fbpx
Wikipedia

Kavaleriya

Atlı qoşun, Süvarilər, Kavaleriya - (fr.cavalerie, it.cavaleria, от lat.caballus — at) - atlılar - döyüş əməliyyatlarının aparılması və yerdəyişmə üçün minik atlarından istifadə edilən qoşun növü.

Mündəricat

Sürətli və güclü zərbə ilə birlikdə, yüksək hərəkətliliyə və manevrliyə malik olan süvarilər, keçmişin bir çox döyüşlərində həlledici qüvvə idi. Öz qoşunlarından xeyli aralı məsafədə müstəqil hərəkət etmək bacarığı, qısa zaman ərzində böyük məsafələri qət etmək, rəqibin arxasında və cinahlarında qəflətən peyda olmaq, döyüş üçün çevik açılmaq həm atlı, həm də piyada sırada bir hərəkətlərdən başqasına çevik keçid bacarığı, süvarilər üçün çoxfunksional taktiki və strateji-əməliyyat imkanları yaradırdı. Süvarilərin əsas döyüş hərəkətlərindən birincisi, gedişində rəqibə saldırılan, cinahlarına zərbə endirilən, geri çəkiləndə isə onu qovan, hücum idi. Süvarilər həmçinin, öz qoşunlarının cinahlarını və geri çəkilməsini qorumaq, kəşfiyyat aparmaq və rəqibin arxasına reyd etmək və sairə əməliyyatlarda əsas qüvvə idi.

Süvarilər qeyri-nizami atlı qoşun kimi Qədim Dünyanın, atların kütləvi yetişdirildiyi ölkələrində yaranmışdır. Qədim Misir, Hindistan, Çin və başqa ölkələrdə atlara qoşulmuş döyüş arabaları istifadə olunurdu. İlk dəfə qoşun növü kimi e.ə IX-cu əsrdə Assuriya ordusunun tərkibində tətbiq olunmağa başlandı. Midiya şahı Kiaksar skif süvarilərini ayrıca qoşun növü kimi istifadə edirdi. E.ə VI-cı əsrdə Əhəmənilərin ordusunda süvarilər əsas qoşun növü kimi, qılınc və qalxanla silahlanmış ağır, həm də yay-ox və kiçik mizraqlarla silahlanmış yüngül qoşunları təşkil edirdilər. Süvarilərin döyüşünü yüngül atlılar başlayırdı, onlar düşmənin səflərini ox və mizraqlarla pozurdular və ağır süvarilərin hücumu üçün imkan yaradırdılar. Döyüşü ağır süvarilər bitirirdi. Təxminən eyni quruluşa e.ə. III əsrdə parfyan süvariləri də malik idilər. Qədim Yunan polisləri Sparta və Afinada süvarilər azsaylı idi. Daha çox at yetişdirilən FessaliyaBeotiya Fivaya daha çoxsaylı süvari qoşunu yaratmağa imkan verdi. E.ə IV-cü əsrin birinci yarısında fivalı sərkərdə Epaminond ilk dəfə süvarilərin piyadalarla qarşılıqlı uzlaşmasını tətbiq etdi və bunun köməyi ilə düşməni Levktra və Mantineya döyüşlərində məğlub etdi. Ən yüksək inkişafını əntiq dünyada atlı qoşun Makedoniyalı İskəndərin ordusunda tapdı. O müstəqil qoşun növünə, qoşunların döyüş sıralarının çevik qüvvəsinə, rəqibə zərbəni endirən əsas qüvvəyə çevrildi(Qranik, Qidasp, İssQavqamel döyüşləri). Süvarilərin əsas altbölmələri, 64 nəfərdən ibarət il idi(eskadron tipli altbölüm). Kavaleriya ağır, orta, və məğlub edilmiş rəqibi təqib edən yüngül süvarilərə bölünürdü. Sonralar dimaxilər(həm atlı, həm də piyada vuruşa bilən süvarilər) hissələri yarandı. Roma ordusunda kavaleriya yardımçı qoşun hissəsi idi. Təşkilat baxımından o leqiona daxil idi, və hərəsində 30 nəfər olan turmalara bölünürdü, öz növbəsində turmalar isə oluqlardan ibarət üç dekuriyaya bölünürdü. Nizə və qılıncları olan romalı süvarilər at minməyə yaxşı öyərdilməmişdilər və atlardan ,əsasən, nəqliyyat vasitəsi kimi istifadə edirdilər. Bunun əksinə olaraq Karfagen süvariləri əla döyüş qabiliyyətinə malik idilər. Hannibal Punik müharibələrində süvarilərdən çox məharətlə, məsələn Kanna döyüşündə, istifadə etmişdi. E.ə VII-III əsrlərdə skiflərin, məsələn farslara qarşı məharətlə istifadə etdikləri, çoxsaylı süvari qoşunu vardı. Parfyanların süvariləri də romalılara qarşı Karr döyüşündə çox ustalıqla süvarilərdən istifadə edib, onları darmadağın etmişdilər.

Katafraktarilər

Katafraktarilər-(yunan katafrakto- zirehli). E.ə IV-cü əsrdə Yunanıstanda, e.ə V-ci əsr fars və midiyalı süvarilərinin təcrübəsindən istifadə edərək yaratdıqları, sonralar öz inkişafını Makedoniyalı İskəndərin qoşununda tapan, ağır silahlanmış zirehli süvarilər. Torpaq əyanlarından komplektləşdirilirdi.

Əsas məqalə: Katafraktarilər
Zirehli hun süvariləri

Hunlar tarixdə ilk dəfə yəhərdən istifadə etməyə başladılar. Döyüş vaxtı hun döyüşçüsü üzənginin üzərində ayağa qalxırdı ki, bu ona dayanıqlıq, və ayaqlarını sallayaraq atlarda oturan romalı süvarilər üzərində böyük üstünlük verirdi. Roma süvariləri hun süvarilərinə müqavimət göstərə bilmirdilər və tamamilə məğlub olub, döyüş meydanından qaçırdlar. Hunların hərbi taktikası mükəməl idi. Romalılarla döyüşdə hunlar ilk növbədə onların süvarilərinə hücum edirdilər və onları ya darmadağın edirdilər, yaxud qaçmağa məcbur edirdilər. Sonra onlar, piyadaları öz cərgələrini dəyişməyə məcbur edirdilər, dövrəyə alaraq və ətraflarında çaparaq üzərlərinə ox yağdırırdılar. Roma piyadalarını yoraraq və haldan salaraq, onlara sarsıdıcı zərbə endirirdilər.

Ərəb süvarilərinin silahları zəngin və çeşidli idi. Döyüşçünün iki və möhkəm yayı, düz və iti ucu, möhkəm gövdəsi və dəmir pərləri olan 30 oxdan ibarət kolçanı; tiyəsi keyfiyyətli dəmirdən olan uzun qamışdan cidası; əyri kəsici-çapıcı qılıncı;döyüş toppuzu yaxud ikitiyəli baltası; qıraqları iti tiyəli diski; sapan üçün içində 30 daş olan iki kəsmə çantası olmalı idi. Ərəb süvari qoşunu iki hissəyə ağır və yüngül süvarilərə bölünürdü. Yüngül süvarilər uzun yüngül mizraqlarla silahlanırdılar. Bu silahlar Avropa cəngavərlərinin silahlarından xeyli yüngül və eyni zamanda xeyli möhkəm idi. Müdafiə təchizatı zirehdən, papağın üstünə geyilən dəbilqədən, iki qolçaqdan, iki qamaşdan və iki qıçlıqdan ibarət idi. Yürüş üçün atlara ağır nallar vururdular. Döyüşdə ərəblər geniş olaraq pusqulardan, hücumlardan(xüsusi ilə sübh çağı) tətbiq edirdilər. Süvarilər ərəb ordusunda, adətən atlarla və dəvələrlə daşınan piyadalardan bir neçə dəfə az idilər. Yüksək hərəkətlilik ərəb ordusunun xüsusiyəti idi. Bu xüsusiyəti nəzərə alaraq komandanlıq geniş şəkildə gözlənilməzlik amilindən istifadə edirdi. Yüngül atlılardan ibarət avanqard adətən irəli çəkilirdi və öz növbəsində ərazinin öyrənilməsi və düşmənin müşahidəsi üçün irəliyə kəşfiyyat dəstələri göndərirdi. Əsas qüvvələrin başında, cinahlardan, hətta sürətli yürüş vaxtı süvarilərdən geriyə qalmayan piyada oxçuların qoruduğu, ağır süvarilər gedirdi. Ağır süvarilərin ardınca piyada qoşun gedirdi. Onun yürüş qaydasının mərkəzində təchizatla, sursatla və çadırlarla yüklənmiş dəvələr yerləşirdi. Ardınca isə hücum texnikasını, mancanaqları və səhra hospitalını daşıyan dəvə karvanı gedirdi. Yürüş kolonunun arxası aryerqard tərəfindən qorunurdu. Səhra hospitallarının təsis edilməsi IX-cu əsrin əvvəlinə aiddir. Rəqiblə ilk təmasdan sonra yüngül süvari avanqard, geriyə əsas qüvvələrinə doğru çəkilirdi. Bu vaxt piyadalar düzülürdü. Ərəblərin sıraları cəbhədən və içərilərinə doğru aralı dururdu. Beş cərgəyə düzülən hər sıranın öz poetik adı vardı:

  • Birinci sıra "Köpək hürüşməsi sübhü" süvarilərin səpələnmiş düzülüşündən ibarət idi.
  • İkinci sıra "Kömək günü"
  • Üçüncü sıra "Sarsılma axşamı"

İkinci və üçüncü sıralar əsas qüvvələr idi, onlar xüsusi şahmat qaydasında düzülürdü.

  • Dördüncü sıra - ümumi rezerv - bayrağı qoruyan.

Döyüşü, düşmənin sırasını pozmağa çalışan, ilk sıra başlayırdı. Sonra onu ikinci və üçüncü sıralar dəstəkləyirdi. Ərəblərin əsas piyada qüvvələri, süvarilərə dayaq olaraq, müdafiə döyüşünə üstünlük verirdilər. Ərəb süvariləri inadkarlığı ilə seçilirdilər, onlar adətən düşmənin cinahlarını almağa çalışırdılar. Rəqib ilk sarsıntı keçirəndən sonra, onlar ümumi hücuma keçirdilər, sonra isə onu tam məhv edilənə qədər təqib edirdilər. Təqibi də süvarilər aparırdı.

VIII-IX-cu əsrlərdən Qərbi Avropada feodal orduların əsas qüvvəsi kimi atlı cəngavərlər çıxış etməyə başladı. İlk dəfə bu qoşun 732-ci ildə Puatye döyüşündə öz gücünü göstərdi. Zirehə bürünmüş, ağır nizələrlə və qılınclarla silahlanmış cəngavərlər rəqibə, ya daraq, ya da küt paya (qaban başı, ya da dəmir donuz) adlandırılan cərgədə hücum edirdilər. Daraq adətən piyadalara, paya isə cəngavər qoşununa qarşı istifadə olunurdu. Belə ki, cəngavərlər, ortasında piyadalar olan payanın, perimetri boyu bir neçə cərgəyə düzülürdülər. Piyadalar cəngavərlərin geri otrutduğu rəqibi bitirirdilər. Ancaq sarsıdıcı qüvvə kimi məşhurlaşan cəngavərlər, atlı qoşunun əsas üstünlüyü olan çeviklikdən məhrum oldular. Onların ordusu yöndəmsiz və ləng idi, cinah zərbələrindən qoruna, rəqibi qova və piyada kimi döyüşə bilmirdi. Buna misal kimi Batı xanın cəngavərlərin ordularını 1241-ci ildə Liqnitsa yaxınlığında darmadağın etməsini və 1242-ci ildəki Buz döyüşünü göstərmək olar.

XIII-XII-ci əsrlərdə monqollar süvarilərin kütləvi istifadəsi ilə tanınmışdılar. Monqol və tatarların süvari qoşunları yüksək döyüş qabiliyyətinə malik idi və uzun müddət döyüşlərdə özünə tay bilmirdi. Monqol süvarilərinin zərbə qüvvəsi çoxdandır tarixi rəvayətlərlə bəzədilib. Bu fikirlər ədalətlidir. Lakin bunun səbəbi nədədir? Monqolların yaraqları yetərincə güclü və məntiqli idi. Monqol süvarilərinin gücünün mahiyətini açmaq üçün monqol atlarının müstəsna keyfiyyətlərini də qeyd etmək lazımdır.. Həm ölçülərinə həm də eksteryerinə görə o Altay, Yakutiya aborigen növlərinə aiddir.. Bunlar bəstə boylu, çox tüklü, xüsusi ilə qışda, güclü ayaqları üstündə və güclü konstitusiyası(quruluşu) olan, olduqca dözümlü və tələbsiz heyvandır. Ağır yaşayış şəraitində baş verən təbii seçim, həm yük daşımaq üçün həm də sürmək üçün yararlı, dördnala qaçışda yetərincə çevik, dinc, qorxmaz və sədaqət kimi qiymətli keyfiyyətləri olan növün formalaşmasına gətirib çıxarmışdır. Belə atlar uzaq keçidlərin ağır şəraitinə asanlıqla dözürdülər, hər yerdə otlaq tapırdılar, qışda dırnaqları ilə qarın altından ot tapırlar, həmişə çevik qovğaya hazırdılar. Şübhə yoxdur ki, keyfiyyətinə görə unikal at ilxılarına malik monqolların hərbi potensialı çox güclü idi və onların süvari dəstələri keyfiyyətinə görə bütün başqa Asiya və Avropa süvari dəstələrini üstələyirdi..

Səfəvi süvariləri

Qorçu qvardiyası

Səfəvi dövlətində mərkəzləşdirilmiş nizami ordu yox idi. Ordu ayrı-ayrı feodalların və əyalət bəylərbəylərinin qoşunlarından təşkil olunurdu. Bunlar demək olar ki istisnasız olaraq Azərbaycan tayfalarının əmirləri tərəfindən gətirilən dəstələr idi. Bu qoşunlar (mülaziman, nökəran) feodalların özləri tərəfindən təchiz olunurdu və saxlanırdı. I İsmayılın hərbi qüvvələri prinsipial olaraq Ağqoyunlu tayfa qoşun sistemindən fərqlənmirdi. Səfəvilərin müharibə üçün çıxardıqları qoşunların sayı dəqiq məlum deyil. Alessandri hesab edir ki, onların qoşunlarının sayı 60 minə çatırdı. 1568-ci ildə Səfəvi sarayında olan C. Vekyetti də hesab edirdi ki, 60 mindən artıq qoşun çıxarmaq mümkün deyildi. Bu barədə dəyərli məlumatları Minadoi verir. O hesab edir ki, Səfəvilər döyüşə 60 min süvari çıxarırdılar, lakin əgər bütün hakimlər və feodallar qoşunlarını göndərilsəydi onların saylarını 130-140 minə çatdırmaq olardı. Qazi Əhmədin məlumatlarına görə, I Təhmasibin vəfatı zamanı şahın məvacibində “qızılbaş tayfa və nəsillərindən” olan 200 min adam vardı. Lakin bu qoşunların heç də hamısını, feodalların özbaşınalığına görə, döyüş meydanına çıxarmaq mümkün deyildi. Feodal yığma(çərik) qoşundan başqa şahın yanında 4500-6000 nəfərlik qorçu qvardiyası da vardı. Onlara qorçubaşı rəhbərlik edirdi. Bundan başqa şah xidmətində analoji finksiya üçün 700 yasavul vardı. Qorçuların 4 mini torpaq təltiflərindən dolanırdı, qalan 2 min şahın məvacibində idi. Qorçular tayfa kavaleriyasından ibarət idi. Onların yay-ox, nizə, qılınc, xəncər, döyüş baltası və qalxanları vardı. Döyüş vaxtı onlar yanaqlarını örtən zirehli qoruyucuları olan dəbilqələr geyirdi. Ordu ,əsasən, çevik süvarilərdən ibarət idi, piyadalar az idi. Silahlanmaları barədə Alessandri məlumat verir ki, onların qalxanları, qılıncları, tüfəngləri(muşket, arkebuz) vardı. Arkebuzların lülələrinin uzunluğu 9 düymə çatırdı, atdığı güllələrin çəkisi isə 50-70 qram təşkil edirdi. Alessandri yazır ki, onlar arkebuzlardan çox asanlıqla istifadə edirdilər və bu ağır silah onların qılıncla, yay-oxla və qalxanla döyüşmələrinə əngəl olmurdu. Arkebuzu kürəklərində gəzdirirdilər. O Səfəvilərin istehsal etdiyi silahların keyfiyyətinə diqqətini cəlb edirdi. Ümumi yayılmış yanlış təsəvvürə görə qızılbaşların odlu silahı yox idi. Lakin İbrahim Əmini və başqa anonim mənbə qızılbaşların hələ Bakının alınması zamanı odlu silahdan(atəş-i-top-u-tüfəng) istifadə etdikləri barədə yazırlar. Məlumdur ki, qızılbaşlar Təhmasibin 1538-ci ildə Şirvana yürüşü və Buğurt qalasının mühasirəsi zamanı toplardan istifadə etdikləri deyilir. Lakin bu toplar əsasən mortir tipli silah yaxud təsadüfən onların əlinə avropalılardan keçən odlu silahlar idi. Minorski iddia edir ki, Səfəvilər top və tüfənglərdən ilk dəfə 1552-ci ildə Ərcişin mühasirəsində yararlanıblar. Şah Abbasın keçirdiyi islahatlar nəticəsində qızılbaş ordusu tədricən öz tayfa səciyyəsini itirməyə başladı. Bu islahatın nəticələrindən birinə əsasən qeyri türklərdən ibarət 44 minlik qulam ordusunun təşkil olunması idi. Onlar xəzinədən məvacib alırdılar və tamamilə şahdan asılı idilər. Əvvəlcə onlar piyada kimi təşkil olunmuşdular. Hər 4-5 əsgər silah-sursatın daşınması üçün bir qatırla təchiz olunurdu. “Təzkirət əl mülük” əsərində döyüş alayı “Qulam sərkare xassey-şərife” kimi qeyd olunur. Onların qul adlandırılması kölə olmaları demək deyildi, qul burada dövlətin, xanədanın qulu mənasında idi. Şardenin dediyinə görə I Abbas onlara ithafən “süvari yeniçərilər” deyirdi. Onlar süvari idi. Əsasən soyuq silahlarla yaraqlanırdılar. Xüsusi hərbi xidmət zamanı onlara odlu silahdan istifadə etməyi öyrədirdilər.

XVI əsr Məmlük süvarisi

Məmlüklər

XIV-cü əsrdə odlu silahın yaranması və bununla bağlı olaraq piyadaların və artilleriyanın rolunun artması köklü surətdə süvarilərin inkişafına təsir etdi. XV -ci əsrin axırlarına doğru cəngavər kavaleriyası tamamilə əhəmiyyətini itirdi. Süvarilərin müdafiə təchizatı getdikcə yüngülləşirdi, və XVI-cı əsrdə, odlu silahlı yüngül kavaleriya ön plana çıxdı. Eyni zamanda döyüşün taktikası da dəyişirdi. Döyüş üçün süvarilərin düzülüş dərinliyini 8-10, və bundan da çox, cərgəyə qədər artırıldı.

Kirasirlər

Kirasirlər-(kirasа frans. cuirasse- zireh) - ağır süvarilər. XVI-cı əsrin sonunda kirasirlər sonralar isə draqunlar ortaya çıxdı. XVII-ci əsrin birinci yarısında İsveç, Fransa, İngiltərə və başqa Avropa ölkələrində kirasir və draqun alayları yaradılır. Kavaleriyanın bu yöndə böyük yenidən təşkilini İsveç kralı Qustav Adolf(1611-1632) keçirir. İsveçlilərin süvari alayı, dörd kornet(tağım) daxil olan və 125 atlıdan ibarət olan 4 eskadrondan təşkil olunurdu. İsveç kirasirləri və draqunları döyüşdə 3-4 cərgəyə, ordu döyüş qaydasında isə iki cərgəyə düzülürdülər. Belə düzülüşlə süvarilər yenə sarsıdıcı qüvvəyə çevrilirdilər. Ağır zirehli cəngavərlərdən fərqli olraq kirasirlərin zirehi yüngül idi, bundan başqa kirasirlər odlu silahlanmışdılar. Rəqibin odlu silahından əsas yayınma vasitəsi zireh deyil, çeviklik olurdu.

Draqunlar

Əsas məqalə: Draqunlar

Draqunlar-lat. draco-ilk dövrlərdə bayraqlarında olan əjdaha təsvirindən gəlir; başqa qaynaqlara görə frans. dragon - qısa muşket) - orta süvarilər. Bəzi Avropa ölkələrində həm atlı, həm də piyada sırada vuruşmağa bacaran süvarilər. Əvvəlini Makedoniyalı İskəndərin həm piyada, həm də atlı vuruşan dimaxoslarından(yunan - ikili döyüşçülər) götürürlər. İlk dəfə draqunlar XVI-cı əsrdə Fransada,atlarda vuruşan piyadalar kimi yaradılıblar. XVII-ci əsrin birinci yarısında süvarilər kimi də istifadə olunublar. İstifadələrindən asılı olaraq, müxtəlif mərhələlərdə müxtəlif soyuq və odlu silahlarla, eləcə də alətlərlə təmin olunurdular. Daha təkmilləşdirilmiş odlu silahın yaranması ilə atlı atıcılara çevrildilər. XVII-ci əsrin əvvəlində Otuzillik müharibədə əsasən süvarilər kimi istifadə olunurdular. XVII-ci əsrin sonunda Fransa, Avsrtiya, Prusiya və İngiltərə qoşunlarında üstünlük təşkil edirdilər və əsasən ağır(bəzən orta) süvarilərə aid edilirdilər. Yüngül kavaleriyanın artımı ilə XVII-ci əsrin əvvəlində draqunların sayı azaldı. 1877-78 illər rus-türk müharibəsi göstərdi ki, draqunlar öz əhəmiyətini itirməyib.

Qusarlar

Qusar- macar. - yüngül atlılar. Qusarların yüngül atlı olması onların xeyli kiçik at növlərindən istifadələrindən irəli gəlirdi. Kiçik atlar bəzən ağır atlardan 3 dəfə yüngül olurdular. Bu isə süvari qoşunu xüsusi furaj hazırlıqlarından azad edirdi, çünki yüngül atlar çox vaxt otlaqdan qidalanırdı. Qusarlar ilk olaraq XV-cı əsrdə Macarıstanda yaranıb. O zaman Avropada odlu silah hələ yayılmamışdı, cəngavərlərin ağır zirehlərindən hər kəs yararlana bilmirdi. Qusarlar, kirasir və draqunlarla birlikdə cəngavərləri uğurla əvəz etməyə başladı. 1458-ci ildə macar kralı Matyaş Korvin hər 20 həyətdən bir qusar verilməsini əmr edir. Qusarlar yüngül süvarilər sayılsalar da qismən zirehli idilər. Onlar macar qalxanı (tarç) ilə müdafiə olunurdular, qılınc və xəncərlərdən istifadə edirdilər. Öz inkişafının ən yüksək mərhələsini qusarlar Polşada keçdilər. 1576-cı ildə Polşa kralı Stefan Batori macar qalxanını zirehli kirasaya dəyişdi. Qolçaqlar mütləq atributa çevrildi, ancaq bunu hər qusar ala bilmirdi. Öz hesabına təchiz edilən qusarların geyimləri müxtəlif olurdu. Bəzən yoxsullaşmış zadəganların - şlyaxtanın yaxşı ekipi üçün pulu çatmırdı, buna görə də onların himayədarları(yoldaşlar) olurdu. Yoldaşlar öz pullarına onları ekiplə təmin edirdilər və bəzi imtiyazlara malik idilər. Qusarlar artıq odlu silahdan fitilli tapançalardan və tüfənglərdən istifadə etməyə başladılar. Qanadlı polyak qusarları bütün Avropada məşhur idi. (1682)Vyana altında döyüş osmanlıların darmadağın edilməsində Yan Sobeskinin qusar qoşununun böyük rolu olmuşdur. XVIII-ci əsrdə kavaleriya islahatçısı kimi Prusiya kralı II Fridrix və onun generallarından biri F. Zeydliz məşhurlaşdılar. Yüksək çevikliyi və təlimi ilə seçilən kirasir, draqun və qusarlardan ibarət prus kavaleriyası sıx döyüş səfləri ilə rəqibin cinahlarına və arxasına hücum edirdi. Bu çox vaxt döyüşün taleyini həll edirdi, məsələn (1757)Rosbax döyüşü, (1757)Zorndorf döyüşü.

Ulanlar

Prus ulanı, 1900

Ulan(türk. oğlan, gənc, cavan)- yüngül süvari növü. İlk dəfə XIII-XIV-cü əsrlərdə monqol-tatar qoşununda, yay-ox əvəzinə flüqerli nizələrlə silahlanmış süvari hissələri kimi yaradılıb. XVI-cı əsrdə Litva və Polşaya köçmüş tatarlardan təşkil olunan ulan hissələri, qeyri-nizami süvari qoşun kimi istifadə edilib. XVIII-ci əsrdə ulan hissələri Avstriya və Prusiyada, XIX-cu əsrin əvvəllərində isə Fransada tətbiq olunmağa başlayıb. Avropa ölkələrində ulanlararın silahını əyri qılınclar, flüqerli nizələr, sonralar tapançalar, XIX-cu əsrin ortasından isə karabinlər təşkil edir. Ulanlar xüsusi geyim forması ilə seçilirdilər. Onların dörkünc üstü olan papaqları vardı-ulan papağı. Rus ordusunda ilk ulan alayı 1803-cü ildə yaradılıb. 1830-cu ildə 21 ordu və iki qvardiya ulan alayı vardı. 1882-ci ildə, iki qvardiya alayından başqa, onların hamısı draqun hissələrinə çevrildi, 1907-ci ildə isə yenidən bərpa edildi. 1914-cü ildə rus ordusunda 2 qvardiya və 17 ordu ulan alayı vardı.

Reytarlar

Reytar (alm. reyter - "atlı") XVI-XVII-ci əsrlərdə Avropada muzdlu atlı alaylar. Müasirləri kirasirlərdən fərqli olaraq reytarlar əsasən odlu silaha üstünlük verirdilər. Onların arsenalı bir neçə iri kalibrli tapançadan ibarət idi. Qılınc isə yardımçı səciyyə daşıyırdı. XVI-ci əsrin 50-ci illərinin əvvəllərində reytarlar tamamilə soyuq silahdan imtina etdilər. Əvəzində odlu silahların sayı üçdən beşə qədər artdı. Misal üçün kirasirlər ancaq bir cüt tapança daşıyırdılar. Tapançaların baha olması səbəbindən reytar xidmətinə daxil olanlara birdəfəlik əlavə ödənişlər edilirdi. Rəqibləri də əsasən zirehli olduğundan reytarlar adətən düşmənə yaxın məsafədən atəş açırdılar. Rəqibə yaxınlaşmaq üçün yorğadan istifadə olunurdu, lakin əlverişli şəraitdə, əgər relyef və intizam səviyyəsi sıranın saxlanmasına imkan verirdisə, yüngülcə dördnala da çapırdılar. Odlu silahların doldurulması uzun vaxt apardığına görə, əsas taktiki fənd kimi, o zaman piyadaların arasında geniş yayılmış karakole taktikasından istifadə edirdilər. Belə ki, əsgərlərin birinci cərgəsi yaylım atəşi verəndən sonra dərhal geriyə dönüb arxaya çəkilirdi və ən sonuncu cərgənin arxasına, silahları doldurmaq üçün, keçirdi. Həmin vaxt ikinci cərgə irəliyə çıxıb yeni yaylım atəşi açaraq eynən əvvəlki cərgənin hərəkətlərini təkrar edirdi. Karakole üçün reytarlar, bir birinin ardınca hərəsi 20 atlıdan ibarət 10-15 sıraya düzülürdülər. Yaylım atəşindən sonra birinci cərgə iki hissəyə bölünürdü, bir hissəsi sağa arxaya, o biri hissəsi sola arxaya çəkilirdilər.

Kazaklar

Kazak -türk-Qoçaq, qaçaq, qazağ. Kazak qoşunları Rusiyanın XVII-XXci əsrlərdə apardığı bütün müharibələrdə iştirak ediblər. Qeyri-nizami kazak süvari qoşunu Yeddiillik (1756-1763), Vətən(1812) müharibələrində və rus odrusunun xarici yürüşündə(1813-14), Krım müharibəsi(1853-56), Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1877-1878)Birinci dünya müharibəsində iştirak etmişdilər. Birinci dünya müharibəsi ərəfəsində kazak qoşunlarında 54 ayrı alay, 6 plastun taboru, 23 batareya, 11 ayrı yüzlük, 4 ayrı atlı və piyada diviziya, imperator konvoyu (ümumiyyətlə 68,5 min) vardı. 1917-ci ildə rus ordusunda 164 alay, 54 batareya, 6 plastun taboru, 179 ayrı yüzlük və başqa hissələr və bölüklərdə ümumiyyətlə 200 min adam vardı. Birinci Dünya müharibəsində əməliyyatlarda iştirak edən kazak qoşunlarına, öz qərargahı ilə yürüş atamanı başçılıq edirdi. Kazak qoşunlarının hərəkətləri döyüş meydanında çevikliyi, cəbhədən hücumların sürətliliyi və cinahlara və arxaya zərbələrin geniş istifadəsi ilə səciyyələnirdilər. Hücumda kazaklar axınla, yaxud sıx səfli atlı kütlə ilə hərəkət edirdilər. Müdafiədə atdan düşürdülər, atıcı silahlardan və toplardan istifadə edərək, yenidən atlanıb hücuma keçirdilər.

Vəhşi diviziya

Əsas məqalə: Dikaya diviziya

Bu dövrdə kavaleriya ağır(kirasirlər),orta(draqun, karabiner, atlıqrenader) və yüngül(qusar, ulan və yüngül atlı alaylar)a bölünür. XIX-cu əsrdə kütləvi orduların yaranması ilə, bir sıra ölkələrdə strateji və qoşun süvarilərinə bölünməyə başlayır. Strateji süvarilər müstəqil döyüş əməliyyatları apara bilirdilər, və süvari briqada, diviziya və korpuslardan ibarət idilər. Qoşun süvariləri(tağımdan alaya qədər)piyada bölüklərə(hissələrə) daxil idilər, əsasən kəşfiyyat,öz qoşunlarının cinahlarının qorunması, keşikçi və rabitə üçün istifadə edilirdi. Süvari diviziyalar və korpuslar ilk dəfə Napoleon ordusunda yaradılmışdılar. Süvari korpus, ümumi sayı 7-9 min adam olan, 2-5 süvari diviziyadan ibarət idi. Süvari diviziyaya, hərəsi iki alaydan ibarət, iki briqada daxil idi. 1812-ci ildə fransız ordusunda 4 süvari korpus vardı. Eyni vaxtda rus ordusu 5 süvari korpus, 16 süvari diviziya və 65 süvari alaydan(5 qvardiya, 8 kirasir, 36 draqun, 11 qusar, 5 ulan)ibarət idi. Süvari diviziya 3-(2 draqun və 1 yüngül süvari)- briqadadan ibarət idi. 1833-cü ildə rus ordusunda 13 süvari(2-kirasir, 2-draqun, 9-yüngül süvari) diviziya var idi. Onlar hərəsində iki alay olan, iki briqadadan ibarət idi. XIX-cu əsrin Avropa ordularında atəşin gücünü nəzərə alsaq o qədər də effektli istifadə olunmurdular və çox itki verirdilər. Nəticədə onların sonrakı istifadəsi ilə bağlı şübhələr yaranmağa başladı. Ancaq 1861-1865-ci illər ABŞ Vətəndaş müharibəsi, iri süvari kütlələrinin, düşmənin arxalarında və kommunikasiyaları boyu effektiv istifadəsi imkanlarını göstərdi. Amerika süvariləri həm atlı, həm də piyada döyüş üçün yaxşı hazırlanmışdılar. Atdan düşərək tez, özləri üçün düzəltikləri səngərlər vasitəsi ilə müdafiə olunurdular, düşmənin həmləsini dəf edəndən sonra isə, yenidən atlı sırada döyüşürdülər. 1862-ci ildə rus ordusunda süvarilərin korpus bəndi ləğv edildi.

1877-1878-ci illər rus-türk müharibəsi ərəfəsində rus ordusunda, tərkibi fərqli olan 19 süvari(3 qvardiya, 14 ordu, 1 kazak və 1 qafqazlı) diviziya var idi.

Военная энциклопедия в 8 томах. 3 "Д" -квартирьер Москва Военное издательство 1995

  1. Румянцев Б.Ф., Войтяцкий Б.П. Лошади Монголии\\Тр. Монгол. комис. Академии наук СССР.М.;Л., 1936.Вып. 22.
  2. Конские ресурсы СССР.М., 1939
  3. Всемирная история и Восток. Москва. "Наука" 1989 səh. 80
  4. О. Эфендиев «Азербайджанское государство Сефевидов в XVI веке» — Баку Изд. «Элм», 1981.
  5. Советская военная энциклопедия Москва 1980 Военное издательство министерства обороны СССР.

Kavaleriya
kavaleriya, atlı, qoşun, süvarilər, cavalerie, cavaleria, от, caballus, atlılar, döyüş, əməliyyatlarının, aparılması, yerdəyişmə, üçün, minik, atlarından, istifadə, edilən, qoşun, növü, mündəricat, tətbiqi, xüsusiyyətləri, yaranması, inkişafı, katafraktarilər,. Kavaleriya Dil Izle Redakte Atli qosun Suvariler Kavaleriya fr cavalerie it cavaleria ot lat caballus at atlilar doyus emeliyyatlarinin aparilmasi ve yerdeyisme ucun minik atlarindan istifade edilen qosun novu Mundericat 1 Tetbiqi ve xususiyyetleri 2 Yaranmasi ve inkisafi 2 1 Katafraktariler 3 Hun suvarileri 4 Ereb suvarileri 5 Avropa cengaverleri 6 Monqol ve tatar atlilari 7 Sefevi ve Osmanli suvarileri 7 1 Sefevi suvarileri 8 Memluk suvarileri 9 Kavaleriya odlu silah dovrunde 9 1 Kirasirler 9 2 Draqunlar 9 3 Qusarlar 9 4 Ulanlar 9 5 Reytarlar 9 6 Kazaklar 9 7 Vehsi diviziya 10 Kavaleriya Yeni Dovrde 11 Kavaleriya En Yeni Dovrde 12 Menbeler 13 IstinadlarTetbiqi ve xususiyyetleri RedakteSuretli ve guclu zerbe ile birlikde yuksek hereketliliye ve manevrliye malik olan suvariler kecmisin bir cox doyuslerinde helledici quvve idi Oz qosunlarindan xeyli arali mesafede musteqil hereket etmek bacarigi qisa zaman erzinde boyuk mesafeleri qet etmek reqibin arxasinda ve cinahlarinda qefleten peyda olmaq doyus ucun cevik acilmaq hem atli hem de piyada sirada bir hereketlerden basqasina cevik kecid bacarigi suvariler ucun coxfunksional taktiki ve strateji emeliyyat imkanlari yaradirdi Suvarilerin esas doyus hereketlerinden birincisi gedisinde reqibe saldirilan cinahlarina zerbe endirilen geri cekilende ise onu qovan hucum idi Suvariler hemcinin oz qosunlarinin cinahlarini ve geri cekilmesini qorumaq kesfiyyat aparmaq ve reqibin arxasina reyd etmek ve saire emeliyyatlarda esas quvve idi Yaranmasi ve inkisafi RedakteSuvariler qeyri nizami atli qosun kimi Qedim Dunyanin atlarin kutlevi yetisdirildiyi olkelerinde yaranmisdir Qedim Misir Hindistan Cin ve basqa olkelerde atlara qosulmus doyus arabalari istifade olunurdu Ilk defe qosun novu kimi e e IX cu esrde Assuriya ordusunun terkibinde tetbiq olunmaga baslandi Midiya sahi Kiaksar skif suvarilerini ayrica qosun novu kimi istifade edirdi E e VI ci esrde Ehemenilerin ordusunda suvariler esas qosun novu kimi qilinc ve qalxanla silahlanmis agir hem de yay ox ve kicik mizraqlarla silahlanmis yungul qosunlari teskil edirdiler Suvarilerin doyusunu yungul atlilar baslayirdi onlar dusmenin seflerini ox ve mizraqlarla pozurdular ve agir suvarilerin hucumu ucun imkan yaradirdilar Doyusu agir suvariler bitirirdi Texminen eyni qurulusa e e III esrde parfyan suvarileri de malik idiler Qedim Yunan polisleri Sparta ve Afinada suvariler azsayli idi Daha cox at yetisdirilen Fessaliya ve Beotiya Fivaya daha coxsayli suvari qosunu yaratmaga imkan verdi E e IV cu esrin birinci yarisinda fivali serkerde Epaminond ilk defe suvarilerin piyadalarla qarsiliqli uzlasmasini tetbiq etdi ve bunun komeyi ile dusmeni Levktra ve Mantineya doyuslerinde meglub etdi En yuksek inkisafini entiq dunyada atli qosun Makedoniyali Iskenderin ordusunda tapdi O musteqil qosun novune qosunlarin doyus siralarinin cevik quvvesine reqibe zerbeni endiren esas quvveye cevrildi Qranik Qidasp Iss ve Qavqamel doyusleri Suvarilerin esas altbolmeleri 64 neferden ibaret il idi eskadron tipli altbolum Kavaleriya agir orta ve meglub edilmis reqibi teqib eden yungul suvarilere bolunurdu Sonralar dimaxiler hem atli hem de piyada vurusa bilen suvariler hisseleri yarandi Roma ordusunda kavaleriya yardimci qosun hissesi idi Teskilat baximindan o leqiona daxil idi ve heresinde 30 nefer olan turmalara bolunurdu oz novbesinde turmalar ise oluqlardan ibaret uc dekuriyaya bolunurdu Nize ve qilinclari olan romali suvariler at minmeye yaxsi oyerdilmemisdiler ve atlardan esasen neqliyyat vasitesi kimi istifade edirdiler Bunun eksine olaraq Karfagen suvarileri ela doyus qabiliyyetine malik idiler Hannibal Punik muharibelerinde suvarilerden cox meharetle meselen Kanna doyusunde istifade etmisdi E e VII III esrlerde skiflerin meselen farslara qarsi meharetle istifade etdikleri coxsayli suvari qosunu vardi Parfyanlarin suvarileri de romalilara qarsi Karr doyusunde cox ustaliqla suvarilerden istifade edib onlari darmadagin etmisdiler Katafraktariler Redakte Katafraktariler yunan katafrakto zirehli E e IV cu esrde Yunanistanda e e V ci esr fars ve midiyali suvarilerinin tecrubesinden istifade ederek yaratdiqlari sonralar oz inkisafini Makedoniyali Iskenderin qosununda tapan agir silahlanmis zirehli suvariler Torpaq eyanlarindan komplektlesdirilirdi Esas meqale KatafraktarilerHun suvarileri Redakte Zirehli hun suvarileri Hunlar tarixde ilk defe yeherden istifade etmeye basladilar Doyus vaxti hun doyuscusu uzenginin uzerinde ayaga qalxirdi ki bu ona dayaniqliq ve ayaqlarini sallayaraq atlarda oturan romali suvariler uzerinde boyuk ustunluk verirdi Roma suvarileri hun suvarilerine muqavimet gostere bilmirdiler ve tamamile meglub olub doyus meydanindan qacirdlar Hunlarin herbi taktikasi mukemel idi Romalilarla doyusde hunlar ilk novbede onlarin suvarilerine hucum edirdiler ve onlari ya darmadagin edirdiler yaxud qacmaga mecbur edirdiler Sonra onlar piyadalari oz cergelerini deyismeye mecbur edirdiler dovreye alaraq ve etraflarinda caparaq uzerlerine ox yagdirirdilar Roma piyadalarini yoraraq ve haldan salaraq onlara sarsidici zerbe endirirdiler 1 Ereb suvarileri RedakteEreb suvarilerinin silahlari zengin ve cesidli idi Doyuscunun iki ve mohkem yayi duz ve iti ucu mohkem govdesi ve demir perleri olan 30 oxdan ibaret kolcani tiyesi keyfiyyetli demirden olan uzun qamisdan cidasi eyri kesici capici qilinci doyus toppuzu yaxud ikitiyeli baltasi qiraqlari iti tiyeli diski sapan ucun icinde 30 das olan iki kesme cantasi olmali idi Ereb suvari qosunu iki hisseye agir ve yungul suvarilere bolunurdu Yungul suvariler uzun yungul mizraqlarla silahlanirdilar Bu silahlar Avropa cengaverlerinin silahlarindan xeyli yungul ve eyni zamanda xeyli mohkem idi Mudafie techizati zirehden papagin ustune geyilen debilqeden iki qolcaqdan iki qamasdan ve iki qicliqdan ibaret idi Yurus ucun atlara agir nallar vururdular Doyusde erebler genis olaraq pusqulardan hucumlardan xususi ile subh cagi tetbiq edirdiler Suvariler ereb ordusunda adeten atlarla ve develerle dasinan piyadalardan bir nece defe az idiler Yuksek hereketlilik ereb ordusunun xususiyeti idi Bu xususiyeti nezere alaraq komandanliq genis sekilde gozlenilmezlik amilinden istifade edirdi Yungul atlilardan ibaret avanqard adeten ireli cekilirdi ve oz novbesinde erazinin oyrenilmesi ve dusmenin musahidesi ucun ireliye kesfiyyat desteleri gonderirdi Esas quvvelerin basinda cinahlardan hetta suretli yurus vaxti suvarilerden geriye qalmayan piyada oxcularin qorudugu agir suvariler gedirdi Agir suvarilerin ardinca piyada qosun gedirdi Onun yurus qaydasinin merkezinde techizatla sursatla ve cadirlarla yuklenmis develer yerlesirdi Ardinca ise hucum texnikasini mancanaqlari ve sehra hospitalini dasiyan deve karvani gedirdi Yurus kolonunun arxasi aryerqard terefinden qorunurdu Sehra hospitallarinin tesis edilmesi IX cu esrin evveline aiddir Reqible ilk temasdan sonra yungul suvari avanqard geriye esas quvvelerine dogru cekilirdi Bu vaxt piyadalar duzulurdu Ereblerin siralari cebheden ve icerilerine dogru arali dururdu Bes cergeye duzulen her siranin oz poetik adi vardi Birinci sira Kopek hurusmesi subhu suvarilerin sepelenmis duzulusunden ibaret idi Ikinci sira Komek gunu Ucuncu sira Sarsilma axsami Ikinci ve ucuncu siralar esas quvveler idi onlar xususi sahmat qaydasinda duzulurdu Dorduncu sira umumi rezerv bayragi qoruyan Doyusu dusmenin sirasini pozmaga calisan ilk sira baslayirdi Sonra onu ikinci ve ucuncu siralar destekleyirdi Ereblerin esas piyada quvveleri suvarilere dayaq olaraq mudafie doyusune ustunluk verirdiler Ereb suvarileri inadkarligi ile secilirdiler onlar adeten dusmenin cinahlarini almaga calisirdilar Reqib ilk sarsinti kecirenden sonra onlar umumi hucuma kecirdiler sonra ise onu tam mehv edilene qeder teqib edirdiler Teqibi de suvariler aparirdi 2 Avropa cengaverleri RedakteVIII IX cu esrlerden Qerbi Avropada feodal ordularin esas quvvesi kimi atli cengaverler cixis etmeye basladi Ilk defe bu qosun 732 ci ilde Puatye doyusunde oz gucunu gosterdi Zirehe burunmus agir nizelerle ve qilinclarla silahlanmis cengaverler reqibe ya daraq ya da kut paya qaban basi ya da demir donuz adlandirilan cergede hucum edirdiler Daraq adeten piyadalara paya ise cengaver qosununa qarsi istifade olunurdu Bele ki cengaverler ortasinda piyadalar olan payanin perimetri boyu bir nece cergeye duzulurduler Piyadalar cengaverlerin geri otrutdugu reqibi bitirirdiler Ancaq sarsidici quvve kimi meshurlasan cengaverler atli qosunun esas ustunluyu olan ceviklikden mehrum oldular Onlarin ordusu yondemsiz ve leng idi cinah zerbelerinden qoruna reqibi qova ve piyada kimi doyuse bilmirdi Buna misal kimi Bati xanin cengaverlerin ordularini 1241 ci ilde Liqnitsa yaxinliginda darmadagin etmesini ve 1242 ci ildeki Buz doyusunu gostermek olar Monqol ve tatar atlilari RedakteXIII XII ci esrlerde monqollar suvarilerin kutlevi istifadesi ile taninmisdilar Monqol ve tatarlarin suvari qosunlari yuksek doyus qabiliyyetine malik idi ve uzun muddet doyuslerde ozune tay bilmirdi Monqol suvarilerinin zerbe quvvesi coxdandir tarixi revayetlerle bezedilib Bu fikirler edaletlidir Lakin bunun sebebi nededir Monqollarin yaraqlari yeterince guclu ve mentiqli idi Monqol suvarilerinin gucunun mahiyetini acmaq ucun monqol atlarinin mustesna keyfiyyetlerini de qeyd etmek lazimdir 3 Hem olculerine hem de eksteryerine gore o Altay Yakutiya aborigen novlerine aiddir 4 Bunlar beste boylu cox tuklu xususi ile qisda guclu ayaqlari ustunde ve guclu konstitusiyasi qurulusu olan olduqca dozumlu ve telebsiz heyvandir Agir yasayis seraitinde bas veren tebii secim hem yuk dasimaq ucun hem de surmek ucun yararli dordnala qacisda yeterince cevik dinc qorxmaz ve sedaqet kimi qiymetli keyfiyyetleri olan novun formalasmasina getirib cixarmisdir Bele atlar uzaq kecidlerin agir seraitine asanliqla dozurduler her yerde otlaq tapirdilar qisda dirnaqlari ile qarin altindan ot tapirlar hemise cevik qovgaya hazirdilar Subhe yoxdur ki keyfiyyetine gore unikal at ilxilarina malik monqollarin herbi potensiali cox guclu idi ve onlarin suvari desteleri keyfiyyetine gore butun basqa Asiya ve Avropa suvari destelerini usteleyirdi 5 Sefevi ve Osmanli suvarileri RedakteSefevi suvarileri Redakte Qorcu qvardiyasi Sefevi dovletinde merkezlesdirilmis nizami ordu yox idi Ordu ayri ayri feodallarin ve eyalet beylerbeylerinin qosunlarindan teskil olunurdu Bunlar demek olar ki istisnasiz olaraq Azerbaycan tayfalarinin emirleri terefinden getirilen desteler idi Bu qosunlar mulaziman nokeran feodallarin ozleri terefinden techiz olunurdu ve saxlanirdi I Ismayilin herbi quvveleri prinsipial olaraq Agqoyunlu tayfa qosun sisteminden ferqlenmirdi Sefevilerin muharibe ucun cixardiqlari qosunlarin sayi deqiq melum deyil Alessandri hesab edir ki onlarin qosunlarinin sayi 60 mine catirdi 1568 ci ilde Sefevi sarayinda olan C Vekyetti de hesab edirdi ki 60 minden artiq qosun cixarmaq mumkun deyildi Bu barede deyerli melumatlari Minadoi verir O hesab edir ki Sefeviler doyuse 60 min suvari cixarirdilar lakin eger butun hakimler ve feodallar qosunlarini gonderilseydi onlarin saylarini 130 140 mine catdirmaq olardi Qazi Ehmedin melumatlarina gore I Tehmasibin vefati zamani sahin mevacibinde qizilbas tayfa ve nesillerinden olan 200 min adam vardi Lakin bu qosunlarin hec de hamisini feodallarin ozbasinaligina gore doyus meydanina cixarmaq mumkun deyildi Feodal yigma cerik qosundan basqa sahin yaninda 4500 6000 neferlik qorcu qvardiyasi da vardi Onlara qorcubasi rehberlik edirdi Bundan basqa sah xidmetinde analoji finksiya ucun 700 yasavul vardi Qorcularin 4 mini torpaq teltiflerinden dolanirdi qalan 2 min sahin mevacibinde idi Qorcular tayfa kavaleriyasindan ibaret idi Onlarin yay ox nize qilinc xencer doyus baltasi ve qalxanlari vardi Doyus vaxti onlar yanaqlarini orten zirehli qoruyuculari olan debilqeler geyirdi Ordu esasen cevik suvarilerden ibaret idi piyadalar az idi Silahlanmalari barede Alessandri melumat verir ki onlarin qalxanlari qilinclari tufengleri musket arkebuz vardi Arkebuzlarin lulelerinin uzunlugu 9 duyme catirdi atdigi gullelerin cekisi ise 50 70 qram teskil edirdi Alessandri yazir ki onlar arkebuzlardan cox asanliqla istifade edirdiler ve bu agir silah onlarin qilincla yay oxla ve qalxanla doyusmelerine engel olmurdu Arkebuzu kureklerinde gezdirirdiler O Sefevilerin istehsal etdiyi silahlarin keyfiyyetine diqqetini celb edirdi Umumi yayilmis yanlis tesevvure gore qizilbaslarin odlu silahi yox idi Lakin Ibrahim Emini ve basqa anonim menbe qizilbaslarin hele Bakinin alinmasi zamani odlu silahdan ates i top u tufeng istifade etdikleri barede yazirlar Melumdur ki qizilbaslar Tehmasibin 1538 ci ilde Sirvana yurusu ve Bugurt qalasinin muhasiresi zamani toplardan istifade etdikleri deyilir Lakin bu toplar esasen mortir tipli silah yaxud tesadufen onlarin eline avropalilardan kecen odlu silahlar idi Minorski iddia edir ki Sefeviler top ve tufenglerden ilk defe 1552 ci ilde Ercisin muhasiresinde yararlaniblar Sah Abbasin kecirdiyi islahatlar neticesinde qizilbas ordusu tedricen oz tayfa seciyyesini itirmeye basladi Bu islahatin neticelerinden birine esasen qeyri turklerden ibaret 44 minlik qulam ordusunun teskil olunmasi idi Onlar xezineden mevacib alirdilar ve tamamile sahdan asili idiler Evvelce onlar piyada kimi teskil olunmusdular Her 4 5 esger silah sursatin dasinmasi ucun bir qatirla techiz olunurdu Tezkiret el muluk eserinde doyus alayi Qulam serkare xassey serife kimi qeyd olunur Onlarin qul adlandirilmasi kole olmalari demek deyildi qul burada dovletin xanedanin qulu menasinda idi Sardenin dediyine gore I Abbas onlara ithafen suvari yeniceriler deyirdi Onlar suvari idi Esasen soyuq silahlarla yaraqlanirdilar Xususi herbi xidmet zamani onlara odlu silahdan istifade etmeyi oyredirdiler 6 Memluk suvarileri Redakte XVI esr Memluk suvarisi MemluklerKavaleriya odlu silah dovrunde RedakteXIV cu esrde odlu silahin yaranmasi ve bununla bagli olaraq piyadalarin ve artilleriyanin rolunun artmasi koklu suretde suvarilerin inkisafina tesir etdi XV ci esrin axirlarina dogru cengaver kavaleriyasi tamamile ehemiyyetini itirdi Suvarilerin mudafie techizati getdikce yungullesirdi ve XVI ci esrde odlu silahli yungul kavaleriya on plana cixdi Eyni zamanda doyusun taktikasi da deyisirdi Doyus ucun suvarilerin duzulus derinliyini 8 10 ve bundan da cox cergeye qeder artirildi Kirasirler Redakte Kirasirler kirasa frans cuirasse zireh agir suvariler XVI ci esrin sonunda kirasirler sonralar ise draqunlar ortaya cixdi XVII ci esrin birinci yarisinda Isvec Fransa Ingiltere ve basqa Avropa olkelerinde kirasir ve draqun alaylari yaradilir Kavaleriyanin bu yonde boyuk yeniden teskilini Isvec krali Qustav Adolf 1611 1632 kecirir Isveclilerin suvari alayi dord kornet tagim daxil olan ve 125 atlidan ibaret olan 4 eskadrondan teskil olunurdu Isvec kirasirleri ve draqunlari doyusde 3 4 cergeye ordu doyus qaydasinda ise iki cergeye duzulurduler Bele duzulusle suvariler yene sarsidici quvveye cevrilirdiler Agir zirehli cengaverlerden ferqli olraq kirasirlerin zirehi yungul idi bundan basqa kirasirler odlu silahlanmisdilar Reqibin odlu silahindan esas yayinma vasitesi zireh deyil ceviklik olurdu Draqunlar Redakte Esas meqale Draqunlar Draqunlar lat draco ilk dovrlerde bayraqlarinda olan ejdaha tesvirinden gelir basqa qaynaqlara gore frans dragon qisa musket orta suvariler Bezi Avropa olkelerinde hem atli hem de piyada sirada vurusmaga bacaran suvariler Evvelini Makedoniyali Iskenderin hem piyada hem de atli vurusan dimaxoslarindan yunan ikili doyusculer gotururler Ilk defe draqunlar XVI ci esrde Fransada atlarda vurusan piyadalar kimi yaradiliblar XVII ci esrin birinci yarisinda suvariler kimi de istifade olunublar Istifadelerinden asili olaraq muxtelif merhelelerde muxtelif soyuq ve odlu silahlarla elece de aletlerle temin olunurdular Daha tekmillesdirilmis odlu silahin yaranmasi ile atli aticilara cevrildiler XVII ci esrin evvelinde Otuzillik muharibede esasen suvariler kimi istifade olunurdular XVII ci esrin sonunda Fransa Avsrtiya Prusiya ve Ingiltere qosunlarinda ustunluk teskil edirdiler ve esasen agir bezen orta suvarilere aid edilirdiler Yungul kavaleriyanin artimi ile XVII ci esrin evvelinde draqunlarin sayi azaldi 1877 78 iller rus turk muharibesi gosterdi ki draqunlar oz ehemiyetini itirmeyib Qusarlar Redakte Qusar macar yungul atlilar Qusarlarin yungul atli olmasi onlarin xeyli kicik at novlerinden istifadelerinden ireli gelirdi Kicik atlar bezen agir atlardan 3 defe yungul olurdular Bu ise suvari qosunu xususi furaj hazirliqlarindan azad edirdi cunki yungul atlar cox vaxt otlaqdan qidalanirdi Qusarlar ilk olaraq XV ci esrde Macaristanda yaranib O zaman Avropada odlu silah hele yayilmamisdi cengaverlerin agir zirehlerinden her kes yararlana bilmirdi Qusarlar kirasir ve draqunlarla birlikde cengaverleri ugurla evez etmeye basladi 1458 ci ilde macar krali Matyas Korvin her 20 heyetden bir qusar verilmesini emr edir Qusarlar yungul suvariler sayilsalar da qismen zirehli idiler Onlar macar qalxani tarc ile mudafie olunurdular qilinc ve xencerlerden istifade edirdiler Oz inkisafinin en yuksek merhelesini qusarlar Polsada kecdiler 1576 ci ilde Polsa krali Stefan Batori macar qalxanini zirehli kirasaya deyisdi Qolcaqlar mutleq atributa cevrildi ancaq bunu her qusar ala bilmirdi Oz hesabina techiz edilen qusarlarin geyimleri muxtelif olurdu Bezen yoxsullasmis zadeganlarin slyaxtanin yaxsi ekipi ucun pulu catmirdi buna gore de onlarin himayedarlari yoldaslar olurdu Yoldaslar oz pullarina onlari ekiple temin edirdiler ve bezi imtiyazlara malik idiler Qusarlar artiq odlu silahdan fitilli tapancalardan ve tufenglerden istifade etmeye basladilar Qanadli polyak qusarlari butun Avropada meshur idi 1682 Vyana altinda doyus osmanlilarin darmadagin edilmesinde Yan Sobeskinin qusar qosununun boyuk rolu olmusdur XVIII ci esrde kavaleriya islahatcisi kimi Prusiya krali II Fridrix ve onun generallarindan biri F Zeydliz meshurlasdilar Yuksek cevikliyi ve telimi ile secilen kirasir draqun ve qusarlardan ibaret prus kavaleriyasi six doyus sefleri ile reqibin cinahlarina ve arxasina hucum edirdi Bu cox vaxt doyusun taleyini hell edirdi meselen 1757 Rosbax doyusu 1757 Zorndorf doyusu Ulanlar Redakte Prus ulani 1900 Ulan turk oglan genc cavan yungul suvari novu Ilk defe XIII XIV cu esrlerde monqol tatar qosununda yay ox evezine fluqerli nizelerle silahlanmis suvari hisseleri kimi yaradilib XVI ci esrde Litva ve Polsaya kocmus tatarlardan teskil olunan ulan hisseleri qeyri nizami suvari qosun kimi istifade edilib XVIII ci esrde ulan hisseleri Avstriya ve Prusiyada XIX cu esrin evvellerinde ise Fransada tetbiq olunmaga baslayib Avropa olkelerinde ulanlararin silahini eyri qilinclar fluqerli nizeler sonralar tapancalar XIX cu esrin ortasindan ise karabinler teskil edir Ulanlar xususi geyim formasi ile secilirdiler Onlarin dorkunc ustu olan papaqlari vardi ulan papagi Rus ordusunda ilk ulan alayi 1803 cu ilde yaradilib 1830 cu ilde 21 ordu ve iki qvardiya ulan alayi vardi 1882 ci ilde iki qvardiya alayindan basqa onlarin hamisi draqun hisselerine cevrildi 1907 ci ilde ise yeniden berpa edildi 1914 cu ilde rus ordusunda 2 qvardiya ve 17 ordu ulan alayi vardi 7 Reytarlar Redakte Reytar alm reyter atli XVI XVII ci esrlerde Avropada muzdlu atli alaylar Muasirleri kirasirlerden ferqli olaraq reytarlar esasen odlu silaha ustunluk verirdiler Onlarin arsenali bir nece iri kalibrli tapancadan ibaret idi Qilinc ise yardimci seciyye dasiyirdi XVI ci esrin 50 ci illerinin evvellerinde reytarlar tamamile soyuq silahdan imtina etdiler Evezinde odlu silahlarin sayi ucden bese qeder artdi Misal ucun kirasirler ancaq bir cut tapanca dasiyirdilar Tapancalarin baha olmasi sebebinden reytar xidmetine daxil olanlara birdefelik elave odenisler edilirdi Reqibleri de esasen zirehli oldugundan reytarlar adeten dusmene yaxin mesafeden ates acirdilar Reqibe yaxinlasmaq ucun yorgadan istifade olunurdu lakin elverisli seraitde eger relyef ve intizam seviyyesi siranin saxlanmasina imkan verirdise yungulce dordnala da capirdilar Odlu silahlarin doldurulmasi uzun vaxt apardigina gore esas taktiki fend kimi o zaman piyadalarin arasinda genis yayilmis karakole taktikasindan istifade edirdiler Bele ki esgerlerin birinci cergesi yaylim atesi verenden sonra derhal geriye donub arxaya cekilirdi ve en sonuncu cergenin arxasina silahlari doldurmaq ucun kecirdi Hemin vaxt ikinci cerge ireliye cixib yeni yaylim atesi acaraq eynen evvelki cergenin hereketlerini tekrar edirdi Karakole ucun reytarlar bir birinin ardinca heresi 20 atlidan ibaret 10 15 siraya duzulurduler Yaylim atesinden sonra birinci cerge iki hisseye bolunurdu bir hissesi saga arxaya o biri hissesi sola arxaya cekilirdiler Kazaklar Redakte Kazak turk Qocaq qacaq qazag Kazak qosunlari Rusiyanin XVII XXci esrlerde apardigi butun muharibelerde istirak edibler Qeyri nizami kazak suvari qosunu Yeddiillik 1756 1763 Veten 1812 muharibelerinde ve rus odrusunun xarici yurusunde 1813 14 Krim muharibesi 1853 56 Rusiya Osmanli muharibesi 1877 1878 ve Birinci dunya muharibesinde istirak etmisdiler Birinci dunya muharibesi erefesinde kazak qosunlarinda 54 ayri alay 6 plastun taboru 23 batareya 11 ayri yuzluk 4 ayri atli ve piyada diviziya imperator konvoyu umumiyyetle 68 5 min vardi 1917 ci ilde rus ordusunda 164 alay 54 batareya 6 plastun taboru 179 ayri yuzluk ve basqa hisseler ve boluklerde umumiyyetle 200 min adam vardi Birinci Dunya muharibesinde emeliyyatlarda istirak eden kazak qosunlarina oz qerargahi ile yurus atamani basciliq edirdi Kazak qosunlarinin hereketleri doyus meydaninda cevikliyi cebheden hucumlarin suretliliyi ve cinahlara ve arxaya zerbelerin genis istifadesi ile seciyyelenirdiler Hucumda kazaklar axinla yaxud six sefli atli kutle ile hereket edirdiler Mudafiede atdan dusurduler atici silahlardan ve toplardan istifade ederek yeniden atlanib hucuma kecirdiler Vehsi diviziya Redakte Esas meqale Dikaya diviziyaKavaleriya Yeni Dovrde RedakteBu dovrde kavaleriya agir kirasirler orta draqun karabiner atliqrenader ve yungul qusar ulan ve yungul atli alaylar a bolunur XIX cu esrde kutlevi ordularin yaranmasi ile bir sira olkelerde strateji ve qosun suvarilerine bolunmeye baslayir Strateji suvariler musteqil doyus emeliyyatlari apara bilirdiler ve suvari briqada diviziya ve korpuslardan ibaret idiler Qosun suvarileri tagimdan alaya qeder piyada boluklere hisselere daxil idiler esasen kesfiyyat oz qosunlarinin cinahlarinin qorunmasi kesikci ve rabite ucun istifade edilirdi Suvari diviziyalar ve korpuslar ilk defe Napoleon ordusunda yaradilmisdilar Suvari korpus umumi sayi 7 9 min adam olan 2 5 suvari diviziyadan ibaret idi Suvari diviziyaya heresi iki alaydan ibaret iki briqada daxil idi 1812 ci ilde fransiz ordusunda 4 suvari korpus vardi Eyni vaxtda rus ordusu 5 suvari korpus 16 suvari diviziya ve 65 suvari alaydan 5 qvardiya 8 kirasir 36 draqun 11 qusar 5 ulan ibaret idi Suvari diviziya 3 2 draqun ve 1 yungul suvari briqadadan ibaret idi 1833 cu ilde rus ordusunda 13 suvari 2 kirasir 2 draqun 9 yungul suvari diviziya var idi Onlar heresinde iki alay olan iki briqadadan ibaret idi XIX cu esrin Avropa ordularinda atesin gucunu nezere alsaq o qeder de effektli istifade olunmurdular ve cox itki verirdiler Neticede onlarin sonraki istifadesi ile bagli subheler yaranmaga basladi Ancaq 1861 1865 ci iller ABS Vetendas muharibesi iri suvari kutlelerinin dusmenin arxalarinda ve kommunikasiyalari boyu effektiv istifadesi imkanlarini gosterdi Amerika suvarileri hem atli hem de piyada doyus ucun yaxsi hazirlanmisdilar Atdan duserek tez ozleri ucun duzeltikleri sengerler vasitesi ile mudafie olunurdular dusmenin hemlesini def edenden sonra ise yeniden atli sirada doyusurduler 1862 ci ilde rus ordusunda suvarilerin korpus bendi legv edildi Kavaleriya En Yeni Dovrde Redakte1877 1878 ci iller rus turk muharibesi erefesinde rus ordusunda terkibi ferqli olan 19 suvari 3 qvardiya 14 ordu 1 kazak ve 1 qafqazli diviziya var idi Menbeler RedakteVoennaya enciklopediya v 8 tomah 3 D kvartirer Moskva Voennoe izdatelstvo 1995Istinadlar Redakte Kalibek Daniyarov Istoriya gunnov Kak gunny razrushili rabovladelcheskij stroj Arabskie plemena i ih vooruzhennaya organizaciya Rumyancev B F Vojtyackij B P Loshadi Mongolii Tr Mongol komis Akademii nauk SSSR M L 1936 Vyp 22 Konskie resursy SSSR M 1939 Vsemirnaya istoriya i Vostok Moskva Nauka 1989 seh 80 O Efendiev Azerbajdzhanskoe gosudarstvo Sefevidov v XVI veke Baku Izd Elm 1981 Sovetskaya voennaya enciklopediya Moskva 1980 Voennoe izdatelstvo ministerstva oborony SSSR Menbe https az wikipedia org w index php title Kavaleriya amp oldid 5865074, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.