhəd qalası idi. Sərhədin digər tərəfində XV əsrin sonlarında mümkün hücumdan qorunmaq üçün İvanqorod qalası tikildi. Qalalar arasındakı məsafə iki kilometrə yaxın idi. Hərbi əməliyyatlar başladıqda qalanın komendantı cəngavər fon Şnellenberq idi. Məhz o, İvanqorodu atəşə tutmaq əmrini vermişdi.

IV İvan Qroznı tərəfindən Narvanın tutulması. B.A.Çorikov 1836.

Bu hadisə rus tərəfinə yeni yürüş üçün bəhanə oldu. Bu dəfə Livoniyaya daha güclü bir ordu yürüş istiqamətləndi. Livoniya Konfederasiyası o dövrdə qala qarnizonlarını saymadan, döyüşə 10 mindən çox adam çıxara bilərdi. Beləliklə, də onun əsas hərbi üstünlüyü qalın divarlarla möhkəmləndirilmiş qalalar idi. Lakin bu qalalar artıq ağır mühasirə silahlarının gücünə effektiv müqavimət göstərə bilmirdi.

1558-ci ilin aprelində vayevoda Danil Adaşev, Aleksey Basmanov və İvan Buturlin başda olmaqla rus qoşunları Narvaya yaxınlaşdılar. Mühasirə başladı. Mayın 11-də qalada güclü küləyin müşayyəti ilə yanğın başladı (Nikon salnaməsinə görə, yanğın sərxoş livoniyalıların Məryəmin Pravoslav ikonasını atəşə atması səbəbindən meydana gəlmişdi ). Narvanın müdafiəçiləri qala divarlarını tərk edərək daha güclü bir düşmənlə - qəzəbli alovla qeyri-bərabər döyüşə qaçmalı oldular. Şəhərdəki çaxnaşmadan yararlanan rus qoşunları hücuma keçdilər.

"Murdar ruslar heç kəsə aman vermir. Əsir düşən hər kəslə belə davranır". "Uçan vərəq", Nürinberq 1561.

Onlar maneəsiz qapıları sındırdılar. Düşmən artilleriyası ilə birlikdə aşağı şəhəri sürətlə ələ keçirərək yuxarı şəhəri və qalanı atəşə tutdular. Mühasirəyə alınanlar vəziyyətin qaçılmaz olduğunu görüb şəhərdən sərbəst çıxmaq şərtiylə təslim oldular. Narva alındı.

Neyhauzen qalasının müdafiəçiləri xüsusi inadkarlıqla müdafiə olundular. Qala cəngavər fon Padenormun rəhbərliyi ilə bir neçə yüz döyüşçü tərəfindən müdafiə edilirdi. Onlar demək olar ki, bir ay ərzində vayevoda Pyotr Şuyiskinin hücumunu dəf etməyə müvəffəq oldular. 1558-ci il iyunun 30-da rus artilleriyası qala divarlarını və qüllələrini dağıtdıqdan sonra almanlar yuxarı qalaya sığındılar. Fon Padenorm burada da müdafiəni davam etdirmək istəyini ifadə etdi, lakin qalanın sağ qalan müdafiəçiləri müqavimətin mənasız olduğunu görüb təklifdən imtina etdilər. Cəsarətlərinə hörmət əlaməti olaraq Şuyiski onlara şərəflə qaladan çıxmalarına icazə verdi.

İyul ayında P.Şuyski Derpti mühasirəyə aldı. Şəhər yepiskop Hermann Veylandın komandanlığı altında 2000 nəfərlik bir qarnizon tərəfindən müdafiə edilirdi. Qala divarları səviyyəsində tir düzəldildi və onların üzərinə toplar qoyaraq, rus artilleriyası iyulun 11-də şəhəri şiddətli atəşə tutmağa başladı. Top mərmiləri evlərin damlarını dağıdaraq, orada sığınan şəhər sakinlərinin üzərinə tökülürdü. İyulun 15-də P.Şuyiski Veylanda təslim olmaq təklifini etdi. O, təklifi düşünən müddətdə bombardman davam etdi. Bəzi qüllələr və atəş boşluqları dağıdıldı. Kənardan yardım ümidini itirən mühasirədə olanlar ruslarla danışıqlara başlamaq qərarına gəldilər. P.Şuyski sakinlərə şəhəri dağıtmayacağını və eyni idarəçiliyi saxlayacağına söz verdi. 1558-ci il iyulun 18-də Derpt təslim oldu. Qoşunlar yerli sakinlər tərəfindən tərk edilmiş evlərdə yerləşdilər. Onlardan birində gizli saxlanc yerində döyüşçülər 80 min taler tapdılar. Livoniyalı tarixçi derptlilərin acgözlükləri səbəbindən rus çarının tələb etdiklərindən daha çox itirdiklərini acı bir şəkildə nəql edir. Tapılan vəsait təkcə Yuryev xəracı üçün deyil, həm də Livoniya Konfederasiyasını qorumaq üçün qoşun toplamağa da kifayət edərdi.

1558-ci ilin may-oktyabr aylarında rus qoşunları könüllü təslim olaraq Rusiya çarının tabeliyinə keçənlər daxil 20 möhkəmləndirilmiş şəhər-qala ələ keçrdilər. Bundan sonra rus qoşunları qışı evdə keçirmək üçün Livoniya ərazilərini tərk etdilər. Getməzdən əvvəl onlar şəhərləri qorumaq üçün oralarda kiçik qarnizonlar qoydular. Livoniyadakı Tevton ordeninin yeni enerjili naziri Qotthard Ketler bundan yararlanmaq qərarına gəldi. O, 10 minlik ordu toplayaraq, itirilənləri geri qaytarmağa qərar verdi. 1558-ci ilin sonlarında Ketler voyevoda Rusin-İqnateyevin komandanlığı altında bir neçə stereletsin daxil olduğu qarnizon tərəfindən müdafiə olunan Rinqen qalasına yaxınlaşdı. Vayevoda Mixail Repninin başçılığı ilə 2 min nəfərlik bir dəstə mühasirəyə alınmışların köməyinə gəldi. Ancaq Ketler Repnininin dəstəsini darmadağın etdi. Rus qarnizonu beş həftə qalanı müdafiə etməyə müvvəfəq oldu. Müdafiəçilərin barıtı bitdikdən sonra isə almanlar qalaya hücum edərək onu aldılar. Bütün qarnizon qılıncdan keçirildi. Lakin, Rinqenin tutulması livoniyalılara gözlədikləri müvvəfəqiyyəti gətirmədi. Belə ki, bir aydan çox davam edən mühasirə və qoşununun beşdə birini (2 min nəfər) itirən Ketler hücumun ardını gətirə bilmədi. 1558-ci il oktyabrın sonunda onun ordusu Riqaya geri çəkildi. Bu kiçik qələbə livoniyalılara böyük bir fəlakət gətirdi.

Rinqeni livoniyalılar ələ keçirdikdən sonra IV İvan Qroznı onlara cavab verməyi qərar verdi. Rinqen qalasının itirilməsindən iki ay sonra rus qoşunları Livoniya torpaqlarına qış basqını həyata keçirdi. 1559-cu ilin yanvarında knyaz-vayevoda V.S.Serebryanının komandanlıq etdiyi ordu Livoniyaya soxuldu. Onun qarşısına cəngavər Fölkersamın (Fölckersam) komandanlığı altında Livoniya ordusu çıxdı. Yanvarın 17-də Tirzen döyüşündə almanlar darmadağın edildilər. Bu döyüşdə Fölkersam və 400 cəngavər (sıravi döyüşçülər bura daxil deyil) öldürüldü, qalanları ya əsir düşdü, ya da qaçıb canını qurtardı. Bu qələbə ilə Livoniya "qapılarını" rusların üzünə açıldı. Onlar Livoniya Konfederasiyasının torpaqlarından sərbəst keçdilər, 11 şəhəri ələ keçirdilər və Riqaya çatdılar. Burada ruslar Dunamun basqında Riqa donanmasını yandırdılar. Sonra rus ordusu Kurlandiyanı tutub, oradan keçərək Prussiya sərhəddinə çatdı. Fevral ayında ordu böyük qənimət və çox sayda əsir ilə evə qayıtdı.

1559-cu il barışığı

1559-cu il qış basqınından sonra IV İvan əldə edilmiş uğuru möhkəmləndirmədən Livoniya Konfederasiyasına mart-noyabr aralığında (ardıcıl üçüncü) barışıq təklifi göndərdi. Onun tərəfindən belə tələsik və hesablanmamış sülh təklifi bir neçə səbəbə görə idi. Moskva Livoniya torpaqlarında gözü olan Litva, Polşa, İsveçDanimarkanın ciddi təzyiqi altında qalmışdı. 1559-cu ilin mart ayından etibarən Litva səfirləri IV İvannı Livoniyadakı hərbi əməliyyatları sona çatdırmağa çağırırdılar. Əks halda çarı Livoniya Konfederasiyası tərəfindən müharibəyə qoşulacaqları ilə təhdid edirdilər. Tezliklə İsveç və Danimarka səfirləri də müharibənin dayandırılması istəyi ilə müraciət etdilər.

Livoniyanın işğalı ilə Rusiya bir sıra Avropa dövlətlərinin ticarət maraqlarına da zərbə endirirdi. Baltik dənizində ticarət ildən-ilə böyüyürdü və bunun kim tərəfindən idarə ediləcəyi sualı aktual olaraq qarşıya çıxırdı. Qazanclarının ən vacib hissəsini - Rusiya tranzitindən əldə etdiyi gəlirləri itirən Revel tacirləri İsveç kralına şikayət edirdi: "Divarlarda dayanaraq tacir gəmilərinin şəhərimizin yanından üzüb Narvadakı rusların yanına getməsini göz yaşları ilə seyr edirik".

Bundan əlavə Livoniyada rusların olması qitədə güc balansını pozaraq, mürəkkəb və qarışıq Avropa siyasətinə təsir edirdi. Belə ki, məsələn Polşa kralı II Siqizmund Avqust İngiltərə kraliçası I Yelizavetaya yazdığı məktubda Livoniyadakı rusların əhəmiyyətini belə göstərirdi: "Moskva çarı Narvaya gətirilən mallar hesabına gücünü günbə gün artırır, çünki oraya digər mallarla yanaşı ona məlum olmayan silahlar da gətirilir ... hərbi mütəxəssislər də gəlir. O, onlar vasitəsi ilə hamını məğlub etmək üçün vasitə əldə edir ..."

Digər bir çətinlik Moskvanın özündə fikir ayrılığının olması idi. Ümumi bir hərbi strategiyanın olmaması, bəzi boyarların Baltik sahilini əldə etməyi ən yüksək prioritet hesab etdiyi, digərinin Krım xanlığının ən qısa müddətdə aradan qaldırılmasının tərəfdarı olması çarın yaxın silahdaşları arasında qızğın mübahisələrə səbəb oldu. Faktiki olaraq 1559-cu il barışığının əsas təşəbbüskarı saray məmuru Aleksey Adaşev idi. Bu qrup tatar çöllərindən gələn təhlükəni aradan qaldırmaqla yanaşı, çöl zonasında böyük torpaq fondu əldə etmək istəyən zadəganlar dairələrinin əhval-ruhiyyəsini əks etdirirdi. Bu barışıq zamanı ruslar Krım xanlığına zərbə vurdular, lakin bunun heç bir ciddi nəticəsi olmadı. Əksinə Livoniya ilə barışığın nəticəsi daha qlobal oldu.

Şərqi Livoniyanın əsas şəhərlərinin və qalalarının xəritəsi

Atəşkəs müddətində (avqustun 31-i) Livoniya Tevton Ordeninin landmeysteri Qothard Ketler Vilnoda Böyük Litva knyazı II Siqizmund Avqust ilə saziş bağladı. Müqaviləyə əsasən Riqa arxiyepiskopunun bütün əmlakı və torpaqları onun "müştəri və himayə"sinə, yəni Böyük Litva Knyazlığının protektoratı altında keçirdi. Eyni 1559-cu ildə Revel İsveçə keçdi və Ezel yepiskopu Ezel adasını Danimarka kralının qardaşı hersoq Maqnusa 30 min talarə güzəştə getdi.

Atəşkəs fürsətindən istifadə edən Livoniya Konfederasiyası yeni ordu yığa bildi. Onlar Yuryev yaxınlığında atəşkəsin bitməsinə bir ay qalmış rus qoşunlarına hücum etdilər. Rusiya vayevodaları 1000-dən çox canlı itki verdi.

Hərbi əməliyyatların bərpa edilməsi

1560-cı ildə ruslar hərbi əməliyyatları bərpa etdilər və bir sıra qələbələr qazandılar. Çar ordusu Marienburq tutdu (Latviyada indiki Alukusne), alman qüvvələri Ermesdə məğlub edildi, bundan sonra Fellin (Estoniyada indiki Vilyandi) işğal edildi. Livoniya Konfederasiyası dağıldı. Fellin tutulanda Tevton ordeninin keçmiş livoniyalı landmasteri Vilhelm fon Furstenberg əsir düşdü. 1575-ci ildə Yaroslavldan qardaşına məktub göndərdi. Burada keçmiş landmasterin mülkiyyətinə torpaq sahəsi verilmişdi. Məktubda o, qardaşına "taleyindən şikayət etməyə heç bir səbəbi olmadığını" söyləyirdi. Livoniya torpaqlarını əldə edən İsveçLitva, Moskvadan qoşunlarını bu ərazilərdən çıxarılmasını tələb etdi. IV İvan bu tələbə imtina ilə cavab verdi. Nəticədə Rusiya Litvaİsveç koalisiyası ilə münaqişəyə cəlb olundu.

Böyük Litva knyazlığı ilə müharibə

1561-ci ildə Tarvastın mühasirəsi zamanı Nikolay Radzivill vayevodalar Kropotkin, Putyatin və Trusovu şəhəri təslim etməyi inandırdı. Onlar əsirlikdən qayıdanda təxminən bir il həbsdə yatdılar. Bir ildən sonra Qroznı onları bağışladı.

1561-ci ilin payızında Livoniya ərazisində Kurlandiya və Semiqaliya Hersoqluğunun yaranması və digər torpaqların Böyük Litva knyazlığına verilməsi haqqında Vilen Uniyası bağlandı.

1561-ci il noyabrın 26-da Alman imperatoru I Ferdinand Narva limanı üzərindən rusların nəqlini qadağan etdi. İsveç kralı XIV Erik Narva limanını blokadaya aldı və Narvaya üzən tacir gəmilərini tutmaq üçün İsveç donnanmasını göndərdi.

1562-ci ildə Litva dəstələri SmolenskVelij şəhərlərinə basqın düzənlədilər. Elə həmin ilin yayında Rusiyanın cənub sərhədlərində vəziyyət pisləşdi, bu da Livoniyaya rusların yeni hücumunun vaxtını uzatdı. 1562-ci ildə Nevel döyüşündə knyaz Andrey Kurbski Pskova hücum edən Litva dəstəsini məğlub edə bilmədi. Avqustun 7-də Rusiya ilə Danimarka arasında sülh müqaviləsi bağlandı və ona görə çar Ezel adasının Danimarkaları tərəfindən ilhaq edilməsi ilə razılaşdı.

Litvanın paytaxtı Vilnaya gedən yolu Polotsk bağlayırdı. 1563-cü ilin yanvarında demək olar ki, ölkənin bütün silahlı qüvvələrinin daxil olduğu rus ordusu bu sərhəd qalasını ələ keçirmək üçün Velikiye Lukidən çıxaraq ora doğru getdi. Fevralın əvvəlində rus ordusu Polotsku mühasirəyə aldı və fevralın 15-də şəhər təslim oldu.

Pskov salnaməsinə görə, Polotsku ələ keçirərkən IV İvan bütün yəhudilərin yerində vəftiz olunmasını əmr etdi. Bundan imtina edənləri isə dərhal Dvina çayında boğmaq əmrini verdi.

Alman imperatoru Ferdinandın ittifaq bağlamağı və türklərə qarşı birgə mübarizə təklifinə çar Livoniyada lüteranlara qarşı demək olar ki, onun maraqları uğrunda mübarizə apardığını söylədi. IV İvan Habsburqların siyasətində katolik birliyi ideyasının necə əhəmiyyət dağıdığını bilirdi. Lüteran doktrinasına qarşı çıxan Qroznı Habsburqların siyasətinin çox həssas tərəfinə toxunurdu.

Polotsku ələ keçirdikdən sonra Rusiyanın Livoniya müharibəsindəki uğurları enişə doğru istiqamətləndi. Artıq 1564-cü ildə ruslar bir sıra uğursuzluqlara düçar oldu. Onlardan ən böyüyü Çaşnik döyüşündəki məğlubiyyət idi. Faktiki olaraq qərbdəki rus qoşunlarına komandanlıq edən boyar və iri hərbi rəis knyaz A.M.Kurbski Litva tərəfə keçdi. Kurbski Baltikyanı ölkələrdəki çar agentlərini deşifrə etdi və Litvanın Velikiye Lukiyə basqında iştirak etdi.

Hərbi uğursuzluqlar və adlı-sanlı boyarların Litva ilə vuruşmaq istəyində olmaması çar IV İvan Qroznı tərəfindən onlara qarşı represiyalar tətbiq etməsi ilə nəticələndi. 1565-ci ildə opriçnina tətbiq edildi. 1566-cı ildə Moskvaya gələn Litva səfirliyi o dövrdə mövcud olan vəziyyət əsasında Livoniyanın bölünməsini təklif etdi. Bu vaxtı çağırılan Zemski Sobor IV İvan hökumətinin ta Riqanın tutulmasına qədər Baltikyanı ölkələrdə mübarizə aparmaq niyyətini dəstəklədi.

Müharibənin üçüncü mərhələsi

1577-ci ilə qədər Rusiyanın Livoniya və Litvada işğal etdiyi ərazilər.

İsveçlə münasibətlər yenidən kəskinləşdiyi üçün Rusiyanın şimalında çətin vəziyyət yaranmışdı. Həmçinin cənubda da vəziyyət ağır dərəcədə pisləşmişdi. Belə ki, 1569-cu ildə Osmanlı ordusu Həştərxan üzərinə yürüş etmişdi. Krım xanlığı ilə müharibə dövründə isə I Dövlət Gərayın ordusu 1571-ci ildə Moskvanı yandırıb, Rusiyanın cənubunu viranə qoydu. Lakin birləşmiş iki millətin dövlətində uzun bir "kralsızlıq" dövrü, əvvəlcə Livoniya əhalisinin gözündə cəlbedici bir qüvvəyə sahib olan Maqnusun rəhbərliyi ilə vassal bir krallığın yaradılması, siyasi vəziyyətin yenidən Rusiyanın xeyrinə dəyişməsinə imkan verdi.

Rusiyanın nəzarəti altında olan Narvanın artan ticarət dövriyyəsini dayandırmaq üçün Polşa, ondan sonra isə İsveç Baltik dənizində ticarət gəmilərinə soyğunçu hücumlar təşkil etməyə başladı. 1570-ci ildə Baltik dənizindəki Rusiya ticarətinin qorunması üçün tədbirlər görüldü. IV İvan Qroznı danimarkalı Karsten Roda "çar təltifi" (dənizdə quldurluq etmək üçün xüsusi icazə) təqdim etdi. Qısa bir fəaliyyət müddətinə baxmayaraq, Rodun hərəkətləri olduqca təsirli oldu. Belə ki, onun səyləri ilə Baltik dənizində İsveç və Polşa ticarəti xeyli azaldı. İsveç və Polşa Rodu ələ keçirmək üçün xüsusi dəstələr yaratmağa və onları təchiz etməyə məcbur oldu.

1572-ci ildə Molodi döyüşündə I Dövlət Gərayın ordusu məğlub edildi və Krım tatarları tərəfindən böyük basqın təhlükəsi aradan qaldırıldı. 1573-cü ildə ruslar Veysenşteynə (Paide) basqın etdilər. Yazda knyaz Mstislavskinin (16 min əsgər) komandanlığı altında olan rus qoşunları, iki minlik İsveç ordusu ilə Estoniyanın qərbindəki Lode qalası yaxınlığında üz-üzə gəldilər. Say üstünlüyünə baxmayaraq, rus qoşunları darmadağın edildilər. Onlar xeyli sayda silah-sursat, bayraqlar və təchizatla dolu araba qoyub qaçdılar. 1574-cü ildə Vezenberqə olan İsveç hücumu dəf edildi. 1575-ci ildə Saqa qalası Maqnusun ordusuna, Pernov isə ruslara təslim oldu. 1576-cı il kampaniyasından sonra Rusiya RiqaRevel istisna olmaqla bütün Baltik sahilini ələ keçirdi. Lakin əlverişsiz beynəlxalq vəziyyət, Baltikyanı ölkələrdə torpaqların rus zadəganlarına paylanması yerli kəndliləri Rusiyadan uzaqlaşdırdı. Üstəlik ciddi daxili çətinliklər (ölkəyə yaxınlaşmaqda olan iqtisadi sarsıntı) Rusiya üçün müharibənin sonrakı gedişatına mənfi təsir göstərdi.

Moskva dövləti ilə Reç Pospolita arasındakı mürəkkəb münasibətlər polyak səfiri İoan Kobensel tərəfindən 1575-ci ildə belə ifadə edilirdi: "Yalnız polyaklar ona hörmətsizlik göstərirlər; ancaq o, da onlardan iki yüz mildən çox torpaq aldığını söyləyərək onlara gülür və itirilənləri geri qaytarmaq üçün heç bir cəsarət göstərmədiyini deyirdi. Onların səfirlərini pis qəbul edir. Sanki məni təəssüfləndirmək üçün, polyaklar da mənə eyni cür qəbul təşkil edəcəyini deyirdilər və çoxlu problem yaradacaqlarını bildirirdilər; Bu vaxt, bu böyük hökmdar məni belə bir şərəflə qarşıladı ki, əgər əlahəzrət məni Romaya və ya İspaniyaya göndərməyi düşünürsə, daha yaxşı qəbulu gözləyə bilməzdim".

Müharibənin dördüncü mərhələsi

Stefan Batorinin qoşunları tərəfindən Pskovun mühasirəsi. Pskov qarnizonunun əks-hücumu.
Stefan Batori Pskov yaxınlığında. Yan Mateykonun şəkili (1872)
Yam Zapolski sülhündən sonra Livoniya xəritəsi. Yaşıl - Rusiya ərazisi, narıncı - Danimarka, açıq-narıncı - Reç Pospolita, bənövşəyi - İsveç, çəhrayi - Livoniya

1577-ci il yanvarın 23-də 50.000 minlik rus ordusu yenidən Reveli mühasirəyə aldı, lakin qalanı ələ keçirə bilmədi. 1578-ci ilin fevral ayında Papa nunsisi Vinsent Laureo narahatlıqla Romaya xəbər verdiki: "Muskovitlər ordusunu iki hissəyə bölüb: biri Riqanın yaxınlığında, digəri Vitebsk yaxınlığında gözləyir”. Artıq bu vaxta qədər yalnız iki şəhər - Revel və Riqa istisna olmaqla, Dvina boyunca bütün Livoniya rusların əlində idi. 70-ci illərin sonlarında Voloqda IV İvan Voloqda da öz donanmasını yaratmağa başladı və onu Baltik dənizinə keçirməyə çalışdı, lakin plan yerinə yetirilmədi.

Çar bilmirdi ki, 1577-ci il yay hücumunun əvvəlində hersoq Maqnus düşməni - Stefan Batori ilə gizli əlaqələr quraraq köhnə müttəfiqlərinə xəyanət etdi və onunla seperat müqavilə bağlamaq barədə danışıqlar apardı. Bu xəyanət yalnız altı ay sonra, Maqnus Livoniyadan qaçaraq Reş Pospolita tərəfinə keçəndə aydın oldu.. Batorinin ordusunda xeyli sayda Avropanın müxtəlif yerlərindən muzdlular toplaşmışdı. Batori ümid edirdi ki, ruslar öz zalım hökmdarına qarşı çıxaraq ona qoşulacaqlar. Bu məqsədlə o, vərəqələr çap etdirib yaymaq üçün səhra mətbəəsi əldə etmişdi. Say üstünlüyünə baxmayaraq, Mehmet Paşa Batoriyə yazırdı: "Kral üzərinə çətin bir vəzifə götürür; Muskovitlərin gücü böyükdür və ağam istisna olmaqla, yer üzündə daha güclü bir hökmdar yoxdur ”.

1578-ci ildə knyaz Dmitri Xvorostinin komandanlığı altında rus ordusu kral Maqnusun qaçışından sonra güclü İsveç qarnizonu tərəfindən tutulmuş Oberpalen şəhərini ələ keçirdi. 1579-cu ildə kral elçisi Vençeslas Lopatinski çara Batoridən müharibənin elan olunması haqda məktub gətirdi. Artıq avqust ayında Polşa ordusu Polotsku mühasirəyə aldı. Qarnizon üç həftə ərzində müdafiə olundu və onların cəsarətli müqavimətini hətta Batori özü belə qiymətləndirmişdi. Sonda qala təslim oldu (30 avqust) və qarnizon buraxıldı. Stefan Batorianın şəxsi katibi P.Qeydenşteyn məhbuslar haqqında belə yazırdı:

Dinlərinin qaydalarına görə, hökmdarına sədaqəti Allaha sədaqət kimi vacib sayırlar, son nəfəsinədək çarlarına and içənlərin cəsarətini tərifləyirlər və ruhlarının bədəndən ayrılıb dərhal göyə köçürüldüklərini deyirlər.

Bununla belə "bir çox sterelets və digər moskvalılar" Batori tərəfinə keçdi və o, onları Qrodno bölgəsində məskunlaşdırdı. Batori bunun ardınca Velikiye Lukiyə doğru hərəkət etdi və onu ələ keçirdi.

Eyni zamanda Polşa ilə barışıq barədə birbaşa danışıqlar aparılırdı. IV İvan Qroznı dörd şəhər istisna olmaqla, bütün Livoniyanın Polşaya verilməsini təklif edirdi. Batori bu təkliflə razılaşmadı və bütün Livoniya şəhərləri ilə birlikdə Sebeji də ona verilməsini tələb etdi. Bunda əlavə o, hərbi xərclərin ödənilməsi üçün 400.000 macar qızılı təzminat tələbini qoydu. Bu tələblərdən qəzəblənən Qroznı ona kəskin bir məktubla cavab verdi.

Polşa və Litva dəstələri Smolenskə, Severski torpaqlarına, Novqorodun cənub-qərbinə və Ryazanşinaya soyğunçu basqınlar edib, Volqanın yuxarı sahillərinə qədər Rusiya torpaqlarını talan etdilər. Orşalı Litva voyevodası Filon Kmita Rusiyanın qərb torpaqlarında 2000 kənd yandıraraq çoxlu qənimət ələ keçirdi. Litva maqnatları Ostrojskilər və Vişnevskilər yüngül süvari qoşunların dəstəyi ilə Çerniqovu talan etdilər. Şlyaxiç Yan Solomeretskinin süvariləri Yaroslavl ətrafını viran etdilər.

Ancaq Smolenskə hücum təşkil etmək mümkün olmadı. Polşalılar Nastasino döyüşündə ciddi itki verərək Litva sərhədlərinə çəkildilər. 1581-ci ilin yayında isə Dmitri Xvorostinin başçılıq etdiyi rus ordusu Litva hücum etdi. Xvorostin Şklov döyüşündə litvalıları məğlub edərək, Stefan Batorinin Pskovun mühasirəsinə başlanmasını avqusta qədər təxirə salmağa məcbur etdi. Almanmacar muzdlularının daxil olduğu Polşa-Litva ordusu Pskovu mühasirəyə aldı. Batorin Pskovu tutacağı halda Veliki NovqorodMoskva üzərinə getmək niyyətində idi. 1581-1582-ci illərdə qarnizon və şəhər əhalisi tərəfindən Pskovun qəhrəmanlıqla müdafiəsi Rusiya üçün müharibənin daha əlverişli şərtlərlə bitməsini müəyyənləşdirdi. Belə ki, Pskov yaxınlığındakı uğursuzluq Stefan Batorini sülh danışıqlarına getməyə məcbur etdi.

Livoniya müharibəsinin sonunda İsveç Rusiyaya qarşı çıxmaq qərarına gəldi. 1579-cu ilin əvvəlində Oreşek qalasının ətrafındakı yaşayış məskənləri viran edildi. Bir il sonra (1580), Rusiyanın BaltikAğ dənizlərinə çıxışını kəsmək üçün hazırlanmış "Böyük Şərq Proqramı"nın müəllifi İsveç Kralı III Yohan (İoann), Pontus Delaqardinin Novqoroda qədər irəliləmək və eyni zamanda Oreşek və ya Narvaya hücum planını təsdiqlədi. 1580-ci illərin əvvəllərində Delaqardinin komandanlığı ilə isveçlilər Estoniyanın hamısını və İnqermanlandın bir hissəsini (İzora torpaqları) ələ keçirdilər, lakin qısa müddət sonra buraları tərk etmək məcburiyyətində qaldılar. Beləliklə, isveçlilər Narvanı ələ keçirdilər, amma ticarət yolu şimali Dvina və Polşanın nəzarət etdiyi limanlara keçdiyindən məqsədlərinə çata bilmədilər.

1580-ci ilin sentyabrında İvan IV Qroznı Polşa kralı Stefan Batori ilə sülh bağlamaq üçün Roma Papası XIII Qriqorinin və "Praqaya Sezar Rudolf"un yanına iki tərcüməçi ilə səfir İstom Şevriqinin daxil olduğu diplomatik missiya göndərdi.

1580-ci ilin noyabrında isveçlilər Korelanı aldılar, 1581-ci ildə Narvanı , sonra İvangorod və Koporyeni işğal etdilər. IV İvan İsveçə qarşı ümumi ittifaq ümidi ilə Polşayla danışıqlar aparmaq məcburiyyətində qaldı. Sonda çar “suveren olan Livoniya şəhərlərini kralın ixtiyarına vermək, Velikiye Luki və onun ələ keçirdiyi digər şəhərləri də onun hakimiyyəti altında qalması” şərtlərinə razı olmaq məcburiyyətində qaldı. Bu isə o demək idi ki, təqribən əsrin dörddə biri qədər davam edən müharibə, status quo ante bellum ilə başa çatdı. Yəni nəticə mənasız oldu. Bu şərtlərlə 1582-ci il yanvarın 15-də Yam Zapolskidə (Pskov yaxınlığında) 10 illik sülh müqaviləsi imzalandı..

İsveç ilə müharibə

Oreşek qalasının müasir görünüşü.

1581-ci ilin noyabrında İsveç kralı Cənubi Finlandiyanın qubernatoruna sərhədə yaxın Oreşek (Notburq) qalasının olduğunu və onun ordunun müvəffəqiyyətli irəliləməsinə mane olduğunu yazırdı. Qala uğrunda mübarizəyə 1582-ci ilin yazında başlamaq əmri verildi. Həmçinin əmrdə Neva çayının hər iki tərəfinə bitişik yaşayış məntəqələrini "düşmən əvvəlcədən xəbərdar olunmadan və evləri yandırmadan" mühasirəyə almaq da nəzərdə tutulmuşdu. İsveç kralı Rusiya valisinə və Oreşkin boyarlarına məktub yazaraq, qala və yaşayış məntəqələrini təslim etməyi təklif edirdi. "Sən indikindən daha yaxşı olacaqsan" - müraciətdə belə deyilirdi. Psixoloji hazırlıq İsveç hökumətinə gözlənilən uğuru gətirmədi. Bu arada Delaqardi İzora torpaqlarına yürüşə başladı. 1581-ci ilin sonlarında, İvanqorod, Koporye, Yama və eyni zamanda Korela daxil Finlandiya körfəzinin demək olar ki, bütün sahilləri isveçlilərin əlində idi.

Yama-Zapolskidəki danışıqlar bitməmişdən əvvəl hələ Rusiya hökuməti isveçlilərə qarşı hərbi yürüşün hazırlıqlarına başlamışdı. Qoşunların toplanması dekabrın ikinci yarısında və 1581-1582-ci illərin sonlarında davam etdi. Rusiya ilə Reç Pospolita arasındakı əsas mübahisəli məsələlər artıq həll edildikdən sonra "şimal almanlarına qarşı" yürüş təşkil etmək üçün son qərar verildi. Hücum vayevoda M.P. Katırev-Rostovskinin başçılığı ilə 7 fevral 1582-ci il fevralın 7-də başladı. Onun ordusunun Lyalitsi kəndi yaxınlığındakı qələbəsindən sonra, Baltikyanı ölkələrdə vəziyyət xeyli dərəcədə Rusiyanın xeyrinə dəyişməyə başladı.

Rusiyanın Baltik dənizinə itirilmiş çıxışı qaytarmaq ümidi kral və onun ətrafındakılar arasında böyük narahatlığa səbəb oldu. Batoriy öz nümayəndələrini baron Delaqardi və kral Yoxanın yanına göndərdi. O, onlardan Narva və Şimali Estoniyanın qalan hissəsini polyaklara təhvil verməsini tələb etdi və bunun müqabilində Rusiya ilə müharibədə əhəmiyyətli pul təzminatı və yardım vəd etdi..

İsveç tərəfə keçmiş Afanasiy Belski, isveçlilərə, Oreşek qalasını mühasirənin köməyi ilə ələ keçirmək planını təklif etdi, "belə ki, aclıqdan da fəth edilsin". Sentyabrın 7-də isveçlilər öz donanmalarını gətirərək qalanın su yolu vasitəsi ilə təchizatının qarşısını almağa cəhd etdilər. Ladoqa boyunca üzən 50-60 rus gəmisi təhlükə səbəbiylə daxili kanallarda və qala divarlarının arxasına sığındı.

1582-ci il sentyabrın 11-də İsveç ordusu (mənbələr 2 mindən 10 minə qədər alman, fransız, italyan, rus könüllüləri və s. göstərir) Oreşk yaxınlığında cəmləşdi. Hücuma gələnlərin qarşısında “gözəl və güclü” bir qala dururdu. Qalada yaxınlıqdakı kəndlərdən gələn qaçqınlardan başqa, 100 boyar və onların xidmətçiləri, həmçinin 500 stereleç və kazak var idi. Əsir düşənlər isveçlilərə mühasirədə olanların yalnız altı iri və orta topu olduğunu, qalanlarının isə kiçik silahlar olduğunu bildirdi.

Oktyabrın 6-da Monax adasına yerləşdirilən 24 mühasirə topundan qalanın qərb küncünə atəş açıldı. İki gün sonra qala divarının bir hissəsi dağıdıldı. Adaya desant çıxarıldı. Onlar dağıntı bölgəsində bir qülləni ələ keçirməyə müvəffəq oldu. Güclü axın yeni desant olan gəmilərin vaxtında adaya çatmasına mane oldu. Bu arada rusların həyata keçirdiyi əks-hücum nəticəsində isveçlilər qalada çıxarıldı. İsveçli səlnaməçi Qirsin məlumatına görə xeyli sayda insan, silah və mərmi itirən işğalçılar geri çəkilməli oldular. Livoniyalı səlnaməçi Baltazar Russov hücumun bitməsi haqda yazırdı ki: "Beləliklə, hücum boş-boşuna başladı və ağır itkilərlə keçdi”. Oktyabrın 14-də 500 streleç “lazımi ehtiyat və döyüş sursatı ilə” 80 qayıqda qalaya köməyə gəldi. Oktyabrın 18-də Delaqardinin iştirakı ilə Oreşek qalasına uğursuzluqla nəticələnən ikinci hücum reallaşdı. Noyabrın 7-də isveçlilər Oreşek yaxınlığındakı düşərgələrini tərk etdilər.

Rusiya və İsveçin rəsmi nümayəndələri arasındakı danışıqlar 1582-ci ilin payızında başlamış və 1583-cü ilin avqustunda Mızda iki illik sülh müqaviləsinin imzalanması ilə başa çatdı. Müqaviləyə görə Novqorod qalaları - Yama, Koporye və İvanqorodn İsveçə güzəştə gedildi. Belə bir müddətə barışıq əldə etməklə rus siyasətçiləri Polşa-İsveç müharibəsinin başlaması ilə həkətə keçmək və isveçlilərin ələ keçirdikləri Novqorod ətraflarını geri qaytara biləcəklərinə ümid edirdilər.

Livoniya müharibəsində Rusiya çarlığının məğlubiyyətinin aşağıdakı səbəblərini müəyyən etmək olar:

  • çarın avantürizmi və ambisiyaları - Rusiya üç güclü dövlətlə eyni vaxtda müharibə apara bilmədi;
  • opriçinanın zərərli təsiri, iqtisadi xarabalıq, tatar hücumu.
  • hərbi əməliyyatların 3-cü və 4-cü mərhələlərində başlayan ölkə daxilində dərin iqtisadi böhran.

Lakin müharibənin çarlıq üçün mənfi nəticə ilə sonlanmasına baxmayaraq, o Rusiyanın uzun illər davam edəcək xarici siyasətinin qarşısına əsas istiqamətini - Baltik dənizinə çıxış əldə etmək vəzifəsini qoydu.

Livoniya müharibəsi nəticəsində dəyişkliyə uğrayan sərhədlər.

Livoniya konfederasiyasının mövcudluğu sona yetdi. Onun əraziləri İsveç, Danimarka və müharibə zamanı yaranan Polşa-Litva dövlətinə - Reç Pospolitaya keçdi.

Rusiya çarlığı müflüs oldu, şimal-qərb bölgələri isə boşaldı. Bir faktı da qeyd etmək lazımdır ki, krım tatarlarının basqınları müharibənin gedişatına və onun nəticələrinə təsir etdi. 25 illik müharibənin cəmisi üç ili ərzində heç bir Krım basqını olmadı.

1582-ci ilin yanvar ayında Pskov yaxınlığında, Reç Pospolita ilə 10 illik Yam-Zapolski sülhü bağlandı. Rusiya Livoniya və Belarus torpaqlarından imtina etdi, lakin bəzi sərhəd ərazilər ona geri qaytarıldı.

1583-cü ilin may ayında İsveçlə üç illik Plyus müqaviləsi imzalandı. Müqaviləyə əsasən Rusiya Koporye, Yam, İvanqorod və Fin körfəzinin cənub sahilindəki bitişik ərazilərdən İsveç xeyrinə əl çəkdi. Bu ərazilər 1590-1595-ci illərdə Rusiya-İsveç müharibəsinin nəticələrinə görə IV İvan Qroznının oğlu - I Fyodrun dövründə geri qaytarıldı.

  1. 1561 və 1564-cü illərdə Rusiya və İsveç sülh müqavilələri bağladılar, 1567-ci ildə isə Livoniyanın bölüşdürülməsi və Polşa və Böyük Litva knyazlığına qarşı müqavilə - "əbədi sülh" imzaladılar.(bax. В.В.Похлёбкин. Русско-шведские войны и миры XVI в.). Şimali yeddi illik müharibə zamanı Livoniyada İsveç və Polşa-Litva qüvvələri arasında epizodik silahlı qarşıdurmalar olurdu (bax. Н.В.Смирнов. Ливонская война и города Ливонии), lakin İsveç əsasən Danimarka və Lübek ilə müharibə aparırdı. 1568-ci ildə XIV Erikin devrilməsindən sonra onun qardaşı III Yoxan Polşa və Böyük Litva knyazlığı ilə Rusiyaya qarşı ittifaqa girmək istədi. O, Rusiya ilə bağlanmış müqvilələri tanımaqdan imtina etdi və ona qarşı müharibəyə meyl etdi. Polşa, Böyük Litva knyazlığı və İsveç arasında Livoniyanın bölüşdürülməsi barədə müqavilələr imzalanmamışdı.
  2. Danimarka-İsveç sülh danışıqları başlandıqdan sonra Rusiya-Danimarka münasibətləri pisləşməyə başladı. 1570-ci ilin oktyabrında Danimarka hakimiyyəti, Kopenhagendə yerləşən rus xüsusi (quldur) donanmasını həbs etdi. 1574-cü ildə Livoniya qalası Lode, Qapsal və Leal şəhərləri Danimarka hakimiyyəti altına keçdi. 1575-ci il qış basqını zamanı rus qoşunları bu şəhərlərin ətraflarını viran qoydular və 1576-cı ilin qışında onları ələ keçirdilər. Həmçinin, 1575 və 1576-cı ilin qışında rus qoşunları Baltik dənizinin donanmasından istifadə edərək, buzların üstü ilə hərəkət edib Ezel adasına basqın etdilər. 1576-cı ilin aprelində Ezeldən çıxan Danimarka dəstəsi uğursuz olaraq Qapsalı geri qaytarmağa çalışdı. (bax. Н.В.Смирнов. Ливонская война и города Ливонии). 1578-ci il sentyabrın 1-də Aleksandr qəsəbəsində Livoniyanın bölüşdürülməsi barədə rus-Danimarka müqaviləsi imzalandı. Saziş 1562-ci il aprelin 7-də Mojaysk müqaviləsinin şərtləri ilə qüvvədən düşdü. Lakin II Frederik Rusiya ilə yeni müqaviləni təsdiqləməkdən imtina etdi.
  3. Krım tatarları Mtsensk, Odoyev, Novosil, Bolxov, Belev ətraflarını viran etdilər
  1. Форстен Г. В. Балтийский вопрос в XVI и XVII столетиях (1544—1648). — СПб., 1893. — Т. 1: Борьба из-за Ливонии. — с.80
  2. Бессуднова М. Б. К вопросу о социальных элитах «Орденского государства» (по материалам ливонских ландтагов конца XV — начала XVI вв.) // Научные ведомости Белгородского государственного университета. Серия «История. Политология. Экономика. Информатика». — 2010. — № 7 (78). — Вып. 14. c. 69.
  3. Форстен Г. В. Балтийский вопрос в XVI и XVII столетиях (1544—1648). — СПб., 1893. — Т. 1: Борьба из-за Ливонии. — 59 с.
  4. Покровский Н.Н., Ленхофф Г.Д. (2012). Степенная книга царского родословия по древнейшим спискам. Том III (Комментарий). Москва: Языки славянских культур. А.А.Горский, Л.С.Михельсон. səh. 480. ISBN 978-5-9551-0502-4.
  5. ПСРЛ, т. XIII, ч. I, c. 281—284
  6. Форстен Г. В. Балтийский вопрос в XVI и XVII столетиях (1544—1648). — СПб., 1893. — Т. 1: Борьба из-за Ливонии. — 70 с.
  7. Пенской В. В. Ливонская война 1558—1561 гг. // История военного дела: исследования и источники. — 2014. Специальный выпуск II. Лекции по военной истории XVI—XIX вв. — Ч. I. — C. 133—217. — С. 136.
  8. Шаскольский И. П. Русско-ливонские переговоры 1554 г. и вопрос о ливонской дани // Международные связи России до XVII в. — М.: АН СССР, 1961. — С. 376—399. — C. 377.
  9. Хорошкевич А. Л. Россия в системе международных отношений середины XVI века. — М.: Древнехранилище, 2003. — 205 с.
  10. Соловьёв С. М. Сочинения: в 18 кн. — М: Голос, 1993—1998. — Кн. 3: История России с древнейших времён. Т. 5—6. — 1993. — 758 с. — С. 481—483.
  11. Фречнер Р. Новые источники о миссии Г. Шлитте // Репрезентация власти в посольском церемониале и дипломатический диалог в XV — первой трети XVIII века. Третья международная научная конференция цикла «Иноземцы в Московском государстве» … 19—21 октября 2006 года : тезисы докладов. — М.: Гос. историко-культурный музей-заповедник «Московский Кремль», 2006.c. 144—146
  12. Волков В. А. Войны и войска Московского государства. —М.: ЭКСМО, 2004. — 572 с.
  13. Филюшкин А. И. Дискурсы Ливонской войны // Ab Imperio: Теория и история национальностей и национализма в постсоветском пространстве. — 2001. — № 4. — С. 46—80.
  14. Попов В. Е., Филюшкин А. И. «Война коадъюторов» и Позвольские соглашения 1557 г. // Studia Slavica et Balcanica Petropolitana. — СПб.: СПбГУ, 2009. — № 1—2 (5—6). — С. 181—182. — ISSN 1995-848X.
  15. Пенской В. В. Очерки истории Ливонской войны. От Нарвы до Феллина. 1558—1561 гг. — ЗАО «Центрполиграф», 2017. — 254 с. — (Новейшие исследования по истории России; Вып. 5). — ISBN 978-5-227-07698-4. c.22
  16. Филюшкин А. И. (2011). "Особенности рассказа о Ливонской войне хроники Иоганна Реннера" (Studia Slavica et Balcanica Petropolitana). СПб.: СПбГУ: 95. ISSN 1995-848X.
  17. Kirchner W. The Rise of the Baltic Question (англ.). — 2nd ed. — Westport, Conn: Greenwood Publishing, 1970. — xi, 38 p. — ISBN 978-0-8371-3009-5.
  18. Frost R. I. The Northern Wars: War, State and Society in Northeastern Europe, 1558—1721 (англ.). — 2nd ed. — N. Y.: Routledge, 2014. — 416 p. — ISBN 978-0-582-06429-4. 48 p.
  19. Королюк В. Д. Ливонская война. Из истории внешней политики Русского централизованного государства во второй половине XVI в. / Отв. ред. А. А. Новосельский. — М.: АН СССР, 1954. — 35-36 с.
  20. Donnert E.[de]. Der livländische Ordensritterstaat und Russland: Der livländische Krieg und die baltische Frage in der europäischen Politik 1558—1583 (нем.). — Berlin: Rütten & Loening[en], 1963. — 320 S. 43-44 p.
  21. Madariaga I. Ivan the Terrible. First Tsar of Russia (англ.). — New Haven & London: Yale University Press, 2006. — 127.p. — ISBN 978-0-300-11973-2.
  22. Попов В. Е., Филюшкин А. И. «Война коадъюторов» и Позвольские соглашения 1557 г. // Studia Slavica et Balcanica Petropolitana. — СПб.: СПбГУ, 2009. — № 1—2 (5—6). — С. 165—167. — ISSN 1995-848X.
  23. Tiberg E. Zur Vorgeschichte des Livländischen Krieges: die Beziehungen zwischen Moskau und Litauen 1549—1562 (нем.). — Stockholm: Almqvist & Wiksell, 1984. — 266 S. — (Studia historica Upsaliensia; 134). — ISBN 978-91-554-1509-9.
  24. Пенской В. В. Начало Ливонской войны: набег русских войск в Ливонию зимой 1558 года // Научные ведомости Белгородского государственного университета. Серия: История. Политология. — Белгород: НИУ БелГУ, 2012. — Вып. 23. — № 13. — С. 84. — ISSN 2075-4558.
  25. Пенской В. В. Очерки истории Ливонской войны. От Нарвы до Феллина. 1558—1561 гг. — ЗАО «Центрполиграф», 2017. — 22 с. — (Новейшие исследования по истории России; Вып. 5). — ISBN 978-5-227-07698-4.
  26. Флоря Б.Н. (2004). "К вопросу о начале писательской деятельности Ивана IV"(PDF) (Научный журнал) (rus) (Древняя Русь и вопросы медиевистики): 3—7.
  27. Кобрин В. Б. (1964). "Захарьины" (Советская историческая энциклопедия). М.: Советская энциклопедия.
  28. Шефов, 2004
  29. Никоновская летопись, VIII, 3073: Цирульник Кордт Фолькен варил пиво, а в гостях у него были новоприбывшие рижане. Они увидели икону Богородицы, оставленную русскими купцами, и, подгулявши, стали глумиться над иконою и бросали её в огонь. Вдруг пламя поднялось из под котла к верху и охватило потолок. Поднялся вихрь и разнёс огонь по всему городу.
  30. Бальтазар Руссов. Хроника провинции Ливония. — C. 367.
  31. Скрынников, 2001
  32. Сборник русского исторического общества. Т. 71, № 12. С. 235.
  33. Скрынников Р. Г. Начало опричнины. — С. 177; Царство террора. — С. 157.
  34. Похлёбкин В. В. Указ. соч. — С. 162—163, 275.
  35. Карамзин Н. М. История государства Российского: в 12 томах. — СПб.: Тип. Н. Греча, 1816—1829.том=9,глава=1
  36. Лурье Я. С. Указ. соч. С. 490.
  37. Тарас А.Е. Войны Московской Руси с великим княжеством Литовским и Речью Посполитой в XIV—XVII веках. — М.: АСТ(издательство); Мн.: Харвест, 2006. — С. 291.
  38. Виппер Р. Ю. III. Окно в Европу // Иван Грозный. — 3-е дополненное издание. — М.-Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1944. - страницы 121 — (Научно-популярная серия). — 5 000 экз.
  39. Штаден Г. Указ. соч. — С. 19.
  40. Лурье Я. С. Указ. соч. — С. 504.
  41. Николай Парфеньев. Воевода земли русской. Царь Иоанн Васильевич Грозный и его военная деятельность. Часть 3
  42. Зимин А. А., Хорошкевич Л. Л. Указ. соч. — С. 138.
  43. Похлёбкин В. В. Указ. соч. — С. 172, 395.
  44. Зимин А. А., Хорошкевич Л. Л. Указ. соч. — С. 139.
  45. Гейденштейн Р. Записки о Московской войне. (1578—1582) / Пер. с лат. — СПб.: Археогр. комис., 1889. — 86+312 с.
  46. Виппер Р. Ю. III. Окно в Европу // Иван Грозный. — 3-е дополненное издание. — М.-Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1944. — 160 с. — (Научно-популярная серия). — 5 000 экз.
  47. Pierling P. La Russie et le Saint-Siege. — T. II. — 1897. — P. 69.
  48. Книга Посольская метрики Великого княжества Литовского. — Т. 2. — № 22.
  49. Валишевский К. Указ. соч. — С. 332.
  50. Гейденштейн Р. Записки о Московской войне. (1578—1582) / Пер. с лат. — СПб.: Археогр. комис., 1889. — 86+312 с.
  51. Соловьёв С. М. История России с древнейших времён. — М., 2001. Т. 6. Гл. 6.
  52. Соловьёв С. М. История России с древнейших времён. — М., 2001. Т. 6. Гл. 6.
  53. Флоря Б. Н. Русско-польские отношения и балтийский вопрос в к. 16 — н. 17 вв.. — М., 1978. c. 32.
  54. Соловьёв С. М. История России с древнейших времён. — М., 2001. Т. 6. — С. 873, 881.
  55. Кобрин В. Б. 1 Иван Грозный. — 1989.
  56. Иловайский, 2002
  57. Всемирная история. — 1958. — Т. 4. — С. 494.
  58. История Дипломатии. — Т. 1. — С. 202
  59. Разрядная книга 1475—1598 гг. — С. 324—325.
  60. Флоря Б. Н. Русско-польские отношения и балтийский вопрос в к. 16 — н. 17 вв.. — М., 1978. c.28
  61. Новодворский В. В. Польша, Швеция и Дания в царствование польского короля Стефана Батория. // Журнал Министерства народного просвещения. — 1910. — Ноябрь. — С. 37—38.
  62. Флоря Б. Н. Русско-польские отношения и балтийский вопрос в к. 16 — н. 17 вв.. — М., 1978. c.34
  63. Флоря Б. Н. Русско-польские отношения и балтийский вопрос в к. 16 — н. 17 вв.. — М., 1978. c.28
Rus dilində
  • Бессуднова М. Б. К вопросу о социальных элитах «Орденского государства» (по материалам ливонских ландтагов конца XV — начала XVI вв.) // Научные ведомости Белгородского государственного университета. Серия «История. Политология. Экономика. Информатика». — 2010. — № 7 (78). — Вып. 14.
  • Карамзин Н. М.: История государства Российского
  • Королюк В. Д. (1954). Ливонская война. Из истории внешней политики Русского централизованного государства во второй половине XVI в. М.: АН СССР. Отв. ред. А. А. Новосельский. səh. 114.
  • Попов В. Е., Филюшкин А. И. (2009). "«Война коадъюторов» и Позвольские соглашения 1557 г."(PDF) (Studia Slavica et Balcanica Petropolitana). СПб.: СПбГУ: 151—184. ISSN 1995-848X.
  • Книга:Виппер Р. Ю.: Иван Грозный|1944|часть=III. Окно в Европу
  • Шаскольский И. П. (1961). Сборник статей (ed.). "Русско-ливонские переговоры 1554 г. и вопрос о ливонской дани" (Международные связи России до XVII в.). М.: Издательство Академии наук СССР: 380.
  • Флоря Б. Н. (1978). Русско-польские отношения и балтийский вопрос в к. 16 — н. 17 вв. М.
  • Скрынников Р. Г. (2001). Иван Грозный. Историческая библиотека. М.: FCN. səh. 480. ISBN 5-17-004358-9.
  • Иловайский Д. И.: Царская Русь|2002
  • Шефов Н. А.: Древняя Русь|
  • Пенской В. В. Ливонская война 1558—1561 гг. [Электронный ресурс] // История военного дела: исследования и источники. — 2014. — Специальный выпуск II. Лекции по военной истории XVI—XIX вв. — Ч. I. — C. 133—217.
  • Пенской В. В. (2012). "Начало Ливонской войны: набег русских войск в Ливонию зимой 1558 года" (23) (Научные ведомости Белгородского государственного университета. Серия: История. Политология). Белгород: НИУ БелГУ: 82—88. ISSN 2075-4558.
  • Пенской В. В. (2017). Очерки истории Ливонской войны. От Нарвы до Феллина. 1558—1561 гг. Новейшие исследования по истории России; Вып. 5. ЗАО «Центрполиграф». səh. 254. ISBN 978-5-227-07698-4.
  • Филюшкин А. И. Дискурсы Ливонской войны // Ab Imperio: Теория и история национальностей и национализма в постсоветском пространстве. — 2001. — № 4. — С. 43-80.
  • Фречнер Р. Новые источники о миссии Г. Шлитте // Репрезентация власти в посольском церемониале и дипломатический диалог в XV — первой трети XVIII века. Третья международная научная конференция цикла «Иноземцы в Московском государстве» … 19—21 октября 2006 года : тезисы докладов. — М.: Гос. историко-культурный музей-заповедник «Московский Кремль», 2006.
  • Филюшкин А. И. (2010). "Ливонская война или Балтийские войны? К вопросу о периодизации Ливонской войны". Балтийский вопрос в конце XV—XVI вв.: сборник научных статей (1000 nüs.). М.: Квадрига. Редкол.: Ю. Г. Алексеев и др. səh. 512. ISBN 978-5-91791-027-7.
  • Филюшкин А. И. Русско-литовская война 1561—1570 и датско-шведская война 1563—1570 гг. [Электронный ресурс] // История военного дела: исследования и источники. — 2015. — Специальный выпуск II. Лекции по военной истории XVI—XIX вв. — Ч. II. — C. 219—289 <[1]> (10.02.2015)
  • Филюшкин А. И. Окончание Ливонской войны 1558—1583 гг.: «Московская война» (1579—1582) [Электронный ресурс] // История военного дела: исследования и источники. — 2015. — Специальный выпуск II. Лекции по военной истории XVI—XIX вв. — Ч. II. — C. 292—398 <[2]> (21.04.2015)
  • Филюшкин А. И. (2013). Изобретая первую войну России и Европы: Балтийские войны второй половины XVI века глазами современников и потомков. Studiorum Slavicorum Orbis (1000 nüs.). СПб.: Дмитрий Буланин. 880. ISBN 978-5-86007-726-3.
  • Форстен Г. В. Балтийский вопрос в XVI и XVII столетиях (1544—1648). — СПб, 1893. — Т. 1: Борьба из-за Ливонии. — 731 с.
  • Хорошкевич|2003|Хорошкевич А. Л. Россия в системе международных отношений середины XVI века. — М.: Древнехранилище, 2003. — 620 с.
  • Erich Donnert (1963). Der livländische Ordensritterstaat und Russland: Der livländische Krieg und die baltische Frage in der europäischen Politik 1558—1583(alm.). Berlin: Rütten & Loening.
  • Frost R. I. (2014). The Northern Wars: War, State and Society in Northeastern Europe, 1558—1721(ing.) (2nd ed). N. Y.: Routledge. ISBN 978-0-582-06429-4.
  • Walther Kirchner (1970). The Rise of the Baltic Question(ing.) (2nd ed). Westport, Conn: Greenwood Publishing. ISBN 978-0-8371-3009-5.
  • Madariaga I. (2006). Ivan the Terrible. First Tsar of Russia(ing.). New Haven & London: Yale University Press. ISBN 978-0-300-11973-2.
  • Stancelis V. (2000). "The Annexation of Livonia to the Grand Duchy of Lithuania: Historiographical Controversies" (ingilis). 5 (Lithuanian Historical Studies). Vilnius: Lietuvos istorijos institutas: 21–44. ISSN 1392-2343. 2018-07-13 tarixində arxivləşdirilib.
  • Tiberg E. (1984). Zur Vorgeschichte des Livländischen Krieges: die Beziehungen zwischen Moskau und Litauen 1549—1562(alm.). Studia historica Upsaliensia; 134. Stockholm: Almqvist & Wiksell. ISBN 978-91-554-1509-9.
İngilis dilində

Livoniya müharibəsi
livoniya, müharibəsi, 1558, 1583, illər, livoniya, konfederasiyası, rusiya, çarlığı, böyük, litva, knyazlığı, 1569, ildən, reç, pospolita, isveç, danimarka, krallığının, iştirak, etdiyi, əsrdə, baş, verən, böyük, hərbi, münaqişə, sıra, hərbi, münaqişələr, döyü. Livoniya muharibesi Dil Izle Redakte Livoniya muharibesi 1558 1583 cu iller Livoniya konfederasiyasi Rusiya carligi Boyuk Litva knyazligi 1569 cu ilden Rec Pospolita Isvec ve Danimarka kralliginin istirak etdiyi XVI esrde bas veren boyuk bir herbi munaqise ve ya bir sira herbi munaqiseler Doyus emeliyyatlari esasen muasir Estoniya Latviya Belarus ve Rusiyanin simal qerbi erazilerinde aparilirdi Livoniya muharibesiXVI esrin birinci yarisinda Livoniya Ordeni ve ona daxil olan bolgelerTarix 17 yanvar 1558 26 may 1583Yeri muasir Estoniya Latviya Belarusun simal serqi ve Rusiyanin simal qerb erazileriNeticesi Rec Pospolita ve Isvecin qelebesi Yam Zapolski sulhu Plyus barisigiErazi deyisikliyi Velij ve Livoniyanin Boyuk Litva knyazligina Estlandiya Inqriya ve Kareliyanin bir hisselerinin Isvece Ezel adasinin Danimarkaya birlesdirilmesiMunaqise terefleriRusiya carligi Qasim xanligi Livoniya kralligi 1570 1578 Isvec Imperiyasi 1561 1568 a Danimarka Norvec uniyasi 1562 1570 1558 1561 Livon konfederasiyasi Livoniya Ordeni 1561 1582 Boyuk Litva knyazligi 1569 cu ile qeder Polsa kralligi 1569 cu ile qeder Rec Pospolita 1569 cu ilden Kurlandiya ve Semiqaliya Hersoqlugu 1570 1583 Isvec Imperiyasi 1575 1578 Danimarka Norvec uniyasi b Komandan lar IV Ivan Qrozni Sah Eli Qasim xani Simeon Bekbulatovic Sain Bulat Maqnus XIV Erix II Frederik Vilhelm fon Fyurstenberq Qotxard Ketler Filipp fon Bell II Siqizmund Avqust Stefan Batori III Yohan II Frederik Vikianbarda elaqeli mediafayllar Muharibe 1558 ci ilin yanvarinda Rusiya carliginin Livoniyaya hucumu ile basladi Muharibenin ilk merhelesinde rus qosunlari ehemiyyetli ugurlar elde etdiler Narva Derpt Yuriyev ve bir sira diger seher ve qesrler feth edildi 1561 ci ilde Vilen muqavilesine esasen Livoniya Konfederasiyasi legv edildi Onun erazisinin bir hissesi vassal olaraq Kurlandiya ve Semiqaliya hersoqlugu seklinde Boyuk Litva knyazligina qebul edildi Diger bir hissesi ise birbasa Boyuk Litva knyazliginin bir hissesi oldu Bu andan baslayaraq muharibe esasen Rusiya carligi ile Boyuk Litva knyazligi arasinda qarsidurma xarakteri aldi ve herbi emeliyyatlarda esasen sonuncunun erazilerinde aparildi 1563 cu ilde Polotsk rus qosunlari terefinden tutuldu Ancaq ruslarin bu muvefeqiyyeti davamli olmadi Bele ki 1564 cu ilde rus ordusu Casniki doyusunde meglub oldu Bundan qisa muddet sonra opricnina tetbiq edildi 1565 1572 1569 cu ilde Boyuk Litva knyazligi Polsa Kralligi ile vahid Rec Pospolita dovleti adi altinda birlesdiler Rus qosunlari terefinden Revelin ugursuz muhasiresinden sonra 1577 Rec Pospolita quvveleri Polotsku geri qaytardi ve Pskovu muhasireye aldi Amma muhasire ugursuz oldu Isvecliler Narvani ele kecirdi ve ugursuzluqla neticelenen Oresek qalasini muhasireye aldilar Muharibe Yam Zapolski 1582 ve Plyus 1583 barisiginin imzalanmasi ile basa catdi Rusiya muharibe neticesinde ele kecirdiyi butun erazileri elece de Rec Pospolita ve sahilyani Baltik seherleri ile serheddeki torpaqlari itirdi Koporya Yama Ivanqorod Kecmis Livoniya konfederasiyasinin erazisi Rec Pospolita Isvec ve Danimarka arasinda bolusduruldu XIX cu esrden beri Rusiya tarixsunasliginda muharibenin esas meqsedinin Rusiyanin Baltik denizine cixis elde etmesi fikri hokm surur Lakin bir sira muasir elm adamlari munaqisenin sebeblerinin bu olmadigi fikrinde qalirlar Livoniya muharibesi Serqi Avropadaki hadiselere boyuk tesir gostermis ve munaqisede istirakci dovletlerin daxili siyasetinde ciddi neticeleri olmusdur Muharibe netice etibarile Livoniya ordeninin varligini sona catdirmis Rec Pospolitanin yaranmasina komek etmis ve Rusiya carliginin iqtisadi tenezzulune sebeb olmusdu Mundericat 1 Muharibe erefesi 2 Sebebleri 2 1 Muqeddes Yuri xeraci 2 2 Rus Livoniya muqavilelerinin pozulmasi ve Polsa Livoniya birliyine qarsi hereketler 2 3 Rus tacirlerinin ve mominlerin maraqlarinin qorunmasi 3 Muharibenin gedisi 3 1 Livoniya Konfederasiyasi ile muharibe 3 2 1559 cu il barisigi 3 3 Herbi emeliyyatlarin berpa edilmesi 3 4 Boyuk Litva knyazligi ile muharibe 3 5 Muharibenin ucuncu merhelesi 3 6 Muharibenin dorduncu merhelesi 3 7 Isvec ile muharibe 4 Rusiyanin meglub olma sebebleri 5 Yekunlari ve neticesi 6 Qeydler 7 Istinadlar 8 Edebiyyat 9 Xarici kecidlerMuharibe erefesi RedakteLivoniya ordeni ya da Livoniya Mesih Cengaverlerinin Qardasligi XIII esrin evvellerinde Avropanin simal serqinde qurulan Xacli Cengaverlerin herbi dini bir teskilati idi Livoniyalilarin Rusiya knyazliqlari ile munasibetleri evvelden nizamli deyildi Bele ki 1242 ci ilde hele de Teutonik ordusunda olan cengaverler Pskov ve Novqorod seherlerine qarsi isgalci kampaniyada istirak etmisdiler lakin Buz doyusunde meglub edilmisdiler XV esrde Livoniyada nizam intizam zeiflemis o bir biri ile keskin reqabet aparan Livoniya Ordenine ve dord yepiskop knyazliga bolunmusdu Bundan elave reformasiya neticesinde Livoniyada yepiskoplarin tesiri keskin sekilde azalmis onlarin tesir dairesi adi bir resmiyyete cevrilmisdi 1 Yalniz XVI esrin evvellerinde Livoniya erazisinin 67 den coxunu ehate eden Livoniya Ordeni heqiqi guce sahib idi 2 Boyuk seherlerin genis muxtariyyeti var idi ve onlar oz maraqlarini qoruyurdu XVI esrin ortalarinda Livoniya cemiyyetinde parcalanma yuksek hedde catmisdi Tarixci Georq Forsten Livoniya muharibesi erefesinde Livoniyanin daxili veziyyeti daxili curumenin en dehsetli ve kederli menzeresini temsil etdiyini qeyd edirdi 3 1480 ci ilin yanvarinda Livoniya Ordeni Pskov torpaqlarina hucum ederek Visqorodok qalasini tutdu Qalanin butun sakinleri qilincdan kecirildi Qdovun muhasireye dusmesinden sonra pskovlular onlara yardim gostermesi ucun Moskva carligina muraciet etdiler Moskva carinin komeye gonderdiyi ordu ile birlikde Pskov konulluleri 1480 ci ilin fevralinda Livoniyaya girerek Yuryevi ele kecirdiler Bundan sonra yazda ve payizda livoniyalilar Pskov ve Izbork seherlerine yeni hucumlar teskil etdiler Ruslar bu hucumlara 1481 ci il qis kampaniyasi ile cavab verdiler Onlar Tarvastu ve Karkus qalalarini ele kecirib Fellin qalasini muhasireye aldilar Rus Livoniya muharibesi basa catdiqdan sonra sulh muqavilesi baglandi Muqavilenin serti ile Derpt yepiskoplugu illik olaraq Pskova her bir sexse gore bir qrivna bir Alman markasina ve ya 6 Macaristan qizilina beraber miqdarinda Muqeddes Yuriyev xeracini odemeli idi 4 1492 ci ilde esas meqsedi Rusiya serhedlerini qorumaq olan Ivanqorodun esasi qoyuldu Rus qalasi Narva cayi uzerinde Livoniya Narvasi ile uzbeuz yerlesmisdi 1503 cu ilde III Ivan Livoniya konfederasiyasi ile alti il muddetine ateskes imzaladi Sonradan eyni sertlerle 1509 1514 1521 1531 ve 1534 cu illerde ateskes uzadilmisdi Her yeni muqavilede Muqeddes Yuriyev xeraci daim xatirlanmisdir 1554 cu il danisiqlari zamani IV Ivan muqavile sertlerini sertlesdirdi elave olaraq xeracdan qalmis borclari ve ordenin Litva knyazligi ve Isvecle herbi ittifaqlara son vermeyi teleb etdi Ilk borc odenisi 1557 ci ilde edilmeli idi Lakin Livoniya konfederasiyasi hemen ilin fevralinda bas tutan danisiqlarda Muqeddes Yuri xeraci nin odemesinin legv edilmesini teleb etdi Car bu telebi qeti sekilde redd etdi 1557 ci ilin dekabrinda Moskvaya livoniyalilarin yeni bir sefirliyi geldi Sefirlik 30 min macar qizili ve ya 45 min taler ya da 18 min rubl mebleginde borcun odenilmesi barede raziliga geldi Raziliga esasen bundan sonra her il min macar qizili mebleginde xerac odenilmeli idi Lakin livoniyalilar bu ohdelikleri yerine yetirmediler 4 1557 ci ilin yazinda car IV Ivan Narva sahillerinde yeni bir limanin esasini qoydu 5 Ancaq Livoniya ve Hanza ittifaqi Avropa tacirlerini yeni Rusiya limanina buraxmadi ve onlar evveller oldugu kimi Livoniya limanlarina getmeye mecbur oldular Umumi tennezul ve Livoniyanin herbi zeifliyi bezi hesablamalara gore Orden bir doyusde 10 min esgerden cox olmayan quvve cixara bilerdi 6 bir zamanlar quvvetli olan Hanza ittifaqinin zeiflemesi Polsa Litva ittifaqinin Isvecin Danimarkanin ve Rusiyanin ekspansiyasi Livoniya Konfederasiyasinin movcudlugunun tehluke altinda oldugu bir veziyyete getirdi 7 Sebebleri RedakteTarixsunasliqda Livoniya muharibesinin baslanmasinin sebebleri ile bagli ferqli fikirler movcuddur Muqeddes Yuri xeraci Redakte Enenevi yanasmaya esasen IV Ivan Rusiyanin geosiyasi maraqlarini aydin basa dusurdu ve onlara tam uygun hereket edirdi Livoniyalilar terefinden Muqeddes Yuri xeraci nin odenilmemesi muharibenin baslamasi ucun bir behane hesab edilir Muharibenin ozu ise qacilmaz bir qanunauygunluq kimi qiymetlendirilir 8 9 Bu fikri bolusen tarixciler Rusiya ile Avropa arasinda Livoniya manee sinin movcud oldugunu qeyd edirler Bu maneenin mehv edilmesi olkenin herbi texniki ve ya medeni gerilemesini aradan qaldirmaq ucun lazim idi 10 Bele bir maneenin movcudlugunun bariz numunesi olaraq onlar cox vaxt IV Ivanin emri ile Avropada 300 e yaxin muxtelif ixtisaslar uzre mutexessisleri rus xidmetine celb eden lakin livoniyalilarin seyleri ile tutulmus ve sonradan onlar terefinden edam edilen Hans Slittenin mehkeme isinden behs edirler 11 Ferqli bir yanasmanin terefdarlari hesab ise edirler ki IV Ivan Livoniyada genismiqyasli muharibeye baslamagi planlasdirmadi 1558 ci ilin evvelindeki herbi kampaniya livoniyalilari ved edilmis xeraci odemeye mecbur etmek ucun guc numayisinden basqa bir sey deyildi Bu fikrin lehine olaraq onlar Rusiya ordusunun evvelce Krim istiqametinde istifade edilmesinin planlasdirildigi faktini delil kimi gosterirler 12 Bele ki rusiyali tarixci Aleksandr Filyuskinin fikrince muharibe deniz ugrunda mubarize xarakteri dasimirdi Cunki dovrun hec bir rus senedinde denize sicrayisin zeruriliyi qeyd edilmir 13 Rus Livoniya muqavilelerinin pozulmasi ve Polsa Livoniya birliyine qarsi hereketler Redakte 1557 ci ilde Livoniya konfederasiyasi ile Polsa Litva Ittifaqi arasinda baglanan Pozvol muqavilesi 1554 cu il Rusiya Livoniya sazislerinin sertlerini kobud sekilde pozmasi fakti da ehemiyyetli diqqete layiqdir Bu muqavilede Moskvaya qarsi mudafie hucum ittifaqi haqqinda meqale eksini tapmisdi 14 15 Hem hemin dovrun tarixsunasliginda T Bredenbax I Renner 16 hem de sonraki dovr tedqiqatcilarda arasinda bele bir fikir vardir ki mehz bu muqavile IV Ivanin 1558 ci ilin yanvarinda helledici herbi emmeliyyatlara baslamaga sovq etmisdir 17 18 Cunki rus cari Livoniyada mohkemlenmek ucun Polsa Kralligina ve Boyuk Litva knyazligina quvvelerini bolgede seferber etmeye vaxt vermemek meqsedi ile bu addimi atmisdi 19 20 21 Lakin bununla bele bir sira diger tarixciler hesab edirler ki Pozvol muqavilesi 1558 ci ilde Livonia etrafinda veziyyetin gerginlesmesine cox az tesir gostermisdir V E Popov ve A I Filyuskinin fikrince Pozvol muqavilesinin Moskva ucun casus belli olub olmamasi meselesi mubahiselidi Cunki bu fakt maddi subutlarla tesdiqlenmir ve o dovrde Moskvaya qarsi herbi ittifaq 12 il muddete texire salinmisdi 22 E Tiberqe gore o vaxt Moskvada bu muqavilenin movcudlugu haqqinda hec bir melumata malik deyildiler 23 V V Penskoy hesab edir ki bu meselede muqavileninin baglanmasi faktinin Moskva ucun casus belli olub olmamasi o qeder de vacib deyil Cunki onu da basqalari ile birlikde Livoniya muharibesinin baslanmasinin sebebi kimi gostermek olar Polsa ve Litvanin Livoniyanin daxili islerine aciq mudaxilesi livoniyalilar terefinden Yuri xeraci nin odenmemesi Rusiya dovletinin blokadasinin guclenmesi ve s kimi hadiseler qacilmaz olaraq muharibeye sebeb olmusdur 24 25 Rus tacirlerinin ve mominlerin maraqlarinin qorunmasi Redakte 1560 ci ilin yanvar ayinda Isvec krali Qustav Vasa yazdigi mektubda IV Ivan Qrozni neinki livoniyalilarin xerac odemek vedini pozdugunu hemcinin livoniyali duzgun olmayan xalq a qarsi edilenler rus kilselerinin qaret edilmesi ve rus tacirlerinin emlakinin ele kecirilmesini isare edirdi Hem Riqada hem Kolivanda hem de Yuryevde evleri dukanlari kilseleri qaret etdiler butun emlaklari menimsediler bizim xalqimiza rahat yasamaq imkani verilmedi ve insanlarimiza her cur yalan ve tehqirler etdiler 26 Habsburq imperatoru I Ferdinandin muharibeni bitirmek teklifine cavab olaraq 20 fevral 1560 ci il tarixli mektubunu IV Ivan livoniyalilarin Allahin emrini pozdugunu ve luteranliq doktrinasini qebul etmek ittihami ile baslayirdi Hemcinin elave edir ki hetta 1554 cu il tarixli rus livoniya danisiqlarinda rus kilselerini menimsemekde gunahlandirildiqda livoniyalilar Rus Tanri kilselerini temizlemeye soz verdiler Lakin bunun evezine bizim xristian kilselerimiz dagidildi ve hemin kilse yerleri murdarlandi Belelikle rus cari pravoslav kilselerinin dagidilmasindan danisir baxmayaraq ki resmi danisiqlarda ve ya Qrozninin Andrey Kurbski ile yazismalarinda bu ittihamlar seslendirilmemisdi 26 Carin 1563 cu ilin payizinda Litva sefirlerine gonderdiyi namede de muharibenin dinden donenlerin ruhlarinin cehennem atesinden xilas olmasi ucun dindarlarin cezasi oldugu tezisini tekrarlayir 26 Muharibenin gedisi RedakteMuharibenin baslayanda Livoniya ordeni Siqizmund II Avqustun desteyine arxalanan Riqa arxiyepiskopu ve ile qarsidurmada meglubiyyete ugrayaraq daha da zeiflemisdi Diger terefden Rusiya Kazan ve Hesterxan xanliqlarinin Basqirdistanin Boyuk Noqay Ordasinin kazaklarin ve Kabardanin ilhaqindan sonra daha da guclenmisdi Livoniya Konfederasiyasi ile muharibe Redakte Rusiya carligi 1558 ci il yanvarin 17 de muharibeye basladi 1558 ci ilin yanvar fevral aylarinda Livoniya torpaqlarina rus qosunlarinin basqini kesfiyyat xarakterli idi Basqina 40 min adam qatilmisdi Onlara Sah Eli xan vayovodalar M B Qlinski ve D P Zaxarin Yuryev basciliq edirdi 27 Onlar Estoniyanin serq hissesini gezib martin evveline geri qayitdilar 28 Rusiya terefi bu yurusu yalniz Livoniyadan lazimi xerac almaq isteyi ile izah etdi Livoniya landtaqi baslayan muharibeni dayandirmaq ucun Moskva ile hesablasmaq meqsediyle 60 000 taler toplamaq qerarina geldi Ancaq may ayina qeder iddia edilen meblegin yalniz yarisi toplandi Bundan elave Narva qarnizonu Ivanqorod qalasini top atesine tutdu ve bununla da ateskes muqavilesi pozuldu Narva XIII esrde danimarkalilar terefinden qurulmus Livoniya ordusunun guclu serhed qalasi idi Serhedin diger terefinde XV esrin sonlarinda mumkun hucumdan qorunmaq ucun Ivanqorod qalasi tikildi Qalalar arasindaki mesafe iki kilometre yaxin idi Herbi emeliyyatlar basladiqda qalanin komendanti cengaver fon Snellenberq idi Mehz o Ivanqorodu atese tutmaq emrini vermisdi IV Ivan Qrozni terefinden Narvanin tutulmasi B A Corikov 1836 Bu hadise rus terefine yeni yurus ucun behane oldu Bu defe Livoniyaya daha guclu bir ordu yurus istiqametlendi Livoniya Konfederasiyasi o dovrde qala qarnizonlarini saymadan doyuse 10 minden cox adam cixara bilerdi Belelikle de onun esas herbi ustunluyu qalin divarlarla mohkemlendirilmis qalalar idi Lakin bu qalalar artiq agir muhasire silahlarinin gucune effektiv muqavimet gostere bilmirdi 1558 ci ilin aprelinde vayevoda Danil Adasev Aleksey Basmanov ve Ivan Buturlin basda olmaqla rus qosunlari Narvaya yaxinlasdilar Muhasire basladi Mayin 11 de qalada guclu kuleyin musayyeti ile yangin basladi Nikon salnamesine gore yangin serxos livoniyalilarin Meryemin Pravoslav ikonasini atese atmasi sebebinden meydana gelmisdi 29 Narvanin mudafiecileri qala divarlarini terk ederek daha guclu bir dusmenle qezebli alovla qeyri beraber doyuse qacmali oldular Seherdeki caxnasmadan yararlanan rus qosunlari hucuma kecdiler Murdar ruslar hec kese aman vermir Esir dusen her kesle bele davranir Ucan vereq Nurinberq 1561 Onlar maneesiz qapilari sindirdilar Dusmen artilleriyasi ile birlikde asagi seheri suretle ele kecirerek yuxari seheri ve qalani atese tutdular Muhasireye alinanlar veziyyetin qacilmaz oldugunu gorub seherden serbest cixmaq sertiyle teslim oldular Narva alindi Neyhauzen qalasinin mudafiecileri xususi inadkarliqla mudafie olundular Qala cengaver fon Padenormun rehberliyi ile bir nece yuz doyuscu terefinden mudafie edilirdi Onlar demek olar ki bir ay erzinde vayevoda Pyotr Suyiskinin hucumunu def etmeye muveffeq oldular 1558 ci il iyunun 30 da rus artilleriyasi qala divarlarini ve qullelerini dagitdiqdan sonra almanlar yuxari qalaya sigindilar Fon Padenorm burada da mudafieni davam etdirmek isteyini ifade etdi lakin qalanin sag qalan mudafiecileri muqavimetin menasiz oldugunu gorub teklifden imtina etdiler Cesaretlerine hormet elameti olaraq Suyiski onlara serefle qaladan cixmalarina icaze verdi Iyul ayinda P Suyski Derpti muhasireye aldi Seher yepiskop Hermann Veylandin komandanligi altinda 2000 neferlik bir qarnizon terefinden mudafie edilirdi Qala divarlari seviyyesinde tir duzeldildi ve onlarin uzerine toplar qoyaraq rus artilleriyasi iyulun 11 de seheri siddetli atese tutmaga basladi Top mermileri evlerin damlarini dagidaraq orada siginan seher sakinlerinin uzerine tokulurdu Iyulun 15 de P Suyiski Veylanda teslim olmaq teklifini etdi O teklifi dusunen muddetde bombardman davam etdi Bezi qulleler ve ates bosluqlari dagidildi Kenardan yardim umidini itiren muhasirede olanlar ruslarla danisiqlara baslamaq qerarina geldiler P Suyski sakinlere seheri dagitmayacagini ve eyni idareciliyi saxlayacagina soz verdi 1558 ci il iyulun 18 de Derpt teslim oldu Qosunlar yerli sakinler terefinden terk edilmis evlerde yerlesdiler Onlardan birinde gizli saxlanc yerinde doyusculer 80 min taler tapdilar Livoniyali tarixci 30 derptlilerin acgozlukleri sebebinden rus carinin teleb etdiklerinden daha cox itirdiklerini aci bir sekilde neql edir Tapilan vesait tekce Yuryev xeraci ucun deyil hem de Livoniya Konfederasiyasini qorumaq ucun qosun toplamaga da kifayet ederdi 1558 ci ilin may oktyabr aylarinda rus qosunlari konullu teslim olaraq Rusiya carinin tabeliyine kecenler daxil 20 mohkemlendirilmis seher qala ele kecrdiler Bundan sonra rus qosunlari qisi evde kecirmek ucun Livoniya erazilerini terk etdiler Getmezden evvel onlar seherleri qorumaq ucun oralarda kicik qarnizonlar qoydular Livoniyadaki Tevton ordeninin yeni enerjili naziri Qotthard Ketler bundan yararlanmaq qerarina geldi O 10 minlik ordu toplayaraq itirilenleri geri qaytarmaga qerar verdi 1558 ci ilin sonlarinda Ketler voyevoda Rusin Iqnateyevin komandanligi altinda bir nece stereletsin daxil oldugu qarnizon terefinden mudafie olunan Rinqen qalasina yaxinlasdi Vayevoda Mixail Repninin basciligi ile 2 min neferlik bir deste muhasireye alinmislarin komeyine geldi Ancaq Ketler Repnininin destesini darmadagin etdi Rus qarnizonu bes hefte qalani mudafie etmeye muvvefeq oldu Mudafiecilerin bariti bitdikden sonra ise almanlar qalaya hucum ederek onu aldilar Butun qarnizon qilincdan kecirildi Lakin Rinqenin tutulmasi livoniyalilara gozledikleri muvvefeqiyyeti getirmedi Bele ki bir aydan cox davam eden muhasire ve qosununun besde birini 2 min nefer itiren Ketler hucumun ardini getire bilmedi 1558 ci il oktyabrin sonunda onun ordusu Riqaya geri cekildi Bu kicik qelebe livoniyalilara boyuk bir felaket getirdi Rinqeni livoniyalilar ele kecirdikden sonra IV Ivan Qrozni onlara cavab vermeyi qerar verdi Rinqen qalasinin itirilmesinden iki ay sonra rus qosunlari Livoniya torpaqlarina qis basqini heyata kecirdi 1559 cu ilin yanvarinda knyaz vayevoda V S Serebryaninin komandanliq etdiyi ordu Livoniyaya soxuldu Onun qarsisina cengaver Folkersamin Folckersam komandanligi altinda Livoniya ordusu cixdi Yanvarin 17 de Tirzen doyusunde almanlar darmadagin edildiler Bu doyusde Folkersam ve 400 cengaver siravi doyusculer bura daxil deyil olduruldu qalanlari ya esir dusdu ya da qacib canini qurtardi Bu qelebe ile Livoniya qapilarini ruslarin uzune acildi Onlar Livoniya Konfederasiyasinin torpaqlarindan serbest kecdiler 11 seheri ele kecirdiler ve Riqaya catdilar Burada ruslar Dunamun basqinda Riqa donanmasini yandirdilar Sonra rus ordusu Kurlandiyani tutub oradan kecerek Prussiya serheddine catdi Fevral ayinda ordu boyuk qenimet ve cox sayda esir ile eve qayitdi 1559 cu il barisigi Redakte 1559 cu il qis basqinindan sonra IV Ivan elde edilmis uguru mohkemlendirmeden Livoniya Konfederasiyasina mart noyabr araliginda ardicil ucuncu barisiq teklifi gonderdi Onun terefinden bele telesik ve hesablanmamis sulh teklifi bir nece sebebe gore idi Moskva Livoniya torpaqlarinda gozu olan Litva Polsa Isvec ve Danimarkanin ciddi tezyiqi altinda qalmisdi 1559 cu ilin mart ayindan etibaren Litva sefirleri IV Ivanni Livoniyadaki herbi emeliyyatlari sona catdirmaga cagirirdilar Eks halda cari Livoniya Konfederasiyasi terefinden muharibeye qosulacaqlari ile tehdid edirdiler Tezlikle Isvec ve Danimarka sefirleri de muharibenin dayandirilmasi isteyi ile muraciet etdiler Livoniyanin isgali ile Rusiya bir sira Avropa dovletlerinin ticaret maraqlarina da zerbe endirirdi Baltik denizinde ticaret ilden ile boyuyurdu ve bunun kim terefinden idare edileceyi suali aktual olaraq qarsiya cixirdi Qazanclarinin en vacib hissesini Rusiya tranzitinden elde etdiyi gelirleri itiren Revel tacirleri Isvec kralina sikayet edirdi Divarlarda dayanaraq tacir gemilerinin seherimizin yanindan uzub Narvadaki ruslarin yanina getmesini goz yaslari ile seyr edirik Bundan elave Livoniyada ruslarin olmasi qitede guc balansini pozaraq murekkeb ve qarisiq Avropa siyasetine tesir edirdi Bele ki meselen Polsa krali II Siqizmund Avqust Ingiltere kralicasi I Yelizavetaya yazdigi mektubda Livoniyadaki ruslarin ehemiyyetini bele gosterirdi Moskva cari Narvaya getirilen mallar hesabina gucunu gunbe gun artirir cunki oraya diger mallarla yanasi ona melum olmayan silahlar da getirilir herbi mutexessisler de gelir O onlar vasitesi ile hamini meglub etmek ucun vasite elde edir Diger bir cetinlik Moskvanin ozunde fikir ayriliginin olmasi idi Umumi bir herbi strategiyanin olmamasi bezi boyarlarin Baltik sahilini elde etmeyi en yuksek prioritet hesab etdiyi digerinin Krim xanliginin en qisa muddetde aradan qaldirilmasinin terefdari olmasi carin yaxin silahdaslari arasinda qizgin mubahiselere sebeb oldu Faktiki olaraq 1559 cu il barisiginin esas tesebbuskari saray memuru Aleksey Adasev idi Bu qrup tatar collerinden gelen tehlukeni aradan qaldirmaqla yanasi col zonasinda boyuk torpaq fondu elde etmek isteyen zadeganlar dairelerinin ehval ruhiyyesini eks etdirirdi 31 Bu barisiq zamani ruslar Krim xanligina zerbe vurdular lakin bunun hec bir ciddi neticesi olmadi Eksine Livoniya ile barisigin neticesi daha qlobal oldu Serqi Livoniyanin esas seherlerinin ve qalalarinin xeritesi Ateskes muddetinde avqustun 31 i Livoniya Tevton Ordeninin landmeysteri Qothard Ketler Vilnoda Boyuk Litva knyazi II Siqizmund Avqust ile sazis bagladi Muqavileye esasen Riqa arxiyepiskopunun butun emlaki ve torpaqlari onun musteri ve himaye sine yeni Boyuk Litva Knyazliginin protektorati altinda kecirdi Eyni 1559 cu ilde Revel Isvece kecdi ve Ezel yepiskopu Ezel adasini Danimarka kralinin qardasi hersoq Maqnusa 30 min talare guzeste getdi Ateskes fursetinden istifade eden Livoniya Konfederasiyasi yeni ordu yiga bildi Onlar Yuryev yaxinliginda ateskesin bitmesine bir ay qalmis rus qosunlarina hucum etdiler Rusiya vayevodalari 1000 den cox canli itki verdi 31 Herbi emeliyyatlarin berpa edilmesi Redakte 1560 ci ilde ruslar herbi emeliyyatlari berpa etdiler ve bir sira qelebeler qazandilar Car ordusu Marienburq tutdu Latviyada indiki Alukusne alman quvveleri Ermesde meglub edildi bundan sonra Fellin Estoniyada indiki Vilyandi isgal edildi Livoniya Konfederasiyasi dagildi Fellin tutulanda Tevton ordeninin kecmis livoniyali landmasteri Vilhelm fon Furstenberg esir dusdu 1575 ci ilde Yaroslavldan qardasina mektub gonderdi Burada kecmis landmasterin mulkiyyetine torpaq sahesi verilmisdi Mektubda o qardasina taleyinden sikayet etmeye hec bir sebebi olmadigini soyleyirdi Livoniya torpaqlarini elde eden Isvec ve Litva Moskvadan qosunlarini bu erazilerden cixarilmasini teleb etdi IV Ivan bu telebe imtina ile cavab verdi Neticede Rusiya Litva ve Isvec koalisiyasi ile munaqiseye celb olundu Boyuk Litva knyazligi ile muharibe Redakte 1561 ci ilde Tarvastin muhasiresi zamani Nikolay Radzivill vayevodalar Kropotkin Putyatin ve Trusovu seheri teslim etmeyi inandirdi 32 Onlar esirlikden qayidanda texminen bir il hebsde yatdilar Bir ilden sonra Qrozni onlari bagisladi 33 1561 ci ilin payizinda Livoniya erazisinde Kurlandiya ve Semiqaliya Hersoqlugunun yaranmasi ve diger torpaqlarin Boyuk Litva knyazligina verilmesi haqqinda Vilen Uniyasi baglandi 1561 ci il noyabrin 26 da Alman imperatoru I Ferdinand Narva limani uzerinden ruslarin neqlini qadagan etdi Isvec krali XIV Erik Narva limanini blokadaya aldi ve Narvaya uzen tacir gemilerini tutmaq ucun Isvec donnanmasini gonderdi 1562 ci ilde Litva desteleri Smolensk ve Velij seherlerine basqin duzenlediler Ele hemin ilin yayinda Rusiyanin cenub serhedlerinde veziyyet pislesdi c bu da Livoniyaya ruslarin yeni hucumunun vaxtini uzatdi 1562 ci ilde Nevel doyusunde knyaz Andrey Kurbski Pskova hucum eden Litva destesini meglub ede bilmedi Avqustun 7 de Rusiya ile Danimarka arasinda sulh muqavilesi baglandi ve ona gore car Ezel adasinin Danimarkalari terefinden ilhaq edilmesi ile razilasdi 34 Litvanin paytaxti Vilnaya geden yolu Polotsk baglayirdi 1563 cu ilin yanvarinda demek olar ki olkenin butun silahli quvvelerinin daxil oldugu rus ordusu bu serhed qalasini ele kecirmek ucun Velikiye Lukiden cixaraq ora dogru getdi 31 Fevralin evvelinde rus ordusu Polotsku muhasireye aldi ve fevralin 15 de seher teslim oldu Pskov salnamesine gore Polotsku ele kecirerken IV Ivan butun yehudilerin yerinde veftiz olunmasini emr etdi Bundan imtina edenleri ise derhal Dvina cayinda bogmaq emrini verdi 35 Alman imperatoru Ferdinandin ittifaq baglamagi ve turklere qarsi birge mubarize teklifine car Livoniyada luteranlara qarsi demek olar ki onun maraqlari ugrunda mubarize apardigini soyledi 36 IV Ivan Habsburqlarin siyasetinde katolik birliyi ideyasinin nece ehemiyyet dagidigini bilirdi Luteran doktrinasina qarsi cixan Qrozni Habsburqlarin siyasetinin cox hessas terefine toxunurdu 31 Polotsku ele kecirdikden sonra Rusiyanin Livoniya muharibesindeki ugurlari enise dogru istiqametlendi Artiq 1564 cu ilde ruslar bir sira ugursuzluqlara ducar oldu Onlardan en boyuyu Casnik doyusundeki meglubiyyet idi Faktiki olaraq qerbdeki rus qosunlarina komandanliq eden boyar ve iri herbi reis knyaz A M Kurbski Litva terefe kecdi Kurbski Baltikyani olkelerdeki car agentlerini desifre etdi ve Litvanin Velikiye Lukiye basqinda istirak etdi Herbi ugursuzluqlar ve adli sanli boyarlarin Litva ile vurusmaq isteyinde olmamasi car IV Ivan Qrozni terefinden onlara qarsi represiyalar tetbiq etmesi ile neticelendi 1565 ci ilde opricnina tetbiq edildi 1566 ci ilde Moskvaya gelen Litva sefirliyi o dovrde movcud olan veziyyet esasinda Livoniyanin bolunmesini teklif etdi Bu vaxti cagirilan Zemski Sobor IV Ivan hokumetinin ta Riqanin tutulmasina qeder Baltikyani olkelerde mubarize aparmaq niyyetini destekledi Muharibenin ucuncu merhelesi Redakte 1577 ci ile qeder Rusiyanin Livoniya ve Litvada isgal etdiyi eraziler Isvecle munasibetler yeniden keskinlesdiyi ucun Rusiyanin simalinda cetin veziyyet yaranmisdi Hemcinin cenubda da veziyyet agir derecede pislesmisdi Bele ki 1569 cu ilde Osmanli ordusu Hesterxan uzerine yurus etmisdi Krim xanligi ile muharibe dovrunde ise I Dovlet Gerayin ordusu 1571 ci ilde Moskvani yandirib Rusiyanin cenubunu virane qoydu Lakin birlesmis iki milletin dovletinde uzun bir kralsizliq dovru evvelce Livoniya ehalisinin gozunde celbedici bir quvveye sahib olan Maqnusun rehberliyi ile vassal bir kralligin yaradilmasi siyasi veziyyetin yeniden Rusiyanin xeyrine deyismesine imkan verdi Rusiyanin nezareti altinda olan Narvanin artan ticaret dovriyyesini dayandirmaq ucun Polsa ondan sonra ise Isvec Baltik denizinde ticaret gemilerine soyguncu hucumlar teskil etmeye basladi 1570 ci ilde Baltik denizindeki Rusiya ticaretinin qorunmasi ucun tedbirler goruldu IV Ivan Qrozni danimarkali Karsten Roda car teltifi denizde quldurluq etmek ucun xususi icaze teqdim etdi Qisa bir fealiyyet muddetine baxmayaraq Rodun hereketleri olduqca tesirli oldu Bele ki onun seyleri ile Baltik denizinde Isvec ve Polsa ticareti xeyli azaldi Isvec ve Polsa Rodu ele kecirmek ucun xususi desteler yaratmaga ve onlari techiz etmeye mecbur oldu 1572 ci ilde Molodi doyusunde I Dovlet Gerayin ordusu meglub edildi ve Krim tatarlari terefinden boyuk basqin tehlukesi aradan qaldirildi 1573 cu ilde ruslar Veysensteyne Paide basqin etdiler Yazda knyaz Mstislavskinin 16 min esger komandanligi altinda olan rus qosunlari iki minlik Isvec ordusu ile Estoniyanin qerbindeki Lode qalasi yaxinliginda uz uze geldiler Say ustunluyune baxmayaraq rus qosunlari darmadagin edildiler Onlar xeyli sayda silah sursat bayraqlar ve techizatla dolu araba qoyub qacdilar 37 1574 cu ilde Vezenberqe olan Isvec hucumu def edildi 1575 ci ilde Saqa qalasi Maqnusun ordusuna Pernov ise ruslara teslim oldu 1576 ci il kampaniyasindan sonra Rusiya Riqa ve Revel istisna olmaqla butun Baltik sahilini ele kecirdi Lakin elverissiz beynelxalq veziyyet Baltikyani olkelerde torpaqlarin rus zadeganlarina paylanmasi yerli kendlileri Rusiyadan uzaqlasdirdi Ustelik ciddi daxili cetinlikler olkeye yaxinlasmaqda olan iqtisadi sarsinti Rusiya ucun muharibenin sonraki gedisatina menfi tesir gosterdi Moskva dovleti ile Rec Pospolita arasindaki murekkeb munasibetler polyak sefiri Ioan Kobensel terefinden 1575 ci ilde bele ifade edilirdi Yalniz polyaklar ona hormetsizlik gosterirler ancaq o da onlardan iki yuz milden cox torpaq aldigini soyleyerek onlara gulur ve itirilenleri geri qaytarmaq ucun hec bir cesaret gostermediyini deyirdi Onlarin sefirlerini pis qebul edir Sanki meni teessuflendirmek ucun polyaklar da mene eyni cur qebul teskil edeceyini deyirdiler ve coxlu problem yaradacaqlarini bildirirdiler Bu vaxt bu boyuk hokmdar meni bele bir serefle qarsiladi ki eger elahezret meni Romaya ve ya Ispaniyaya gondermeyi dusunurse daha yaxsi qebulu gozleye bilmezdim Muharibenin dorduncu merhelesi Redakte Stefan Batorinin qosunlari terefinden Pskovun muhasiresi Pskov qarnizonunun eks hucumu Stefan Batori Pskov yaxinliginda Yan Mateykonun sekili 1872 Yam Zapolski sulhunden sonra Livoniya xeritesi Yasil Rusiya erazisi narinci Danimarka aciq narinci Rec Pospolita benovseyi Isvec cehrayi Livoniya 1577 ci il yanvarin 23 de 50 000 minlik rus ordusu yeniden Reveli muhasireye aldi lakin qalani ele kecire bilmedi 38 1578 ci ilin fevral ayinda Papa nunsisi Vinsent Laureo narahatliqla Romaya xeber verdiki Muskovitler ordusunu iki hisseye bolub biri Riqanin yaxinliginda digeri Vitebsk yaxinliginda gozleyir 39 Artiq bu vaxta qeder yalniz iki seher Revel ve Riqa istisna olmaqla Dvina boyunca butun Livoniya ruslarin elinde idi 40 70 ci illerin sonlarinda Voloqda IV Ivan Voloqda da oz donanmasini yaratmaga basladi ve onu Baltik denizine kecirmeye calisdi lakin plan yerine yetirilmedi 41 Car bilmirdi ki 1577 ci il yay hucumunun evvelinde hersoq Maqnus dusmeni Stefan Batori 42 ile gizli elaqeler quraraq kohne muttefiqlerine xeyanet etdi ve onunla seperat muqavile baglamaq barede danisiqlar apardi 43 Bu xeyanet yalniz alti ay sonra Maqnus Livoniyadan qacaraq Res Pospolita terefine kecende aydin oldu 44 Batorinin ordusunda xeyli sayda Avropanin muxtelif yerlerinden muzdlular toplasmisdi Batori umid edirdi ki ruslar oz zalim hokmdarina qarsi cixaraq ona qosulacaqlar Bu meqsedle o vereqeler cap etdirib yaymaq ucun sehra metbeesi elde etmisdi 45 46 Say ustunluyune baxmayaraq Mehmet Pasa Batoriye yazirdi Kral uzerine cetin bir vezife goturur Muskovitlerin gucu boyukdur ve agam istisna olmaqla yer uzunde daha guclu bir hokmdar yoxdur 47 1578 ci ilde knyaz Dmitri Xvorostinin komandanligi altinda rus ordusu kral Maqnusun qacisindan sonra guclu Isvec qarnizonu terefinden tutulmus Oberpalen seherini ele kecirdi 1579 cu ilde kral elcisi Venceslas Lopatinski cara Batoriden muharibenin elan olunmasi haqda mektub getirdi 48 Artiq avqust ayinda Polsa ordusu Polotsku muhasireye aldi Qarnizon uc hefte erzinde mudafie olundu ve onlarin cesaretli muqavimetini hetta Batori ozu bele qiymetlendirmisdi 49 Sonda qala teslim oldu 30 avqust ve qarnizon buraxildi Stefan Batorianin sexsi katibi P Qeydensteyn mehbuslar haqqinda bele yazirdi Dinlerinin qaydalarina gore hokmdarina sedaqeti Allaha sedaqet kimi vacib sayirlar son nefesinedek carlarina and icenlerin cesaretini terifleyirler ve ruhlarinin bedenden ayrilib derhal goye kocurulduklerini deyirler 50 Bununla bele bir cox sterelets ve diger moskvalilar Batori terefine kecdi ve o onlari Qrodno bolgesinde meskunlasdirdi Batori bunun ardinca Velikiye Lukiye dogru hereket etdi ve onu ele kecirdi 51 Eyni zamanda Polsa ile barisiq barede birbasa danisiqlar aparilirdi IV Ivan Qrozni dord seher istisna olmaqla butun Livoniyanin Polsaya verilmesini teklif edirdi Batori bu teklifle razilasmadi ve butun Livoniya seherleri ile birlikde Sebeji de ona verilmesini teleb etdi Bunda elave o herbi xerclerin odenilmesi ucun 400 000 macar qizili tezminat telebini qoydu Bu teleblerden qezeblenen Qrozni ona keskin bir mektubla cavab verdi 52 53 Polsa ve Litva desteleri Smolenske Severski torpaqlarina Novqorodun cenub qerbine ve Ryazansinaya soyguncu basqinlar edib Volqanin yuxari sahillerine qeder Rusiya torpaqlarini talan etdiler Orsali Litva voyevodasi Filon Kmita Rusiyanin qerb torpaqlarinda 2000 kend yandiraraq coxlu qenimet ele kecirdi Litva maqnatlari Ostrojskiler ve Visnevskiler yungul suvari qosunlarin desteyi ile Cerniqovu talan etdiler Slyaxic Yan Solomeretskinin suvarileri Yaroslavl etrafini viran etdiler Ancaq Smolenske hucum teskil etmek mumkun olmadi Polsalilar Nastasino doyusunde ciddi itki vererek Litva serhedlerine cekildiler 1581 ci ilin yayinda ise Dmitri Xvorostinin basciliq etdiyi rus ordusu Litva hucum etdi Xvorostin Sklov doyusunde litvalilari meglub ederek Stefan Batorinin Pskovun muhasiresine baslanmasini avqusta qeder texire salmaga mecbur etdi Alman ve macar muzdlularinin daxil oldugu Polsa Litva ordusu Pskovu muhasireye aldi Batorin Pskovu tutacagi halda Veliki Novqorod ve Moskva uzerine getmek niyyetinde idi 1581 1582 ci illerde qarnizon ve seher ehalisi terefinden Pskovun qehremanliqla mudafiesi Rusiya ucun muharibenin daha elverisli sertlerle bitmesini mueyyenlesdirdi Bele ki Pskov yaxinligindaki ugursuzluq Stefan Batorini sulh danisiqlarina getmeye mecbur etdi Livoniya muharibesinin sonunda Isvec Rusiyaya qarsi cixmaq qerarina geldi 1579 cu ilin evvelinde Oresek qalasinin etrafindaki yasayis meskenleri viran edildi Bir il sonra 1580 Rusiyanin Baltik ve Ag denizlerine cixisini kesmek ucun hazirlanmis Boyuk Serq Proqrami nin muellifi Isvec Krali III Yohan Ioann Pontus Delaqardinin Novqoroda qeder irelilemek ve eyni zamanda Oresek ve ya Narvaya hucum planini tesdiqledi 1580 ci illerin evvellerinde Delaqardinin komandanligi ile isvecliler Estoniyanin hamisini ve Inqermanlandin bir hissesini Izora torpaqlari ele kecirdiler lakin qisa muddet sonra buralari terk etmek mecburiyyetinde qaldilar Belelikle isvecliler Narvani ele kecirdiler amma ticaret yolu simali Dvina ve Polsanin nezaret etdiyi limanlara kecdiyinden meqsedlerine cata bilmediler 1580 ci ilin sentyabrinda Ivan IV Qrozni Polsa krali Stefan Batori ile sulh baglamaq ucun Roma Papasi XIII Qriqorinin ve Praqaya Sezar Rudolf un yanina iki tercumeci ile sefir Istom Sevriqinin daxil oldugu diplomatik missiya gonderdi 1580 ci ilin noyabrinda isvecliler Korelani aldilar 1581 ci ilde Narvani 54 sonra Ivangorod ve Koporyeni isgal etdiler IV Ivan Isvece qarsi umumi ittifaq umidi ile Polsayla danisiqlar aparmaq mecburiyyetinde qaldi Sonda car suveren olan Livoniya seherlerini kralin ixtiyarina vermek Velikiye Luki ve onun ele kecirdiyi diger seherleri de onun hakimiyyeti altinda qalmasi sertlerine razi olmaq mecburiyyetinde qaldi Bu ise o demek idi ki teqriben esrin dordde biri qeder davam eden muharibe status quo ante bellum ile basa catdi Yeni netice menasiz oldu Bu sertlerle 1582 ci il yanvarin 15 de Yam Zapolskide Pskov yaxinliginda 10 illik sulh muqavilesi imzalandi 51 55 56 57 58 Isvec ile muharibe Redakte Oresek qalasinin muasir gorunusu 1581 ci ilin noyabrinda Isvec krali Cenubi Finlandiyanin qubernatoruna serhede yaxin Oresek Notburq qalasinin oldugunu ve onun ordunun muveffeqiyyetli irelilemesine mane oldugunu yazirdi Qala ugrunda mubarizeye 1582 ci ilin yazinda baslamaq emri verildi Hemcinin emrde Neva cayinin her iki terefine bitisik yasayis menteqelerini dusmen evvelceden xeberdar olunmadan ve evleri yandirmadan muhasireye almaq da nezerde tutulmusdu Isvec krali Rusiya valisine ve Oreskin boyarlarina mektub yazaraq qala ve yasayis menteqelerini teslim etmeyi teklif edirdi Sen indikinden daha yaxsi olacaqsan muracietde bele deyilirdi Psixoloji hazirliq Isvec hokumetine gozlenilen uguru getirmedi Bu arada Delaqardi Izora torpaqlarina yuruse basladi 1581 ci ilin sonlarinda Ivanqorod Koporye Yama ve eyni zamanda Korela daxil Finlandiya korfezinin demek olar ki butun sahilleri isveclilerin elinde idi Yama Zapolskideki danisiqlar bitmemisden evvel hele Rusiya hokumeti isveclilere qarsi herbi yurusun hazirliqlarina baslamisdi Qosunlarin toplanmasi dekabrin ikinci yarisinda ve 1581 1582 ci illerin sonlarinda davam etdi Rusiya ile Rec Pospolita arasindaki esas mubahiseli meseleler artiq hell edildikden sonra simal almanlarina qarsi yurus teskil etmek ucun son qerar verildi Hucum vayevoda M P Katirev Rostovskinin basciligi ile 7 fevral 1582 ci il fevralin 7 de basladi Onun ordusunun Lyalitsi kendi yaxinligindaki qelebesinden sonra 59 Baltikyani olkelerde veziyyet xeyli derecede Rusiyanin xeyrine deyismeye basladi Rusiyanin Baltik denizine itirilmis cixisi qaytarmaq umidi kral ve onun etrafindakilar arasinda boyuk narahatliga sebeb oldu 60 Batoriy oz numayendelerini baron Delaqardi ve kral Yoxanin yanina gonderdi O onlardan Narva ve Simali Estoniyanin qalan hissesini polyaklara tehvil vermesini teleb etdi ve bunun muqabilinde Rusiya ile muharibede ehemiyyetli pul tezminati ve yardim ved etdi 61 Isvec terefe kecmis Afanasiy Belski isveclilere Oresek qalasini muhasirenin komeyi ile ele kecirmek planini teklif etdi bele ki acliqdan da feth edilsin Sentyabrin 7 de isvecliler oz donanmalarini getirerek qalanin su yolu vasitesi ile techizatinin qarsisini almaga cehd etdiler Ladoqa boyunca uzen 50 60 rus gemisi tehluke sebebiyle daxili kanallarda ve qala divarlarinin arxasina sigindi 1582 ci il sentyabrin 11 de Isvec ordusu menbeler 2 minden 10 mine qeder alman fransiz italyan rus konulluleri ve s gosterir Oresk yaxinliginda cemlesdi Hucuma gelenlerin qarsisinda gozel ve guclu bir qala dururdu Qalada yaxinliqdaki kendlerden gelen qacqinlardan basqa 100 boyar ve onlarin xidmetcileri hemcinin 500 sterelec ve kazak var idi Esir dusenler isveclilere muhasirede olanlarin yalniz alti iri ve orta topu oldugunu qalanlarinin ise kicik silahlar oldugunu bildirdi Oktyabrin 6 da Monax adasina yerlesdirilen 24 muhasire topundan qalanin qerb kuncune ates acildi Iki gun sonra qala divarinin bir hissesi dagidildi Adaya desant cixarildi Onlar daginti bolgesinde bir qulleni ele kecirmeye muveffeq oldu Guclu axin yeni desant olan gemilerin vaxtinda adaya catmasina mane oldu Bu arada ruslarin heyata kecirdiyi eks hucum neticesinde isvecliler qalada cixarildi Isvecli selnameci Qirsin melumatina gore xeyli sayda insan silah ve mermi itiren isgalcilar geri cekilmeli oldular Livoniyali selnameci Baltazar Russov hucumun bitmesi haqda yazirdi ki Belelikle hucum bos bosuna basladi ve agir itkilerle kecdi Oktyabrin 14 de 500 strelec lazimi ehtiyat ve doyus sursati ile 80 qayiqda qalaya komeye geldi Oktyabrin 18 de Delaqardinin istiraki ile Oresek qalasina ugursuzluqla neticelenen ikinci hucum reallasdi Noyabrin 7 de isvecliler Oresek yaxinligindaki dusergelerini terk etdiler Rusiya ve Isvecin resmi numayendeleri arasindaki danisiqlar 1582 ci ilin payizinda baslamis ve 1583 cu ilin avqustunda Mizda iki illik sulh muqavilesinin imzalanmasi ile basa catdi Muqavileye gore Novqorod qalalari Yama Koporye ve Ivanqorodn Isvece guzeste gedildi 62 Bele bir muddete barisiq elde etmekle rus siyasetcileri Polsa Isvec muharibesinin baslamasi ile hekete kecmek ve isveclilerin ele kecirdikleri Novqorod etraflarini geri qaytara bileceklerine umid edirdiler 63 Rusiyanin meglub olma sebebleri RedakteLivoniya muharibesinde Rusiya carliginin meglubiyyetinin asagidaki sebeblerini mueyyen etmek olar carin avanturizmi ve ambisiyalari Rusiya uc guclu dovletle eyni vaxtda muharibe apara bilmedi opricinanin zererli tesiri iqtisadi xarabaliq tatar hucumu herbi emeliyyatlarin 3 cu ve 4 cu merhelelerinde baslayan olke daxilinde derin iqtisadi bohran Lakin muharibenin carliq ucun menfi netice ile sonlanmasina baxmayaraq o Rusiyanin uzun iller davam edecek xarici siyasetinin qarsisina esas istiqametini Baltik denizine cixis elde etmek vezifesini qoydu Yekunlari ve neticesi Redakte Livoniya muharibesi neticesinde deyiskliye ugrayan serhedler Livoniya konfederasiyasinin movcudlugu sona yetdi Onun erazileri Isvec Danimarka ve muharibe zamani yaranan Polsa Litva dovletine Rec Pospolitaya kecdi Rusiya carligi muflus oldu simal qerb bolgeleri ise bosaldi Bir fakti da qeyd etmek lazimdir ki krim tatarlarinin basqinlari muharibenin gedisatina ve onun neticelerine tesir etdi 25 illik muharibenin cemisi uc ili erzinde hec bir Krim basqini olmadi 1582 ci ilin yanvar ayinda Pskov yaxinliginda Rec Pospolita ile 10 illik Yam Zapolski sulhu baglandi Rusiya Livoniya ve Belarus torpaqlarindan imtina etdi lakin bezi serhed eraziler ona geri qaytarildi 1583 cu ilin may ayinda Isvecle uc illik Plyus muqavilesi imzalandi Muqavileye esasen Rusiya Koporye Yam Ivanqorod ve Fin korfezinin cenub sahilindeki bitisik erazilerden Isvec xeyrine el cekdi Bu eraziler 1590 1595 ci illerde Rusiya Isvec muharibesinin neticelerine gore IV Ivan Qrozninin oglu I Fyodrun dovrunde geri qaytarildi Qeydler Redakte 1561 ve 1564 cu illerde Rusiya ve Isvec sulh muqavileleri bagladilar 1567 ci ilde ise Livoniyanin bolusdurulmesi ve Polsa ve Boyuk Litva knyazligina qarsi muqavile ebedi sulh imzaladilar bax V V Pohlyobkin Russko shvedskie vojny i miry XVI v Simali yeddi illik muharibe zamani Livoniyada Isvec ve Polsa Litva quvveleri arasinda epizodik silahli qarsidurmalar olurdu bax N V Smirnov Livonskaya vojna i goroda Livonii lakin Isvec esasen Danimarka ve Lubek ile muharibe aparirdi 1568 ci ilde XIV Erikin devrilmesinden sonra onun qardasi III Yoxan Polsa ve Boyuk Litva knyazligi ile Rusiyaya qarsi ittifaqa girmek istedi O Rusiya ile baglanmis muqvileleri tanimaqdan imtina etdi ve ona qarsi muharibeye meyl etdi Polsa Boyuk Litva knyazligi ve Isvec arasinda Livoniyanin bolusdurulmesi barede muqavileler imzalanmamisdi Danimarka Isvec sulh danisiqlari baslandiqdan sonra Rusiya Danimarka munasibetleri pislesmeye basladi 1570 ci ilin oktyabrinda Danimarka hakimiyyeti Kopenhagende yerlesen rus xususi quldur donanmasini hebs etdi 1574 cu ilde Livoniya qalasi Lode Qapsal ve Leal seherleri Danimarka hakimiyyeti altina kecdi 1575 ci il qis basqini zamani rus qosunlari bu seherlerin etraflarini viran qoydular ve 1576 ci ilin qisinda onlari ele kecirdiler Hemcinin 1575 ve 1576 ci ilin qisinda rus qosunlari Baltik denizinin donanmasindan istifade ederek buzlarin ustu ile hereket edib Ezel adasina basqin etdiler 1576 ci ilin aprelinde Ezelden cixan Danimarka destesi ugursuz olaraq Qapsali geri qaytarmaga calisdi bax N V Smirnov Livonskaya vojna i goroda Livonii 1578 ci il sentyabrin 1 de Aleksandr qesebesinde Livoniyanin bolusdurulmesi barede rus Danimarka muqavilesi imzalandi Sazis 1562 ci il aprelin 7 de Mojaysk muqavilesinin sertleri ile quvveden dusdu Lakin II Frederik Rusiya ile yeni muqavileni tesdiqlemekden imtina etdi Krim tatarlari Mtsensk Odoyev Novosil Bolxov Belev etraflarini viran etdilerIstinadlar Redakte Forsten G V Baltijskij vopros v XVI i XVII stoletiyah 1544 1648 SPb 1893 T 1 Borba iz za Livonii s 80 Bessudnova M B K voprosu o socialnyh elitah Ordenskogo gosudarstva po materialam livonskih landtagov konca XV nachala XVI vv Nauchnye vedomosti Belgorodskogo gosudarstvennogo universiteta Seriya Istoriya Politologiya Ekonomika Informatika 2010 7 78 Vyp 14 c 69 Forsten G V Baltijskij vopros v XVI i XVII stoletiyah 1544 1648 SPb 1893 T 1 Borba iz za Livonii 59 s 1 2 Pokrovskij N N Lenhoff G D 2012 Stepennaya kniga carskogo rodosloviya po drevnejshim spiskam Tom III Kommentarij Moskva Yazyki slavyanskih kultur A A Gorskij L S Mihelson seh 480 ISBN 978 5 9551 0502 4 PSRL t XIII ch I c 281 284 Forsten G V Baltijskij vopros v XVI i XVII stoletiyah 1544 1648 SPb 1893 T 1 Borba iz za Livonii 70 s Penskoj V V Livonskaya vojna 1558 1561 gg Istoriya voennogo dela issledovaniya i istochniki 2014 Specialnyj vypusk II Lekcii po voennoj istorii XVI XIX vv Ch I C 133 217 S 136 Shaskolskij I P Russko livonskie peregovory 1554 g i vopros o livonskoj dani Mezhdunarodnye svyazi Rossii do XVII v M AN SSSR 1961 S 376 399 C 377 Horoshkevich A L Rossiya v sisteme mezhdunarodnyh otnoshenij serediny XVI veka M Drevnehranilishe 2003 205 s Solovyov S M Sochineniya v 18 kn M Golos 1993 1998 Kn 3 Istoriya Rossii s drevnejshih vremyon T 5 6 1993 758 s S 481 483 Frechner R Novye istochniki o missii G Shlitte Reprezentaciya vlasti v posolskom ceremoniale i diplomaticheskij dialog v XV pervoj treti XVIII veka Tretya mezhdunarodnaya nauchnaya konferenciya cikla Inozemcy v Moskovskom gosudarstve 19 21 oktyabrya 2006 goda tezisy dokladov M Gos istoriko kulturnyj muzej zapovednik Moskovskij Kreml 2006 c 144 146 Volkov V A Vojny i vojska Moskovskogo gosudarstva M EKSMO 2004 572 s Filyushkin A I Diskursy Livonskoj vojny Ab Imperio Teoriya i istoriya nacionalnostej i nacionalizma v postsovetskom prostranstve 2001 4 S 46 80 Popov V E Filyushkin A I Vojna koadyutorov i Pozvolskie soglasheniya 1557 g Studia Slavica et Balcanica Petropolitana SPb SPbGU 2009 1 2 5 6 S 181 182 ISSN 1995 848X Penskoj V V Ocherki istorii Livonskoj vojny Ot Narvy do Fellina 1558 1561 gg ZAO Centrpoligraf 2017 254 s Novejshie issledovaniya po istorii Rossii Vyp 5 ISBN 978 5 227 07698 4 c 22 Filyushkin A I 2011 Osobennosti rasskaza o Livonskoj vojne hroniki Ioganna Rennera Studia Slavica et Balcanica Petropolitana SPb SPbGU 95 ISSN 1995 848X Kirchner W The Rise of the Baltic Question angl 2nd ed Westport Conn Greenwood Publishing 1970 xi 38 p ISBN 978 0 8371 3009 5 Frost R I The Northern Wars War State and Society in Northeastern Europe 1558 1721 angl 2nd ed N Y Routledge 2014 416 p ISBN 978 0 582 06429 4 48 p Korolyuk V D Livonskaya vojna Iz istorii vneshnej politiki Russkogo centralizovannogo gosudarstva vo vtoroj polovine XVI v Otv red A A Novoselskij M AN SSSR 1954 35 36 s Donnert E de Der livlandische Ordensritterstaat und Russland Der livlandische Krieg und die baltische Frage in der europaischen Politik 1558 1583 nem Berlin Rutten amp Loening en 1963 320 S 43 44 p Madariaga I Ivan the Terrible First Tsar of Russia angl New Haven amp London Yale University Press 2006 127 p ISBN 978 0 300 11973 2 Popov V E Filyushkin A I Vojna koadyutorov i Pozvolskie soglasheniya 1557 g Studia Slavica et Balcanica Petropolitana SPb SPbGU 2009 1 2 5 6 S 165 167 ISSN 1995 848X Tiberg E Zur Vorgeschichte des Livlandischen Krieges die Beziehungen zwischen Moskau und Litauen 1549 1562 nem Stockholm Almqvist amp Wiksell 1984 266 S Studia historica Upsaliensia 134 ISBN 978 91 554 1509 9 Penskoj V V Nachalo Livonskoj vojny nabeg russkih vojsk v Livoniyu zimoj 1558 goda Nauchnye vedomosti Belgorodskogo gosudarstvennogo universiteta Seriya Istoriya Politologiya Belgorod NIU BelGU 2012 Vyp 23 13 S 84 ISSN 2075 4558 Penskoj V V Ocherki istorii Livonskoj vojny Ot Narvy do Fellina 1558 1561 gg ZAO Centrpoligraf 2017 22 s Novejshie issledovaniya po istorii Rossii Vyp 5 ISBN 978 5 227 07698 4 1 2 3 Florya B N 2004 K voprosu o nachale pisatelskoj deyatelnosti Ivana IV PDF Nauchnyj zhurnal rus Drevnyaya Rus i voprosy medievistiki 3 7 Kobrin V B 1964 Zahariny Sovetskaya istoricheskaya enciklopediya M Sovetskaya enciklopediya Shefov 2004 Nikonovskaya letopis VIII 3073 Cirulnik Kordt Folken varil pivo a v gostyah u nego byli novopribyvshie rizhane Oni uvideli ikonu Bogorodicy ostavlennuyu russkimi kupcami i podgulyavshi stali glumitsya nad ikonoyu i brosali eyo v ogon Vdrug plamya podnyalos iz pod kotla k verhu i ohvatilo potolok Podnyalsya vihr i raznyos ogon po vsemu gorodu Baltazar Russov Hronika provincii Livoniya C 367 1 2 3 4 Skrynnikov 2001 Sbornik russkogo istoricheskogo obshestva T 71 12 S 235 Skrynnikov R G Nachalo oprichniny S 177 Carstvo terrora S 157 Pohlyobkin V V Ukaz soch S 162 163 275 Karamzin N M Istoriya gosudarstva Rossijskogo v 12 tomah SPb Tip N Grecha 1816 1829 tom 9 glava 1 Lure Ya S Ukaz soch S 490 Taras A E Vojny Moskovskoj Rusi s velikim knyazhestvom Litovskim i Rechyu Pospolitoj v XIV XVII vekah M AST izdatelstvo Mn Harvest 2006 S 291 Vipper R Yu III Okno v Evropu Ivan Groznyj 3 e dopolnennoe izdanie M L Izdatelstvo Akademii Nauk SSSR 1944 stranicy 121 Nauchno populyarnaya seriya 5 000 ekz Shtaden G Ukaz soch S 19 Lure Ya S Ukaz soch S 504 Nikolaj Parfenev Voevoda zemli russkoj Car Ioann Vasilevich Groznyj i ego voennaya deyatelnost Chast 3 Zimin A A Horoshkevich L L Ukaz soch S 138 Pohlyobkin V V Ukaz soch S 172 395 Zimin A A Horoshkevich L L Ukaz soch S 139 Gejdenshtejn R Zapiski o Moskovskoj vojne 1578 1582 Per s lat SPb Arheogr komis 1889 86 312 s Vipper R Yu III Okno v Evropu Ivan Groznyj 3 e dopolnennoe izdanie M L Izdatelstvo Akademii Nauk SSSR 1944 160 s Nauchno populyarnaya seriya 5 000 ekz Pierling P La Russie et le Saint Siege T II 1897 P 69 Kniga Posolskaya metriki Velikogo knyazhestva Litovskogo T 2 22 Valishevskij K Ukaz soch S 332 Gejdenshtejn R Zapiski o Moskovskoj vojne 1578 1582 Per s lat SPb Arheogr komis 1889 86 312 s 1 2 Solovyov S M Istoriya Rossii s drevnejshih vremyon M 2001 T 6 Gl 6 Solovyov S M Istoriya Rossii s drevnejshih vremyon M 2001 T 6 Gl 6 Florya B N Russko polskie otnosheniya i baltijskij vopros v k 16 n 17 vv M 1978 c 32 Solovyov S M Istoriya Rossii s drevnejshih vremyon M 2001 T 6 S 873 881 Kobrin V B 1 Ivan Groznyj 1989 Ilovajskij 2002 Vsemirnaya istoriya 1958 T 4 S 494 Istoriya Diplomatii T 1 S 202 Razryadnaya kniga 1475 1598 gg S 324 325 Florya B N Russko polskie otnosheniya i baltijskij vopros v k 16 n 17 vv M 1978 c 28 Novodvorskij V V Polsha Shveciya i Daniya v carstvovanie polskogo korolya Stefana Batoriya Zhurnal Ministerstva narodnogo prosvesheniya 1910 Noyabr S 37 38 Florya B N Russko polskie otnosheniya i baltijskij vopros v k 16 n 17 vv M 1978 c 34 Florya B N Russko polskie otnosheniya i baltijskij vopros v k 16 n 17 vv M 1978 c 28Edebiyyat RedakteRus dilindeBaltazar Russov Hronika provincii Livoniya Sbornik materialov i statej po istorii Pribaltijskogo kraya Tom II 1879 Polnoe sobranie russkih letopisej PSRL 13 M Nauka 1965 reprint 1904 Kurbskij A M Istoriya o velikom knyaze Moskovskom Sostavlenie vstupitelnaya statya kommentarii N M Zolotuhinoj URAO 2001 Gejdenshtejn R 1889 Zapiski o Moskovskoj vojne 1578 1582 SPb Arheogr komis Per s lat seh 86 312 Bessudnova M B 2012 K predystorii Livonskoj vojny Prodolzhenie dnevnika livonskogo posolstva 1557 g v Moskvu v Shvedskom gosudarstvennom arhive PDF Studia Slavica et Balcanica Petropolitana SPb SPbGU 153 172 ISSN 1995 848X Bessudnova M B K voprosu o socialnyh elitah Ordenskogo gosudarstva po materialam livonskih landtagov konca XV nachala XVI vv Nauchnye vedomosti Belgorodskogo gosudarstvennogo universiteta Seriya Istoriya Politologiya Ekonomika Informatika 2010 7 78 Vyp 14 Karamzin N M Istoriya gosudarstva Rossijskogo Korolyuk V D 1954 Livonskaya vojna Iz istorii vneshnej politiki Russkogo centralizovannogo gosudarstva vo vtoroj polovine XVI v M AN SSSR Otv red A A Novoselskij seh 114 Popov V E Filyushkin A I 2009 Vojna koadyutorov i Pozvolskie soglasheniya 1557 g PDF Studia Slavica et Balcanica Petropolitana SPb SPbGU 151 184 ISSN 1995 848X Kniga Vipper R Yu Ivan Groznyj 1944 chast III Okno v Evropu Shaskolskij I P 1961 Sbornik statej ed Russko livonskie peregovory 1554 g i vopros o livonskoj dani Mezhdunarodnye svyazi Rossii do XVII v M Izdatelstvo Akademii nauk SSSR 380 Florya B N 1978 Russko polskie otnosheniya i baltijskij vopros v k 16 n 17 vv M Skrynnikov R G 2001 Ivan Groznyj Istoricheskaya biblioteka M FCN seh 480 ISBN 5 17 004358 9 Ilovajskij D I Carskaya Rus 2002 Shefov N A Drevnyaya Rus Penskoj V V Livonskaya vojna 1558 1561 gg Elektronnyj resurs Istoriya voennogo dela issledovaniya i istochniki 2014 Specialnyj vypusk II Lekcii po voennoj istorii XVI XIX vv Ch I C 133 217 Penskoj V V 2012 Nachalo Livonskoj vojny nabeg russkih vojsk v Livoniyu zimoj 1558 goda 23 Nauchnye vedomosti Belgorodskogo gosudarstvennogo universiteta Seriya Istoriya Politologiya Belgorod NIU BelGU 82 88 ISSN 2075 4558 Penskoj V V 2017 Ocherki istorii Livonskoj vojny Ot Narvy do Fellina 1558 1561 gg Novejshie issledovaniya po istorii Rossii Vyp 5 ZAO Centrpoligraf seh 254 ISBN 978 5 227 07698 4 Filyushkin A I Diskursy Livonskoj vojny Ab Imperio Teoriya i istoriya nacionalnostej i nacionalizma v postsovetskom prostranstve 2001 4 S 43 80 Frechner R Novye istochniki o missii G Shlitte Reprezentaciya vlasti v posolskom ceremoniale i diplomaticheskij dialog v XV pervoj treti XVIII veka Tretya mezhdunarodnaya nauchnaya konferenciya cikla Inozemcy v Moskovskom gosudarstve 19 21 oktyabrya 2006 goda tezisy dokladov M Gos istoriko kulturnyj muzej zapovednik Moskovskij Kreml 2006 Filyushkin A I 2010 Livonskaya vojna ili Baltijskie vojny K voprosu o periodizacii Livonskoj vojny Baltijskij vopros v konce XV XVI vv sbornik nauchnyh statej 1000 nus M Kvadriga Redkol Yu G Alekseev i dr seh 512 ISBN 978 5 91791 027 7 Filyushkin A I Russko litovskaya vojna 1561 1570 i datsko shvedskaya vojna 1563 1570 gg Elektronnyj resurs Istoriya voennogo dela issledovaniya i istochniki 2015 Specialnyj vypusk II Lekcii po voennoj istorii XVI XIX vv Ch II C 219 289 lt 1 gt 10 02 2015 Filyushkin A I Okonchanie Livonskoj vojny 1558 1583 gg Moskovskaya vojna 1579 1582 Elektronnyj resurs Istoriya voennogo dela issledovaniya i istochniki 2015 Specialnyj vypusk II Lekcii po voennoj istorii XVI XIX vv Ch II C 292 398 lt 2 gt 21 04 2015 Filyushkin A I 2013 Izobretaya pervuyu vojnu Rossii i Evropy Baltijskie vojny vtoroj poloviny XVI veka glazami sovremennikov i potomkov Studiorum Slavicorum Orbis 1000 nus SPb Dmitrij Bulanin 880 ISBN 978 5 86007 726 3 Forsten G V Baltijskij vopros v XVI i XVII stoletiyah 1544 1648 SPb 1893 T 1 Borba iz za Livonii 731 s Horoshkevich 2003 Horoshkevich A L Rossiya v sisteme mezhdunarodnyh otnoshenij serediny XVI veka M Drevnehranilishe 2003 620 s Erich Donnert 1963 Der livlandische Ordensritterstaat und Russland Der livlandische Krieg und die baltische Frage in der europaischen Politik 1558 1583 alm Berlin Rutten amp Loening Frost R I 2014 The Northern Wars War State and Society in Northeastern Europe 1558 1721 ing 2nd ed N Y Routledge ISBN 978 0 582 06429 4 Walther Kirchner 1970 The Rise of the Baltic Question ing 2nd ed Westport Conn Greenwood Publishing ISBN 978 0 8371 3009 5 Madariaga I 2006 Ivan the Terrible First Tsar of Russia ing New Haven amp London Yale University Press ISBN 978 0 300 11973 2 Stancelis V 2000 The Annexation of Livonia to the Grand Duchy of Lithuania Historiographical Controversies ingilis 5 Lithuanian Historical Studies Vilnius Lietuvos istorijos institutas 21 44 ISSN 1392 2343 2018 07 13 tarixinde arxivlesdirilib Tiberg E 1984 Zur Vorgeschichte des Livlandischen Krieges die Beziehungen zwischen Moskau und Litauen 1549 1562 alm Studia historica Upsaliensia 134 Stockholm Almqvist amp Wiksell ISBN 978 91 554 1509 9 Ingilis dilindePeterson Gary Dean 2007 Warrior kings of Sweden The rise of an empire in the sixteenth and seventeenth centuries Jefferson North Carolina McFarland ISBN 0 7864 2873 2 Rabe Horst 1989 Reich und Glaubensspaltung Deutschland 1500 1600 Neue deutsche Geschichte German 4 Munich C H Beck ISBN 3 406 30816 3 Roberts Michael 1968 The Early Vasas A History of Sweden 1523 1611 Cambridge Cambridge University Press ISBN 1 00 129698 2 Solovyov Sergey 1791 History of Russia from the Earliest Times Russian VI New York MintRight Inc ISBN 5 17 002142 9 Steinke Dimitri 2009 Die Zivilrechtsordnungen des Baltikums unter dem Einfluss auslandischer insbesondere deutscher Rechtsquellen Osnabrucker Schriften zur Rechtsgeschichte German 16 Gottingen Vandenhoeck amp Ruprecht ISBN 3 89971 573 X Stevens Carol Belkin 2007 Russia s wars of emergence 1460 1730 Modern wars in perspective Upper Saddle River New Jersey Pearson Education ISBN 978 0 582 21891 8 Stone Daniel 2001 The Polish Lithuanian state 1386 1795 History of East Central Europe 4 Seattle University of Washington Press ISBN 0 295 98093 1 Tuchtenhagen Ralph 2005 Geschichte der baltischen Lander Beck sche Reihe German 2355 Munich C H Beck ISBN 3 406 50855 3 Wernham Richard Bruce 1968 The new Cambridge modern history The Counter Reformation and price revolution 1559 1610 Cambridge Cambridge University Press Archive ISBN 0 521 04543 6Xarici kecidler RedakteOscar Halecki The Struggle for the Dominium Maris Baltici ing William Urban The Origin of the Livonian War 1558 Lituanus Volume 29 No 3 Fall 1983 ing Andres Adamson The Role of Duke Magnus of Holstein in the Baltic Sea Region during the Livonian War 2006 dissertation ing Menbe https az wikipedia org w index php title Livoniya muharibesi amp oldid 5904489, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.