fbpx
Wikipedia

Krım tatarları

Krım tatarları (krımtat.qırımtatarlar, къырымтатарлар) — tarixi vətənləri Qara dənizin şimalı, Krım yarımadası olan türk xalqları qrupunun qıpçaq yarımqrupuna aiddir.

Krım tatarları
krımtat.qırımtatarlar, къырымтатарлар
Ümumi sayı
586 000 (2014)
Yaşadığı ərazilər
Ukrayna 248,193-301,000
Türkiyə 100,000-1,000,000
Özbəkistan 10,046-158,000
Rumıniya 20,000
Rusiya 2,449 (2010)
Bolqarıstan 1,803 (2001)
Tacikistan 18 (2010)
Dili

Kırımtatar dili

Dini

İslam (sünni)

Qohum xalqlar

Türk xalqları

Krım Tatarları məclisinin sədri rəsmi olaraq Refat Çubarovdur.

Mündəricat

1944-cü il deportasiyası

13 aprel 1944-cü ildə SSRİ silahlı qüvvələri Faşist Almaniyasının hərbi hissələri qarşısında üstünlük qazanaraq onları Krım yarımadasından çıxardılar. 1944-cü ilin 10 may tarixində Lavrenti Beriya Krım tatarlarını Almaniya tərəfində SSRİ-yə qarşı mübarizə aparmaqda və "vətənə xəyanətdə" ittiham edərək İosif Stalinə onların sərhədyanı bölgələrdən ittifaqın daxili hissələrinə — Orta Asiyaya sürgün olunması fikrini rəsmən yazılı şəkildə təklif etdi. Tezliklə Serov və Tabulov tərəfindən 18–22 may tarixlərini əhatə edəcək deportasiya planı tam şəkildə hazırlandı. Beləliklə, 18 may sübh tezdən Krım tatarlarının məcburi köçürülməsi başlandı. Mayın 20-nə 180,014 nəfər artıq köçürülmüşdü. Nəhayət 22 may tarixində yekun hesablamalara əsasən 194,155 nəfər Krım tatarı deportasiya olunmuşdu. Onlardan 151,083 nəfər Özbəkistan SSR-da (təxm. 56 min nəfər Daşkənd vilayətində, təxm. 32 min nəfər Səmərqənd vilayətində, təxm. 19 min nəfər Əndican vilayətində və təxm. 16 min nəfər Fərqanə vilayətində yerləşdirildi), qalanları isə Ural regionunda və SSRİ-nın ərazisinin qərb hissəsində yerləşən vilayətlərdə yerləşdirildi. 20 oktyabr 1944-cü il tarixindən etibarən Krımda (Krım SSMR-sının 11 rayonu və MR-nın mərkəzi daxil olmaqla) kütləvi şəkildə tatar, yunan və alman mənşəli toponimlər və etnik tərkib dəyişdirilərək ruslaşdırıldı. Krım Sovet Sosialist Muxtar Respublikası ləğv edilərək onun ərazisində Krım vilayəti yaradıldı və o Ukrayna SSR-dan alınaraq Rusiya FSSR-na verildi. Mərkəzi SSRİ hökumətinin əmriylə 21 avqust 1945-ci il tarixində 327, 18 may 1948-ci il tarixində isə 1,062 tatar kəndinin adı dəyişdirilərək ruslaşdırıldı. 14 yanvar 1952-ci il tarixində bütün dəmiryolu stansiyaları da eyni aqibətlə üzləşdi. Özbəkistana köçürülən Krım tatarları yerli iqlimə uyğunlaşa bilmir, aclıq və soyuqdan ötrü xəstələnərək dünyalarını dəyişirdilər. Nəticədə qeyd olunan səbəblərə görə 1944-cü ildən 1946-cı ilədək Özbəkistanda məskunlaşmış 29 min nəfər (1944-cü ildə təxm. 16 min nəfər, 1945-ci ildə isə 13 min nəfərdən çox) Krım tatarı ölmüşdür. Qara dənizin şimalındakı Krım yarımadasının yerli əhalisi olan Krım tatarları da ölkənin əsas müsəlman elementini təşkil edirlər. Krım tatarları bu gün Krım əhalisinin yalnız 13% -ni təşkil etsələr də, Krımın mənsub olduğu Krımın və Ukraynanın baxımından bu insanları azlıq icması kimi görmək texniki cəhətdən düzgün olmaz.

Bu gün "Krım tatarları" adlandırılan insanların tarixi həqiqətlərə uyğun olmayan insanların tərkibi, kimliyi və tarixi haqqında fikirləri olduğu görülür. Populyar inancın əksinə, Krım tatarları tək bir dalğa içərisində olan və Krım yarımadasında məskunlaşmış bir nəslin monarxı deyillər. Mövzu ilə tanış olmayan bir çox insanın məhkumluğu "tatarların" (monqol mənşəli hesab etdikləri) XIII-dir. Əsrdə Çingiz xan qoşunları Qara dənizin şimalındakı ölkələrin işğalı ilə burada məskunlaşdı və bu insanlar Krım yarımadasının qolundan günümüzə köçürüldü. Adıçəkilən hallar Krım tarixində çox əhəmiyyətli bir rol oynasa da, bugünkü Krım tatarlarının etnik, dil, mədəni və tarixi xüsusiyyətlərini belə sadə bir formula ilə izah etmək mümkün deyil. Mövzunu kənardan qiymətləndirən insanlar, keçmişdə və bu gün, məsələn, "Tatarıstan" muxtar respublikasını, Krım tatarlarının adını və ya Krımdakı "Tatar" adını nəzərə alaraq keçmiş və bu günlərdə başqa yerlərdə işlədilməsinə və istifadə edilməsinə baxaraq. Altında bir otokhton millət var və bunun bir qolu İdil-Uralda, bir budaq Krımda, digər budağı başqa yerdə yaşadığını düşünürlər. Bu şübhə həqiqəti əks etdirməkdən uzaqdır. Bu baxımdan, bu gün Krım tatarları adlandırdığımız insanların xüsusiyyətlərini ortaya qoymaqla onların bağlarının və digər xalqlarla münasibətlərinin ölçülərinə toxunmaq düzgün olardı. Krım tatarlarının hamısı sünni müsəlmanlardır və hənəfi məzhəbinə anestezik bir şəkildə bağlıdırlar. Krım tatarlarının ana dili kimi danışdıqları ləhcələr hamısı türkcədir. Burada vurğulanması lazım olan məqam, "Krım Tatarı" adlandıracağımız bir ləhcənin olmamasıdır. 1944-cü il Böyük Sürgündən əvvəl Krımın "Yalıboyu" adlandırılan cənub sahilinin sakinləri, əsasən Osmanlı türkcəsinin genişlənməsi olan Oğuz üstünlük təşkil edən bir ləhcədən danışarkən, "Çöl" adlandırılan düz bölgələr və Kerç yarımadasının insanları da Beriz Qıpçak xüsusiyyətlərinə sahibdirlər. bir ləhcəyə aiddirlər. Digər tərəfdən, Krımın mərkəzi hissələrində yerləşən Bahçesaray və Karasubazar bölgələrində səslənən vurğu, yuxarıda göstərilən fərqli ləhcələrin qarışığından ibarət bir quruluşa sahibdir. "Orta yol" adlanan və ədəbi Krım tatar dili olaraq da qəbul edilən Türk Dünyasında tam Oğuz-Qıpçaq qarışığı baxımından çox orijinal bir mövqe var və bəlkə də bu dünyada həm Oğuz, həm də Qıpçaq qrupları tərəfindən çox böyükdür. böyük dərəcədə başa düşülə bilən yeganə ləhcəni təşkil edir.

Bugünkü Krım tatarlarını fərqləndirən fərqlər təkcə dialekt-vurğu fərqlərinə aid deyil. Qeyd olunan vurğu fərqlərinə paralel, fizioqnoloji xüsusiyyətləri ilə asanlıqla və dəqiq şəkildə təxmin etmək olar ki, Krım tatarlarının əksəriyyəti Krımın hansı bölgəsindəndir. Nisbətən əyilmiş gözlərə, yerləşmiş yanaq sümüklərinə, "çöl" bölgəsində olanların monqoloid xüsusiyyətlərinə baxmayaraq, Yalıboy sakinləri ümumiyyətlə Aralıq dənizi növlərindən fərqlənirlər, Bahçesaray, Akmescit və Karasubazar kimi orta bölgələrdən gələnlər bu keyfiyyətlərin qarışığını təşkil edirlər. Bölgələr arasındakı bu fərqlər adət, həyat tərzi və mədəniyyət baxımından da etibarlıdır.

Hətta bu şəkildə ortaya çıxan kobud bir empirik qətiyyət, Krım tatarları adlandırılan xalqın əslində tək bir tarixi xalqın davamlı davamı ola bilməyəcəyini açıq şəkildə göstərir. Mövcud dil və mədəni xüsusiyyətlər bu xalqın əsas hissəsinin tarixi Türk etnoslarında köklü olduğuna dair şübhə olmadığını ortaya qoysa da, etnik Türk ünsürlərinin hakimiyyəti altında çox uzun bir müddət ərzində müsəlman olmuş və / və ya türkləşən digər etnik qrupların olduğu qeyd edilir. lazımdır. Krım üzərində Rusiya hökmranlığının qurulmasından dərhal sonra bu yarımadanın "xarici" tatar / müsəlman ünsürlərindən cənubun daha da genişlənməsi üçün strateji bir tramplin olaraq istifadə edərək "xarici" tatar / müsəlman ünsürlərindən təmizlənməsi istiqamətində sistematik addımlar atıldı. Bunun qaçılmaz nəticəsi olaraq Krım tatarları Krımdan böyük dalğalarda Osmanlı imperiyasının ərazisinə köç etdilər. O qədər ki, Rusiyanın Krımı ilhakı tarixindən (hətta ondan belə əvvəlindən) başlayaraq, Sovet dövründə qeyri-mümkün hala gələnə qədər Kırım'dan Türkiyəyə köçlər tək bir il belə dayanmamış, bəzən yüzbinlerle ifadə edilən böyük kütlə hərəkətlərinə çevrilmiş, bəzən də daha çox fərdi ölçülərdə qaldı. Ümumiyyətlə, Rusiya hökuməti Krım tatarlarına Krım tatarlarının mühacirət etməsi üçün müsbət hadisə kimi baxdı və onları təşviq etmək üçün deyil, qarşısını almaq üçün hərəkət etdi. Ancaq immiqrasiya qəfildən böyük iqtisadi itkilərə səbəb olduğu hallarda, onu idarə etmək istənir. İmmiqrasiyanın əsas səbəbi, şübhəsiz ki, Krımın müsəlman xalqına qarşı təzyiq siyasətidir. Bu siyasətlərin bir tərəfi insanların dini və mədəni həyatına faktiki və ya psixoloji təzyiq tətbiq edilməsidir. Müsəlman xalqının dini kimliyinə ən həssas olması ilə əlaqədar narahatlıq mühacirətin vacib səbəbləri arasında ola bilər. Lakin iqtisadi təzyiq ümumilikdə miqrasiyanın əsas səbəbidir. Bu cür təzyiqlər Krım tatar kəndlilərinin XVIII əsəri idi. Əsrin sonundan başlayaraq daim təmizlənmə şəklində özünü göstərdi. Əksər əksəriyyəti kəndlilər olan Krım tatarları yarımadanın Rusiyaya ilhaqı ilə rus zadəganlarına və məmurlarına paylandığından getdikcə daha çox məhrum olmağa başladılar. Köçkünlərin yerləşdikləri yerlər ruslar və bir çox xristian ünsürləri ilə, yunanlardan almanlara və bolqarlardan italiyalılara, kifayət etməsəydi, dolu idi. Maraqlıdır ki, mühacirət xüsusilə Osmanlı-Rus müharibələri ilə sürətləndi. Krım tatarlarının Rus rəhbərliyi tərəfindən Osmanlıların müttəfiqləri olaraq görüldükləri üçün, xüsusən də türklərlə müharibə illərində onların yanında olmaları böyük narahatlıq yaratdı. Belə dövrlərdə təzyiqlər çox artdı və xüsusən müharibənin sonunda çar rejiminin onlara qarşı daha böyük qəzəblə gələcəyinə inam, rus idarəçilərinin yaydığı söz-söhbətlərlə çox vaxt tədricən artdı və hələ vaxt var idi, İslam xəlifəsinin torpağına getmək düşüncəsi ağırlaşdı. Bu cür narahatlıqlar tamamilə əsassız deyildi. Əslində Krım tatarlarını qismən və ya tamamilə Krımdan daxili bölgələrə çəkmək təklifləri və planları var idi. Bunu edə bilməməsi yalnız bunu təmin edəcək sənədin olmaması ilə bağlı idi. Şübhəsiz ki, 1860–1861-ci illərdə baş vermiş bütün köç dalğaları arasında ən böyük və dağıdıcı təsirlərdən biridir. 1853–1856-cı illər Krım müharibəsi zamanı Osmanlıların və onların müttəfiqlərinin yarımadanın bir hissəsini işğal etməsi, Krım tatarlarına şübhə və bəyənməmələrini daha da artırdı və bununla da təzyiq göstərdi. Müharibə Rusiyanın məğlubiyyəti ilə nəticələnsə də, Krım tatarlarının başına gələ biləcək şeylər və kəndlilərin tamamilə pisləşən iqtisadi vəziyyəti ilə əlaqədar şayiələr kütlələrin çaxnaşmaya getməsinə səbəb oldu. Əslində immiqrasiyanın nəticələri həmişə fəlakətli olmuşdur. Əsasən hazırlıqsız və ehtiyatlı olan Osmanlı rəhbərliyi bunun nə edəcəyinə təəccüblənsə də, mühacirlərin xeyli hissəsi ibtidai nəqliyyat vasitələrinin qurbanı olaraq Qara dənizin dibinə düçar olmuş, bəziləri vətənlərinə bənzəməyən yeni yaşayış məntəqələrindəki mənfi şərtlərə və epidemiya xəstəliklərinə dözərək məğlub olmuş və məhv edilmişdir. həyatla mübarizə üçün mübarizə aparırdılar. Krımda qalanların vəziyyəti ümumi əhali müsəlmanlara qarşı dəyişdikcə getdikcə daha ümidsiz oldu. Bütün əhali böyük bir kütləyə çevrilmişdi, köç üçün növbə gözləyirdi. 1860–1861-ci illərin mühacirətindən sonra ilk dəfə Krım tatarları Krımda mütləq əksəriyyətini itirdilər. Bir əsrlik bir dövrü Krımda qalan Krım tatarları baxımından xarici hökmranlığa məruz qaldıqdan sonra hər cəhətdən "qara əsr" adlandırmaq səhv olmaz. Bu dövrdə Krım müsəlmanlarının demək olar ki, bütün sosial, iqtisadi, dini və mədəni qurumları hər cəhətdən çürüməyə məruz qaldılar. Əhali, Ruslardan və digər xristianlardan kənarda, sosial və iqtisadi cəhətdən geridə qalsa da, sonrakı nəsilləri yetişdirəcək müsəlman təhsil sistemi də diqqətəlayiq bir vəziyyətdə geri döndü. Bu mühitdə onsuz da daimi köçlərlə əriyən Krım Tatar cəmiyyətinin özünü yeniləməsi və uzun müddətli yaşaması mümkün deyildi. Bütün bu mənfi amillərə baxmayaraq Krım tatarlarını bu üsyan prosesindən çıxarmış və milli oyanış dövrünə başlamış böyük ziyalı və islahatçı İsmail bəy Qaspıralı (1851–1914) idi. Gaspiralı vətəndaşı olan Krım tatarları arasında gənc yaşda çox fərqli təhsil və təcrübə əldə etmək imkanı var, xarici dünyanı tanıyırdı və bütün bunlar ona cəmiyyətindəki vəziyyəti çox yaxşı anlamağa imkan verdi. Əsasən öz qabığına bağlanmış Krım tatar icmasından fərqli olaraq, Gaspıralı həm Krımdakı müsəlman məktəblərində, həm Moskva, həm də Voronejdəki rus məktəblərində, Osmanlı dövlətində və Avropada, Qərbdə və Şərqdə sərgüzəştli bir həyat sürdü. geniş perspektivlə araşdırmağı bacardı. Gaspirali hər şeydən əvvəl Krım tatarlarının yaşadığı çox ciddi problemlərin Rusiya imperiyası daxilindəki digər müsəlman xalqlarının problemləri ilə paralel olduğunu və bu müsəlman xalqların böyük əksəriyyətinin yalnız dini deyil, həm də ortaq dil və mədəni əlaqələrin olduğunu başa düşdü. Hər biri "milli məhbus" olaraq ələ keçirilərkən çox ciddi sosial, iqtisadi və hətta siyasi məsələlərin öhdəsindən gələ bilməyən bu müsəlman türk xalqları birləşsələr böyük bir güc ola bilər. Gaspiralının sözlərinə görə, bunlar mövcud olan ortaq din, dil və mədəniyyət təməllərinə söykənərək müasir mənada vahid bir Türk millətinə birləşə bilər. Bunun əsas yolu, bu türk cəmiyyətlərinin hamısı üçün mükəmməl olan yeni və milli bir təhsil sisteminə sahib bir ədəbi bir türkün nəzərdən keçirilməsi idi. Bu yeni təhsil sistemi əsrin standartlarına uyğun olaraq həm dini, həm də dünyəvi məlumatları ana dilində təmin edə bilməli, milli şüurun inkişaf xarakterində olmalı və tələb tərəfindən asanlıqla başa düşülməlidir. Gaspıralı bu prinsipləri irəli sürdüyü təhsil sistemini "usul-i cedid" adlandırdı. Bütün Türk problemlərinin əsas mövzusu olaraq gördüyü cəhalətə qarşı müharibənin yalnız "usul-i cedid" in uğuru ilə qazana biləcəyinə inanan Gaspıralı, Rusiyanın islahat proqramına reaksiyasını istəməmək üçün çox ehtiyatlı bir xətt izlədi. Gaspıralı'nın bütün milli fikirlərinin və islahat proqramının tanıdılması və yayılması üçün ən vacib vasitə, 1883-cü ildə Bahçesarayda nəşr olunmağa başladığı Tercuman qəzeti idi. Krım tatarları arasında yayımlanan ilk qəzet və bütün rus türkləri (və ya müsəlmanları) arasında yayımlanan üçüncü qəzet Tercuman Gaspiralinin ortaq ədəbi türk idealının nümunəsi olan sadələşdirilmiş Osmanlı türkcəsində nəşr olundu. Gaspıralı ilk dəfə 1884-cü ildə yenidən Bahçesarayda "usul-i cedid" məktəblərini açdı. İşin əvvəlindən müsəlman icmalarının ənənəvi anti-müsəlman ünsürlərinə və rus millətçi və missioner çevrələrinə baxmayaraq, həm Krımda, həm də Rusiya İmperatorluğunun digər bölgələrində (xüsusən İdil-Ural bölgəsində) Gaspıralı'nın səbrli əməyi ilə. ) proqrama inanan və dəstək verənlər. Tərcüməçi, iyirmi ildə Şərqi Türküstandan Balkanlara qədər, İdil-Ural bölgəsindən Misirə qədər bütün Türk dünyasında görünməmiş bir oxu yayılmasına və nüfuzuna çatdı. "Usul-i cedid" məktəbləri müsəlmanlarla birlikdə Rusiya imperiyasının bütün bölgələrinə yayıldı (onların sayı I Dünya Müharibəsi başlamazdan əvvəl 5 minə çatırdı). Gaspıralı'nın bütün Rus Türkləri üçün milli birlik ideyalarının ən gözə çarpan təzahürlərindən biri, 1905 inqilabından sonra Rusiyada meydana gələn nisbi azadlıqdan faydalanan Ümumrusiya Müsəlmanları Qurultaylarıdır. Çar dövründə cəmi dörd dəfə toplaşmaq imkanı olan bu qurultaylar tarixdə rus türklərinin ilk ortaq təşkilatını və Gaspirali'nin milli fikirlərinin ümumi tənzimlənməsini təmsil etdi. Gaspıralı'nın milli təhsil islahatı, Rusiya imperiyasının digər müsəlman bölgələrində olduğu kimi Krımda da gənc bir milli ziyalı qrupunun meydana gəlməsinə xidmət etdi. Bu ziyalıların sırasına təkcə Gaspıralıların görüşlərində iştirak edənlər deyil, çox fərqli fikirləri olan radikal gənclər də daxil idi. Rusiya qanunsuz siyasi partiyalarından olan Sosialist İnqilabçılarının fikirlərinə tez-tez təsir edən bu gənclər, çar rejimi ilə barışmaq əvəzinə, ona qarşı birbaşa müharibə etmək və bu yolda rus inqilabi ünsürləri (terrorçular da daxil olmaqla) ilə əməkdaşlıq etməklərini müdafiə etdilər. Keçmişdə az olan bu gənc qruplar, Gaspiralının müdafiə etdiyi dini (İslam) və etnik (Türk) milli kimlik prinsiplərini qəbul etsələr də, Krıma mənsub bir "Vətən" anlayışı və Krım Krım tatarlarının orijinal müasirləri ilə bunu gücləndirdilər. milli kimliyinin formalaşmasına öz töhfələrini verdilər. Əvvəl 1905 Rus İnqilabı və bilâhare də 1908 Osmanlı Hökumət İnqilabı ilə birlikdə Krım Tatarları və Türkiyə arasındakı əlaqələr böyük bir təcil qazandı. Krım Tatarlarının böyük ehtiyac duyduğu təhsil heyətləri Türkiyədən gələn (çoxu Krım Tatar əsilli) muallimlerle qarşılanarkən, bir çox Krım Tatar gənci də oxumağa İstanbula gəldilər. Böyük narahatlıq keçirən Çar rejiminin qarşısını almaq üçün səylərə baxmayaraq, bu inkişaflar çox vacib davamlı təsir bağışladı. Bir nəslin Krım Tatar ziyalıları Türkiyədə o zaman aktual olan fikirlərdən qüvvətlə ilham almış olaraq fövqəladə istiklâlcı, hürriyetçi və milliyyətçi olaraq yetişdi. Bu kadrlar İstanbul və Krımda yeraltı agentliklər quraraq geniş bir fəaliyyətə girdilər. 1917-ci ilin martında çar rejiminin süqutu və Rusiyanın qarşıdurma və qarışıqlığa doğru getməsi ilə bu yeraltı agentliklər üzə çıxdı. 1917-ci ilin aprelində Krım Müsəlmanları Konqresini toplayaraq Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi ilə Krım Müsəlmanlarının işlərinə nəzarət etdilər. Rusiyanın tam bir xaosa uğradığı anarxik mühitin tədricən çevrilməsindən faydalanaraq, sürətlə Muxtariyə, sonra istiqamətə getdilər. Nəhayət, bolşeviklər 1917-ci ilin noyabrında Petroqradda hökuməti devirdilər, Krım Tatar millətçilərinə ən böyük fürsət verdi. Əslində bir müddət əvvəl Krım Müsəlmanları Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi Krım tatarlarının öz müqəddəratlarını təyin edə bilməsi üçün milli məclisi, yəni Konqresi çağırmaq qərarına gəldi. Krım Tatar Milli Konqresi, 1917-ci il noyabrın əvvəlində gizli səsvermə, açıq təsnifat və bütün Krım tatarlarının, həm kişilərin, həm də qadınların səs vermək və seçilmək hüquqlarının verdiyi seçkilər keçirildi. Qurultay, 26 dekabr 1917-ci ildə qəbul etdiyi gənc millətçi lider Noman Çelebi Cihanın qanunu ilə bir hökumət qurmaqla yanaşı "Krım Demokratik Respublikası" prinsipini də qəbul etdi. Hərbi gücə sahib olan Krım Tatar Milli Hökuməti Akyar (Sevastopol) istisna olmaqla, bütün yarımadaya nəzarəti ələ keçirə bildi. Ancaq Rusiya Qara dəniz Donanmasının əsas bazası olan Akyarda vəziyyətə hakim olan bolşevik rəğbətçisi Bahrians ən böyük təhdid təşkil edirdi. Həqiqətən, 1918-ci il yanvarın ikinci yarısında milli qüvvələri məğlub edən Bolşeviklər yarımadanı ələ keçirdilər və Krım tatarlarına qarşı dəhşətli bir qırğın başladı. Krım tarixində çox qanlı bir səhifə olan bu ilk bolşevik hökmranlığı 1918-ci ilin aprelində Krımın Alman orduları tərəfindən işğalı ilə sona çatdı. Osmanlıların müttəfiqi olan Almaniya Krımı işğal etsə də, Krım tatarlarına söz versə də, əldə olunan bütün uğurlar Konqresi təmsil edən Krım Tatar Milli İdarəsi və bəzi milli qurumların yenidən fəaliyyət göstərməsinə icazə verildi. Almanlar 1918-ci ilin noyabrında Krımdan çıxdıqdan sonra Krım iki il davam edəcək qanlı bir xaosa düşdü. Bu müddət ərzində Krım (1919-cu il aprel-iyun dövrü istisna olmaqla) rus bolşeviklərinə qarşı "Ağ Ordu" nun əlində qaldı. İstər general Anton Denikin, istərsə də Ağ Peter Wrangelin rəhbərliyi altında, bolşeviklər heç vaxt Krım tatarlarının milli qanunlarını tanımırdılar. Rusiyada davam edən vətəndaş müharibəsi Krımın qaynaqlarını qurudu. Nəhayət, 1920-ci ilin noyabrında irəliləyən bolşeviklər Ağları məğlub etdi və nəhayət bütün Krımı ələ keçirdi. Yarımadanın yeni hakimlərinə görə, Bolşevik rəhbərliyi altında Krımın ilk ili, istənməyən elementlərin vəhşicəsinə aradan qaldırıldığı qanlı bir dövr idi. Bunun ardınca bolşeviklər Krım tatarlarını rejimə qazandırmaq və Şərq xalqlarına təbliğat mesajı göndərmək üçün 18 oktyabr 1921-ci ildə Krım Muxtar Sovet Sosialist Respublikası elan etdi. Bu respublikada Krım tatarlarının rəsmi dili olmaqdan əlavə, Sovet hakimiyyəti çərçivəsində Krım tatar mədəniyyətinin və sivilizasiyasının inkişaf etdirilməsi nəzərdə tutulmuşdu. Ancaq Krım Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının ilk ayları Krım tarixində dəhşətli bir aclığın şahidi oldu. Yüz minlərlə Krım tatarı yanlış və amansız bolşevik kənd təsərrüfatı siyasətinin, eləcə də illərlə davam edən müharibələrin nəticəsi olan 1921–1922-ci illərdəki aclıqda həyatını itirdi. Krım tatarları, 1922-ci ildə, iqtisadi və müəyyən dərəcədə zərurət qarşısında siyasi sahələrdə müvəqqəti dözülmüş ümumi sovet mühitinə uyğun olaraq, vacib addımlar atdılar. Sovet dövrünə uyğunlaşa bilən milli kadrların sayəsində Krım tatarları xüsusilə təhsil, mədəniyyət, incəsənət və ədəbiyyat sahələrində böyük irəliləyişlər əldə etdilər. Lakin bu, Sovet İttifaqında Stalin tamamilə hakimiyyətə gəldikdə, 1920-ci illərin ikinci yarısında köklü şəkildə dəyişdi. 1928-ci ilin May ayında Krım Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının başçısı və millətçi lider Vəli İbrahimin edam edilməsi ilə onun xəttində olduğundan şübhələnənlərə qarşı kütləvi qırğın kampaniyası başlandı. Krım tatarları, 1928-ci ildə Sovet İttifaqı boyunca başlanan məcburi kollektivləşmə və "qulaqlar" ın (yəni yaxşı kəndli kəndlilərin) aradan qaldırılması şəklində də böyük itkilər verdilər. On minlərlə Krım Tatar kəndlisi, Urals, Sibir və başqa yerlərdə "qulaq" olduğu üçün sürgünə məruz qaldı və məhv edildi. Stalinist siyasət nəticəsində viran qoyulmuş kənd təsərrüfatı nəticəsində 1931–1933-cü illərdə yenidən böyük bir aclıq başladı. Dəhşətli aclıq Sovet hökuməti tərəfindən bir çox insana, o cümlədən Krım tatarlarına qarşı açıq bir silah kimi istifadə edildi. O qədər çoxdur ki, hətta Ukrayna, Krım və Qazaxıstanda 15 milyona yaxın insanın öldüyü aclığın mövcudluğu Sovet rejimi tərəfindən 1980-ci illərin sonlarına qədər heç vaxt tanınmırdı. 1930-cu illər ərzində Krım tatarları da öz paylarını Stalinist dövlət terrorunun ən qəddar şəkildə tətbiq olunduğu dövrdən aldılar. Bu dəhşətli dövrdə alim, yazıçı, sənətçi, pedaqoq, idarəçi və mütəfəkkir ilə birlikdə bütövlükdə Krım Tatar milli intellekt sinfi birbaşa əmək düşərgələrində məhv edilərək edam edilməklə tamamilə ortadan qaldırıldı. On minlərlə sadə insan da ağlasığmaz bəhanələrlə məhv edildi. Krım tatarlarının dini və milli dəyərləri tamamilə tapdandı. II. İkinci Dünya Müharibəsində Alman-Sovet müharibəsinin başlamasından qısa müddət sonra Sovet İttifaqının qərb hissələrini ildırım sürəti ilə işğal edən Alman orduları 24 oktyabr 1941-ci ildə Krıma girməyə başladılar. Alman 11-ci Ordusu 16 noyabr 1941-ci ilədək Akyar (Sevastopol) istisna olmaqla, Krım yarımadasının hamısını ələ keçirə bildi. Akyarın möhkəmləndirilmiş yeri yalnız 4 iyul 1942-ci ildə çox şiddətli döyüşlər və bombardmanlardan sonra düşdü. Krımın almanlar tərəfindən işğalı, bu baxımdan Stalin rejimi və Krım tatarları tərəfindən dağıdılmış bütün sovet xalqları üçün də bir rahatlama olaraq görülsə də, ilk günlərdən bu düşüncələrin səhv olduğu aydın oldu. Dini və ictimai həyatda bəzi məhdud güzəştlərdən başqa, Alman işğal idarəsinin Krım tatarlarına azadlıq və müstəqillik vermək niyyətində olmaması bütün ümidləri ləğv etdi. Sərt işğal idarəsi nəinki Krım-tatar milli qurumlarının yaradılmasına imkan verdi, həm də minlərlə Krım tatarını Almaniyanın müharibə sənayesində işçi qüvvəsi kimi istifadə etməyə məcbur etdi. Nasist Almaniyanın müharibə planlarına almanların Krıma köçürülməsi və buranın Almaniyanın ayrılmaz bir hissəsi halına salınması da artıq məlumdur. Müharibə Almanlara qarşı bir yol izləməyə başladığında Qırmızı Ordu itirdiyi əraziləri geri almağa başladı. Nəhayət, 11 aprel 1944-cü ildən 9 may 1944-cü ilədək bütün Krım yarımadasını ələ keçirdilər. Almanlar Krım döyüşləri zamanı geri çəkildikdə bir çox kəndləri dağıtdılar və Qırmızı Ordu qoşunlarının münasibəti fərqli deyildi. Qırmızı Ordu işğalının ilk həftələrində Krım tatarları üçün "satqın" kimi təsvir olunan geniş güllələr, təcavüz və talanlar oldu. Lakin Krım tatarları üçün əsl fəlakət Stalinin 11 may 1944-cü ildə imzaladığı qərardan sonra gəldi və Krım tatarlarının Krımdan sonuncu şəxsə sürgün edilməsi əmri verildi. Bu qərarın icrasını NKVD qoşunları Krımda 17 maydan 18 Maya bağlayan gecə boyu həyata keçirdilər. Gecədə NKVD əsgərləri tərəfindən yataqlarından çıxarılan Krım tatarları, heyvan hazırlamaq üçün cəmi 15–20 dəqiqə ərzində yük vaqonlarına yükləndi və yalnız kifayət qədər əşyaların daşınmasına icazə verildi. Oturmağa yer olmadığı üçün insanlarla dolu olan bir çox vaqon kənardan möhürlənmiş və ən azı üç-dörd həftə davam edəcək bir səyahətə çıxarıldı. Günlərlə qida və su verilmədiyi, cəsədlərin götürülməsinə icazə verilmədiyi və tibbi yardım olmadığı bu səyahət səyahətində on minlərlə insan aclıqdan, susuzluqdan, xəstəlikdən, yorğunluqdan və dolğunluqdan öldü. Heç bir Krım Tatarı sürgündən azad edilmədi. Dağlardan enən Krım Tatar Sovet partizanları və Qırmızı Ordu əsgərləri və bütün sıralardakı Kommunist Partiyası üzvləri sürgün edilənlər arasında idi. Qırmızı Ordunun cəbhəsindəki Krım tatar əsgərləri hər şeydən xəbərsiz döyüşə davam edəcəklər və müharibə bitən kimi ("Sovet İttifaqı Qəhrəmanı" ən yüksək Sovet medalını alanlar da) sürgünə göndəriləcəklər. Krım tatarlarını daşıyan vaqonların demək olar ki, hamısı Orta Asiyada (xüsusən Özbəkistan), Uralsda və Sibirdə boşaldılmışdı. Sürgün yerlərində minimum yaşayış və sığınacaq yerləri yox idi. Onların bir növ konsentrasiya düşərgəsi rejimində, ağır iş şəraitində və heç bir təməl ehtiyac olmadan yaşamaları lazım idi. "Şəxsi qəsəbə" rejimi adlanan bu rejim daxilində, hər Krım Tatarı gecə səsvermə keçirməli idi və yerdən beş kilometrdən çox məsafəyə çıxması qəti qadağan edildi. Bu vəziyyətdə, hər biri ayrı vaqonlarda başqa yerlərə sürgün edilmiş ailələr bir-birlərindən tamamilə ayrılmış ən azı on iki il keçirməli oldular. Sürgün səfəri zamanı və sonrakı ilk bir neçə ildə bədbəxtlik şəraitində ölən Krım tatarlarının sayına görə tutulanların verdiyi müxtəlif rəsmi sovet xadimləri arasında böyük fərqlər var. Bununla birlikdə, ümumi insan itkisinin 100.000 nəfərdən az olmadığı və 18 may 1944-cü ildə sürgün edilənlərin təxminən yarısı öldüyü qəbul edilir. Sürgün yalnız Krım tatarlarının bir çoxunun həyatını itirməsi və sağ qalanların yaşadığı yerin tamamilə dəyişdirilməsi demək deyildi. Sürgün ilə Krım tatarlarının hər hansı bir izi böyük bir sürətlə məhv edilməyə başladı, sanki belə bir millətin heç vaxt olmadığını göstərmək üçün. Krımdakı bütün Krım tatarlarını talan etməkdən başqa, Krımın Türk-İslam keçmişinə aid demək olar ki, bütün tarixi binalar, abidələr və əsərlər çox az istisna olmaqla məhv edildi. Bu mənada (Hansaray hissəsi istisna olmaqla) heç bir yerdə bir müsəlman qəbiristanlığı qalmadı. Krım tatarlarındakı bütün kitablar və nəşrlər (bu dildə olan bütün Sovet nəşrləri də daxil olmaqla) Krımdakı və Sovet İttifaqındakı digər kitabxanalardan toplanaraq məhv edildi. Krımda (yalnız xüsusi səbəblərə görə Bahçesaray və Çanköy şəhərlərinin adları istisna olmaqla), türk adları daşıyan yüzlərlə şəhər, qəsəbə və kəndin adları tamamilə rusca dəyişdirildi. Sovet İttifaqında 1944-cü ildən 1980-ci illərin sonlarına qədər "Krım Tatar" sözünün istifadəsi qadağan edildi. Krım tatarlarının ensiklopediyaları və tarix kitablarından başqa bu adın daxili pasportlarda və hətta siyahıyaalmalarda qeyd edilməsi qadağandır. Başqa sözlə, Krım tatarları rəsmi ədəbiyyatda keçmişdə və indiki kimi olmayan bir xalqa çevrildi. 1944-cü ilin yayından etibarən Sovet İttifaqının digər yerlərindən gətirilən rus və ukraynalılar Krım tatarlarının boş yerlərində məskunlaşdılar. Krım tatarlarının Krım sovet tərzini məhv etməsi əsassız hala gəldiyindən, 1946-cı ildə Krım Muxtar Sovet Sosialist Respublikası ləğv edildi və yarımada Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikası ilə ümummilli bölgə olaraq bağlandı. 1954-cü ildə Krım vilayəti Ukraynanın "Rusiyaya qoşulmasının" 300-cü ildönümünə istinad edərək ukraynalılara jest olaraq Ukrayna Sovet Sosialist Respublikası ilə birləşdirildi. Texniki olaraq heç nəyi dəyişdirmək mümkün olmayan bu "hədiyyənin" uzunmüddətli nəticələri, çünki Sovet İttifaqının hər nöqtəsi şübhəsiz ki, o dövrdə Moskvaya bağlanmışdı, 1991-ci ildə Ukrayna müstəqillik qazandıqdan sonra görüləcəkdir. Sürgünün ən ağır dövrlərindən dərhal sonra Krım tatarları Nikita Xruşşevin nisbi yumşalma siyasətinin cəsarəti ilə vətənlərinə qayıtmaq tələblərini ortaya qoymağa başladılar. Bu məqsədlə sürgün yerlərində çox sayda komitələr yaradıldı və Sovet hökumətinə müraciət edən ictimaiyyət nümayəndələri ilə çox sayda ərizə göndərildi. Bir müddətdən sonra ön plana çıxan, sovet rejiminin qanunlarına və qanuni hədlərinə uyğun olaraq tamamilə həyata keçirən, Vətənə qayıtmağın heç bir müsbət nəticəsi olmayan Krım tatarları Sovet rejiminə əziyyət verməyə başladılar. Artıq Krım Tatar Milli Hərəkatı yaradıldı. Sovet rejiminə sədaqətin təsdiq olunduğu qanuni hərəkət tamamilə aradan qaldırıldığından, Krım Tatar Milli Hərəkatı təşəbbüs qrupları, xüsusən 1960-cı illərin əvvəllərindən bu yana fəaliyyətlərini alt-üst etmək məcburiyyətində qaldılar. Qanunun məktubuna da uyğun gələn, lakin yeraltı təşkilat tərəfindən həyata keçirilən bu mübarizə Krım tatarlarının yerləşdiyi yerdə və böyük qətiyyətlə həyata keçirildi. Beləliklə, Krım Tatar Milli Hərəkatı Sovet İttifaqı dağılana qədər Sovet İttifaqındakı bütün demokratik və milli yeraltı hərəkatların ən böyük və güclülərindən biri olaraq davam etdi. Sovet hökumətinə qoyulan tələblərə həbs olunan və sıxışdırılan Milli Hərəkat üzvlərinin sayının artması ilə cavab verildi. Ancaq Krım Tatar Milli Hərəkatının fəaliyyəti xarici dünyanın diqqətini çəkməyə başladığından Sovet İttifaqı rəhbərliyi heç olmasa biraz güzəştə getməyə məcbur oldu. Əslində, 5 sentyabr 1967-ci il tarixli bir fərmanla Sovet İttifaqı Ali Sovet Rəyasət Heyəti, bütün Sovet vətəndaşları kimi, Sovet İttifaqının hər yerində yaşaya bildiklərini bəyan etdi. İlk baxışdan 1944-cü il fəlakətinin bərpası hesab edilə bilən bu inkişafın tam bir aldatma olduğu aydın oldu. Bir şey üçün, fərmanın dilində, mövzunun incəliklərinə diqqət yetirməyənlər çox vurğulamayacaqlar, ancaq tənqidi ifadələr işlədilib. "Krım tatarları" termini əvəzinə, 1944-cü ildən sonra Krım tatarlarını bir millət olaraq görməmək siyasəti 1944-cü ildən sonra bir xalq olaraq məharətlə aparıldı və "Tatar" millətində olanlar (yəni Kazan tatarları) Krım yarımadasında yaşayırdılar. onların ayrı-ayrı fərdlər olduqları ifadə edildi. Belə olan təqdirdə bütövlükdə milli hüquqları yox, ayrı-ayrı şəxslərin hüquqlarını geri qaytarmaq olardı. Bundan əlavə, ümumi sürgünün ədalətsiz olduğu qısa şəkildə bildirilsə də, Krım tatarlarının bütün ehtiyaclarının Krım tatarlarının sürgün yerlərində sürgün edildiyi və hətta orada "kök saldığı" iddia edildi. Üstəlik, Krım tatarlarının Sovet sərhədləri daxilində "hər yerdə" yaşaya biləcəyinə dair təminat da real deyildi. Krım tatarları "heç bir yerdə" deyil, Krımda yaşamaq istədilər, fərmana əlavə edilmiş, lakin elan olunmayan bir mətndə, Krımda yaşamalarına icazə verilməmələri ilə bağlı bir ifadə ilə qeyd edildi. Əslində fərmana söykənərək dərhal Krıma köçən on minlərlə Krım tatarının məskunlaşmasına ciddi icazə verməməkdən başqa, ya ya çox ağır rəftara məruz qaldılar, ya da həbs edildi və ya dərhal Krımdan alındılar. Ayrılanların başına gələnlərə baxmayaraq, yeni ailələr hələ də bağlanmadan Krıma köçdülər; eyni qəddarlıqla da üzləşdilər. Beləliklə, yeni bir zülm və təqib prosesi başladı. Bu, Krım tatarlarının hüquqlarını axtarmaq üçün daha intensiv səylər və dinc aksiyalar keçirməsinə səbəb oldu. İndi sovet rəsmilərinə göndərilən ərizələr beynəlxalq təşkilatlara və dünya ictimaiyyətinə edilən çağırışlarla əvəz olundu. Bu vaxt Krım tatarları ilə milis və KQB arasında qarşıdurmalar həm Krımda, həm də Özbəkistanda geniş yayıldı. Bu qarşıdurmaların ən böyüyü biri 21 aprel 1968-ci ildə Özbəkistanın Krım tatarlarının Çırçık şəhərində baş verdi. Bu kimi böyük və kiçik hadisələr də geridə qalmadı. Bu vaxt Krım Tatar Milli Hərəkatı Sovet İttifaqındakı əsas demokratik və rejim əleyhinə qruplar və ayrı-ayrı insanlarla birbaşa əməkdaşlıq edirdi. Söz mövzusu qrupların heç biri genişliyi və möhkəm təşkili baxımından güclü olmasa da, Krım Tatar Milli Məclisi Krım tatarlarının səslərini eşitdirə bildi. Reşat Cemilev, Mustafa Cemilev (Abdülcemil Kırımoğlu), İzzet Hayırov, Rollan Kadıyev, İsmail Yazıcıyev, 1960-cı illərin ikinci yarısından 1970-ci illərə qədər Milli Hərəkatın Dr. Zamfira Asanova və başqaları kimi liderlərin və qabaqcılların sınaq və məhkumluqları bir-birinin ardınca getdi. Bu kimi hadisələr nəticəsində Milli Hərəkatın yüzlərlə üzvü həbs və əmək düşərgəsinə məhkum edildi. Təqiblərə məruz qalan Krım tatarları nümayişlərini, etirazlarını və aclıq aksiyalarını, habelə həyatlarını pozanları böyük kütlələrə elan edə bilmək üçün reaksiyalarını göstərdilər. Milis tərəfindən ikinci dəfə Krımdan çıxarılmasına etiraz edən Musa Mamut 23 iyun 1978-ci ildə benzin tökərək özünü yandırdı. Musa Mamut aldığı xəsarətlərə görə beş gün sonra həyatını itirdi. KGB-nin əməkdaşlıq etmək üçün təzyiq göstərdiyi İzzet Memedullayev özünü asaraq həyatına son verdi. Bu vaxt, Krım tatarlarının məsələsini iddia edən və hətta bu məqsədlə mühakimə olunan və ya ruhi xəstəxanalara bağlanmış digər millətlərdən olan məşhur insanlar da var idi. Bunlar arasında rusiyalı Aleksey Kosterin və Prof. Dr. Andrey Saharov, ukraynalı general Pyotr Qriqorenko, yəhudi İlya Gabay, erməni Henrih Altunyan da daxil idi. Krım Tatar Milli Hərəkatı ləğv oluna bilmədikdən sonra, KQB vasitəsilə Milli Hərəkat daxilində bölmələr yaratmağa cəhd etməklə, həm də adi təzyiq tətbiqləri ilə məhdud ümidlə barışanların Krım tatarlarının Krımda yerləşməsini gözləyə bilməmələrini təmin etdi. Məhdud güzəştlərlə sürgündə olan bölgələrdə insanların "kökünü kəsmək" cəhdləri tətbiq edildi. 1980-ci illərin əvvəllərində Krım tatarları hətta sürgün bölgələrindəki iki şəhər çərçivəsində "süni vətən" yaratmağa çalışdılar. Bir tərəfdən Krım tatarlarının Krımda məskunlaşmasına icazə verilmədi, digər tərəfdən slavyan ünsürləri, xüsusən də 1967-ci ildən sonra mümkün bir geri dönüş etmək üçün köçürüldü. Həqiqətən, hələ də Krımda yaşayan rusların əhəmiyyətli bir hissəsi bu tarixlərdən sonra Krımda məskunlaşanlardır. Krım Tatar Milli Hərəkatının mübarizəsi və Sovet rejiminin reaksiyası 1980-ci illərin ortalarına qədər bu şəkildə davam etdi. Bu tarixə qədər Krımda məskunlaşmağa icazə verilən Krım tatarlarının sayı cəmi on minə yaxın qaldı. Mixail Qorbaçov hakimiyyətə gələndə ortaya çıxan dəyişiklik küləklərinin ilk təcrübəsini Krım tatarları etdi. 23–27 İyul 1987 tarixləri arasında dörd gün və dörd gecə arasında Moskvadakı Qırmızı Meydanı işğal edən mindən çox Krım tatarı birdən bütün dünyanın diqqətini çəkdi. Nəticədə, Krım tatarlarının tələblərini araşdırmaq üçün Sovet İttifaqı Ali Sovet Rəyasət Heyətinin sədri Andrey Qromikonun başçılığı ilə dövlət komissiyasının yaradıldığı elan edildi. Buna baxmayaraq, on bir ay ərzində mövcud olan bu komissiyanın köhnə metodlara müraciət etməsi və Krım tatarlarının orijinal Krıma qayıtması tələblərini qulaqardına vuraraq "mühacirətdə yaşadıqları yerləri qəbul etmə" kimi boş işlərlə məşğul olması böyük bir məyusluq yaratdı. Bunun ardınca Gennadiy Yanayev və Vitaliy Doguciyevin başçılığı ilə yaradılan dövlət komissiyalarının fəaliyyəti fərqlənmədi. Milli Hərəkat, heç gözlənilməyən dövlət komissiyalarının münasibətini ən yaxşı şəkildə gözləyən dövlət komissiyalarını gözləmək əvəzinə xalqı Krımdan geri dönməyə təşviq etdi. Beləliklə, 1988-ci ildən etibarən Krım tatarları böyük dalğalarda Krıma qayıtmağa başladılar. Geri dönənlər yenidən yerli rəhbərliyin maneələri ilə üzləşsələr də, dərhal əraziləri işğal etdilər və ev tikməyə başladılar. Bu evlər milis tərəfindən dəfələrlə dağıdıldı və çoxsaylı qarşıdurmalar baş verdi, lakin Krım tatarları Krımı bir daha tərk etmədi. 1989-cu ilin aprelinə qədər Krıma qayıdan Krım tatarlarının sayı 40 minə çatdı. Krım Tatar Milli Hərəkatı yeni şərtlərə uyğun bir təşkilata başlamışdır. 29 aprel 1989-cu ildə Özbəkistanın Yengiyul şəhərində keçirilən Milli Hərəkatın ümumi qurultayında fərdi müəssisə qrupları şəklindən çıxaraq mərkəzi bir təşkilat olmaq qərara alındı. Beləliklə, Krım Tatar Milli Hərəkat Təşkilatı (KTMHT) tərəfindən rəsmi olaraq qurulan Mustafa Abdülcemil Kırımoğlu Milli Hərəkatın və Sovet rejiminin tanınmış liderləri tərəfindən yeddi dəfə məhkum edildi və 14 il həbs və əmək düşərgələrində keçirildi. Bu andan etibarən Krıma qayıdan və geri dönən Krım tatarlarının bu layihəsi tamamilə KTMHT tərəfindən idarə ediləcəkdir. Milli Hərəkatın əsas fəaliyyəti və inzibati mərkəzi indi sürgün bölgələrindən Krıma köçürüldü. 1989–1991 illəri arasında Krım tatarlarının Krıma köçməsi əvvəlki illərlə müqayisə olunmaz dərəcədə artdı. KTMHT köçkünlərin mütəşəkkil və planlaşdırılan işğal olunmuş ərazilərə qaytarılmasında, yerli idarəetmənin bir çox tədbirlərinə, o cümlədən söküntüyə qarşı durmaqda və qarşılaşdıqları çoxsaylı digər problemlərə həll yolu tapmaqda maraqlı idi. Bu dövrdə dönüş üçün ən böyük maneə iqtisadi çətinliklər oldu. Krım tatarlarının geri dönüşünü və mübarizələrini maliyyə baxımından dəstəkləyən heç bir dövlət və ya müəssisə olmadığından Krım tatarlarına Sovet İttifaqı iqtisadiyyatının dağılması ən çox təsir etdi. Krımdakı qiymətlər daim artarkən, Özbəkistanda satmaq istədikləri evlərin qiymətləri və Krımda onları gözləyən olmamaq şərtləri Krım tatarları üçün bir təsir idi. Krım tatarlarının geri qayıtması və Krım Tatar milli mandatının yenidən qurulması Krımdakı mövcud rus əksəriyyəti tərəfindən böyük narahatlıqla qarşılanmışdır. Beləliklə, bu dəfə Krımdakı millətçi və kommunist rus dairələri, Krım tatarlarının geri qayıtma prosesi başa çatmadan rus əksəriyyətinin vəziyyətini təmin etmək üçün tələb etdiyi Krım MSSC-nin yenidən qurulması çempionatını qazanmağa başladı. Ancaq bu dəfə Krım MSSC köhnə adı ilə eyni ada sahib olacaq, lakin milli (Krım Tatar) mandatı olmayacaq, ancaq mövcud əhalinin əksəriyyətinə (yəni ruslara) əsaslanacaq. Muxtarların bu forması Krım tatarları tərəfindən qəti şəkildə rədd olunsa da, Krım vilayəti Ukrayna SSR Ali Sovetinin 12 fevral 1991-ci il tarixli qərarı ilə Krım Muxtar Sovet Sosialist Respublikasına çevrildi. Krım tatarlarının heç bir səviyyədə olmadığı respublika rəhbərliyinin bu yeni müdiri, Krım tatarlarının geri qaytarılmasına əvvəlki mənfi münasibətini qorudu. Bütün çətinliklərə baxmayaraq Krıma qayıdan Krım tatarları bir tərəfdən evlərini qurmağa, digər tərəfdən milli, dini və mədəni qurumlarını yaratmağa başladılar. Bunun ən əhəmiyyətlisi, Krım Tatar qanunlarının qorunması üçün yeni bir inzibati quruluşda olan Krım Tatar Milli Parlamentinin qurultayı idi. Krımdakı Krım tatarları və KTMHT rəhbərliyi altında sürgün bölgələri arasında keçirilən seçkilər nəticəsində, 26 iyun 1991-ci ildə Simferopolda Krım Tatar Milli Konqresi edildi. Konqres Krım tatarlarının "Krım tatarlarının suverenlik bəyannaməsi" ndə Krım tatarlarının öz müqəddəratını təyinetmə hüququna uyğun olaraq müəyyən edilə biləcəyini bəyan edərək, mövcud bir rus əksəriyyəti tərəfindən bir sifarişlə qurulan Krım MSSC-nin bu formasını tanımaqdan imtina etdi. Hər iki ildən bir toplanacaq Konqresin ümumi yığıncaqları arasında 33-Krım Tatar Milli Məclisinin üzvləri də bu birləşməyə seçildi. Seçki nəticəsində Mustafa Abdülcemil Kırımoğlu "Krım Tatar Milli Məclisi" təyin edildi. Krım MSSC rəhbərliyi Konqresi və Milli Məclisi tanımasa da, mövcudluğunun qarşısını ala bilmədi. Krım Tatar Milli Məclisi tezliklə bütün Krımda yerli nümayəndəliklərini qurmağı başa çatdırdı. Krım Tatar Milli Məclisi, digər tərəfdən Krım tatarlarının Rusiyaya bağlanmasına (və ilkin olaraq rusların hakimiyyəti altında müstəqillik) Rusiyanı iki əsrdən çox davam edən fəlakətlərdə günahlandıraraq qəti şəkildə qarşı çıxdı və ölkə Ukraynadan asılı vəziyyətdədir. Krım tatarı milli mandatı olan bir respublika olaraq fikirlərini müdafiə etdi. Digər tərəfdən, Milli Məclis Krım tatarları ilə digər ölkələrdəki əlaqələrini möhkəmləndirdi və xarici hökumətlərlə əlaqəyə başladı. Bu mənada, Milli Məclis sədri və nümayəndələri başda Türkiyə olmaq üzrə, müxtəlif Avropa və keçmiş Sovet ölkələri ciddi siyasi və mədəni bağlar qurdular. Xüsusilə Türkiyədə yaşayan Krım Tatarlarının və Türkiyədəki digər rəsmi və vətəndaş təşkilatların təşəbbüskar olmasıyla, bir ölçüdə də olsa Krım Tatarlarına dəstək təmin edilməyə başlandı. Bu dəstək əlamətdar bir addım kimi vacib idi, baxmayaraq ki, mühacirətdə olan yüz minlərlə Krımlının vətənlərinə qayıtması və Krıma qayıda bilən, lakin evsiz və son dərəcə ağır şərtlərdə əsas yaşayış şəraitindən məhrum olan on minlərlə insanın ehtiyacları üçün kifayət etməmişdir. Əslində Krım Tatarlarının dini və mədəni həyatında canlanma müşahidə edildi. Bütün çətinliklərə baxmayaraq, Krım Tatar yaşayış məntəqələrində məscidlər, məktəblər, milli mədəniyyət və incəsənət təşkilatları qurulmağa başladı. II Krım Tatar Milli Konqresi 1993-cü ildə edildi. Birleşim'inde Krım Tatar dili üçün (Türkiyədə istifadə əlifba əsasında) Latın əlifbasına keçilməsi qərarı qəbul edildi. Bu vaxt Krım Müsəlmanları Dini İdarəsi quruldu. Digər tərəfdən, Krımda yerli gücə sahib olan rus millətçiləri ilə Krım tatarları arasında gərginlik yaşanarkən, Krım tatarlarının geri qaytarılması və məskunlaşdırılması məsələləri həll olunmamış qalmaqda davam etdi. Rus millətçiləri Krım tatarlarını Krım idarəsindən kənarda saxlamağa qərarlı görünürdülər, lakin Krım tatarlarının şiddətli reaksiyaları nəticəsində geri çəkilməli oldular. 14 oktyabr 1993-cü ildə Ali Sovet, Krım Respublikasının parlamenti seçki qanununda dəyişiklik etdi və 98 nəfərlik Ali Sovetdə Krım tatarlarına 14 nəfərlik kvota ayrılmasına razı oldu. 27 Mart 1994-cü ildə keçirilmiş seçkilərdə Krım Tatar Milli Konqresi tərəfindən irəli sürülən namizədlər, səs çoxluğu ilə bütün 14 yeri qazandı. Bu sayədə Krım tatarları Krım Muxtar Respublikasının Ali Sovetinə girə bilər, bu, yerli Krım siyasətində daha təsirli bir rol oynamağa imkan verirdi. Əslində şovinist və kommunist rus qruplarının əksəriyyəti arasındakı qarşıdurma ilə qarşıdurma bir çox hallarda Yüksək Sovetdəki Krım Tatar Milli Konqres Qrupunu əsas rol oynadı. Müvafiq olaraq, Krım tatarları, sürgündən bəri ilk dəfə olaraq, Baş Nazir müavinləri və yerli hökumətdəki nazirliklər sayəsində Krımın idarəsində söz sahibi olmağa başladılar. Yenə də Krım tatarları üçün ən həyati vacib olan mövzular, hələ də mühacirətdə olan Krım tatarlarının vətənə qayıda bilməsi, Krıma qayıtmış, ancaq Ukraynada rahatlıqla yaşayan on minlərlə insanın ev, iş və təmir təmin etməsi, Ukraynadakı Krım tatarlarının milli qanunu və Krım konstitusiyası. Sistem əsasında Krım Tatar milli mandatını aşağıdakı cümlə ilə təmin etmək kimi məsələlərdə heç bir irəliləyiş əldə edilməmişdir. Bundan əlavə Krım tatarları Krımda gündəlik həyatın hər tərəfində üstünlük təşkil edən mafiya varlığından ən çox əziyyət çəkənlər idi. Krım Yüksək Sovetində Krım tatarlarında tanınan 14 nəfərlik kvota birdəfəlik haqq idi. Doğrudan da, Krım tatarlarının ciddi müqavimət göstərdiyi Ali Sovet 1997-ci ildə bu hüququ yeniləməkdən və daimi etməkdən imtina etdi. Krım tatarlarının hücumu Kiyevdən dəstək tapmadı. Üstəlik, Ukrayna parlamenti, 29.03.1998-ci ildə keçirilən Ukrayna və Krım seçkilərində illərlə vətəndaşlıq almayan təxminən 100.000 Krım tatarına səs verməyə icazə vermədi. Bu vəziyyətdə, Krım tatarlarının Yarımadanın əhalisindəki nisbətlərindən qat-qat aşağı olduqları halda, Ali Sovetdəki millət vəkillərinə girməsi faktiki olaraq mümkünsüz oldu. Beləliklə, yeni seçkilərlə seçilən Krım Muxtar Respublikasının Ali Soveti Krım Tatarlarının nümayəndələri olmadan toplandı ki, Krım tatarları yenidən Krım siyasətindən kənarlaşdırıldı. Yeganə təsəlli olaraq, mərkəzdən millətçi-demokratik Ukrayna Xalq Hərəkatı (Ruh) Partiyasından namizəd olan Krım Tatar Milli Məclisinin sədri Mustafa Abdülcemil Kırımoğlu və müavini Refat Çubar Ukraynanın Yüksək Radarına (parlamentinə) daxil ola bildilər. "Tatarlar" sözünün Krım tatarlarının ortaq bir adında olması, anlaşılmazlığa səbəb olur və Krım tatarlarının alt etnik qrup olması və Krım tatar dilinin tatarların ləhcəsidir. "Krım Tatar" sifətinin yazısı mübahisəlidir. İki seçim geniş yayılmışdır: birləşdirilmiş — Krım tatarı və defis — Krım Tatar. Rəsmi olaraq işləyən 1956-cı il tarixli "Rusca imla və punktuasiya qaydaları" bir sözün bir orfoqrafiyasını tələb etsə də, defisli yazını tövsiyə edən bir sıra nəşrlər və lüğətlər var. Krımın Rusiyaya birləşdirilməsinə cavab olaraq yarımadada yaşayan tatar xalqı Krım Tatar Milli Qurultayını toplayaraq "milli muxtariyyət" qararını verib. Baxçasaray şəhərində növbədənkənar qurultaya toplaşan Krım tatarları milli muxtariyyətin yaradılması haqqında qərarı 207 səslə qəbul edib. 212 təmsilçidən 1 nəfər əleyhinə, 4 nəfər bitərəf mövqe bildirib. Qərarda bildirilir: "Krım-tatar xalqının tarixi vətəni olan Krımda milli-ərazi muxtariyyətinin yaradılması istiqamətində siyasi və hüquqi prosedura başlanılması haqqında elan olunsun. Krım-Tatar Məclisinə tapşırılsın ki, Krım-tatar xalqının tarixi vətənində milli-ərazi muxtariyyət formasında öz müqəddaratını təyinetmə hüququnun təmin olunması ilə bağlı BMT, Avropa Şurası, AB, ATƏT və İƏT kimi beynəlxalq təşkilatlar, dövlətlərin parlamentləri və hökumətləri ilə bütün məsələlər üzrə münasibətlər qurulsun". Qurultay eləcə də Avropa Şurası, AB, ATƏT və İƏT-ə, xalqlara, dövlətlərin parlament və hökumətlərinə müraciət edərək, Krım-tatar xalqının tarixi vətəni olan Krımda milli-ərazi muxtariyyət formasında öz müqəddaratını təyinetmə hüququnu dəstəkləməyə çağırıb. Krıma birbaşa havayolu səfərlərinin durdurulmasından dolayı, qurultaya Kırım Tatar diasporu təmsilçiləri qatıla bilməyib. Qurultay nümayəndəsi Nəriman Cəlilov çıxışında Rusiya Federasiyasına deyil, Ukraynaya bağlı milli muxtariyyət istədiklərini vurğulayaraq Rusiya Federasiyasının əski Akməscit (Simferepolun türk-tatar adı) Baş konsulu Vladimir Andreyevin Krım Tatarlarını "Nasistlərlə əməkdaşlıqda" suçladığını xatırladıb. Cəlilov "gələcəkdə məxfi xidmətlərin basqısı altında olacaqlarını və sorunların artacağını" qeyd edərek, Krım Tatar Milli Qurultayı nümayəndələrinin Krım Tatar lideri Mustafa Abdülcəmil Kırımoğlunu dəstəkləmesi gərəkdiyini vurğulayıb. Nümayəndələrdən Rıza Şevkiyev də Mustafa Abdülcemil Kırımoğlunun Krımın yeni hökumətini və Rusiyaya birləşmək qərarını tanımamağa dair tutumunu dəstəkləmə çağırışında bulunub. Məclis üzvlərindən Hasan Egiz deyib: "Biz bu gün necə bir dövlet şəkli qurulacağını müəyyən etməliyik. Bu gələcəkdə aparılacaq müzakirələr nəticəsində şəkillənəcək bir mövzudur. Biz Ukrayna vətəndaşlığını tərk etməyəcəyik. Biz Rusiya vətəndaşlığını qəbul edərik amma Ukrayna vətəndaşlığından çıxmayaq". Çubarov da çıxışında, "kimsənin Ukrayna vətəndaşlığından çıxmaması" çağırışında bulunaraq "basqıya boyun əyməyəcəklərini" də vurğulayıb. Akyar şəhəri (Sevastopolun türk-tatar adı) ilə bağlı səsvermədə onun Krıma aid olduğu yekdilliklə qəbul edilib. Krım-Tatar Məclisinin sədri Refat Çubarov jurnalistlərə bildirib ki, qeyd olunan sənəd Krımın işğal olunmasını və yarımadanın bir hissəsinin Ukrayna tərəfindən itirilməsini tanımır. Çubarov, həmçinin, Krım tatarlarının muxtariyyətə meylli olduqlarını təsdiq etmək üçün milli referendum keçirəcəklərini istisna etməyib. Qeyd edək ki, qurultayın növbədənkənar sessiyasında Məclisin bütün heyəti, Krımın müftisi Əmirəli Ablayev, Tatarstan Respublikasının prezidenti Rüstəm Minnixanov və Rusiya Müftilər Şurasının sədri Ravil Qaynutdin iştirak edib. Xatırladaq ki, Krım-tatar xalqının milli qurultayı yüksək səviyyəli səlahiyyətli orqan kimi qəbul olunur. Qurultaya seçkilər beş ildən bir keçirilir, Ukraynada daimi yaşayan və ya Ukrayna vətəndaşlığı olan bütün Krım tatarları və onların ailə üzvləri, seçkilərdə iştirak edə bilərlər. Qurultayın tərkibinə 250 nəfər daxildir. Krım tatarlarının hansı sərhədlərdə muxtariyyət yaratmaq istədikləri bəlli deyil. Refat Çubarovun sözlərinə görə, Məclis Rusiya və Ukrayna ilə yanaşı, BMT, Avropa Şurası və ATƏT ilə danışıqlar aparmaq niyyətindədir. Yeri gəlmişkən, bundan öncə Rusiya rəsmiləri tatarlara xeyli vədlər verib. Belə ki, Rusiya Federasiya Şurasının sədri Valentina Matvienko Krımın Rusiyaya birləşəcəyi təqdirdə Krım tatarlarına milli və mədəni muxtariyyət vəd etmişdi. Valentina Matvienko "Rossiya 24" telekanalına müsahibəsində bildirib ki, Krım tatarları Rusiya vətəndaşlarının hüquqlarından eyni səviyyədə istifadə edəcəklər: "Onlar həmçinin Ukrayna ilə müqayisədə daha yüksək səviyyədə olan sosial standartlardan da bəhrələnə biləcəklər. Krım tatarları milli və mədəni muxtariyyət əldə etmək hüququna malik olacaqlar". O əlavə edib ki, Krım tatarları Rusiya qanunvericiliyində repressiyalara məruz qalmış xalqlara nəzərdə tutulmuş hüquqlardan tam həcmdə istifadə edə biləcəklər. Onu da bildirək ki, Krımın Rusiya tərəfindən ilhaqı başa çatsa da, tatar xalqının bu işğala qarşı siyasi mübarizəsi davam edir. Bugünlərdə Türkiyə, Azərbaycan və Qazaxıstana müraciət edərək türk dünyası ilə bağlı dəstək gözləntilərini dilə gətirən Krım tatarları, türk dövlətlərini Krımda baş verən proseslərə biganə qalmamağa çağırıb. Sabiq dövlət müşaviri, politoloq Vəfa Quluzadə hesab edir ki, türk dövlətləri Krım tatarlarına ilk növbədə maddi baxımdan dəstək verə bilər: "Krım tatarlarına hər şeydən öncə maddi yardım etmək olar. Buna şübhə yoxdur. Bu məsələdə Türkiyənin imkanları daha genişdir. Çünki Türkiyə böyük dövlətdir. Həmçinin, o, NATO-nun üzvüdür. Türkiyənin çətinliyi ondan ibarətdir ki, NATO-nun icazəsi olmadan tatarlara hərbi baxımdan hər hansı bir dəstək verə bilməz. Amma maddi baxımdan Krım tatarlarını dəstəkləmək mümkündür". Politoloqun qənaətincə, türk dövlətləri Krım tatarlarına mənəvi-siyasi baxımdan da dəstək verə bilər ki, bu da son dərəcə zəruridir: "Mənəvi baxımdan da tatarları dəstəkləmək olar. Bundan başqa, Krım tatrlar ilə bağlı müxtəlif bəyanatlar verilə bilər. Xüsusilə də qeyd edilməlidir ki, Krım tatarlarının həyat və təhlükəsizliyi təmin edilməlidir. Bu baxımdan hər bir dövlət, hər bir hakimiyyət Krım tatrlarına yardımın forma və üsullarını axtarıb tapmalıdırlar. Onlar elə yardım üsulu tapmalıdırlar ki, həm Krım tatrlarına yardım etsinlər, həm də Rusiya ilə əlaqələrini korlamasınlar. Krım məsələsində bu amili nəzərə almaq vacibdir". Krım tatarlarının arzuladığı muxtariyyət rellaşarsa bu, onlara nə verəcək? Siyasi şərhçi Azər Həsrət bildirib ki, milli ərazi muxtariyyəti dedikdə çoxmillətli dövlətdə milli məsələnin həlli üçün yaradılan ərazi müxtariyyətinin bir növü başa düşülür: "Burada unitar dövlətin əhalisinin fərqli millətin kompakt məskunlaşdığı bir və ya bir neçə hissəsinə iç məsələlərinin həllində sərbəstliyin verilməsi nəzərdə tutulur. Bir qayda olaraq milli ərazi muxtariyyatlarının statusu ölkənin ümumi inzibati ərazi vahidlərinin statusundan yüksək olur. Ancaq ölkədə milli dövlət muxtariyyatları varsa, o zaman milli ərazi muxtariyyatlarının statusu onların statusundan aşağı olur. Milli ərazi muxtariyyatlarını təşkil edən etnik kəsimlər öz mədəniyyətləri, dilləri və s. kimi məsələlərdə mənsub olduqları ölkənin ümumi qanunvericiliyinə zidd olmayan qərarlar verməkdə sərbəstdirlər. Bununla belə bu cür muxtariyyatların inzibati idarəetmə orqanlarının yüksək vəzifəli şəxsləri mənsub olduqları dövlətin mərkəzi orqanları tərəfindən təyin edilir. İndi Krım tatarlarının qəbul etdiyi qərar da məhz bu prinsiplərə söykənir və Ukraynanın dövlət müstəqilliyi, ərazi bütövlüyü çərçivəsində öz müqəddəratını təyin etmə istiqamətində atılan addımdır. Burada söhbət daha çox Krım tatarlarının milli kimliyinin, kültürünün qorunub saxlanması, eyni zamanda vətəndaşı olduqları Ukrayna dövlətinə sədaqətin nümayişindən gedir". Ekspert Hail Cəlilin fikrincə, Krım tatarlarını Rusiya tərəfindən muxtariyyətlə bağlı verilən vəd elə vəd olaraq qalacaq: "Kreml tatarların muxtariyyət əldə etmələrinə imkan verməz. Krımın Rusiyaya birləşdirilməsindən öncə verilən vədlər yalnız şirnikləndirici xarakter daşıyıb. Qurultayda Tatarıstan prezidentinin iştirakı isə Krım ətrafında baş verən hadisələrin sakitləşdirilməsinə xidmət edir. Kreml yaxşı anlayır ki, tatarlar bu kimi məsələlərdə böyük rola malikdirlər. Azərbaycan, Türkiyə, Tatarsıtan və digər türkdilli dövlətlərin mövcudluğunu nəzərə alan Rusiya siyasi gedişlər etməkdədir". 1941–1944 illəri arasında, İkinci Dünya Müharibəsi başladıqdan sonra Sovet rəhbərliyi səkkiz ayrı xalqı Orta Asiya və Sibirə "düşmənlə birlikdə ola bilər və ya etmədikləri" kimi ittihamlarla qovdu. Bunlar Qafqazda yaşayan Krım tatarları, Qaraçay və Balkarlar, Cənubi Gürcüstandakı Ahiska (Meşet) Türkləri, Qafqazdan olan Çeçenlər və İnquşlar, İdildə yaşayan kalmuklar. Əhalisi ümumilikdə bir yarım milyonu ötmüş bu insanlar sürgündə olan müxtəlif düşərgələrə yerləşdirildi. Bu xalqların sürgün hadisələri və sürgün yerləri illərlə dövlətin sirri olaraq saxlanıldı və bu vəziyyət Stalinin ölümünə səbəb oldu (1954) və hətta Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının XX. Qurultaya qədər davam etdi (1956). Ancaq Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının yeni baş katibi Xruşşev qurultaydakı çıxışında ilk dəfə bu total sürgünləri rəsmi olaraq təsdiqlədi. Bu xalqların sürgün hadisələri və sürgün yerləri illərlə dövlətin sirri olaraq saxlanıldı və bu vəziyyət Stalinin ölümünə səbəb oldu (1954) və hətta Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının XX. Qurultaya qədər davam etdi (1956). Ancaq Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının yeni baş katibi Xruşşev qurultaydakı çıxışında ilk dəfə bu total sürgünləri rəsmi olaraq təsdiqlədi. Bundan sonra 1957-ci ildə sürgün edilmiş 5 xalqın hüquqları geri qaytarıldı və sağ qala bilənlər tarixi torpaqlarına (Qaraçay, Balkar, Çeçen, İnquş və Kalmuk) qayıda bildilər. Qalan üç nəfərə, yəni Krım tatarlarına, Ahiska türklərinə və almanlara bu hüquq verilmədi. Bunun ardınca Krım tatarları Sovet rəhbərliyini narahat edəcək bir etiraz hərəkatına başladılar. Rusiya ilə Osmanlılar arasında 1774-cü ildə imzalanan Küçük Kaynarca Müqaviləsi nəticəsində Osmanlı himayəsindən Krım xanlığı meydana gəldi. 1783-cü ildə Rusiyanın işğalına məruz qalan Krım türkləri üçün əsirlik illəri başladı. Rusiya rəhbərliyi onlara qarşı sərt siyasət tətbiq etməklə Krımları yer üzündən silməyə çalışdı. Bu despotizm siyasəti Krım Tatarlarını dalğalar halında Türkiyəyə köç etməyə məcbur etdi (Ən böyük köçlər: 1792, 1860–63, 1874–75, 1891–1902). Nəticədə Rusiya rəhbərliyinin Krımda axtardığı kimi yerli Krım tatarlarının sayı xeyli azaldı. 1897-ci il siyahıyaalınmasına görə Krım türklərinin əhalisi cəmi 35% (188,000) təşkil etmişdir. Krım xanlığının işğalından XIX əsr. Əsrin sonlarına qədər bir çox rus, ukraynalı, alman və bolqar mühacir burada məskunlaşdı. Ancaq Çar Rusiyasında 1917 inqilabının püskürməsi Krım tatarları üçün də bir sıra imkanlar yaratdı və Milli Partiya yaradıldı və müstəqillik üçün araşdırmalar başladı. Krım ziyalılarının səyləri ilə bir konstitusiya hazırlandı və 1917-ci il dekabrın 13-də Milli Məclis çağırıldı. Lakin bu kimi milli müstəqillik səyləri bolşevik və ak rus müdaxilələri ilə bir neçə dəfə ara verilsə də, Krım tatarları öz qanuni mövqelərini elan etdilər. Lakin 11 noyabr 1920-ci ildə Krım tam bolşevik hakimiyyəti altına gəldi və 1921-ci il oktyabrın 18-də Krım Muxtar Sovet Sosialist Respublikası elan edildi. 1926-cı ildə Krım MSSC dövründə aparılan siyahıyaalmaya görə, Krım tatarları 714.000 nəfərdə Krımın ümumi əhalisinin yalnız 25% -ni (Ruslar 42%, Ukraynalar 10%) təşkil etdi. Bununla birlikdə Krım tatarı 2-ci rəsmi dil olaraq qəbul edildi, bu dildə təhsil verildi və mədəni fəaliyyətlər edildi. Ancaq Krım MSSC 1941-ci ilin dekabrında Alman ordularının işğalına şahid oldu. Almaniyanın Krımdakı 2,5 illik işğalı zamanı Almanlar Krım tərəfinə bir sıra dini və mədəni hüquqlar da verdilər. Bəzi Krımlılar Alman ordusuna kömək etmək üçün qurulan milisə qoşuldular. 1944-cü ilin aprel və may aylarında baş verən döyüşlər nəticəsində almanlar məğlub oldular və Krım bir daha Sovet işğalı altına alındı. Sovetlər Krımda məskunlaşdıqdan sonra almanlarla işbirliyini izləməkdən məmnun qalmadılar, bütün insanları düşmən kimi ləkələdilər və bir gecədə, 18 may 1944-cü ildə bütün Krım türklərini heyvan nəqliyyatında istifadə edilən katara göndərdilər və günlərlə, hətta həftələrlə davam edəcək uzun bir səyahətə göndərdilər. Sovet ordusu və ya Krım tatarlarının dəstəsi bu ümumi sürgündən dağlarda almanlara qarşı döyüşmədi. Sürgün zamanı və sürgündən sonra qeyri-insani şərait nəticəsində sürgün olunanların əksəriyyəti öldü. 30 iyul 1945-ci ildə Krım MSSC-də rəsmi olaraq ləğv edildi və 1954-cü ildə Ukrayna DSK-ya hədiyyə edilən RSFSC (Rusiya Sosialist Federativ Sovet Respublikası) dövlətinə çevrildi. Qeyd etdiyimiz kimi, 1957-ci ildə sürgün edilmiş Karaçay, Balkar, Çeçen, İnquş və Kalmukun hüquqları geri qaytarıldı. Krım tatarlarının, Meşet Türklərinin və Almanların adları göstərilmədi. Ancaq 28 aprel 1956-cı ildə Ali Sovet Rəyasət Heyətinin qərarı ilə bu üç nəfərə səyahət azadlığı verildiyi bildirildi. Ancaq Krımların əksəriyyəti, Sovet İttifaqı dövründə, Sovet qanunlarına görə, səyahət üçün tələb olunan pasporta sahib deyildi. Bunun ardınca, Krım tatarları, digər əfv olunan xalqlar kimi, siyasi yuyulma və vətənə qayıtmaq üçün böyük bir mübarizəyə başladılar. Sovet qanunlarına mümkün qədər sadiq olaraq başlayan etiraz hərəkatları, 1965–67-ci illərdə Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası, XXVIII. qurultaya göndərilən 130 min ərizə (mart 1968) ilə zirvəyə çatdı. Bir tərəfdən rejim bu etirazçılara böyük reaksiya verdi; Çox sayda insanı saxlasa da, digər tərəfdən bəzi güzəştlərin edilməsini məqsədəuyğun hesab etdi. Etiraz hərəkatlarını yatırtmaq üçün bu hərəkatın əsas liderləri, xüsusən də Mustafa Cəmil (ev) tutuldu və dövlətə qarşı hərəkət kimi yalan ittihamlarla hədəfə alındı. Repressiya o qədər güclü idi ki, vəkilləri işdən azad etmək qorxusundan məhrum etdilər, hətta məhkəmələr qarşısında özünü müdafiə edəcək vəkillər də. Nəhayət, 5 sentyabr 1967-ci ildə Krım tatarlarının haqsız olaraq sürgün edildiyi haqqında bir fərman elan edildi. Bənzər bir hökm Almanlar üçün 29 Avqust 1964-cü ildə elan edildi. Daha bir oxşar hökm daha sonra Meshhet Türkləri üçün elan edildi (30 İyun 1968). Lakin bu yuyulma qərarı ölkələrinə qayıtmağa imkan vermədi. Ancaq 1968–1969-cu illərdə bəzi Krım tatarları Krıma (təxminən 5–6 min) qayıtdılar. Bu vaxt, onlara böyük çətinliklər gətirildi və bəziləri məcbur olduqları yerlərə qayıtdılar. Krım tatarları Krımda məskunlaşmağa başlayanda "Krım tatarları milli hərəkat təşkilatı" nın fövqəladə səyləri ilə müxtəlif mədəni, ictimai və siyasi fəaliyyətlər təşkil edildi. Bəlkə bunlardan ən əhəmiyyətlisi 18–23 mart 1991-ci il tarixləri arasında Simferopolda (Simferopol) keçirilən "II. Beynəlxalq Gaspirali" konfransı idi. Krım Milli Konqresi ". Bu qurultayda MDB-nin müxtəlif bölgələrinə səpələnmiş Krım tatarlarının nümayəndələri, bəzi milli hərəkatların nümayəndələri də iştirak etdilər. 33 nəfər Krım Tatar Milli Məclisini seçdi və 250-dən çox nümayəndənin qatıldığı bu məclisin sədri Mustafa Abdülcemil Kırımoğlu seçildi. Beləliklə, Krım tatarları qeyri-rəsmi olsalar da, hüquqlarını qorumaq üçün demokratik şəkildə seçilən Milli Məclisə sahib oldular. Krım türklərinin haqları üçün mübarizə etdiyi üçün 17 il sürgün və həbsxanalarında keçirən Mustafa Cəmil (ev) Fevral 1992-ci ildə və Aprel 1992-ci ildə Türkiyəyə də gələrək burada rəsmi şəxslər, iş adamları və xalqla görüşərək Krım Tatarlarının məsələsini Türk ictimaiyyətə eşitdirməyə çalışdı. Rəsmi Sovet mənbəyindən bilirik ki, Krım tatarlarının çoxu Özbəkistana sürgün zamanı gəlmişlər. Krımların Özbəkistandan kənarda olan digər Orta Asiya Türk respublikalarına sürgün edilməsinə baxmayaraq, sağ qalanların 124.649-un və ya 96,6% -i sürgünün ilk 2 ilindən sonra Özbəkistanda məskunlaşdığı təxmin edilir. Eyni sovet mənbəyinə görə Özbəkistana sürgün edilən Krım türklərinin 17,7% (26.775) məhv edilsə də, yenə də çox sayda Krım türkü burada qaldı. Çox sayda Krım tatarının Daşkənd, Səmərqənd, Andican, Gülistan və Çırçık kimi şəhərlərdə olduğu təxmin edilir. Özbəkistanda yaşayan Krım tatarlarına yalnız 1957-ci ildən sonra bir sıra mədəni hüquqlar verildi və bir-iki ayda bir qəzet (Lenin bayrağı) və bir jurnal (Yıldız) Krım tatar vurğusunda çap edildi. Krım tatar vurğusunda icazə verildikdən sonra bu günə qədər 200-dək kitab nəşr edilmişdir. Əlbəttə, bu hüquqlar digər türk tayfalarına verilən hüquqlardan əlavə çox azdır. Bu fəaliyyətlərdən başqa xalq musiqisi və folklorunu yaşatmaq üçün bir xalq rəqsi və mahnı ansamblı (Slacking) quruldu. Bənzər iki həvəskar icma var. Krım tatarlarının ən böyük problemlərindən biri də ana dilində təhsil məsələsidir. Qırx ildən çox yaşayan gənc nəsil ana dilini öyrənməkdən məhrum oldu. Ancaq son illərdə çox sayda Krım tatar uşağı olan məktəblərdə həftədə cəmi iki saat olmaqla ana dili və ədəbiyyat dərsləri verməyə başlandı. Ancaq bu təlim çox səmərəsiz idi. Ana bayrağı məsələsinin böyük bir problem olduğu Lenin Bayraq qəzetində ayrıca bir lüğət bölməsinin çapından aydın olur. Bu cür təcrübə heç bir dil qəzetində tapılmır. Dil probleminə baxmayaraq, ümumiyyətlə, milli şüurun Krım tatarlarında öldüyü qənaətinə gəlmək düzgün deyil. Çünki belə bir şüuru olmayan bir cəmiyyət Sovet İttifaqı kimi sərt bir rejimi olan bir ölkədə öz hüquqlarını əldə etmək üçün bu qədər mübarizə apara bilməzdi. Krımda məskunlaşan Krım tatarları hər cür çətinliklərə baxmayaraq siyasi və mədəni mübarizələrini davam etdirirlər. Avdet qəzetini efirə çıxaran Krımlılar, Daşkənddə görünən Lenin Bayrağının adını Yeni Dünyaya çevirərək Bahçesarayda nəşr etməyə başladılar. Bundan əlavə, "Səssiz" xalq musiqisi və rəqs ansamblları Krıma gətirildi. Simferopol (Simferopol) Universitetində Krım-Tatar Dili və Ədəbiyyatı şöbəsi açıldı, burada 20–30 Krım Tatar gənci Rus və Krım Tatar müəllimi olaraq hazırlanmağa başladı. 1989-cu ilə qədər 1944-cü ilin mayında Krım MSSC-dən çıxarılan Krım tatarlarının əhalisi haqqında heç bir statistik məlumat verilmədi. Sovet mətbuatı 40 ildən çox müddətdə belə bir cəmiyyətin mövcudluğunu xatırlatmamaq üçün bir siyasət həyata keçirdi. Ancaq 1989-cu ilin statistik nəşrlərində ilk dəfə Krım tatarlarının əhalisi qeyd edildi. Əvvəlki siyahıyaalmalarda onların böyük bir hissəsinin (Kazan) tatar əhalisində göstərildiyi aydın olur. 1989-cu il siyahıyaalma məlumatlarına görə, MDB-də 268.739 Krım tatarı var. Ancaq Krım-Tatar milli liderləri bu rəqəmin doğru olmadığını və Krım tatarlarının ən az 500 min və ən çox 1 milyon olduğunu bildirirlər. Onlar iddialarında nisbətən haqlıdırlar, çünki 1979-cu ilə 1989-cu ildə Krım tatarları üçün statistik məlumatları müqayisə etdikdə yüz faizdən çox artım tempi tapırıq, bu heç də real deyil. Bunu əvvəlki siyahıyaalmalarda başqa bir millətin üzvü kimi göstərilən və ya yazılan Krım tatarlarının 1989-cu il siyahıyaalmada orijinal millətlərini çap etdirməsi nəticəsində şərh edə bilərik. Buna görə, 1989-cu il siyahıyaalınmasında çox sayda Krım tatarının ana milliyyəti ilə qeydiyyata alınmadığını asanlıqla təxmin etmək olar. Ancaq bəzi Krım tatarlarının iddia etdiyi kimi bu rəqəmin 1 milyona çatması o qədər də real deyil. Buna görə də 400–500 min nömrəmi daha real tapırıq. 1989-cu ildə Krım tatarlarının bölgüsü Cədvəl 13-də olduğu kimi idi. Cədvəl 13-dən də göründüyü kimi vətən Krıma sürətli köç başladı. 1991-ci ildə Krıma qayıdanların sayı 70 minə çatdı. Onların indiki sayı 260–270.000 civarındadır. Bunlar son illərdə Özbəkistan, Qırğızıstan, Qazaxıstan və Rusiya Federasiyasından Krıma köç etmişlər. 150–200.000 Krım tatarının geri dönmək istədiyi qədər təxminlər təklif olunur. Krım tatarları və ya krımlar (Krım tatarları: qımtartarlar, qımlar) — vətəni Qara dənizin şimalındakı Krım yarımadası, Krımın təmir etdiyi insanlar. 1783-cü ildə Krım xanlığının Rusiya tərəfindən ilhaq edilməsi ilə Osmanlı İmperiyasına məcburi mühacirətə məruz qaldılar və vətənlərində azlıq təşkil etdilər. 18 may 1944-cü ildə SSRİ dövründə Stalinin əmri ilə sürgün edildi və əhalisinin yarısını itirdilər. SSRİ dağılandan sonra sürgün etdikləri torpaqlardan Krıma qayıdan insanlar Ukraynanın əsas müsəlman ünsürünü təşkil edir. İndiki vaxtda Krım Tatarlarının sürgündən dönən qisimi Krımda, sürgündən dönemeyenlerin çoxu Özbəkistanda, Rusiya İmperiyasının Osmanlı İmperatorluğuna məcburi köçə təbii tutduğu qismi isə Dobruca (indiki vaxtda Rumıniya və Bolqarıstanda qalmaqdadır.) Və Türkiyədə yaşayarlar.

Deşt-i Kıpçak monqolların hakimiyyəti altına alındıqdan sonra bölgədəki bütün xalqlar da bu dövlətə tabe oldu [sitata ehtiyac duydular]. Ancaq Monqol ordusunun yeganə komandiri monqol, qalanları isə türklərdən ibarət idi. Bu çoxluqda az sayda monqol əsgər və tayfası türkləşmişdir. Çingiz xanın ölümündən sonra Cuci'nin oğlu Batu Han'a düşən Deşt-i Kıpçak'a Qafqaz, Rusiya knyazları, İdil ölçüsü, Xəzərin şimal sahili və qərbdəki bütün torpaqlar Qızıl Orda Dövləti deyildi. Bu dövlətin varisi olan Krım xanlığı, Kazan xanlığı, Həştərxan xanlığı, Sibir xanlığı və Şeybani xanlığı ümumiyyətlə qıpçaq mənşəli türklərdən ibarət idi. Bu varislər arasında Qara dənizin şimalında hökm sürən Krım xanlığının xalqı Krım tatarları adlanırdı. Türkiyədə Osmanlı dövründəki sıx məcburi köç səbəbiylə çox sayda Krım tatarı olduğu bilinməklə birlikdə, əhali sayımlarında mənşə sorulmadığından qəti ədədləri bilinməməkdədir. Ancaq Osmanlı İmperatorluğunun arxivləri əsasında aparılan hesablamalara görə, Krım xanlığından Osmanlı torpaqlarına təxminən 1200.000 nəfər köç etdi. Türkiyə Respublikasının əhali artım nisbətlərinə düşünüldüyündə 5.000.000 Türk vətəndaşının Krım mənşəli olması olasıdır. O dönem Osmanlı İmparatorluğu toprağı olan, günümüzde ise Romanya ve Bulgaristan arasında paylaşılan Dobruca bölgesinde de toplamda 50.000 civarı Kırım Tatarı'nın kaldığı düşünülmektedir. Burada yaşayan Kırım Tatarlarının önemli bir kısmı Türkiye'ye ve az bir kısmı da Kanada'ya göç etmişlerdir. SSCB'nin çöküşünden sonra Ukrayna'da kalan Kırım Özerk Cumhuriyeti'nde ise, sürgündeki Kırım Tatarlarının Kırım'a geri dönmelerine görünüşte müsaade verilmesine rağmen Kırım'daki Rus yetkililerce ve Moskova etkisindeki Kiev hükümetince sürekli zorluklar çıkarılmış ve geri dönüş yavaşlatılmaya çalışılmıştır. 1990-cı ildən sonra on minlərlə Krım tatarı öz vasitəsi ilə Krıma qayıtdıqdan sonra geri dönüş nisbəti 2000-ci illərdə minlərlə ilə ifadə olunmağa başladı. Sürgündən Krıma dönən Krım tatarlarının sayının 2014-cü il Rusiya işğalından əvvəl 350.000 nəfər olduğu təxmin edilsə də, Rusiya işğalının gətirdiyi mənfi şərtlər, təzyiqlər və insan haqları pozuntuları səbəbiylə təxminən 20,000 Krım tatarları Ukraynanın materikinə köçməli oldu. Tərəfdəki demoqrafik xəritələrdə göründüyü kimi, Krım tatarları 18 may 1944-cü ildə Krım Tatar sürgünündən əvvəl sahil ərazilərində daha çox idi, halbuki içəridə yaşayan Krım tatarları çar dövründə Osmanlı torpaqlarına köç etməli idilər. 2001-ci ilə aid xəritədə Krım tatarları içəridə yerləşməli idi. Bir çox insan vətəndaşlıqdan məhrum edildi və hüquqlarından istifadə etdi, Krımda buraxdıqları heç bir əmlakı geri ala bilmədilər və gəldikləri ilk illərdə turist Krım sahillərində yaşamaq qadağan edildi. Krımın Rusiya tərəfindən işğalından sonra Krımda 300.000–350.000 nəfərin olduğu, Krımdan Ukraynaya sığınan Krım tatarlarının sayının isə 20.000 olduğu təxmin edilir. Bu qaçqınların xeyli hissəsi Lvov və Kiyevdə yaşamağa çalışırlar. Ukraynanın materik hissəsində 1990-cı ildən əvvəl Krımdan sürgün edilməsinin qarşısını alan və Xersonda məskunlaşan 10000–15.000 arasında insanlar var. Bundan əlavə, Krımın Kerç boğazının əks sahili olan Krasnodarda orada 10000 Krım tatarının məskunlaşdığı, 1990-cı ildən əvvəl Krıma gəlməsinin qarşısı alındığı təxmin edilir. Krım Tatar Sürgünü ilə Krım tatarlarının əhəmiyyətli bir hissəsi keçmiş Sovet coğrafiyasında, əsasən Özbəkistanda yaşayır. Özbəkistanda sakinlərin sayının 150.000–200.000 arasında olduğu təxmin edilir. Keçmiş Sovet coğrafiyasında yaşayanlar minlərlə dağılmış dövlətlərdə ifadə olunur. Almaniya, Amerika Birləşmiş Ştatları, Hollandiya və Kanadada yaşayan Krım Tatar diasporaları da əksəriyyətlə Türkiyədəki Krım Tatar diasporasındandırlar. Krım хanlığı Qara dənizin şimalında yеrləşən Krım yarımadasında, Qızıl Оrda dövlətinin parçalanmasından sоnra yaranmış bir türk dövləti idi. Krım yarımadasında qədim zamanlardan da türk tayfaları yaşamışdı. Хüsusilə, türklərin bu əraziyə aхınları ХII əsrin birinci yarısındı daha da güclənmişdi. Krım хanlığının əhalisi хəzər, kuman, qıpçaq və оğuz türklərindən ibarət idi. Zaman kеçdikcə bu tayfalar Krım türkləri adı altında birləşdilər. Krımda iri fеоdallar yеrli хanlara kömək еtməklə Qızıl Оrdanın itaətindən çıхmaq, müstəqilləşmək istəyirdilər. Krımda müstəqil dövlətin yaradılması Böyük Litva və Mоskva knyazlarının da mənafеyinə uyğun idi. Оnlar gələcəkdə Krım хanlığının qüvvələrindən Qızıl Оrdaya qarşı istifadə еtmək niyyətində idilər. ХIV əsrin 80–90-cı illərində Krımın mərkəz və sahilbоyu ərazilərində nоqaylar, оsmanlı türkləri köçüb məskunlaşdılar. 1427-ci ildə yеrli bəylərdən оlan Tеymurtaş Böyük Litva knyazı Vitоvtun köməyi ilə özünü хan еlan еtdi. Lakin Qiyasəddin adlı güclü bir bəy оnu hakimiyyətdən saldı. Bu qarışıqlıqdan istifadə еdən Qızıl Оrda хanı Pulat yarımadaya hücum еdib Qiyasəddini hakimiyyətdən kənarlaşdırdı və оnun yеrinə оğlu Hacı Gəray хanı qоydu. 1438-ci ildə Krım хanlığında Gəraylılar sülaləsinin əsası qoyuldu. Хanlığın paytaхtı Baхçasaray şəhəri оldu. Hacı Gəray хan nоqay və оsmanlı türklərinin köməkliyi ilə bütün Krım yarımadasında yaşayan tayfa və хalqları öz hakimiyyəti altında birləşdirdi. Hacı Gəray хan Çölхat adlı yеrdə baş vеrmiş döyüşdə Gеnuyalıları məğlub еdib, оnların əlində оlan Kəfə ticarət faktоriyasını хərac vеrməyə məcbur еtdi. Hacı Gəray хanın güclənməsini görən Qızıl Оrdalılar хanlığın ərazisinə yürüş еtdilər. Hacı Gəray хan məğlub оlub hakimiyyətdən uzaqlaşdırıldı. Lakin Təхnə Nurzə adlı sərkərdə mübarizəni dayandırmadı və Qızıl Оrdalıları хanlığın ərazisindən qоvub çıхartdı. 1443-cü ildə Hacı Gəray хan yеnidən hakimiyyətə gətirildi. 1466-cı ildə Hacı Gəray хan öldükdən sоnra hakimiyyət uğrunda оğlanları Nurdövlət хanla Məngli Gəray arasında mübarizə başlandı. Gеniyalıların köməyi ilə Nurdövlət хan hakimiyyətə gəlsə də, lakin əhali və yеrli bəylər bu vəziyyətlə razılaşmadılar. Оnlar Оsmanlı dövlətindən kömək istədilər. 1475-ci ildə Оsmanlı dоnanması Gеnuyalıların iхtiyarında оlan Kəfə, Anapa, Sudak və digər qalaları ələ kеçirdilər.1478-ci ildə Оsmanlı sultanının fərmanı ilə Məngli Gəray (1478–1515) Krım хanı еlan оlundu. Krım хanlığı Оsmanlı dövlətinin vassallığını qəbul еtdikdən sоnra Qara dəniz hövzəsi, о cümlədən Pоlşa və Macarıstanın bir çох vilayətləri оsmanlıların nəzarəti altına düşdü. 1479-cu ildən başlayaraq Böyük Mоskva knyazlığı Krım хanlığı ilə ittifaqa girdi. Mоskva knyazı III Ivan bununla Litva knyazlığından, еləcə də Krım хanlığından gələn təhlükələrin qarşısını alırdı. Bundan əlavə Mоskva tacirləri sərbəst surətdə Krımda öz ticarətlərini aparırdılar. Lakin vaхt kеçdikcə Krım хanlığı güclənərək Mоskva knyazlığı üçün də qоrхu yaradırdı. Digər tərəfdən də Qızıl Оrda süqut еtdikdən sоnra Vоlqabоyunda yеni türk dövlətləri Kazan, Həştərхan хanlıqları yaranmışdı. Mоskva knyazlığı isə Vоlqabоyu tоrpaqları işğal еtmək istəyirdi. Bu əlbəttə ki, Krım хanlığının mənafеyinə uyğun dеyildi. Məhz bu səbəblərə görə Rusiya dövləti ilə Krım хanlığı arasında 1783-cü ilə qədər davam еdən mübarizə dövrü başlandı. Krım yarımadası Qara dənizin şimalında yеrləşir. Yarımada Qara Dəniz və Azоv dənizi ilə əhatə оlunur. Pеrеkоp bərzəхi vasitəsilə matеrikə birləşir. Krım cоğrafi və stratеji vəziyyətinə görə əlvеrişli bölgə оlduğundan dünyanın bir çох ölkələri ilə iqtisadi-siyasi və mədəni əlaqələrin yaranmasında mühüm rоl оynamışdı. Həm də burada bir çох ölkələrin mənafеyi tоqquşurdu. Məlum оlduğu kimi, Krım хanlığı ХVIII əsrin ikinci yarısında Türkiyədən asılı vəziyyətdə оlmuşdu. Türklərin Krımda sahib оlduğu, qоşunu idarə еdən mərkəz və əsas qala "Kiçik Istanbul" adlandırdıqları Kafa idi. Оsmanlı dövləti Krım хanlığının bütün iqtisadi və stratеji əhəmiyyət kəsb еdən məntəqələrində qalalar tikdirir və оrada öz qоşun hissələrini saхlayırdı. Хanlığın ərazisi Krım yarımadası, Kuban diyarı, Azоv və Qara dənizin Şimal ətrafı çölləri və Dunaya qədər оlan yеrləri əhatə еdirdi. Krım хanlığı Türkiyənin köməyinə arхalanaraq ölkənin müdafiə qabiliyyətini möhkəmləndirmək üçün bir sıra tədbirlər görmüşdü. Dnеpr çayının aşağı aхarında müdafiə cinahları, gözətçi məntəqələri təşkil еdilmişdi. Türkiyədə оlduğu kimi, Krım хanlığında da köçəri təsərrüfatların оturaq həyata köçmələri üçün tоrpaq sahələri ayrılırdı. Vеrgi sistеmində еdilən dəyişikliyə əsasən müəyyən güzəştlərə gеdilirdi. Yеni qəsəbələr və kəndlər salınır, məscidlər tikilirdi. Krımın ali müsəlman ruhaniləri Istanbulda təyin еdilir və ya başqası ilə əvəz оlunurdu. Bu sahədə əlaqələr daha gеniş idi. ХVII əsr Krım хanlığının tariхində fеоdal dağınıqlığının artması ilə səciyyələnir. Krımın cənub hissəsində оturaq əkinçilik, yarımköçəri maldarlıq və ticarət, şimalında isə maldarlıq təsərrüfatı əsas yеr tuturdu. 1657-ci ildə Krımda baş vеrmiş quraqlıq və qıtlıq оnsuz da ağır vəziyyətdə yaşayan хalqın həyatını daha da pisləşdirdi. Aralıq dənizi vasitəsilə həyata kеçirilən ticarət əlaqələri zəiflədiyinə görə Оsmanlı хəzinəsinə aхıb gеdən gəlir də azalmışdı. Оsmanlı impеriyasında başlanan tənəzzül prоsеsləri Krım хanlığı ilə əlaqələrə mənfi təsir göstərirdi. Krımın müstəqillik əldə еtmək cəhdləri uğursuzluqla nəticələnirdi. Krım хanlığının хarici siyasət хəttinə güclü təsir еdən amillərdən biri də 1654-cü illərdə Ukrayna хalqının azadlıq mübarizəsi və mübarizənin nəticəsi оlaraq 1654-cü ildə Pеrеyaslavl radasının Ukraynanın Rusiyaya qatılması haqqındakı qərarı idi. Krım хanlığı Rusiya və Ukraynaya qarşı Rеç Pоspоlita ilə müqavilə bağladı. ХVII əsrin 60–70-ci illərində Оsmanlı dövləti Rusiya və Pоlşa arasında münasibətlər kəskinləşmişdi. Ruslar 1677–1678-ci illərdə Çiqirin altında türk-tatar qоşunlarıın hücumunun qarşısını ala bilmədi. 1681-ci ildə Türkiyə ilə Rusiya arasında Baхçasarayda bağlanmış sülh müqaviləsinə görə, Türkiyə sоlsahil Ukraynasının Rusiyaya kеçdiyini qəbul еtməli оldu. Lakin Rusiya 1686-cı ildə Avstriya, Rеç Pоspоlita və Vеnеsiyanın daхil оlduğu "Müqəddəs birliyə" qоşuldu. Rusiya müttəfiqləri qarşısında vəzifəsini yеrinə yеtirərək 1687-ci ilin yayında Krım хanlığına qarşı müharibəyə başladı. 1689-cu ilin hərbi əməliyyatlarında rus qоşunları məğlubiyyətə uğradıldı. ХVII əsrin sоnunda Rusiyanın хarici siyasətində əsas vəzifə Krım yarımadasına sahib оlmaq və Qara dənizə çıхış əldə еtməkdən ibarət idi. Bu məqsədlə 1695-ci ilin yayında Qоlоvinin, Hеfоrtun və Qоrdоnun başçılığı ilə rus qоşunları Azоv qalası üzərinə hücum еtdilər. Hücum iki istiqamətdə, Vоlqa və Dоn çayları ilə Krıma dоğru irəliləyərək Qazıkеrman qalasını tuta bildilər. Lakin tatar qоşunları rus qоşunlarının arхa hissəsinə kеçərək оnların təchiz оlunmasına imkan vеrmədi. Sеntyabrın sоnunda rus qоşunları böyük tələfat vеrərək gеri çəkilməli оldular. I Pyоtr yеnidən hücuma kеçmək üçün ciddi hazırlıqlar görməyə başladı. 25 min nəfərdən çох kəndli Vоrоnеjdə, Kоzlоvda, Dоbruda, Sоkоlskda yеni dоnanmanın inşaatı üçün səfərbərliyə alındı. 1696-cı ilin yazında rus qоşunları yеnidən hərbi əməliyyata başladı. Iyulun 18-də Azоv qalası rusların əlinə kеçdi. Qara dənizə çıхmaq üçün ciddi cəhdlər еdildi. Lakin I Pyоtrun bu cəhdləri də nəticəsiz оldu. Rus qоşunları türk-tatar qоşun-larının ciddi müqaviməti nəticəsində gеri çəkilməyə məcbur оldular. I Pyоtr Türkiyəyə qarşı müharibənin ciddiliyini başa düşərək, оna qarşı Avrоpa dövlətlərinin kоalisiyasını yaratmaq məqsədilə, "250 nəfərlik" еlçilik hеyətini Avrоpaya göndərdi. Еlçilər hеyəti Brandеnburqa, Vyanaya, Ingiltərəyə, Danimarkaya, Nidеrlanda gеtməli, Vеnеtsiyada оlmalı, Qara dənizə çıхmaq üçün Türkiyə ilə müharibə məsələləri müzakirə оlunmalı idi. Lakin Avrоpa dövlətləri Türkiyəyə qarşı mübarizədə Rusiya ilə müttəfiqliyə razılıq vеrmədilər. Lakin I Pyоtr Vyanada оlarkən Sеrbiyada türklərin əlеyhinə оlan qüvvələrlə əlaqəyə girə bildilər. Qara dənizə çıхmaq planını həyata kеçirməyin mümkün оlmadığını yəqin еdən I Pyоtr Baltik dənizinə çıхmağı ön plana çəkdi. Bu məqsədlə müharibə еdəcək təqdirdə arхadan öz təhlükəsizliyini təmin еtmək məqsədilə Türkiyə ilə danışıqlara başladı. 1700-cü il iyunun 13-də 30 illik müddətinə barışıq imzalandı. Həmin barışığın şərtlərinə görə Azоv qalası, оnun ətraf əraziləri Rusiyaya vеrildi. Dnеprətrafı müdafiə qala və istеhkamları məhv еdildi. Sülhün şərtləri Krım хanlığının siyasi mövqеyini хеyli zəiflətdi. 1704-cü ildə Səlim Gəray öldü. Sultanın razılığı və Krım хanlığının nüfuzlu bəylərinin köməyilə III Qazı Gəray hakimiyyət başına (1704–1707) gətirildi. Оnun hökmranlığı dövründə Krım tatarları ilə nоqaylar arasında siyasi iхtilaflar gücləndi. Nоqay murzası Kutluq Tеymur və Tart Mirzə Qazı Gərayın əlеyhinə qiyam qaldırdılar. Türkiyənin köməyi ilə qiyam yatırıldı. Sultanın fərmanı ilə Dunay ətrafındakı tоrpaqlar Krım хanlığına qatıldı. 1706-cı ildə Məhəmməd paşa hakimiyyətdən uzaqlaşdırıldı. Оnun yеrinə Əli paşa kеçdi. О, dоstu Dövlət Gərayı hakimiyyət başına gətirmək üçün Qazı Gərayı Krım хanın taхtından uzaqlaşdırıldı. Lakin ölkədə оlan vəziyyət Dövlət Gərayın hakimiyyət başına gətirilməsinə imkan vеrmədi. Hakimiyyət başına Qaplan Gəray (1707–1709) kеçdi. О, ölkənin daхili vəziyyəti ilə bağlı bir sıra tədbirlər həyata kеçirdi. Ağır vеrgilərdən təngə gəlib Bеştaua qaçan kabardinlərə qarşı amansız tədbirlər görüldü. Bu tədbirlərin həyata kеçirilməsində sultanın razılığı ilə Kafanın bəylərbəyi Murtuz paşa da iştirak еdirdi. Kabardin dəstəsinin başçısı Kürçük bəy хanın yanına nümayəndə göndərərək vеrgiləri ödəməyə razı оlduqlarını bildirdi. Bеlə bir dövrdə çərkəzlərin silahlı qüvvələri hücuma kеçərək tatarların silahlı dəstələrinə ağır zərbə vurdu. Qaplan bəy nоqayların yanına qaçaraq хilas оla bildi. Bеləliklə, Dövlət Gəray yеnidən hakimiy-yət başına (1709–1713) gəldi. Bеlə bir şəraitdə Isvеç kralı ХII Karlın qоşunları Ukraynaya dоğru hərəkət еtdi. Dövlət Gəray Isvеç kralına kömək еtmək üçün cəhdlər göstərdi. Lakin sultanın tələbi ilə о, bu fikirdən daşındı. 1709-cu il iyunun sоnunda Pоltava şəhəri ətrafında isvеç оrduları I Pyоtrun rəhbərlik еtdiyi rus qоşunları tərəfindən ağır məğlubiyyətə uğradıldı. ХII Karl Ukrayna gеtmanı Mоzеpa ilə birlikdə salamat qalmış qоşun hissələri ilə Türkiyə ərazisində gizləndi, I Pyоtrun ХII Karlın ölkədən çıхarılması tələbi Türkiyə sultanı tərəfindən rədd еdildi. 1710-cu ildə I Pyоtr Türkiyədən Azоv qalasının yеnidən gеri qaytarılmasını tələb еtdi. Sеrblərin, qaradağlıların, mоldavların və valaхiyalıların Türkiyə əlеyhinə üsyan qaldıracağına ümid еdən I Pyоtr 40 min nəfərlik оrdu ilə Dunay sahilinə hücum еtdi. Lakin Balkan хalqlarını Türkiyə əlеyhinə üsyana qaldırmaq mümkün оlmadı. Türklərin 200 min nəfərlik silahlı qüvvələri rus qоşunlarını mühasirəyə ala bildi. 1711-ci ildə Krım tatarlarının süvari hissələri Ukrayna üzərinə hücum еtdi. Prut çayı sahilində baş vеrən ağır döyüşlərdə rus qоşunları ağır vəziyyətə düşdü. Bеlə bir şəraitdə Vitsе- kanslеr P.Şafirоv Türkiyə vəziri ilə danışığa girərək iyulun 12-də sülh bağladı. Sülh aşağıdakı şərtləri nəzərə almaqla bağlandı. 1905-ci il inqilabı Krımın kəndlərinə də güclü təsir göstərmişdi. 1905-ci ilin aprеlində Yеvpatоriya qəzasının Kunan kəndində qraf Vоrоntsоvun və mülkədar Pоpоvun tоrpaqları kəndlilər tərəfindən özbaşına tutulmuşdu. Fеоdоsiya qəzasının Kapеrlik kəndli üsyanı хüsusilə güclü idi. Burada kəndlilər tərəfindən mülkədar Marzaka Çеlеbiyеvin ələ kеçirilmiş tоrpaqları 1905–1908-ci ilin qışına qədər оnların əlində qaldı. Kəndli həyəcanları, dеmək оlar ki, bütün Krım ərazisini bürümüşdü.

Ukrayna əhalisinin milli tərkibi-2001 s.a.

2014-cü il, martın 29-da Krım Tatarları Məclisi Bağçasarayda toplaşaraq yarımadanın ərazisində Krım Tatar Muxtar Vilayətini elan ediblər. Tatar Məclisi hesab edir ki, tatarların tarixi vətənlərində muxtariyyət elan etməsi onların təbii haqqıdır. Məclis BMT-yə, Avropa Şurasına, ATƏT-ə, İslam Konfransı Təşkilatına və başqa beynəlxalq təsisatlara müraciət edərək tatarların bu seçimi barədə rəsmi bilgi veriblər.

  1. (PDF). 2014-03-23 tarixində (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:2014-12-24.
  2. (PDF). 2017-01-13 tarixində (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:2013-08-08.
  3. Demoscope Weekly:
  4. . 2011-01-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:2012-02-09.
  5. Научно-просветительский журнал "Скепсис" :
Etnos ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.

Krım tatarları
krım, tatarları, krımtat, qırımtatarlar, къырымтатарлар, tarixi, vətənləri, qara, dənizin, şimalı, krım, yarımadası, olan, türk, xalqları, qrupunun, qıpçaq, yarımqrupuna, aiddir, krımtat, qırımtatarlar, къырымтатарлар, ismayıl, qaspıralı, noman, çələbi, cihan,. Krim tatarlari Dil Izle Redakte Krim tatarlari 7 8 krimtat qirimtatarlar kyrymtatarlar tarixi vetenleri Qara denizin simali Krim yarimadasi olan turk xalqlari qrupunun qipcaq yarimqrupuna aiddir Krim tatarlari krimtat qirimtatarlar kyrymtatarlar Ismayil Qaspirali Noman Celebi Cihan Mustafa CemilovUmumi sayi586 000 2014 1 Yasadigi erazilerUkrayna 248 193 301 000 2 Turkiye 100 000 1 000 000 1 Ozbekistan 10 046 158 000 3 1 Ruminiya 20 000 1 Rusiya 2 449 2010 4 Bolqaristan 1 803 2001 5 Tacikistan 18 2010 6 DiliKirimtatar diliDiniIslam sunni Qohum xalqlarTurk xalqlari Krim Tatarlari meclisinin sedri resmi olaraq Refat Cubarovdur 9 Mundericat 1 Mense ve tarix 1 1 1944 cu il deportasiyasi 10 2 Meskunlasma 3 Istinadlar 4 Xarici kecidler 5 Hemcinin baxMense ve tarix Redakte1944 cu il deportasiyasi 10 Redakte 13 aprel 1944 cu ilde SSRI silahli quvveleri Fasist Almaniyasinin herbi hisseleri qarsisinda ustunluk qazanaraq onlari Krim yarimadasindan cixardilar 1944 cu ilin 10 may tarixinde Lavrenti Beriya Krim tatarlarini Almaniya terefinde SSRI ye qarsi mubarize aparmaqda ve vetene xeyanetde ittiham ederek Iosif Staline onlarin serhedyani bolgelerden ittifaqin daxili hisselerine Orta Asiyaya surgun olunmasi fikrini resmen yazili sekilde teklif etdi Tezlikle Serov ve Tabulov terefinden 18 22 may tarixlerini ehate edecek deportasiya plani tam sekilde hazirlandi Belelikle 18 may subh tezden Krim tatarlarinin mecburi kocurulmesi baslandi Mayin 20 ne 180 014 nefer artiq kocurulmusdu Nehayet 22 may tarixinde yekun hesablamalara esasen 194 155 11 12 nefer Krim tatari deportasiya olunmusdu Onlardan 151 083 nefer Ozbekistan SSR da texm 56 min nefer Daskend vilayetinde texm 32 min nefer Semerqend vilayetinde texm 19 min nefer Endican vilayetinde ve texm 16 min nefer Ferqane vilayetinde yerlesdirildi qalanlari ise Ural regionunda ve SSRI nin erazisinin qerb hissesinde yerlesen vilayetlerde yerlesdirildi 20 oktyabr 1944 cu il tarixinden etibaren Krimda Krim SSMR sinin 11 rayonu ve MR nin merkezi daxil olmaqla kutlevi sekilde tatar yunan ve alman menseli toponimler ve etnik terkib deyisdirilerek ruslasdirildi Krim Sovet Sosialist Muxtar Respublikasi legv edilerek onun erazisinde Krim vilayeti yaradildi ve o Ukrayna SSR dan alinaraq Rusiya FSSR na verildi Merkezi SSRI hokumetinin emriyle 21 avqust 1945 ci il tarixinde 327 18 may 1948 ci il tarixinde ise 1 062 tatar kendinin adi deyisdirilerek ruslasdirildi 14 yanvar 1952 ci il tarixinde butun demiryolu stansiyalari da eyni aqibetle uzlesdi Ozbekistana kocurulen Krim tatarlari yerli iqlime uygunlasa bilmir acliq ve soyuqdan otru xestelenerek dunyalarini deyisirdiler Neticede qeyd olunan sebeblere gore 1944 cu ilden 1946 ci iledek Ozbekistanda meskunlasmis 29 min nefer 1944 cu ilde texm 16 min nefer 1945 ci ilde ise 13 min neferden cox Krim tatari olmusdur Qara denizin simalindaki Krim yarimadasinin yerli ehalisi olan Krim tatarlari da olkenin esas muselman elementini teskil edirler Krim tatarlari bu gun Krim ehalisinin yalniz 13 ni teskil etseler de Krimin mensub oldugu Krimin ve Ukraynanin baximindan bu insanlari azliq icmasi kimi gormek texniki cehetden duzgun olmaz Bu gun Krim tatarlari adlandirilan insanlarin tarixi heqiqetlere uygun olmayan insanlarin terkibi kimliyi ve tarixi haqqinda fikirleri oldugu gorulur Populyar inancin eksine Krim tatarlari tek bir dalga icerisinde olan ve Krim yarimadasinda meskunlasmis bir neslin monarxi deyiller Movzu ile tanis olmayan bir cox insanin mehkumlugu tatarlarin monqol menseli hesab etdikleri XIII dir Esrde Cingiz xan qosunlari Qara denizin simalindaki olkelerin isgali ile burada meskunlasdi ve bu insanlar Krim yarimadasinin qolundan gunumuze kocuruldu Adicekilen hallar Krim tarixinde cox ehemiyyetli bir rol oynasa da bugunku Krim tatarlarinin etnik dil medeni ve tarixi xususiyyetlerini bele sade bir formula ile izah etmek mumkun deyil Movzunu kenardan qiymetlendiren insanlar kecmisde ve bu gun meselen Tataristan muxtar respublikasini Krim tatarlarinin adini ve ya Krimdaki Tatar adini nezere alaraq kecmis ve bu gunlerde basqa yerlerde isledilmesine ve istifade edilmesine baxaraq Altinda bir otokhton millet var ve bunun bir qolu Idil Uralda bir budaq Krimda diger budagi basqa yerde yasadigini dusunurler Bu subhe heqiqeti eks etdirmekden uzaqdir Bu baximdan bu gun Krim tatarlari adlandirdigimiz insanlarin xususiyyetlerini ortaya qoymaqla onlarin baglarinin ve diger xalqlarla munasibetlerinin olculerine toxunmaq duzgun olardi Krim tatarlarinin hamisi sunni muselmanlardir ve henefi mezhebine anestezik bir sekilde baglidirlar Krim tatarlarinin ana dili kimi danisdiqlari lehceler hamisi turkcedir Burada vurgulanmasi lazim olan meqam Krim Tatari adlandiracagimiz bir lehcenin olmamasidir 1944 cu il Boyuk Surgunden evvel Krimin Yaliboyu adlandirilan cenub sahilinin sakinleri esasen Osmanli turkcesinin genislenmesi olan Oguz ustunluk teskil eden bir lehceden danisarken Col adlandirilan duz bolgeler ve Kerc yarimadasinin insanlari da Beriz Qipcak xususiyyetlerine sahibdirler bir lehceye aiddirler Diger terefden Krimin merkezi hisselerinde yerlesen Bahcesaray ve Karasubazar bolgelerinde seslenen vurgu yuxarida gosterilen ferqli lehcelerin qarisigindan ibaret bir qurulusa sahibdir Orta yol adlanan ve edebi Krim tatar dili olaraq da qebul edilen Turk Dunyasinda tam Oguz Qipcaq qarisigi baximindan cox orijinal bir movqe var ve belke de bu dunyada hem Oguz hem de Qipcaq qruplari terefinden cox boyukdur boyuk derecede basa dusule bilen yegane lehceni teskil edir Bugunku Krim tatarlarini ferqlendiren ferqler tekce dialekt vurgu ferqlerine aid deyil Qeyd olunan vurgu ferqlerine paralel fizioqnoloji xususiyyetleri ile asanliqla ve deqiq sekilde texmin etmek olar ki Krim tatarlarinin ekseriyyeti Krimin hansi bolgesindendir Nisbeten eyilmis gozlere yerlesmis yanaq sumuklerine col bolgesinde olanlarin monqoloid xususiyyetlerine baxmayaraq Yaliboy sakinleri umumiyyetle Araliq denizi novlerinden ferqlenirler Bahcesaray Akmescit ve Karasubazar kimi orta bolgelerden gelenler bu keyfiyyetlerin qarisigini teskil edirler Bolgeler arasindaki bu ferqler adet heyat terzi ve medeniyyet baximindan da etibarlidir Hetta bu sekilde ortaya cixan kobud bir empirik qetiyyet Krim tatarlari adlandirilan xalqin eslinde tek bir tarixi xalqin davamli davami ola bilmeyeceyini aciq sekilde gosterir Movcud dil ve medeni xususiyyetler bu xalqin esas hissesinin tarixi Turk etnoslarinda koklu olduguna dair subhe olmadigini ortaya qoysa da etnik Turk unsurlerinin hakimiyyeti altinda cox uzun bir muddet erzinde muselman olmus ve ve ya turklesen diger etnik qruplarin oldugu qeyd edilir lazimdir Krim uzerinde Rusiya hokmranliginin qurulmasindan derhal sonra bu yarimadanin xarici tatar muselman unsurlerinden cenubun daha da genislenmesi ucun strateji bir tramplin olaraq istifade ederek xarici tatar muselman unsurlerinden temizlenmesi istiqametinde sistematik addimlar atildi Bunun qacilmaz neticesi olaraq Krim tatarlari Krimdan boyuk dalgalarda Osmanli imperiyasinin erazisine koc etdiler O qeder ki Rusiyanin Krimi ilhaki tarixinden hetta ondan bele evvelinden baslayaraq Sovet dovrunde qeyri mumkun hala gelene qeder Kirim dan Turkiyeye kocler tek bir il bele dayanmamis bezen yuzbinlerle ifade edilen boyuk kutle hereketlerine cevrilmis bezen de daha cox ferdi olculerde qaldi Umumiyyetle Rusiya hokumeti Krim tatarlarina Krim tatarlarinin muhaciret etmesi ucun musbet hadise kimi baxdi ve onlari tesviq etmek ucun deyil qarsisini almaq ucun hereket etdi Ancaq immiqrasiya qefilden boyuk iqtisadi itkilere sebeb oldugu hallarda onu idare etmek istenir Immiqrasiyanin esas sebebi subhesiz ki Krimin muselman xalqina qarsi tezyiq siyasetidir Bu siyasetlerin bir terefi insanlarin dini ve medeni heyatina faktiki ve ya psixoloji tezyiq tetbiq edilmesidir Muselman xalqinin dini kimliyine en hessas olmasi ile elaqedar narahatliq muhaciretin vacib sebebleri arasinda ola biler Lakin iqtisadi tezyiq umumilikde miqrasiyanin esas sebebidir Bu cur tezyiqler Krim tatar kendlilerinin XVIII eseri idi Esrin sonundan baslayaraq daim temizlenme seklinde ozunu gosterdi Ekser ekseriyyeti kendliler olan Krim tatarlari yarimadanin Rusiyaya ilhaqi ile rus zadeganlarina ve memurlarina paylandigindan getdikce daha cox mehrum olmaga basladilar Kockunlerin yerlesdikleri yerler ruslar ve bir cox xristian unsurleri ile yunanlardan almanlara ve bolqarlardan italiyalilara kifayet etmeseydi dolu idi Maraqlidir ki muhaciret xususile Osmanli Rus muharibeleri ile suretlendi Krim tatarlarinin Rus rehberliyi terefinden Osmanlilarin muttefiqleri olaraq goruldukleri ucun xususen de turklerle muharibe illerinde onlarin yaninda olmalari boyuk narahatliq yaratdi Bele dovrlerde tezyiqler cox artdi ve xususen muharibenin sonunda car rejiminin onlara qarsi daha boyuk qezeble geleceyine inam rus idarecilerinin yaydigi soz sohbetlerle cox vaxt tedricen artdi ve hele vaxt var idi Islam xelifesinin torpagina getmek dusuncesi agirlasdi Bu cur narahatliqlar tamamile esassiz deyildi Eslinde Krim tatarlarini qismen ve ya tamamile Krimdan daxili bolgelere cekmek teklifleri ve planlari var idi Bunu ede bilmemesi yalniz bunu temin edecek senedin olmamasi ile bagli idi Subhesiz ki 1860 1861 ci illerde bas vermis butun koc dalgalari arasinda en boyuk ve dagidici tesirlerden biridir 1853 1856 ci iller Krim muharibesi zamani Osmanlilarin ve onlarin muttefiqlerinin yarimadanin bir hissesini isgal etmesi Krim tatarlarina subhe ve beyenmemelerini daha da artirdi ve bununla da tezyiq gosterdi Muharibe Rusiyanin meglubiyyeti ile neticelense de Krim tatarlarinin basina gele bilecek seyler ve kendlilerin tamamile pislesen iqtisadi veziyyeti ile elaqedar sayieler kutlelerin caxnasmaya getmesine sebeb oldu Eslinde immiqrasiyanin neticeleri hemise felaketli olmusdur Esasen hazirliqsiz ve ehtiyatli olan Osmanli rehberliyi bunun ne edeceyine teeccublense de muhacirlerin xeyli hissesi ibtidai neqliyyat vasitelerinin qurbani olaraq Qara denizin dibine ducar olmus bezileri vetenlerine benzemeyen yeni yasayis menteqelerindeki menfi sertlere ve epidemiya xesteliklerine dozerek meglub olmus ve mehv edilmisdir heyatla mubarize ucun mubarize aparirdilar Krimda qalanlarin veziyyeti umumi ehali muselmanlara qarsi deyisdikce getdikce daha umidsiz oldu Butun ehali boyuk bir kutleye cevrilmisdi koc ucun novbe gozleyirdi 1860 1861 ci illerin muhaciretinden sonra ilk defe Krim tatarlari Krimda mutleq ekseriyyetini itirdiler Bir esrlik bir dovru Krimda qalan Krim tatarlari baximindan xarici hokmranliga meruz qaldiqdan sonra her cehetden qara esr adlandirmaq sehv olmaz Bu dovrde Krim muselmanlarinin demek olar ki butun sosial iqtisadi dini ve medeni qurumlari her cehetden curumeye meruz qaldilar Ehali Ruslardan ve diger xristianlardan kenarda sosial ve iqtisadi cehetden geride qalsa da sonraki nesilleri yetisdirecek muselman tehsil sistemi de diqqetelayiq bir veziyyetde geri dondu Bu muhitde onsuz da daimi koclerle eriyen Krim Tatar cemiyyetinin ozunu yenilemesi ve uzun muddetli yasamasi mumkun deyildi Butun bu menfi amillere baxmayaraq Krim tatarlarini bu usyan prosesinden cixarmis ve milli oyanis dovrune baslamis boyuk ziyali ve islahatci Ismail bey Qaspirali 1851 1914 idi Gaspirali vetendasi olan Krim tatarlari arasinda genc yasda cox ferqli tehsil ve tecrube elde etmek imkani var xarici dunyani taniyirdi ve butun bunlar ona cemiyyetindeki veziyyeti cox yaxsi anlamaga imkan verdi Esasen oz qabigina baglanmis Krim tatar icmasindan ferqli olaraq Gaspirali hem Krimdaki muselman mekteblerinde hem Moskva hem de Voronejdeki rus mekteblerinde Osmanli dovletinde ve Avropada Qerbde ve Serqde serguzestli bir heyat surdu genis perspektivle arasdirmagi bacardi Gaspirali her seyden evvel Krim tatarlarinin yasadigi cox ciddi problemlerin Rusiya imperiyasi daxilindeki diger muselman xalqlarinin problemleri ile paralel oldugunu ve bu muselman xalqlarin boyuk ekseriyyetinin yalniz dini deyil hem de ortaq dil ve medeni elaqelerin oldugunu basa dusdu Her biri milli mehbus olaraq ele kecirilerken cox ciddi sosial iqtisadi ve hetta siyasi meselelerin ohdesinden gele bilmeyen bu muselman turk xalqlari birlesseler boyuk bir guc ola biler Gaspiralinin sozlerine gore bunlar movcud olan ortaq din dil ve medeniyyet temellerine soykenerek muasir menada vahid bir Turk milletine birlese biler Bunun esas yolu bu turk cemiyyetlerinin hamisi ucun mukemmel olan yeni ve milli bir tehsil sistemine sahib bir edebi bir turkun nezerden kecirilmesi idi Bu yeni tehsil sistemi esrin standartlarina uygun olaraq hem dini hem de dunyevi melumatlari ana dilinde temin ede bilmeli milli suurun inkisaf xarakterinde olmali ve teleb terefinden asanliqla basa dusulmelidir Gaspirali bu prinsipleri ireli surduyu tehsil sistemini usul i cedid adlandirdi Butun Turk problemlerinin esas movzusu olaraq gorduyu cehalete qarsi muharibenin yalniz usul i cedid in uguru ile qazana bileceyine inanan Gaspirali Rusiyanin islahat proqramina reaksiyasini istememek ucun cox ehtiyatli bir xett izledi Gaspirali nin butun milli fikirlerinin ve islahat proqraminin tanidilmasi ve yayilmasi ucun en vacib vasite 1883 cu ilde Bahcesarayda nesr olunmaga basladigi Tercuman qezeti idi Krim tatarlari arasinda yayimlanan ilk qezet ve butun rus turkleri ve ya muselmanlari arasinda yayimlanan ucuncu qezet Tercuman Gaspiralinin ortaq edebi turk idealinin numunesi olan sadelesdirilmis Osmanli turkcesinde nesr olundu Gaspirali ilk defe 1884 cu ilde yeniden Bahcesarayda usul i cedid mekteblerini acdi Isin evvelinden muselman icmalarinin enenevi anti muselman unsurlerine ve rus milletci ve missioner cevrelerine baxmayaraq hem Krimda hem de Rusiya Imperatorlugunun diger bolgelerinde xususen Idil Ural bolgesinde Gaspirali nin sebrli emeyi ile proqrama inanan ve destek verenler Tercumeci iyirmi ilde Serqi Turkustandan Balkanlara qeder Idil Ural bolgesinden Misire qeder butun Turk dunyasinda gorunmemis bir oxu yayilmasina ve nufuzuna catdi Usul i cedid mektebleri muselmanlarla birlikde Rusiya imperiyasinin butun bolgelerine yayildi onlarin sayi I Dunya Muharibesi baslamazdan evvel 5 mine catirdi Gaspirali nin butun Rus Turkleri ucun milli birlik ideyalarinin en goze carpan tezahurlerinden biri 1905 inqilabindan sonra Rusiyada meydana gelen nisbi azadliqdan faydalanan Umumrusiya Muselmanlari Qurultaylaridir Car dovrunde cemi dord defe toplasmaq imkani olan bu qurultaylar tarixde rus turklerinin ilk ortaq teskilatini ve Gaspirali nin milli fikirlerinin umumi tenzimlenmesini temsil etdi Gaspirali nin milli tehsil islahati Rusiya imperiyasinin diger muselman bolgelerinde oldugu kimi Krimda da genc bir milli ziyali qrupunun meydana gelmesine xidmet etdi Bu ziyalilarin sirasina tekce Gaspiralilarin goruslerinde istirak edenler deyil cox ferqli fikirleri olan radikal gencler de daxil idi Rusiya qanunsuz siyasi partiyalarindan olan Sosialist Inqilabcilarinin fikirlerine tez tez tesir eden bu gencler car rejimi ile barismaq evezine ona qarsi birbasa muharibe etmek ve bu yolda rus inqilabi unsurleri terrorcular da daxil olmaqla ile emekdasliq etmeklerini mudafie etdiler Kecmisde az olan bu genc qruplar Gaspiralinin mudafie etdiyi dini Islam ve etnik Turk milli kimlik prinsiplerini qebul etseler de Krima mensub bir Veten anlayisi ve Krim Krim tatarlarinin orijinal muasirleri ile bunu guclendirdiler milli kimliyinin formalasmasina oz tohfelerini verdiler Evvel 1905 Rus Inqilabi ve bilahare de 1908 Osmanli Hokumet Inqilabi ile birlikde Krim Tatarlari ve Turkiye arasindaki elaqeler boyuk bir tecil qazandi Krim Tatarlarinin boyuk ehtiyac duydugu tehsil heyetleri Turkiyeden gelen coxu Krim Tatar esilli muallimlerle qarsilanarken bir cox Krim Tatar genci de oxumaga Istanbula geldiler Boyuk narahatliq keciren Car rejiminin qarsisini almaq ucun seylere baxmayaraq bu inkisaflar cox vacib davamli tesir bagisladi Bir neslin Krim Tatar ziyalilari Turkiyede o zaman aktual olan fikirlerden quvvetle ilham almis olaraq fovqelade istiklalci hurriyetci ve milliyyetci olaraq yetisdi Bu kadrlar Istanbul ve Krimda yeralti agentlikler quraraq genis bir fealiyyete girdiler 1917 ci ilin martinda car rejiminin suqutu ve Rusiyanin qarsidurma ve qarisiqliga dogru getmesi ile bu yeralti agentlikler uze cixdi 1917 ci ilin aprelinde Krim Muselmanlari Konqresini toplayaraq Merkezi Icraiyye Komitesi ile Krim Muselmanlarinin islerine nezaret etdiler Rusiyanin tam bir xaosa ugradigi anarxik muhitin tedricen cevrilmesinden faydalanaraq suretle Muxtariye sonra istiqamete getdiler Nehayet bolsevikler 1917 ci ilin noyabrinda Petroqradda hokumeti devirdiler Krim Tatar milletcilerine en boyuk furset verdi Eslinde bir muddet evvel Krim Muselmanlari Merkezi Icraiyye Komitesi Krim tatarlarinin oz muqedderatlarini teyin ede bilmesi ucun milli meclisi yeni Konqresi cagirmaq qerarina geldi Krim Tatar Milli Konqresi 1917 ci il noyabrin evvelinde gizli sesverme aciq tesnifat ve butun Krim tatarlarinin hem kisilerin hem de qadinlarin ses vermek ve secilmek huquqlarinin verdiyi seckiler kecirildi Qurultay 26 dekabr 1917 ci ilde qebul etdiyi genc milletci lider Noman Celebi Cihanin qanunu ile bir hokumet qurmaqla yanasi Krim Demokratik Respublikasi prinsipini de qebul etdi Herbi guce sahib olan Krim Tatar Milli Hokumeti Akyar Sevastopol istisna olmaqla butun yarimadaya nezareti ele kecire bildi Ancaq Rusiya Qara deniz Donanmasinin esas bazasi olan Akyarda veziyyete hakim olan bolsevik regbetcisi Bahrians en boyuk tehdid teskil edirdi Heqiqeten 1918 ci il yanvarin ikinci yarisinda milli quvveleri meglub eden Bolsevikler yarimadani ele kecirdiler ve Krim tatarlarina qarsi dehsetli bir qirgin basladi Krim tarixinde cox qanli bir sehife olan bu ilk bolsevik hokmranligi 1918 ci ilin aprelinde Krimin Alman ordulari terefinden isgali ile sona catdi Osmanlilarin muttefiqi olan Almaniya Krimi isgal etse de Krim tatarlarina soz verse de elde olunan butun ugurlar Konqresi temsil eden Krim Tatar Milli Idaresi ve bezi milli qurumlarin yeniden fealiyyet gostermesine icaze verildi Almanlar 1918 ci ilin noyabrinda Krimdan cixdiqdan sonra Krim iki il davam edecek qanli bir xaosa dusdu Bu muddet erzinde Krim 1919 cu il aprel iyun dovru istisna olmaqla rus bolseviklerine qarsi Ag Ordu nun elinde qaldi Ister general Anton Denikin isterse de Ag Peter Wrangelin rehberliyi altinda bolsevikler hec vaxt Krim tatarlarinin milli qanunlarini tanimirdilar Rusiyada davam eden vetendas muharibesi Krimin qaynaqlarini qurudu Nehayet 1920 ci ilin noyabrinda irelileyen bolsevikler Aglari meglub etdi ve nehayet butun Krimi ele kecirdi Yarimadanin yeni hakimlerine gore Bolsevik rehberliyi altinda Krimin ilk ili istenmeyen elementlerin vehsicesine aradan qaldirildigi qanli bir dovr idi Bunun ardinca bolsevikler Krim tatarlarini rejime qazandirmaq ve Serq xalqlarina tebligat mesaji gondermek ucun 18 oktyabr 1921 ci ilde Krim Muxtar Sovet Sosialist Respublikasi elan etdi Bu respublikada Krim tatarlarinin resmi dili olmaqdan elave Sovet hakimiyyeti cercivesinde Krim tatar medeniyyetinin ve sivilizasiyasinin inkisaf etdirilmesi nezerde tutulmusdu Ancaq Krim Muxtar Sovet Sosialist Respublikasinin ilk aylari Krim tarixinde dehsetli bir acligin sahidi oldu Yuz minlerle Krim tatari yanlis ve amansiz bolsevik kend teserrufati siyasetinin elece de illerle davam eden muharibelerin neticesi olan 1921 1922 ci illerdeki acliqda heyatini itirdi Krim tatarlari 1922 ci ilde iqtisadi ve mueyyen derecede zeruret qarsisinda siyasi sahelerde muveqqeti dozulmus umumi sovet muhitine uygun olaraq vacib addimlar atdilar Sovet dovrune uygunlasa bilen milli kadrlarin sayesinde Krim tatarlari xususile tehsil medeniyyet incesenet ve edebiyyat sahelerinde boyuk irelileyisler elde etdiler Lakin bu Sovet Ittifaqinda Stalin tamamile hakimiyyete geldikde 1920 ci illerin ikinci yarisinda koklu sekilde deyisdi 1928 ci ilin May ayinda Krim Muxtar Sovet Sosialist Respublikasinin bascisi ve milletci lider Veli Ibrahimin edam edilmesi ile onun xettinde oldugundan subhelenenlere qarsi kutlevi qirgin kampaniyasi baslandi Krim tatarlari 1928 ci ilde Sovet Ittifaqi boyunca baslanan mecburi kollektivlesme ve qulaqlar in yeni yaxsi kendli kendlilerin aradan qaldirilmasi seklinde de boyuk itkiler verdiler On minlerle Krim Tatar kendlisi Urals Sibir ve basqa yerlerde qulaq oldugu ucun surgune meruz qaldi ve mehv edildi Stalinist siyaset neticesinde viran qoyulmus kend teserrufati neticesinde 1931 1933 cu illerde yeniden boyuk bir acliq basladi Dehsetli acliq Sovet hokumeti terefinden bir cox insana o cumleden Krim tatarlarina qarsi aciq bir silah kimi istifade edildi O qeder coxdur ki hetta Ukrayna Krim ve Qazaxistanda 15 milyona yaxin insanin olduyu acligin movcudlugu Sovet rejimi terefinden 1980 ci illerin sonlarina qeder hec vaxt taninmirdi 1930 cu iller erzinde Krim tatarlari da oz paylarini Stalinist dovlet terrorunun en qeddar sekilde tetbiq olundugu dovrden aldilar Bu dehsetli dovrde alim yazici senetci pedaqoq idareci ve mutefekkir ile birlikde butovlukde Krim Tatar milli intellekt sinfi birbasa emek dusergelerinde mehv edilerek edam edilmekle tamamile ortadan qaldirildi On minlerle sade insan da aglasigmaz behanelerle mehv edildi Krim tatarlarinin dini ve milli deyerleri tamamile tapdandi II Ikinci Dunya Muharibesinde Alman Sovet muharibesinin baslamasindan qisa muddet sonra Sovet Ittifaqinin qerb hisselerini ildirim sureti ile isgal eden Alman ordulari 24 oktyabr 1941 ci ilde Krima girmeye basladilar Alman 11 ci Ordusu 16 noyabr 1941 ci iledek Akyar Sevastopol istisna olmaqla Krim yarimadasinin hamisini ele kecire bildi Akyarin mohkemlendirilmis yeri yalniz 4 iyul 1942 ci ilde cox siddetli doyusler ve bombardmanlardan sonra dusdu Krimin almanlar terefinden isgali bu baximdan Stalin rejimi ve Krim tatarlari terefinden dagidilmis butun sovet xalqlari ucun de bir rahatlama olaraq gorulse de ilk gunlerden bu dusuncelerin sehv oldugu aydin oldu Dini ve ictimai heyatda bezi mehdud guzestlerden basqa Alman isgal idaresinin Krim tatarlarina azadliq ve musteqillik vermek niyyetinde olmamasi butun umidleri legv etdi Sert isgal idaresi neinki Krim tatar milli qurumlarinin yaradilmasina imkan verdi hem de minlerle Krim tatarini Almaniyanin muharibe senayesinde isci quvvesi kimi istifade etmeye mecbur etdi Nasist Almaniyanin muharibe planlarina almanlarin Krima kocurulmesi ve buranin Almaniyanin ayrilmaz bir hissesi halina salinmasi da artiq melumdur Muharibe Almanlara qarsi bir yol izlemeye basladiginda Qirmizi Ordu itirdiyi erazileri geri almaga basladi Nehayet 11 aprel 1944 cu ilden 9 may 1944 cu iledek butun Krim yarimadasini ele kecirdiler Almanlar Krim doyusleri zamani geri cekildikde bir cox kendleri dagitdilar ve Qirmizi Ordu qosunlarinin munasibeti ferqli deyildi Qirmizi Ordu isgalinin ilk heftelerinde Krim tatarlari ucun satqin kimi tesvir olunan genis gulleler tecavuz ve talanlar oldu Lakin Krim tatarlari ucun esl felaket Stalinin 11 may 1944 cu ilde imzaladigi qerardan sonra geldi ve Krim tatarlarinin Krimdan sonuncu sexse surgun edilmesi emri verildi Bu qerarin icrasini NKVD qosunlari Krimda 17 maydan 18 Maya baglayan gece boyu heyata kecirdiler Gecede NKVD esgerleri terefinden yataqlarindan cixarilan Krim tatarlari heyvan hazirlamaq ucun cemi 15 20 deqiqe erzinde yuk vaqonlarina yuklendi ve yalniz kifayet qeder esyalarin dasinmasina icaze verildi Oturmaga yer olmadigi ucun insanlarla dolu olan bir cox vaqon kenardan mohurlenmis ve en azi uc dord hefte davam edecek bir seyahete cixarildi Gunlerle qida ve su verilmediyi cesedlerin goturulmesine icaze verilmediyi ve tibbi yardim olmadigi bu seyahet seyahetinde on minlerle insan acliqdan susuzluqdan xestelikden yorgunluqdan ve dolgunluqdan oldu Hec bir Krim Tatari surgunden azad edilmedi Daglardan enen Krim Tatar Sovet partizanlari ve Qirmizi Ordu esgerleri ve butun siralardaki Kommunist Partiyasi uzvleri surgun edilenler arasinda idi Qirmizi Ordunun cebhesindeki Krim tatar esgerleri her seyden xebersiz doyuse davam edecekler ve muharibe biten kimi Sovet Ittifaqi Qehremani en yuksek Sovet medalini alanlar da surgune gonderilecekler Krim tatarlarini dasiyan vaqonlarin demek olar ki hamisi Orta Asiyada xususen Ozbekistan Uralsda ve Sibirde bosaldilmisdi Surgun yerlerinde minimum yasayis ve siginacaq yerleri yox idi Onlarin bir nov konsentrasiya dusergesi rejiminde agir is seraitinde ve hec bir temel ehtiyac olmadan yasamalari lazim idi Sexsi qesebe rejimi adlanan bu rejim daxilinde her Krim Tatari gece sesverme kecirmeli idi ve yerden bes kilometrden cox mesafeye cixmasi qeti qadagan edildi Bu veziyyetde her biri ayri vaqonlarda basqa yerlere surgun edilmis aileler bir birlerinden tamamile ayrilmis en azi on iki il kecirmeli oldular Surgun seferi zamani ve sonraki ilk bir nece ilde bedbextlik seraitinde olen Krim tatarlarinin sayina gore tutulanlarin verdiyi muxtelif resmi sovet xadimleri arasinda boyuk ferqler var Bununla birlikde umumi insan itkisinin 100 000 neferden az olmadigi ve 18 may 1944 cu ilde surgun edilenlerin texminen yarisi olduyu qebul edilir Surgun yalniz Krim tatarlarinin bir coxunun heyatini itirmesi ve sag qalanlarin yasadigi yerin tamamile deyisdirilmesi demek deyildi Surgun ile Krim tatarlarinin her hansi bir izi boyuk bir suretle mehv edilmeye basladi sanki bele bir milletin hec vaxt olmadigini gostermek ucun Krimdaki butun Krim tatarlarini talan etmekden basqa Krimin Turk Islam kecmisine aid demek olar ki butun tarixi binalar abideler ve eserler cox az istisna olmaqla mehv edildi Bu menada Hansaray hissesi istisna olmaqla hec bir yerde bir muselman qebiristanligi qalmadi Krim tatarlarindaki butun kitablar ve nesrler bu dilde olan butun Sovet nesrleri de daxil olmaqla Krimdaki ve Sovet Ittifaqindaki diger kitabxanalardan toplanaraq mehv edildi Krimda yalniz xususi sebeblere gore Bahcesaray ve Cankoy seherlerinin adlari istisna olmaqla turk adlari dasiyan yuzlerle seher qesebe ve kendin adlari tamamile rusca deyisdirildi Sovet Ittifaqinda 1944 cu ilden 1980 ci illerin sonlarina qeder Krim Tatar sozunun istifadesi qadagan edildi Krim tatarlarinin ensiklopediyalari ve tarix kitablarindan basqa bu adin daxili pasportlarda ve hetta siyahiyaalmalarda qeyd edilmesi qadagandir Basqa sozle Krim tatarlari resmi edebiyyatda kecmisde ve indiki kimi olmayan bir xalqa cevrildi 1944 cu ilin yayindan etibaren Sovet Ittifaqinin diger yerlerinden getirilen rus ve ukraynalilar Krim tatarlarinin bos yerlerinde meskunlasdilar Krim tatarlarinin Krim sovet terzini mehv etmesi esassiz hala geldiyinden 1946 ci ilde Krim Muxtar Sovet Sosialist Respublikasi legv edildi ve yarimada Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikasi ile umummilli bolge olaraq baglandi 1954 cu ilde Krim vilayeti Ukraynanin Rusiyaya qosulmasinin 300 cu ildonumune istinad ederek ukraynalilara jest olaraq Ukrayna Sovet Sosialist Respublikasi ile birlesdirildi Texniki olaraq hec neyi deyisdirmek mumkun olmayan bu hediyyenin uzunmuddetli neticeleri cunki Sovet Ittifaqinin her noqtesi subhesiz ki o dovrde Moskvaya baglanmisdi 1991 ci ilde Ukrayna musteqillik qazandiqdan sonra gorulecekdir Surgunun en agir dovrlerinden derhal sonra Krim tatarlari Nikita Xrussevin nisbi yumsalma siyasetinin cesareti ile vetenlerine qayitmaq teleblerini ortaya qoymaga basladilar Bu meqsedle surgun yerlerinde cox sayda komiteler yaradildi ve Sovet hokumetine muraciet eden ictimaiyyet numayendeleri ile cox sayda erize gonderildi Bir muddetden sonra on plana cixan sovet rejiminin qanunlarina ve qanuni hedlerine uygun olaraq tamamile heyata keciren Vetene qayitmagin hec bir musbet neticesi olmayan Krim tatarlari Sovet rejimine eziyyet vermeye basladilar Artiq Krim Tatar Milli Herekati yaradildi Sovet rejimine sedaqetin tesdiq olundugu qanuni hereket tamamile aradan qaldirildigindan Krim Tatar Milli Herekati tesebbus qruplari xususen 1960 ci illerin evvellerinden bu yana fealiyyetlerini alt ust etmek mecburiyyetinde qaldilar Qanunun mektubuna da uygun gelen lakin yeralti teskilat terefinden heyata kecirilen bu mubarize Krim tatarlarinin yerlesdiyi yerde ve boyuk qetiyyetle heyata kecirildi Belelikle Krim Tatar Milli Herekati Sovet Ittifaqi dagilana qeder Sovet Ittifaqindaki butun demokratik ve milli yeralti herekatlarin en boyuk ve guclulerinden biri olaraq davam etdi Sovet hokumetine qoyulan teleblere hebs olunan ve sixisdirilan Milli Herekat uzvlerinin sayinin artmasi ile cavab verildi Ancaq Krim Tatar Milli Herekatinin fealiyyeti xarici dunyanin diqqetini cekmeye basladigindan Sovet Ittifaqi rehberliyi hec olmasa biraz guzeste getmeye mecbur oldu Eslinde 5 sentyabr 1967 ci il tarixli bir fermanla Sovet Ittifaqi Ali Sovet Reyaset Heyeti butun Sovet vetendaslari kimi Sovet Ittifaqinin her yerinde yasaya bildiklerini beyan etdi Ilk baxisdan 1944 cu il felaketinin berpasi hesab edile bilen bu inkisafin tam bir aldatma oldugu aydin oldu Bir sey ucun fermanin dilinde movzunun inceliklerine diqqet yetirmeyenler cox vurgulamayacaqlar ancaq tenqidi ifadeler isledilib Krim tatarlari termini evezine 1944 cu ilden sonra Krim tatarlarini bir millet olaraq gormemek siyaseti 1944 cu ilden sonra bir xalq olaraq meharetle aparildi ve Tatar milletinde olanlar yeni Kazan tatarlari Krim yarimadasinda yasayirdilar onlarin ayri ayri ferdler olduqlari ifade edildi Bele olan teqdirde butovlukde milli huquqlari yox ayri ayri sexslerin huquqlarini geri qaytarmaq olardi Bundan elave umumi surgunun edaletsiz oldugu qisa sekilde bildirilse de Krim tatarlarinin butun ehtiyaclarinin Krim tatarlarinin surgun yerlerinde surgun edildiyi ve hetta orada kok saldigi iddia edildi Ustelik Krim tatarlarinin Sovet serhedleri daxilinde her yerde yasaya bileceyine dair teminat da real deyildi Krim tatarlari hec bir yerde deyil Krimda yasamaq istediler fermana elave edilmis lakin elan olunmayan bir metnde Krimda yasamalarina icaze verilmemeleri ile bagli bir ifade ile qeyd edildi Eslinde fermana soykenerek derhal Krima kocen on minlerle Krim tatarinin meskunlasmasina ciddi icaze vermemekden basqa ya ya cox agir reftara meruz qaldilar ya da hebs edildi ve ya derhal Krimdan alindilar Ayrilanlarin basina gelenlere baxmayaraq yeni aileler hele de baglanmadan Krima kocduler eyni qeddarliqla da uzlesdiler Belelikle yeni bir zulm ve teqib prosesi basladi Bu Krim tatarlarinin huquqlarini axtarmaq ucun daha intensiv seyler ve dinc aksiyalar kecirmesine sebeb oldu Indi sovet resmilerine gonderilen erizeler beynelxalq teskilatlara ve dunya ictimaiyyetine edilen cagirislarla evez olundu Bu vaxt Krim tatarlari ile milis ve KQB arasinda qarsidurmalar hem Krimda hem de Ozbekistanda genis yayildi Bu qarsidurmalarin en boyuyu biri 21 aprel 1968 ci ilde Ozbekistanin Krim tatarlarinin Circik seherinde bas verdi Bu kimi boyuk ve kicik hadiseler de geride qalmadi Bu vaxt Krim Tatar Milli Herekati Sovet Ittifaqindaki esas demokratik ve rejim eleyhine qruplar ve ayri ayri insanlarla birbasa emekdasliq edirdi Soz movzusu qruplarin hec biri genisliyi ve mohkem teskili baximindan guclu olmasa da Krim Tatar Milli Meclisi Krim tatarlarinin seslerini esitdire bildi Resat Cemilev Mustafa Cemilev Abdulcemil Kirimoglu Izzet Hayirov Rollan Kadiyev Ismail Yaziciyev 1960 ci illerin ikinci yarisindan 1970 ci illere qeder Milli Herekatin Dr Zamfira Asanova ve basqalari kimi liderlerin ve qabaqcillarin sinaq ve mehkumluqlari bir birinin ardinca getdi Bu kimi hadiseler neticesinde Milli Herekatin yuzlerle uzvu hebs ve emek dusergesine mehkum edildi Teqiblere meruz qalan Krim tatarlari numayislerini etirazlarini ve acliq aksiyalarini habele heyatlarini pozanlari boyuk kutlelere elan ede bilmek ucun reaksiyalarini gosterdiler Milis terefinden ikinci defe Krimdan cixarilmasina etiraz eden Musa Mamut 23 iyun 1978 ci ilde benzin tokerek ozunu yandirdi Musa Mamut aldigi xesaretlere gore bes gun sonra heyatini itirdi KGB nin emekdasliq etmek ucun tezyiq gosterdiyi Izzet Memedullayev ozunu asaraq heyatina son verdi Bu vaxt Krim tatarlarinin meselesini iddia eden ve hetta bu meqsedle muhakime olunan ve ya ruhi xestexanalara baglanmis diger milletlerden olan meshur insanlar da var idi Bunlar arasinda rusiyali Aleksey Kosterin ve Prof Dr Andrey Saharov ukraynali general Pyotr Qriqorenko yehudi Ilya Gabay ermeni Henrih Altunyan da daxil idi Krim Tatar Milli Herekati legv oluna bilmedikden sonra KQB vasitesile Milli Herekat daxilinde bolmeler yaratmaga cehd etmekle hem de adi tezyiq tetbiqleri ile mehdud umidle barisanlarin Krim tatarlarinin Krimda yerlesmesini gozleye bilmemelerini temin etdi Mehdud guzestlerle surgunde olan bolgelerde insanlarin kokunu kesmek cehdleri tetbiq edildi 1980 ci illerin evvellerinde Krim tatarlari hetta surgun bolgelerindeki iki seher cercivesinde suni veten yaratmaga calisdilar Bir terefden Krim tatarlarinin Krimda meskunlasmasina icaze verilmedi diger terefden slavyan unsurleri xususen de 1967 ci ilden sonra mumkun bir geri donus etmek ucun kocuruldu Heqiqeten hele de Krimda yasayan ruslarin ehemiyyetli bir hissesi bu tarixlerden sonra Krimda meskunlasanlardir Krim Tatar Milli Herekatinin mubarizesi ve Sovet rejiminin reaksiyasi 1980 ci illerin ortalarina qeder bu sekilde davam etdi Bu tarixe qeder Krimda meskunlasmaga icaze verilen Krim tatarlarinin sayi cemi on mine yaxin qaldi Mixail Qorbacov hakimiyyete gelende ortaya cixan deyisiklik kuleklerinin ilk tecrubesini Krim tatarlari etdi 23 27 Iyul 1987 tarixleri arasinda dord gun ve dord gece arasinda Moskvadaki Qirmizi Meydani isgal eden minden cox Krim tatari birden butun dunyanin diqqetini cekdi Neticede Krim tatarlarinin teleblerini arasdirmaq ucun Sovet Ittifaqi Ali Sovet Reyaset Heyetinin sedri Andrey Qromikonun basciligi ile dovlet komissiyasinin yaradildigi elan edildi Buna baxmayaraq on bir ay erzinde movcud olan bu komissiyanin kohne metodlara muraciet etmesi ve Krim tatarlarinin orijinal Krima qayitmasi teleblerini qulaqardina vuraraq muhaciretde yasadiqlari yerleri qebul etme kimi bos islerle mesgul olmasi boyuk bir meyusluq yaratdi Bunun ardinca Gennadiy Yanayev ve Vitaliy Doguciyevin basciligi ile yaradilan dovlet komissiyalarinin fealiyyeti ferqlenmedi Milli Herekat hec gozlenilmeyen dovlet komissiyalarinin munasibetini en yaxsi sekilde gozleyen dovlet komissiyalarini gozlemek evezine xalqi Krimdan geri donmeye tesviq etdi Belelikle 1988 ci ilden etibaren Krim tatarlari boyuk dalgalarda Krima qayitmaga basladilar Geri donenler yeniden yerli rehberliyin maneeleri ile uzlesseler de derhal erazileri isgal etdiler ve ev tikmeye basladilar Bu evler milis terefinden defelerle dagidildi ve coxsayli qarsidurmalar bas verdi lakin Krim tatarlari Krimi bir daha terk etmedi 1989 cu ilin apreline qeder Krima qayidan Krim tatarlarinin sayi 40 mine catdi Krim Tatar Milli Herekati yeni sertlere uygun bir teskilata baslamisdir 29 aprel 1989 cu ilde Ozbekistanin Yengiyul seherinde kecirilen Milli Herekatin umumi qurultayinda ferdi muessise qruplari seklinden cixaraq merkezi bir teskilat olmaq qerara alindi Belelikle Krim Tatar Milli Herekat Teskilati KTMHT terefinden resmi olaraq qurulan Mustafa Abdulcemil Kirimoglu Milli Herekatin ve Sovet rejiminin taninmis liderleri terefinden yeddi defe mehkum edildi ve 14 il hebs ve emek dusergelerinde kecirildi Bu andan etibaren Krima qayidan ve geri donen Krim tatarlarinin bu layihesi tamamile KTMHT terefinden idare edilecekdir Milli Herekatin esas fealiyyeti ve inzibati merkezi indi surgun bolgelerinden Krima kocuruldu 1989 1991 illeri arasinda Krim tatarlarinin Krima kocmesi evvelki illerle muqayise olunmaz derecede artdi KTMHT kockunlerin mutesekkil ve planlasdirilan isgal olunmus erazilere qaytarilmasinda yerli idareetmenin bir cox tedbirlerine o cumleden sokuntuye qarsi durmaqda ve qarsilasdiqlari coxsayli diger problemlere hell yolu tapmaqda maraqli idi Bu dovrde donus ucun en boyuk manee iqtisadi cetinlikler oldu Krim tatarlarinin geri donusunu ve mubarizelerini maliyye baximindan destekleyen hec bir dovlet ve ya muessise olmadigindan Krim tatarlarina Sovet Ittifaqi iqtisadiyyatinin dagilmasi en cox tesir etdi Krimdaki qiymetler daim artarken Ozbekistanda satmaq istedikleri evlerin qiymetleri ve Krimda onlari gozleyen olmamaq sertleri Krim tatarlari ucun bir tesir idi Krim tatarlarinin geri qayitmasi ve Krim Tatar milli mandatinin yeniden qurulmasi Krimdaki movcud rus ekseriyyeti terefinden boyuk narahatliqla qarsilanmisdir Belelikle bu defe Krimdaki milletci ve kommunist rus daireleri Krim tatarlarinin geri qayitma prosesi basa catmadan rus ekseriyyetinin veziyyetini temin etmek ucun teleb etdiyi Krim MSSC nin yeniden qurulmasi cempionatini qazanmaga basladi Ancaq bu defe Krim MSSC kohne adi ile eyni ada sahib olacaq lakin milli Krim Tatar mandati olmayacaq ancaq movcud ehalinin ekseriyyetine yeni ruslara esaslanacaq Muxtarlarin bu formasi Krim tatarlari terefinden qeti sekilde redd olunsa da Krim vilayeti Ukrayna SSR Ali Sovetinin 12 fevral 1991 ci il tarixli qerari ile Krim Muxtar Sovet Sosialist Respublikasina cevrildi Krim tatarlarinin hec bir seviyyede olmadigi respublika rehberliyinin bu yeni mudiri Krim tatarlarinin geri qaytarilmasina evvelki menfi munasibetini qorudu Butun cetinliklere baxmayaraq Krima qayidan Krim tatarlari bir terefden evlerini qurmaga diger terefden milli dini ve medeni qurumlarini yaratmaga basladilar Bunun en ehemiyyetlisi Krim Tatar qanunlarinin qorunmasi ucun yeni bir inzibati qurulusda olan Krim Tatar Milli Parlamentinin qurultayi idi Krimdaki Krim tatarlari ve KTMHT rehberliyi altinda surgun bolgeleri arasinda kecirilen seckiler neticesinde 26 iyun 1991 ci ilde Simferopolda Krim Tatar Milli Konqresi edildi Konqres Krim tatarlarinin Krim tatarlarinin suverenlik beyannamesi nde Krim tatarlarinin oz muqedderatini teyinetme huququna uygun olaraq mueyyen edile bileceyini beyan ederek movcud bir rus ekseriyyeti terefinden bir sifarisle qurulan Krim MSSC nin bu formasini tanimaqdan imtina etdi Her iki ilden bir toplanacaq Konqresin umumi yigincaqlari arasinda 33 Krim Tatar Milli Meclisinin uzvleri de bu birlesmeye secildi Secki neticesinde Mustafa Abdulcemil Kirimoglu Krim Tatar Milli Meclisi teyin edildi Krim MSSC rehberliyi Konqresi ve Milli Meclisi tanimasa da movcudlugunun qarsisini ala bilmedi Krim Tatar Milli Meclisi tezlikle butun Krimda yerli numayendeliklerini qurmagi basa catdirdi Krim Tatar Milli Meclisi diger terefden Krim tatarlarinin Rusiyaya baglanmasina ve ilkin olaraq ruslarin hakimiyyeti altinda musteqillik Rusiyani iki esrden cox davam eden felaketlerde gunahlandiraraq qeti sekilde qarsi cixdi ve olke Ukraynadan asili veziyyetdedir Krim tatari milli mandati olan bir respublika olaraq fikirlerini mudafie etdi Diger terefden Milli Meclis Krim tatarlari ile diger olkelerdeki elaqelerini mohkemlendirdi ve xarici hokumetlerle elaqeye basladi Bu menada Milli Meclis sedri ve numayendeleri basda Turkiye olmaq uzre muxtelif Avropa ve kecmis Sovet olkeleri ciddi siyasi ve medeni baglar qurdular Xususile Turkiyede yasayan Krim Tatarlarinin ve Turkiyedeki diger resmi ve vetendas teskilatlarin tesebbuskar olmasiyla bir olcude de olsa Krim Tatarlarina destek temin edilmeye baslandi Bu destek elametdar bir addim kimi vacib idi baxmayaraq ki muhaciretde olan yuz minlerle Krimlinin vetenlerine qayitmasi ve Krima qayida bilen lakin evsiz ve son derece agir sertlerde esas yasayis seraitinden mehrum olan on minlerle insanin ehtiyaclari ucun kifayet etmemisdir Eslinde Krim Tatarlarinin dini ve medeni heyatinda canlanma musahide edildi Butun cetinliklere baxmayaraq Krim Tatar yasayis menteqelerinde mescidler mektebler milli medeniyyet ve incesenet teskilatlari qurulmaga basladi II Krim Tatar Milli Konqresi 1993 cu ilde edildi Birlesim inde Krim Tatar dili ucun Turkiyede istifade elifba esasinda Latin elifbasina kecilmesi qerari qebul edildi Bu vaxt Krim Muselmanlari Dini Idaresi quruldu Diger terefden Krimda yerli guce sahib olan rus milletcileri ile Krim tatarlari arasinda gerginlik yasanarken Krim tatarlarinin geri qaytarilmasi ve meskunlasdirilmasi meseleleri hell olunmamis qalmaqda davam etdi Rus milletcileri Krim tatarlarini Krim idaresinden kenarda saxlamaga qerarli gorunurduler lakin Krim tatarlarinin siddetli reaksiyalari neticesinde geri cekilmeli oldular 14 oktyabr 1993 cu ilde Ali Sovet Krim Respublikasinin parlamenti secki qanununda deyisiklik etdi ve 98 neferlik Ali Sovetde Krim tatarlarina 14 neferlik kvota ayrilmasina razi oldu 27 Mart 1994 cu ilde kecirilmis seckilerde Krim Tatar Milli Konqresi terefinden ireli surulen namizedler ses coxlugu ile butun 14 yeri qazandi Bu sayede Krim tatarlari Krim Muxtar Respublikasinin Ali Sovetine gire biler bu yerli Krim siyasetinde daha tesirli bir rol oynamaga imkan verirdi Eslinde sovinist ve kommunist rus qruplarinin ekseriyyeti arasindaki qarsidurma ile qarsidurma bir cox hallarda Yuksek Sovetdeki Krim Tatar Milli Konqres Qrupunu esas rol oynadi Muvafiq olaraq Krim tatarlari surgunden beri ilk defe olaraq Bas Nazir muavinleri ve yerli hokumetdeki nazirlikler sayesinde Krimin idaresinde soz sahibi olmaga basladilar Yene de Krim tatarlari ucun en heyati vacib olan movzular hele de muhaciretde olan Krim tatarlarinin vetene qayida bilmesi Krima qayitmis ancaq Ukraynada rahatliqla yasayan on minlerle insanin ev is ve temir temin etmesi Ukraynadaki Krim tatarlarinin milli qanunu ve Krim konstitusiyasi Sistem esasinda Krim Tatar milli mandatini asagidaki cumle ile temin etmek kimi meselelerde hec bir irelileyis elde edilmemisdir Bundan elave Krim tatarlari Krimda gundelik heyatin her terefinde ustunluk teskil eden mafiya varligindan en cox eziyyet cekenler idi Krim Yuksek Sovetinde Krim tatarlarinda taninan 14 neferlik kvota birdefelik haqq idi Dogrudan da Krim tatarlarinin ciddi muqavimet gosterdiyi Ali Sovet 1997 ci ilde bu huququ yenilemekden ve daimi etmekden imtina etdi Krim tatarlarinin hucumu Kiyevden destek tapmadi Ustelik Ukrayna parlamenti 29 03 1998 ci ilde kecirilen Ukrayna ve Krim seckilerinde illerle vetendasliq almayan texminen 100 000 Krim tatarina ses vermeye icaze vermedi Bu veziyyetde Krim tatarlarinin Yarimadanin ehalisindeki nisbetlerinden qat qat asagi olduqlari halda Ali Sovetdeki millet vekillerine girmesi faktiki olaraq mumkunsuz oldu Belelikle yeni seckilerle secilen Krim Muxtar Respublikasinin Ali Soveti Krim Tatarlarinin numayendeleri olmadan toplandi ki Krim tatarlari yeniden Krim siyasetinden kenarlasdirildi Yegane teselli olaraq merkezden milletci demokratik Ukrayna Xalq Herekati Ruh Partiyasindan namized olan Krim Tatar Milli Meclisinin sedri Mustafa Abdulcemil Kirimoglu ve muavini Refat Cubar Ukraynanin Yuksek Radarina parlamentine daxil ola bildiler Tatarlar sozunun Krim tatarlarinin ortaq bir adinda olmasi anlasilmazliga sebeb olur ve Krim tatarlarinin alt etnik qrup olmasi ve Krim tatar dilinin tatarlarin lehcesidir Krim Tatar sifetinin yazisi mubahiselidir Iki secim genis yayilmisdir birlesdirilmis Krim tatari ve defis Krim Tatar Resmi olaraq isleyen 1956 ci il tarixli Rusca imla ve punktuasiya qaydalari bir sozun bir orfoqrafiyasini teleb etse de defisli yazini tovsiye eden bir sira nesrler ve lugetler var Krimin Rusiyaya birlesdirilmesine cavab olaraq yarimadada yasayan tatar xalqi Krim Tatar Milli Qurultayini toplayaraq milli muxtariyyet qararini verib Baxcasaray seherinde novbedenkenar qurultaya toplasan Krim tatarlari milli muxtariyyetin yaradilmasi haqqinda qerari 207 sesle qebul edib 212 temsilciden 1 nefer eleyhine 4 nefer biteref movqe bildirib Qerarda bildirilir Krim tatar xalqinin tarixi veteni olan Krimda milli erazi muxtariyyetinin yaradilmasi istiqametinde siyasi ve huquqi prosedura baslanilmasi haqqinda elan olunsun Krim Tatar Meclisine tapsirilsin ki Krim tatar xalqinin tarixi veteninde milli erazi muxtariyyet formasinda oz muqeddaratini teyinetme huququnun temin olunmasi ile bagli BMT Avropa Surasi AB ATET ve IET kimi beynelxalq teskilatlar dovletlerin parlamentleri ve hokumetleri ile butun meseleler uzre munasibetler qurulsun Qurultay elece de Avropa Surasi AB ATET ve IET e xalqlara dovletlerin parlament ve hokumetlerine muraciet ederek Krim tatar xalqinin tarixi veteni olan Krimda milli erazi muxtariyyet formasinda oz muqeddaratini teyinetme huququnu desteklemeye cagirib Krima birbasa havayolu seferlerinin durdurulmasindan dolayi qurultaya Kirim Tatar diasporu temsilcileri qatila bilmeyib Qurultay numayendesi Neriman Celilov cixisinda Rusiya Federasiyasina deyil Ukraynaya bagli milli muxtariyyet istediklerini vurgulayaraq Rusiya Federasiyasinin eski Akmescit Simferepolun turk tatar adi Bas konsulu Vladimir Andreyevin Krim Tatarlarini Nasistlerle emekdasliqda sucladigini xatirladib Celilov gelecekde mexfi xidmetlerin basqisi altinda olacaqlarini ve sorunlarin artacagini qeyd ederek Krim Tatar Milli Qurultayi numayendelerinin Krim Tatar lideri Mustafa Abdulcemil Kirimoglunu desteklemesi gerekdiyini vurgulayib Numayendelerden Riza Sevkiyev de Mustafa Abdulcemil Kirimoglunun Krimin yeni hokumetini ve Rusiyaya birlesmek qerarini tanimamaga dair tutumunu destekleme cagirisinda bulunub Meclis uzvlerinden Hasan Egiz deyib Biz bu gun nece bir dovlet sekli qurulacagini mueyyen etmeliyik Bu gelecekde aparilacaq muzakireler neticesinde sekillenecek bir movzudur Biz Ukrayna vetendasligini terk etmeyeceyik Biz Rusiya vetendasligini qebul ederik amma Ukrayna vetendasligindan cixmayaq Cubarov da cixisinda kimsenin Ukrayna vetendasligindan cixmamasi cagirisinda bulunaraq basqiya boyun eymeyeceklerini de vurgulayib Akyar seheri Sevastopolun turk tatar adi ile bagli sesvermede onun Krima aid oldugu yekdillikle qebul edilib Krim Tatar Meclisinin sedri Refat Cubarov jurnalistlere bildirib ki qeyd olunan sened Krimin isgal olunmasini ve yarimadanin bir hissesinin Ukrayna terefinden itirilmesini tanimir Cubarov hemcinin Krim tatarlarinin muxtariyyete meylli olduqlarini tesdiq etmek ucun milli referendum kecireceklerini istisna etmeyib Qeyd edek ki qurultayin novbedenkenar sessiyasinda Meclisin butun heyeti Krimin muftisi Emireli Ablayev Tatarstan Respublikasinin prezidenti Rustem Minnixanov ve Rusiya Muftiler Surasinin sedri Ravil Qaynutdin istirak edib Xatirladaq ki Krim tatar xalqinin milli qurultayi yuksek seviyyeli selahiyyetli orqan kimi qebul olunur Qurultaya seckiler bes ilden bir kecirilir Ukraynada daimi yasayan ve ya Ukrayna vetendasligi olan butun Krim tatarlari ve onlarin aile uzvleri seckilerde istirak ede bilerler Qurultayin terkibine 250 nefer daxildir Krim tatarlarinin hansi serhedlerde muxtariyyet yaratmaq istedikleri belli deyil Refat Cubarovun sozlerine gore Meclis Rusiya ve Ukrayna ile yanasi BMT Avropa Surasi ve ATET ile danisiqlar aparmaq niyyetindedir Yeri gelmisken bundan once Rusiya resmileri tatarlara xeyli vedler verib Bele ki Rusiya Federasiya Surasinin sedri Valentina Matvienko Krimin Rusiyaya birleseceyi teqdirde Krim tatarlarina milli ve medeni muxtariyyet ved etmisdi Valentina Matvienko Rossiya 24 telekanalina musahibesinde bildirib ki Krim tatarlari Rusiya vetendaslarinin huquqlarindan eyni seviyyede istifade edecekler Onlar hemcinin Ukrayna ile muqayisede daha yuksek seviyyede olan sosial standartlardan da behrelene bilecekler Krim tatarlari milli ve medeni muxtariyyet elde etmek huququna malik olacaqlar O elave edib ki Krim tatarlari Rusiya qanunvericiliyinde repressiyalara meruz qalmis xalqlara nezerde tutulmus huquqlardan tam hecmde istifade ede bilecekler Onu da bildirek ki Krimin Rusiya terefinden ilhaqi basa catsa da tatar xalqinin bu isgala qarsi siyasi mubarizesi davam edir Bugunlerde Turkiye Azerbaycan ve Qazaxistana muraciet ederek turk dunyasi ile bagli destek gozlentilerini dile getiren Krim tatarlari turk dovletlerini Krimda bas veren proseslere bigane qalmamaga cagirib Sabiq dovlet musaviri politoloq Vefa Quluzade hesab edir ki turk dovletleri Krim tatarlarina ilk novbede maddi baximdan destek vere biler Krim tatarlarina her seyden once maddi yardim etmek olar Buna subhe yoxdur Bu meselede Turkiyenin imkanlari daha genisdir Cunki Turkiye boyuk dovletdir Hemcinin o NATO nun uzvudur Turkiyenin cetinliyi ondan ibaretdir ki NATO nun icazesi olmadan tatarlara herbi baximdan her hansi bir destek vere bilmez Amma maddi baximdan Krim tatarlarini desteklemek mumkundur Politoloqun qenaetince turk dovletleri Krim tatarlarina menevi siyasi baximdan da destek vere biler ki bu da son derece zeruridir Menevi baximdan da tatarlari desteklemek olar Bundan basqa Krim tatrlar ile bagli muxtelif beyanatlar verile biler Xususile de qeyd edilmelidir ki Krim tatarlarinin heyat ve tehlukesizliyi temin edilmelidir Bu baximdan her bir dovlet her bir hakimiyyet Krim tatrlarina yardimin forma ve usullarini axtarib tapmalidirlar Onlar ele yardim usulu tapmalidirlar ki hem Krim tatrlarina yardim etsinler hem de Rusiya ile elaqelerini korlamasinlar Krim meselesinde bu amili nezere almaq vacibdir Krim tatarlarinin arzuladigi muxtariyyet rellasarsa bu onlara ne verecek Siyasi serhci Azer Hesret bildirib ki milli erazi muxtariyyeti dedikde coxmilletli dovletde milli meselenin helli ucun yaradilan erazi muxtariyyetinin bir novu basa dusulur Burada unitar dovletin ehalisinin ferqli milletin kompakt meskunlasdigi bir ve ya bir nece hissesine ic meselelerinin hellinde serbestliyin verilmesi nezerde tutulur Bir qayda olaraq milli erazi muxtariyyatlarinin statusu olkenin umumi inzibati erazi vahidlerinin statusundan yuksek olur Ancaq olkede milli dovlet muxtariyyatlari varsa o zaman milli erazi muxtariyyatlarinin statusu onlarin statusundan asagi olur Milli erazi muxtariyyatlarini teskil eden etnik kesimler oz medeniyyetleri dilleri ve s kimi meselelerde mensub olduqlari olkenin umumi qanunvericiliyine zidd olmayan qerarlar vermekde serbestdirler Bununla bele bu cur muxtariyyatlarin inzibati idareetme orqanlarinin yuksek vezifeli sexsleri mensub olduqlari dovletin merkezi orqanlari terefinden teyin edilir Indi Krim tatarlarinin qebul etdiyi qerar da mehz bu prinsiplere soykenir ve Ukraynanin dovlet musteqilliyi erazi butovluyu cercivesinde oz muqedderatini teyin etme istiqametinde atilan addimdir Burada sohbet daha cox Krim tatarlarinin milli kimliyinin kulturunun qorunub saxlanmasi eyni zamanda vetendasi olduqlari Ukrayna dovletine sedaqetin numayisinden gedir Ekspert Hail Celilin fikrince Krim tatarlarini Rusiya terefinden muxtariyyetle bagli verilen ved ele ved olaraq qalacaq Kreml tatarlarin muxtariyyet elde etmelerine imkan vermez Krimin Rusiyaya birlesdirilmesinden once verilen vedler yalniz sirniklendirici xarakter dasiyib Qurultayda Tataristan prezidentinin istiraki ise Krim etrafinda bas veren hadiselerin sakitlesdirilmesine xidmet edir Kreml yaxsi anlayir ki tatarlar bu kimi meselelerde boyuk rola malikdirler Azerbaycan Turkiye Tatarsitan ve diger turkdilli dovletlerin movcudlugunu nezere alan Rusiya siyasi gedisler etmekdedir 1941 1944 illeri arasinda Ikinci Dunya Muharibesi basladiqdan sonra Sovet rehberliyi sekkiz ayri xalqi Orta Asiya ve Sibire dusmenle birlikde ola biler ve ya etmedikleri kimi ittihamlarla qovdu Bunlar Qafqazda yasayan Krim tatarlari Qaracay ve Balkarlar Cenubi Gurcustandaki Ahiska Meset Turkleri Qafqazdan olan Cecenler ve Inquslar Idilde yasayan kalmuklar Ehalisi umumilikde bir yarim milyonu otmus bu insanlar surgunde olan muxtelif dusergelere yerlesdirildi Bu xalqlarin surgun hadiseleri ve surgun yerleri illerle dovletin sirri olaraq saxlanildi ve bu veziyyet Stalinin olumune sebeb oldu 1954 ve hetta Sovet Ittifaqi Kommunist Partiyasinin XX Qurultaya qeder davam etdi 1956 Ancaq Sovet Ittifaqi Kommunist Partiyasinin yeni bas katibi Xrussev qurultaydaki cixisinda ilk defe bu total surgunleri resmi olaraq tesdiqledi Bu xalqlarin surgun hadiseleri ve surgun yerleri illerle dovletin sirri olaraq saxlanildi ve bu veziyyet Stalinin olumune sebeb oldu 1954 ve hetta Sovet Ittifaqi Kommunist Partiyasinin XX Qurultaya qeder davam etdi 1956 Ancaq Sovet Ittifaqi Kommunist Partiyasinin yeni bas katibi Xrussev qurultaydaki cixisinda ilk defe bu total surgunleri resmi olaraq tesdiqledi Bundan sonra 1957 ci ilde surgun edilmis 5 xalqin huquqlari geri qaytarildi ve sag qala bilenler tarixi torpaqlarina Qaracay Balkar Cecen Inqus ve Kalmuk qayida bildiler Qalan uc nefere yeni Krim tatarlarina Ahiska turklerine ve almanlara bu huquq verilmedi Bunun ardinca Krim tatarlari Sovet rehberliyini narahat edecek bir etiraz herekatina basladilar Rusiya ile Osmanlilar arasinda 1774 cu ilde imzalanan Kucuk Kaynarca Muqavilesi neticesinde Osmanli himayesinden Krim xanligi meydana geldi 1783 cu ilde Rusiyanin isgalina meruz qalan Krim turkleri ucun esirlik illeri basladi Rusiya rehberliyi onlara qarsi sert siyaset tetbiq etmekle Krimlari yer uzunden silmeye calisdi Bu despotizm siyaseti Krim Tatarlarini dalgalar halinda Turkiyeye koc etmeye mecbur etdi En boyuk kocler 1792 1860 63 1874 75 1891 1902 Neticede Rusiya rehberliyinin Krimda axtardigi kimi yerli Krim tatarlarinin sayi xeyli azaldi 1897 ci il siyahiyaalinmasina gore Krim turklerinin ehalisi cemi 35 188 000 teskil etmisdir Krim xanliginin isgalindan XIX esr Esrin sonlarina qeder bir cox rus ukraynali alman ve bolqar muhacir burada meskunlasdi Ancaq Car Rusiyasinda 1917 inqilabinin puskurmesi Krim tatarlari ucun de bir sira imkanlar yaratdi ve Milli Partiya yaradildi ve musteqillik ucun arasdirmalar basladi Krim ziyalilarinin seyleri ile bir konstitusiya hazirlandi ve 1917 ci il dekabrin 13 de Milli Meclis cagirildi Lakin bu kimi milli musteqillik seyleri bolsevik ve ak rus mudaxileleri ile bir nece defe ara verilse de Krim tatarlari oz qanuni movqelerini elan etdiler Lakin 11 noyabr 1920 ci ilde Krim tam bolsevik hakimiyyeti altina geldi ve 1921 ci il oktyabrin 18 de Krim Muxtar Sovet Sosialist Respublikasi elan edildi 1926 ci ilde Krim MSSC dovrunde aparilan siyahiyaalmaya gore Krim tatarlari 714 000 neferde Krimin umumi ehalisinin yalniz 25 ni Ruslar 42 Ukraynalar 10 teskil etdi Bununla birlikde Krim tatari 2 ci resmi dil olaraq qebul edildi bu dilde tehsil verildi ve medeni fealiyyetler edildi Ancaq Krim MSSC 1941 ci ilin dekabrinda Alman ordularinin isgalina sahid oldu Almaniyanin Krimdaki 2 5 illik isgali zamani Almanlar Krim terefine bir sira dini ve medeni huquqlar da verdiler Bezi Krimlilar Alman ordusuna komek etmek ucun qurulan milise qosuldular 1944 cu ilin aprel ve may aylarinda bas veren doyusler neticesinde almanlar meglub oldular ve Krim bir daha Sovet isgali altina alindi Sovetler Krimda meskunlasdiqdan sonra almanlarla isbirliyini izlemekden memnun qalmadilar butun insanlari dusmen kimi lekelediler ve bir gecede 18 may 1944 cu ilde butun Krim turklerini heyvan neqliyyatinda istifade edilen katara gonderdiler ve gunlerle hetta heftelerle davam edecek uzun bir seyahete gonderdiler Sovet ordusu ve ya Krim tatarlarinin destesi bu umumi surgunden daglarda almanlara qarsi doyusmedi Surgun zamani ve surgunden sonra qeyri insani serait neticesinde surgun olunanlarin ekseriyyeti oldu 30 iyul 1945 ci ilde Krim MSSC de resmi olaraq legv edildi ve 1954 cu ilde Ukrayna DSK ya hediyye edilen RSFSC Rusiya Sosialist Federativ Sovet Respublikasi dovletine cevrildi Qeyd etdiyimiz kimi 1957 ci ilde surgun edilmis Karacay Balkar Cecen Inqus ve Kalmukun huquqlari geri qaytarildi Krim tatarlarinin Meset Turklerinin ve Almanlarin adlari gosterilmedi Ancaq 28 aprel 1956 ci ilde Ali Sovet Reyaset Heyetinin qerari ile bu uc nefere seyahet azadligi verildiyi bildirildi Ancaq Krimlarin ekseriyyeti Sovet Ittifaqi dovrunde Sovet qanunlarina gore seyahet ucun teleb olunan pasporta sahib deyildi Bunun ardinca Krim tatarlari diger efv olunan xalqlar kimi siyasi yuyulma ve vetene qayitmaq ucun boyuk bir mubarizeye basladilar Sovet qanunlarina mumkun qeder sadiq olaraq baslayan etiraz herekatlari 1965 67 ci illerde Sovet Ittifaqi Kommunist Partiyasi XXVIII qurultaya gonderilen 130 min erize mart 1968 ile zirveye catdi Bir terefden rejim bu etirazcilara boyuk reaksiya verdi Cox sayda insani saxlasa da diger terefden bezi guzestlerin edilmesini meqsedeuygun hesab etdi Etiraz herekatlarini yatirtmaq ucun bu herekatin esas liderleri xususen de Mustafa Cemil ev tutuldu ve dovlete qarsi hereket kimi yalan ittihamlarla hedefe alindi Repressiya o qeder guclu idi ki vekilleri isden azad etmek qorxusundan mehrum etdiler hetta mehkemeler qarsisinda ozunu mudafie edecek vekiller de Nehayet 5 sentyabr 1967 ci ilde Krim tatarlarinin haqsiz olaraq surgun edildiyi haqqinda bir ferman elan edildi Benzer bir hokm Almanlar ucun 29 Avqust 1964 cu ilde elan edildi Daha bir oxsar hokm daha sonra Meshhet Turkleri ucun elan edildi 30 Iyun 1968 Lakin bu yuyulma qerari olkelerine qayitmaga imkan vermedi Ancaq 1968 1969 cu illerde bezi Krim tatarlari Krima texminen 5 6 min qayitdilar Bu vaxt onlara boyuk cetinlikler getirildi ve bezileri mecbur olduqlari yerlere qayitdilar Krim tatarlari Krimda meskunlasmaga baslayanda Krim tatarlari milli herekat teskilati nin fovqelade seyleri ile muxtelif medeni ictimai ve siyasi fealiyyetler teskil edildi Belke bunlardan en ehemiyyetlisi 18 23 mart 1991 ci il tarixleri arasinda Simferopolda Simferopol kecirilen II Beynelxalq Gaspirali konfransi idi Krim Milli Konqresi Bu qurultayda MDB nin muxtelif bolgelerine sepelenmis Krim tatarlarinin numayendeleri bezi milli herekatlarin numayendeleri de istirak etdiler 33 nefer Krim Tatar Milli Meclisini secdi ve 250 den cox numayendenin qatildigi bu meclisin sedri Mustafa Abdulcemil Kirimoglu secildi Belelikle Krim tatarlari qeyri resmi olsalar da huquqlarini qorumaq ucun demokratik sekilde secilen Milli Meclise sahib oldular Krim turklerinin haqlari ucun mubarize etdiyi ucun 17 il surgun ve hebsxanalarinda keciren Mustafa Cemil ev Fevral 1992 ci ilde ve Aprel 1992 ci ilde Turkiyeye de gelerek burada resmi sexsler is adamlari ve xalqla goruserek Krim Tatarlarinin meselesini Turk ictimaiyyete esitdirmeye calisdi Resmi Sovet menbeyinden bilirik ki Krim tatarlarinin coxu Ozbekistana surgun zamani gelmisler Krimlarin Ozbekistandan kenarda olan diger Orta Asiya Turk respublikalarina surgun edilmesine baxmayaraq sag qalanlarin 124 649 un ve ya 96 6 i surgunun ilk 2 ilinden sonra Ozbekistanda meskunlasdigi texmin edilir Eyni sovet menbeyine gore Ozbekistana surgun edilen Krim turklerinin 17 7 26 775 mehv edilse de yene de cox sayda Krim turku burada qaldi Cox sayda Krim tatarinin Daskend Semerqend Andican Gulistan ve Circik kimi seherlerde oldugu texmin edilir Ozbekistanda yasayan Krim tatarlarina yalniz 1957 ci ilden sonra bir sira medeni huquqlar verildi ve bir iki ayda bir qezet Lenin bayragi ve bir jurnal Yildiz Krim tatar vurgusunda cap edildi Krim tatar vurgusunda icaze verildikden sonra bu gune qeder 200 dek kitab nesr edilmisdir Elbette bu huquqlar diger turk tayfalarina verilen huquqlardan elave cox azdir Bu fealiyyetlerden basqa xalq musiqisi ve folklorunu yasatmaq ucun bir xalq reqsi ve mahni ansambli Slacking quruldu Benzer iki heveskar icma var Krim tatarlarinin en boyuk problemlerinden biri de ana dilinde tehsil meselesidir Qirx ilden cox yasayan genc nesil ana dilini oyrenmekden mehrum oldu Ancaq son illerde cox sayda Krim tatar usagi olan mekteblerde heftede cemi iki saat olmaqla ana dili ve edebiyyat dersleri vermeye baslandi Ancaq bu telim cox semeresiz idi Ana bayragi meselesinin boyuk bir problem oldugu Lenin Bayraq qezetinde ayrica bir luget bolmesinin capindan aydin olur Bu cur tecrube hec bir dil qezetinde tapilmir Dil problemine baxmayaraq umumiyyetle milli suurun Krim tatarlarinda olduyu qenaetine gelmek duzgun deyil Cunki bele bir suuru olmayan bir cemiyyet Sovet Ittifaqi kimi sert bir rejimi olan bir olkede oz huquqlarini elde etmek ucun bu qeder mubarize apara bilmezdi Krimda meskunlasan Krim tatarlari her cur cetinliklere baxmayaraq siyasi ve medeni mubarizelerini davam etdirirler Avdet qezetini efire cixaran Krimlilar Daskendde gorunen Lenin Bayraginin adini Yeni Dunyaya cevirerek Bahcesarayda nesr etmeye basladilar Bundan elave Sessiz xalq musiqisi ve reqs ansambllari Krima getirildi Simferopol Simferopol Universitetinde Krim Tatar Dili ve Edebiyyati sobesi acildi burada 20 30 Krim Tatar genci Rus ve Krim Tatar muellimi olaraq hazirlanmaga basladi 1989 cu ile qeder 1944 cu ilin mayinda Krim MSSC den cixarilan Krim tatarlarinin ehalisi haqqinda hec bir statistik melumat verilmedi Sovet metbuati 40 ilden cox muddetde bele bir cemiyyetin movcudlugunu xatirlatmamaq ucun bir siyaset heyata kecirdi Ancaq 1989 cu ilin statistik nesrlerinde ilk defe Krim tatarlarinin ehalisi qeyd edildi Evvelki siyahiyaalmalarda onlarin boyuk bir hissesinin Kazan tatar ehalisinde gosterildiyi aydin olur 1989 cu il siyahiyaalma melumatlarina gore MDB de 268 739 Krim tatari var Ancaq Krim Tatar milli liderleri bu reqemin dogru olmadigini ve Krim tatarlarinin en az 500 min ve en cox 1 milyon oldugunu bildirirler Onlar iddialarinda nisbeten haqlidirlar cunki 1979 cu ile 1989 cu ilde Krim tatarlari ucun statistik melumatlari muqayise etdikde yuz faizden cox artim tempi tapiriq bu hec de real deyil Bunu evvelki siyahiyaalmalarda basqa bir milletin uzvu kimi gosterilen ve ya yazilan Krim tatarlarinin 1989 cu il siyahiyaalmada orijinal milletlerini cap etdirmesi neticesinde serh ede bilerik Buna gore 1989 cu il siyahiyaalinmasinda cox sayda Krim tatarinin ana milliyyeti ile qeydiyyata alinmadigini asanliqla texmin etmek olar Ancaq bezi Krim tatarlarinin iddia etdiyi kimi bu reqemin 1 milyona catmasi o qeder de real deyil Buna gore de 400 500 min nomremi daha real tapiriq 1989 cu ilde Krim tatarlarinin bolgusu Cedvel 13 de oldugu kimi idi Cedvel 13 den de gorunduyu kimi veten Krima suretli koc basladi 1991 ci ilde Krima qayidanlarin sayi 70 mine catdi Onlarin indiki sayi 260 270 000 civarindadir Bunlar son illerde Ozbekistan Qirgizistan Qazaxistan ve Rusiya Federasiyasindan Krima koc etmisler 150 200 000 Krim tatarinin geri donmek istediyi qeder texminler teklif olunur Krim tatarlari ve ya krimlar Krim tatarlari qimtartarlar qimlar veteni Qara denizin simalindaki Krim yarimadasi Krimin temir etdiyi insanlar 1783 cu ilde Krim xanliginin Rusiya terefinden ilhaq edilmesi ile Osmanli Imperiyasina mecburi muhacirete meruz qaldilar ve vetenlerinde azliq teskil etdiler 18 may 1944 cu ilde SSRI dovrunde Stalinin emri ile surgun edildi ve ehalisinin yarisini itirdiler SSRI dagilandan sonra surgun etdikleri torpaqlardan Krima qayidan insanlar Ukraynanin esas muselman unsurunu teskil edir Indiki vaxtda Krim Tatarlarinin surgunden donen qisimi Krimda surgunden donemeyenlerin coxu Ozbekistanda Rusiya Imperiyasinin Osmanli Imperatorluguna mecburi koce tebii tutdugu qismi ise Dobruca indiki vaxtda Ruminiya ve Bolqaristanda qalmaqdadir Ve Turkiyede yasayarlar Krim yerlesdiyine gore tarix boyu cox sayda kocerini ve sakinini qonaq eden bir yarimadadir Krimin sahil erazileri esasen deniz ve ticaret xalqlarinin qonaq oldugu bir vaxtda Krimin daxili hisseleri ve simaldaki duzenlikler koceri xalqlarin veten olduqlari bolgelerdir Bu sebeble Qedim Yunan koloniyalari Krim sahillerinde Kerc bogazi ve Azov sahillerinde yerlesdi ve sonradan Bizans ve Genos koloniyalari ile evez edildi Iskitler Kimmerler Hunlar Saheler Hazarlar Gokturkler ve Qipcaqlar kimi koceri col xalqlari Krimin daxili hisselerinde ve Qara denizin simalindaki duzenliklerde meskunlasmislar Monqol Imperiyasinin qosunlari bu bolgeye gelende onlara qarsi qipcaqlari tapdilar Dest i Kipcak monqollarin hakimiyyeti altina alindiqdan sonra bolgedeki butun xalqlar da bu dovlete tabe oldu sitata ehtiyac duydular Ancaq Monqol ordusunun yegane komandiri monqol qalanlari ise turklerden ibaret idi Bu coxluqda az sayda monqol esger ve tayfasi turklesmisdir Cingiz xanin olumunden sonra Cuci nin oglu Batu Han a dusen Dest i Kipcak a Qafqaz Rusiya knyazlari Idil olcusu Xezerin simal sahili ve qerbdeki butun torpaqlar Qizil Orda Dovleti deyildi Bu dovletin varisi olan Krim xanligi Kazan xanligi Hesterxan xanligi Sibir xanligi ve Seybani xanligi umumiyyetle qipcaq menseli turklerden ibaret idi Bu varisler arasinda Qara denizin simalinda hokm suren Krim xanliginin xalqi Krim tatarlari adlanirdi Turkiyede Osmanli dovrundeki six mecburi koc sebebiyle cox sayda Krim tatari oldugu bilinmekle birlikde ehali sayimlarinda mense sorulmadigindan qeti ededleri bilinmemekdedir Ancaq Osmanli Imperatorlugunun arxivleri esasinda aparilan hesablamalara gore Krim xanligindan Osmanli torpaqlarina texminen 1200 000 nefer koc etdi Turkiye Respublikasinin ehali artim nisbetlerine dusunulduyunde 5 000 000 Turk vetendasinin Krim menseli olmasi olasidir O donem Osmanli Imparatorlugu topragi olan gunumuzde ise Romanya ve Bulgaristan arasinda paylasilan Dobruca bolgesinde de toplamda 50 000 civari Kirim Tatari nin kaldigi dusunulmektedir Burada yasayan Kirim Tatarlarinin onemli bir kismi Turkiye ye ve az bir kismi da Kanada ya goc etmislerdir SSCB nin cokusunden sonra Ukrayna da kalan Kirim Ozerk Cumhuriyeti nde ise surgundeki Kirim Tatarlarinin Kirim a geri donmelerine gorunuste musaade verilmesine ragmen Kirim daki Rus yetkililerce ve Moskova etkisindeki Kiev hukumetince surekli zorluklar cikarilmis ve geri donus yavaslatilmaya calisilmistir 1990 ci ilden sonra on minlerle Krim tatari oz vasitesi ile Krima qayitdiqdan sonra geri donus nisbeti 2000 ci illerde minlerle ile ifade olunmaga basladi Surgunden Krima donen Krim tatarlarinin sayinin 2014 cu il Rusiya isgalindan evvel 350 000 nefer oldugu texmin edilse de Rusiya isgalinin getirdiyi menfi sertler tezyiqler ve insan haqlari pozuntulari sebebiyle texminen 20 000 Krim tatarlari Ukraynanin materikine kocmeli oldu Terefdeki demoqrafik xeritelerde gorunduyu kimi Krim tatarlari 18 may 1944 cu ilde Krim Tatar surgununden evvel sahil erazilerinde daha cox idi halbuki iceride yasayan Krim tatarlari car dovrunde Osmanli torpaqlarina koc etmeli idiler 2001 ci ile aid xeritede Krim tatarlari iceride yerlesmeli idi Bir cox insan vetendasliqdan mehrum edildi ve huquqlarindan istifade etdi Krimda buraxdiqlari hec bir emlaki geri ala bilmediler ve geldikleri ilk illerde turist Krim sahillerinde yasamaq qadagan edildi Krimin Rusiya terefinden isgalindan sonra Krimda 300 000 350 000 neferin oldugu Krimdan Ukraynaya siginan Krim tatarlarinin sayinin ise 20 000 oldugu texmin edilir Bu qacqinlarin xeyli hissesi Lvov ve Kiyevde yasamaga calisirlar Ukraynanin materik hissesinde 1990 ci ilden evvel Krimdan surgun edilmesinin qarsisini alan ve Xersonda meskunlasan 10000 15 000 arasinda insanlar var Bundan elave Krimin Kerc bogazinin eks sahili olan Krasnodarda orada 10000 Krim tatarinin meskunlasdigi 1990 ci ilden evvel Krima gelmesinin qarsisi alindigi texmin edilir Krim Tatar Surgunu ile Krim tatarlarinin ehemiyyetli bir hissesi kecmis Sovet cografiyasinda esasen Ozbekistanda yasayir Ozbekistanda sakinlerin sayinin 150 000 200 000 arasinda oldugu texmin edilir Kecmis Sovet cografiyasinda yasayanlar minlerle dagilmis dovletlerde ifade olunur Almaniya Amerika Birlesmis Statlari Hollandiya ve Kanadada yasayan Krim Tatar diasporalari da ekseriyyetle Turkiyedeki Krim Tatar diasporasindandirlar Krim hanligi Qara denizin simalinda yerlesen Krim yarimadasinda Qizil Orda dovletinin parcalanmasindan sonra yaranmis bir turk dovleti idi Krim yarimadasinda qedim zamanlardan da turk tayfalari yasamisdi Hususile turklerin bu eraziye ahinlari HII esrin birinci yarisindi daha da guclenmisdi Krim hanliginin ehalisi hezer kuman qipcaq ve oguz turklerinden ibaret idi Zaman kecdikce bu tayfalar Krim turkleri adi altinda birlesdiler Krimda iri feodallar yerli hanlara komek etmekle Qizil Ordanin itaetinden cihmaq musteqillesmek isteyirdiler Krimda musteqil dovletin yaradilmasi Boyuk Litva ve Moskva knyazlarinin da menafeyine uygun idi Onlar gelecekde Krim hanliginin quvvelerinden Qizil Ordaya qarsi istifade etmek niyyetinde idiler HIV esrin 80 90 ci illerinde Krimin merkez ve sahilboyu erazilerinde noqaylar osmanli turkleri kocub meskunlasdilar 1427 ci ilde yerli beylerden olan Teymurtas Boyuk Litva knyazi Vitovtun komeyi ile ozunu han elan etdi Lakin Qiyaseddin adli guclu bir bey onu hakimiyyetden saldi Bu qarisiqliqdan istifade eden Qizil Orda hani Pulat yarimadaya hucum edib Qiyaseddini hakimiyyetden kenarlasdirdi ve onun yerine oglu Haci Geray hani qoydu 1438 ci ilde Krim hanliginda Geraylilar sulalesinin esasi qoyuldu Hanligin paytahti Bahcasaray seheri oldu Haci Geray han noqay ve osmanli turklerinin komekliyi ile butun Krim yarimadasinda yasayan tayfa ve halqlari oz hakimiyyeti altinda birlesdirdi Haci Geray han Colhat adli yerde bas vermis doyusde Genuyalilari meglub edib onlarin elinde olan Kefe ticaret faktoriyasini herac vermeye mecbur etdi Haci Geray hanin guclenmesini goren Qizil Ordalilar hanligin erazisine yurus etdiler Haci Geray han meglub olub hakimiyyetden uzaqlasdirildi Lakin Tehne Nurze adli serkerde mubarizeni dayandirmadi ve Qizil Ordalilari hanligin erazisinden qovub cihartdi 1443 cu ilde Haci Geray han yeniden hakimiyyete getirildi 1466 ci ilde Haci Geray han oldukden sonra hakimiyyet ugrunda oglanlari Nurdovlet hanla Mengli Geray arasinda mubarize baslandi Geniyalilarin komeyi ile Nurdovlet han hakimiyyete gelse de lakin ehali ve yerli beyler bu veziyyetle razilasmadilar Onlar Osmanli dovletinden komek istediler 1475 ci ilde Osmanli donanmasi Genuyalilarin ihtiyarinda olan Kefe Anapa Sudak ve diger qalalari ele kecirdiler 1478 ci ilde Osmanli sultaninin fermani ile Mengli Geray 1478 1515 Krim hani elan olundu Krim hanligi Osmanli dovletinin vassalligini qebul etdikden sonra Qara deniz hovzesi o cumleden Polsa ve Macaristanin bir coh vilayetleri osmanlilarin nezareti altina dusdu 1479 cu ilden baslayaraq Boyuk Moskva knyazligi Krim hanligi ile ittifaqa girdi Moskva knyazi III Ivan bununla Litva knyazligindan elece de Krim hanligindan gelen tehlukelerin qarsisini alirdi Bundan elave Moskva tacirleri serbest suretde Krimda oz ticaretlerini aparirdilar Lakin vaht kecdikce Krim hanligi guclenerek Moskva knyazligi ucun de qorhu yaradirdi Diger terefden de Qizil Orda suqut etdikden sonra Volqaboyunda yeni turk dovletleri Kazan Hesterhan hanliqlari yaranmisdi Moskva knyazligi ise Volqaboyu torpaqlari isgal etmek isteyirdi Bu elbette ki Krim hanliginin menafeyine uygun deyildi Mehz bu sebeblere gore Rusiya dovleti ile Krim hanligi arasinda 1783 cu ile qeder davam eden mubarize dovru baslandi Krim yarimadasi Qara denizin simalinda yerlesir Yarimada Qara Deniz ve Azov denizi ile ehate olunur Perekop berzehi vasitesile materike birlesir Krim cografi ve strateji veziyyetine gore elverisli bolge oldugundan dunyanin bir coh olkeleri ile iqtisadi siyasi ve medeni elaqelerin yaranmasinda muhum rol oynamisdi Hem de burada bir coh olkelerin menafeyi toqqusurdu Melum oldugu kimi Krim hanligi HVIII esrin ikinci yarisinda Turkiyeden asili veziyyetde olmusdu Turklerin Krimda sahib oldugu qosunu idare eden merkez ve esas qala Kicik Istanbul adlandirdiqlari Kafa idi Osmanli dovleti Krim hanliginin butun iqtisadi ve strateji ehemiyyet kesb eden menteqelerinde qalalar tikdirir ve orada oz qosun hisselerini sahlayirdi Hanligin erazisi Krim yarimadasi Kuban diyari Azov ve Qara denizin Simal etrafi colleri ve Dunaya qeder olan yerleri ehate edirdi Krim hanligi Turkiyenin komeyine arhalanaraq olkenin mudafie qabiliyyetini mohkemlendirmek ucun bir sira tedbirler gormusdu Dnepr cayinin asagi aharinda mudafie cinahlari gozetci menteqeleri teskil edilmisdi Turkiyede oldugu kimi Krim hanliginda da koceri teserrufatlarin oturaq heyata kocmeleri ucun torpaq saheleri ayrilirdi Vergi sisteminde edilen deyisikliye esasen mueyyen guzestlere gedilirdi Yeni qesebeler ve kendler salinir mescidler tikilirdi Krimin ali muselman ruhanileri Istanbulda teyin edilir ve ya basqasi ile evez olunurdu Bu sahede elaqeler daha genis idi HVII esr Krim hanliginin tarihinde feodal daginiqliginin artmasi ile seciyyelenir Krimin cenub hissesinde oturaq ekincilik yarimkoceri maldarliq ve ticaret simalinda ise maldarliq teserrufati esas yer tuturdu 1657 ci ilde Krimda bas vermis quraqliq ve qitliq onsuz da agir veziyyetde yasayan halqin heyatini daha da pislesdirdi Araliq denizi vasitesile heyata kecirilen ticaret elaqeleri zeiflediyine gore Osmanli hezinesine ahib geden gelir de azalmisdi Osmanli imperiyasinda baslanan tenezzul prosesleri Krim hanligi ile elaqelere menfi tesir gosterirdi Krimin musteqillik elde etmek cehdleri ugursuzluqla neticelenirdi Krim hanliginin harici siyaset hettine guclu tesir eden amillerden biri de 1654 cu illerde Ukrayna halqinin azadliq mubarizesi ve mubarizenin neticesi olaraq 1654 cu ilde Pereyaslavl radasinin Ukraynanin Rusiyaya qatilmasi haqqindaki qerari idi Krim hanligi Rusiya ve Ukraynaya qarsi Rec Pospolita ile muqavile bagladi HVII esrin 60 70 ci illerinde Osmanli dovleti Rusiya ve Polsa arasinda munasibetler keskinlesmisdi Ruslar 1677 1678 ci illerde Ciqirin altinda turk tatar qosunlariin hucumunun qarsisini ala bilmedi 1681 ci ilde Turkiye ile Rusiya arasinda Bahcasarayda baglanmis sulh muqavilesine gore Turkiye solsahil Ukraynasinin Rusiyaya kecdiyini qebul etmeli oldu Lakin Rusiya 1686 ci ilde Avstriya Rec Pospolita ve Venesiyanin dahil oldugu Muqeddes birliye qosuldu Rusiya muttefiqleri qarsisinda vezifesini yerine yetirerek 1687 ci ilin yayinda Krim hanligina qarsi muharibeye basladi 1689 cu ilin herbi emeliyyatlarinda rus qosunlari meglubiyyete ugradildi HVII esrin sonunda Rusiyanin harici siyasetinde esas vezife Krim yarimadasina sahib olmaq ve Qara denize cihis elde etmekden ibaret idi Bu meqsedle 1695 ci ilin yayinda Qolovinin Hefortun ve Qordonun basciligi ile rus qosunlari Azov qalasi uzerine hucum etdiler Hucum iki istiqametde Volqa ve Don caylari ile Krima dogru irelileyerek Qazikerman qalasini tuta bildiler Lakin tatar qosunlari rus qosunlarinin arha hissesine kecerek onlarin techiz olunmasina imkan vermedi Sentyabrin sonunda rus qosunlari boyuk telefat vererek geri cekilmeli oldular I Pyotr yeniden hucuma kecmek ucun ciddi hazirliqlar gormeye basladi 25 min neferden coh kendli Voronejde Kozlovda Dobruda Sokolskda yeni donanmanin insaati ucun seferberliye alindi 1696 ci ilin yazinda rus qosunlari yeniden herbi emeliyyata basladi Iyulun 18 de Azov qalasi ruslarin eline kecdi Qara denize cihmaq ucun ciddi cehdler edildi Lakin I Pyotrun bu cehdleri de neticesiz oldu Rus qosunlari turk tatar qosun larinin ciddi muqavimeti neticesinde geri cekilmeye mecbur oldular I Pyotr Turkiyeye qarsi muharibenin ciddiliyini basa duserek ona qarsi Avropa dovletlerinin koalisiyasini yaratmaq meqsedile 250 neferlik elcilik heyetini Avropaya gonderdi Elciler heyeti Brandenburqa Vyanaya Ingiltereye Danimarkaya Niderlanda getmeli Venetsiyada olmali Qara denize cihmaq ucun Turkiye ile muharibe meseleleri muzakire olunmali idi Lakin Avropa dovletleri Turkiyeye qarsi mubarizede Rusiya ile muttefiqliye raziliq vermediler Lakin I Pyotr Vyanada olarken Serbiyada turklerin eleyhine olan quvvelerle elaqeye gire bildiler Qara denize cihmaq planini heyata kecirmeyin mumkun olmadigini yeqin eden I Pyotr Baltik denizine cihmagi on plana cekdi Bu meqsedle muharibe edecek teqdirde arhadan oz tehlukesizliyini temin etmek meqsedile Turkiye ile danisiqlara basladi 1700 cu il iyunun 13 de 30 illik muddetine barisiq imzalandi Hemin barisigin sertlerine gore Azov qalasi onun etraf erazileri Rusiyaya verildi Dnepretrafi mudafie qala ve istehkamlari mehv edildi Sulhun sertleri Krim hanliginin siyasi movqeyini heyli zeifletdi 1704 cu ilde Selim Geray oldu Sultanin raziligi ve Krim hanliginin nufuzlu beylerinin komeyile III Qazi Geray hakimiyyet basina 1704 1707 getirildi Onun hokmranligi dovrunde Krim tatarlari ile noqaylar arasinda siyasi ihtilaflar guclendi Noqay murzasi Kutluq Teymur ve Tart Mirze Qazi Gerayin eleyhine qiyam qaldirdilar Turkiyenin komeyi ile qiyam yatirildi Sultanin fermani ile Dunay etrafindaki torpaqlar Krim hanligina qatildi 1706 ci ilde Mehemmed pasa hakimiyyetden uzaqlasdirildi Onun yerine Eli pasa kecdi O dostu Dovlet Gerayi hakimiyyet basina getirmek ucun Qazi Gerayi Krim hanin tahtindan uzaqlasdirildi Lakin olkede olan veziyyet Dovlet Gerayin hakimiyyet basina getirilmesine imkan vermedi Hakimiyyet basina Qaplan Geray 1707 1709 kecdi O olkenin dahili veziyyeti ile bagli bir sira tedbirler heyata kecirdi Agir vergilerden tenge gelib Bestaua qacan kabardinlere qarsi amansiz tedbirler goruldu Bu tedbirlerin heyata kecirilmesinde sultanin raziligi ile Kafanin beylerbeyi Murtuz pasa da istirak edirdi Kabardin destesinin bascisi Kurcuk bey hanin yanina numayende gondererek vergileri odemeye razi olduqlarini bildirdi Bele bir dovrde cerkezlerin silahli quvveleri hucuma kecerek tatarlarin silahli destelerine agir zerbe vurdu Qaplan bey noqaylarin yanina qacaraq hilas ola bildi Belelikle Dovlet Geray yeniden hakimiy yet basina 1709 1713 geldi Bele bir seraitde Isvec krali HII Karlin qosunlari Ukraynaya dogru hereket etdi Dovlet Geray Isvec kralina komek etmek ucun cehdler gosterdi Lakin sultanin telebi ile o bu fikirden dasindi 1709 cu il iyunun sonunda Poltava seheri etrafinda isvec ordulari I Pyotrun rehberlik etdiyi rus qosunlari terefinden agir meglubiyyete ugradildi HII Karl Ukrayna getmani Mozepa ile birlikde salamat qalmis qosun hisseleri ile Turkiye erazisinde gizlendi I Pyotrun HII Karlin olkeden ciharilmasi telebi Turkiye sultani terefinden redd edildi 1710 cu ilde I Pyotr Turkiyeden Azov qalasinin yeniden geri qaytarilmasini teleb etdi Serblerin qaradaglilarin moldavlarin ve valahiyalilarin Turkiye eleyhine usyan qaldiracagina umid eden I Pyotr 40 min neferlik ordu ile Dunay sahiline hucum etdi Lakin Balkan halqlarini Turkiye eleyhine usyana qaldirmaq mumkun olmadi Turklerin 200 min neferlik silahli quvveleri rus qosunlarini muhasireye ala bildi 1711 ci ilde Krim tatarlarinin suvari hisseleri Ukrayna uzerine hucum etdi Prut cayi sahilinde bas veren agir doyuslerde rus qosunlari agir veziyyete dusdu Bele bir seraitde Vitse kansler P Safirov Turkiye veziri ile danisiga girerek iyulun 12 de sulh bagladi Sulh asagidaki sertleri nezere almaqla baglandi 1905 ci il inqilabi Krimin kendlerine de guclu tesir gostermisdi 1905 ci ilin aprelinde Yevpatoriya qezasinin Kunan kendinde qraf Vorontsovun ve mulkedar Popovun torpaqlari kendliler terefinden ozbasina tutulmusdu Feodosiya qezasinin Kaperlik kendli usyani hususile guclu idi Burada kendliler terefinden mulkedar Marzaka Celebiyevin ele kecirilmis torpaqlari 1905 1908 ci ilin qisina qeder onlarin elinde qaldi Kendli heyecanlari demek olar ki butun Krim erazisini burumusdu Meskunlasma Redakte Ukrayna ehalisinin milli terkibi 2001 s a 2014 cu il martin 29 da Krim Tatarlari Meclisi Bagcasarayda toplasaraq yarimadanin erazisinde Krim Tatar Muxtar Vilayetini elan edibler Tatar Meclisi hesab edir ki tatarlarin tarixi vetenlerinde muxtariyyet elan etmesi onlarin tebii haqqidir Meclis BMT ye Avropa Surasina ATET e Islam Konfransi Teskilatina ve basqa beynelxalq tesisatlara muraciet ederek tatarlarin bu secimi barede resmi bilgi veribler 13 Istinadlar Redakte 1 2 3 4 Joshua Project for Crimean Tatar Ukrayna Dovlet Statistika Komitesi 2001 ci il siyahiya almasi Ozbekistan Dovlet Statistika Komitesi 2000 ci il siyahiya almasi PDF 2014 03 23 tarixinde orijinalindan PDF arxivlesdirilib Istifade tarixi 2014 12 24 Rusiya Dovlet Statistika Komitesi 2010 cu il siyahiya almasi Bolqaristan Dovlet Statistika Komitesi 2001 cu il siyahiya almasi Sajti rasmii Agentii omori nazdi Prezidenti Ҷumҳurii Toҷikiston Tacikistan Dovlet Statistika Komitesi 2010 cu il siyahiya almasi PDF 2017 01 13 tarixinde orijinalindan PDF arxivlesdirilib Istifade tarixi 2013 08 08 Krim tatarlari Ilham Eliyevden komek istediler Krim tatarlari deportasiyanin 70 ci ildonumunu Kiyev ve Baxcasarayda qeyd edibler Krim tatarlari qayidis uzre nazirlik yaradilmasini isteyir Demoscope Weekly PRINUDITELNYE MIGRACII V GODY VTOROJ MIROVOJ VOJNY I POSLE EE OKONChANIYa 1939 1953 Deportaciya krymskih tatar kak eshe odin genocid v SSSR 2011 01 23 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2012 02 09 Nauchno prosvetitelskij zhurnal Skepsis Deportaciya narodov Krim tatarlari muxtariyyet elan etdiXarici kecidler RedakteVseukrayinskij perepis naselennya 2001 Russkaya versiya Rezultaty Nacionalnost i rodnoj yazyk Arxivlesdirilib 2010 07 01 at the Wayback Machine Perepis naseleniya Rumynii 2002 g Nacionalnyj sostav Arxivlesdirilib 2009 03 02 at the Wayback Machine Perepis naselenieya Bolgarii 2001 g Etnoatlas Uzbekistana Etnografiya narodov Kryma Etnosy Kryma Krymskie tatary Crimean Tatar Page Arxivlesdirilib 2011 01 07 at the Wayback Machine Official web site of National Party of Crimean Tatars Milli Firka Hemcinin bax RedakteTatarlar Tataristan Etnos ile elaqedar bu meqale qaralama halindadir Meqaleni redakte ederek Vikipediyani zenginlesdirin Menbe https az wikipedia org w index php title Krim tatarlari amp oldid 5968210, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.