fbpx
Wikipedia

Həqiqət

Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Həqiqət (dəqiqləşdirmə).

Həqiqət — çoxmənalı mübtəda. Bir çox mürəkkəb terminlərin tərkib hissəsi.

Walter Seymour Allward, Veritas, 1920

Mündəricat

" Həqiqət " özü ayrıca termin kimi istifadə edilmir. Ancaq bununla belə, o bəzi terminlərin sinonimi kimi istifadə edilir. Onun çoxmənalılığı aşağıdakı anlamlarda görünür:

  1. Həqiqət - reallığın subyektiv dərk edilməsi.
  2. HəqiqətƏdalət termininin sinonimi. Ani düşüncədə " həqiqət " subyektin hərəkətinə haqq qazandırır.
  3. Həqiqət — Düzgünlük termininin sinonimi.
  4. Həqiqət — Həqiqətə uyğun gələn hər şey.

Zaman və məkan çərçivəsi fövqündə olan, fəlsəfə tarixinin həm dü­nə­ni, həm də bugünü üçün eyni əhəmiyyət kəsb edən vahid ideyanın iki əsas qanuna uyğunluğu vardır. Birincisi, onun bütün varoluşun təməlində və ma­hiy­yətində dayandığını qəbul edərək ona doğru aparan düzgün mənbələrin və vasitələrin seçilməsidir. Platonun bildirdiyinə görə, insanlar ancaq “bütün canlı varlıqları, o cümlədən, özünü də, üstəlik torpağı, səmanı, tanrıları, sə­ma­dakıları, yerin altındakıları, Aiddəkiləri (ölülər dünyasındakıları) yaradan sənətkarın” (17, 354) yaratdıqlarının kölgələrini görür və onları həqiqət zənn edirlər. Deməli, həqiqətə gedən yol bu kopiyalardan deyil, orijinal ide­ya­ların kəşfindən keçməlidir. Yəni həm maddi, həm də qeyri-maddi şeylər tək Yaradanın vahid ideyasının çoxsaylı təzahürləri kimi geriyə – mənbəyə aparan vasitələrdir.

Eyni zamanda ifadə olunan hər fikir, hər ideya mənbənin hə­qiqətinin inikası olmur, hətta bəzən tamamilə əks məna daşıya bilir. Sufi mü­təfəkkir Mənsur Həllac (X əsr) yazır: «Küfr və iman isim baxımından fərq­­­­lidir, həqiqət baxımından isə onlar arasında fərq yoxdur» (25, 53). Yəni ey­ni mən­bə­dən qaynaqlanan sözlər, yaxud eyni ideya onu söyləyənin di­lin­də, qazandığı formada yeni bir “həqiqət” qazanmış olur. Yanlışlığın mənbə­də yox, ifadədə olduğunu anlayanlar həqiqəti öyrənmək üçün formaya deyil, onun mahiyyətinə müraciət edirlər. Digər bir sufi mütəfəkkir Əbu Yəzid Bis­­tami (IX əsr) deyir: «Suyun rəngi qabının rənginə görədir. Su ağ qabda olarsa rəngi ağ, qara qabda olarsa qara, sarı qabda olarsa – sarı, qırmızı qab­da – qırmızı və s. olar…» (26, 57). Deməli, varlıqların və ya hadisələrin məhz bilavasitə mənbəyə istinadən öyrənilən mahiyyəti həqiqətə daha yaxın olur.

İkinci qanunauyğunluq isə, bu vahid ideyanın əbədiliyi və kəsil­məz­li­yi­dir. Sə­la­həd­din Xə­lilov yazır: «Si­vi­lizasiyanın ən mü­hüm şərt­lə­rindən biri məhz kə­­silməz tarixdir. Belə ki, cə­miyyətin inki­şa­fın­da qazanılan hər hansı bir nai­­liyyət son­ra­dan davam etdiril­mir­sə, o, bö­yük müddət inter­va­lında ta­ri­xi pro­sesə daxil ola bilmir» (10, 24). Filo­so­fun bu sözlərini daha bö­yük miq­yas­da qəbul edib, onu hər hansı xal­qın ta­rixinə deyil, ümu­mi­likdə Mütləq İde­­ya­nın, va­­hid həqiqətin əbə­di sirkulyasiyasına aid et­­sək, sadə, eyni za­man­da, da­im qorunan bir qa­­nu­nauyğunluğun şa­hidi olarıq: tarixdə ya­ran­­mış hər ye­ni ideya, fəl­səfi sistem özündən əv­vəl­kinin davamı, əv­vəl­ki isə özündən son­ra­kı üçün sabit bir pos­ta­ment olmalıdır. Bu prin­sip­­dən kənarda qalan hər bir ideya isə oyun­dan kənar vəziyyətə düşməyə məhkumdur.

İnsan əldə etdiyi məlumatı təsdiqləmək, öyrəndiklərinin mahiyyətini, hə­qiqətini dərk etmək üçün müxtəlif vasitələrlə onun mənbəyinə can atır və ona yaxınlaşdıqca həqiqətin daha dərin qatları açılır. Mənbənin bütünlüklə kəşfi isə Mütləq Həqiqətin dərki deməkdir. Təbii ki, onu köl­­­gə­­lən­di­rən, məğ­­zindən uzaq salan, təh­rif edən təlimlər, təh­lil­lər də olmuş, onu gö­rün­məz hala gə­ti­rən infor­ma­si­ya bolluğu da ya­ranmışdır, lakin hər dövrdə onun ma­hiy­yə­ti­ni görən və onun par­­lamasına xidmət edən və bu­nunla da yer üzün­də mütləq həqiqətin qo­­run­masına şə­ra­it ya­ra­dan şəxslər də yaşayıb-ya­rat­mışlar. “Müx­­tə­­lif varlıq və var olma for­ma­la­rında tə­za­­hür­lə­ri nə qədər fərqli olursa olsun, ma­hiy­yət­də ey­ni həqiqət”, “hansı mədəni qə­lib­lər için­də şə­kil qazanırsa-qazansın, ma­hiy­yət­də ey­­ni bilik” (8, 29) olan bu ideyanın, hikmətin qo­run­ma­sı nami­nə­­dir ki, Allah Təala özünün seçdiyi peyğəmbər­lə­rə, nəbilərə, filosoflara, alim­­lərə öz vəhyini, kəşfini, ilhamını lütf etmiş və et­mək­dədir. Belə şəxs­lə­rin düşüncələrinin, mə­nə­vi dünyalarının bir qapısı xal­­qa – ide­ya­nın tə­zahür mey­danına, di­gəri isə bu hikmətin sa­­­hibi olan Haq­qa, Ya­ra­dana açıqdır.

Filosof və mütəfəkkirlərin fərqli dünyagörüşləri, tarix boyu təşəkkül tapıb müəyyən zaman kəsiyində inkişaf edib ya tənəzzülə uğrayan, ya da hələ də mövcudluğunu davam etdirən dini, fəlsəfi, mistik cərəyanlar və tə­lim­­lər, müxtəlif sahələri əhatə edən çoxsaylı elmlər həm vahid ideyanın mən­bələ­rinin çoxluğundan, həm də bu mənbələrə gedən yolların rəngarəng­li­yin­dən xəbər verir. Məlumdur ki, kiçik mənbələrin kəşfi daha böyük mən­bə­yə yol aça bilir. Bu baxımdan, müasir dövrün qloballaşma ideyalarını, ya­xud elmlər arasında yaxınlaşma, sintezləşmə hallarını kiçik ölçülərdən daha ge­niş sahələrə keçid adlandırmaq olardı.

Vahid İdeyanın təzahürlərinin xarakterlərinin, növlərinin, malik ol­duq­ları əhəmiyyət dərəcələrinin təsnifatı belə bir nəticə çıxartmağa imkan ve­rir ki, onun mahiyyətinin, yəni Mütləq Həqiqətin dərkinin üç mənbəyi var­dır: səmavi kitab (ilahi vəhy), təbiət və insan. Hər mənbə özünə xas idrak va­si­təsi tələb etdiyi kimi, vasitəyə müvafiq də mən­bənin tərəfləri açıqlanır. Və bu mənbələrə ya­naşma prizması, metodları, onlardan birinin­mi, iki­si­nin­mi və ya hər üçünün şərhi müəyyən fəl­səfi cərəyanların, məktəblərin ya­ran­ma­sına sə­bəb olmuşdur. Təbii ki, fəlsəfə tarixi boyu bu mənbələrdən gah bi­ri, gah digəri, gah tək, gah sintez şəklində aktual olmuş, hakim ideologi­ya­nın təməlində dayanmışdır.

Hələ qədim dövrdə həqiqətin tək mənbəyi kimi təbiəti götürənlər onu öyrənmək üçün vasitələr arayıb-axtarmışlar. Məsələn, ilahi istedada malik şəxslər (maqlar, şamanlar və s.) müxtəlif qüvvələr vasitəsilə, ayrı-ayrı ri­tu­al­lar­la, dualarla təbiətin sirlərinə şamil olmağa, təbiət hadisələrinə müdaxilə etməyə, hətta onları özlərinə tabe etməyə çalışmışlar. Təbiətin sirri ilə ya­na­şı, qədim miflərin, əfsanələrin bildirdiyinə görə, insanlar əbədiyyətin sirrini də təbiətin özündə axtarmışlar. Buna nümunə olaraq, Qədim Şumer abidəsi olan «Bilqamıs dastanı»nı göstərmək olar. Burada Tanrılar əbədilik sirrini na­məlum çiçəkdə gizlədirlər. Onu tapan Bilqamıs (insan) olsa da, bu hik­mət, əbədilik sirri həmin çiçəyi yeyən ilana qismət olur. Təbiətdə gizlədilən sirr yenə təbiətdə qalır (Geniş bax: 2). Eyni halı həqiqəti, bütün varlıqların tək mənbəyini gah havada, gah odda, gah da suda axtaran qədim yunan fəl­səfəsində də müşahidə etmək mümkündür.

Bunlarla yanaşı, təbiəti yetərli bir mənbə kimi görməyib digər mənbə­lər­lə onu tamamlamaq istəyən filosoflar da olmuşdur. Məsələn, fəlsəfəsinin əsa­sını dərkedilən dünya və tanrılar haqqında biliklər (16, 256) təşkil edən, tə­biət və Yaradanı (ilahi vəhyi) eyni, iç-içə mənbələr kimi götürən Pifaqor (e.ə. VI əsr) belə hesab edir ki, O, “bütün qüvvə və yaradılmışların yaradanı, hər şeyin ilkin başlanğıcı, səmada – nurun mənbəyidir. O, həm də ümumi ata, hər şeyin düşüncəsi və canı, bütün çevrələrin hərəkətverici başlanğı­cı­dır” (16, 268). O, rəqəmlər vasitəsilə nəinki varlığı, varoluşu izah etməyə və on­ları dərk etməyə, həm də kosmosla harmoniyaya girməyə cəhd edir və “ilkin surəti və ilkin başlanğıcı dərk və ifadə etmək çətin olduğuna, sözlərlə aydın izah oluna bilmədiyinə görə, aydınlıq üçün rəqəmlərə mü­raciət edir” (16, 428). Onun fikrinə görə, “həqiqi varlıq maddi deyil, cismani deyil və yeganə əbədi və təsirlidir. Qalan hər şey var olanla eyni addadır – maddidir, cismanidir, doğulub və məhv olandır və sözün həqiqi mənasında var deyil” (16, 254) və o, “rəqəmləri təqlid etdiyi üçün vardır” (16, 255). Bu səbəbdən, Pifaqor həqiqətə çatmaq, onu dərk etmək üçün əsl mahiyyətə can atmaq, onunla harmoniyada olmağı əsas və yeganə şərt kimi qəbul edir.

Pifaqordan fərqli olaraq Platon irəli daha bir addım atır və öz müəl­li­mi­nin yolunu davam etdirərək insanı düşüncə obyektinə çevirir və «insanı ila­hi sərvətin bir hissəsi» (19, 639 (62 b)) hesab edir. Lakin insan sadəcə ila­hi sərvət deyil, həm də bütün varlıqları öz düşüncəsində ehtiva edir. Sok­ra­tın fikrinə görə, «Şeylər iki cürdür: əbədi, yaradılmayan və daim yaranan, la­kin heç vaxt varlığı olmayan. Düşüncə və fikirlə dərk edilənlər, görünür ki, daim var olanlardır; rəy və ağılsız hisslərə tabe olanlar isə yaranır və məhv olurlar, heç vaxt həqiqətən var olmurlar» (18, 469 (28 a)). Onu da xü­su­silə vurğulayaq ki, Sokrat fəlsəfəsində söhbət maddiyyat fövqünə qalxa bi­lən insandan gedir, çünki «filosof ilk növbədə ruhunu bədənindən azad et­mək­lə özünü müşahidə edə bilir» (19, 642 (65 a)). Deməli, insan mad­diy­yat­dan uzaq olmaqla bütövə – hissəsi olduğu ilahi mülkə birləşmək və bununla da hər şeyi dərk etmək qüdrətindədir: «Məgər düşüncədə – yalnız orada – hə­qiqi varlıqdan nə isə onun qarşısında açılmırmı?» (19, 643 (65 c)). Gö­rün­dü­yü kimi, Platon həqiqi varlığın sirlərini haradasa kənarda – təbiətdə, ilahi qüvvədə deyil, insan ruhunda cəmləşdirir – mərkəz nöqtəyə insanı qoyur. Fi­losof yazır: “Əgər bütün ruh bütövlükdə öz fəlsəfi başlanğıcının ardınca ge­­dirsə və ziddiyyətlərlə parçalanmırsa, onda onun hər hissəsi nəinki qalan hər bir şeyi ədalətlə edə bilər, həm də bunda özünün xüsusi məmnuniy­yət­lərini, ən yaxşıları və gücü çatdığı qədər ən həqiqiləri tapa bilər” (17, 346).

Antik dövrdə fəlsə­fə özündə bir çox elmləri ehtiva etmiş və za­man-zaman bu elmlərdən hər biri müstə­qil­lik əl­də edərək özünə spesifik bir inki­şaf yolu seç­miş­dir. Bu özünü mənbələrə münasibətdə də göstərmişdir, xüsusilə Platon fəlsəfəsində. Belə ki, mənbələr bir-birilə sıx bağlı olsa da, sanki bir-birlərini tamamlasa da, hər üçü vahid bir mənbədən qaynaqlan­mış­lar. Bu mənbələrin bölünməsi və get-gedə nisbi müstəqillik qazanmaq isti­qa­mətində inkişaf etməsi ilk olaraq Aristoteldən başlamışdır. Təsadüfi deyil ki, orta əsrlərdə də bir mənbənin digərlərini kölgələməsinə imkan yaradan fəlsəfi cərəyanların mərkəz nöqtəsində məhz Aristotel təlimi durmuşdur. Buraya nümunə olaraq həm xristian, həm də islam aləmində yaranmış fəl­sə­fi məktəbləri göstərmək olar. Onu da əlavə edək ki, məhz məktəblərin müs­tə­qilləşməsinin nəticəsidir ki, din və elm bir-birindən sürətlə əks qütblərə çə­kilmiş, aralarında ziddiyyətlər, barışmazlıqlar artmışdır.

Orta əsrlərdə səmavi dinlərin nazil olması və hakim ideologiya sə­viy­yə­sinə qalxması nəinki İlahi vəhyi ön plana çıxartdı, üstəlik təbiət və insanı da onun bir hissəsinə çevirdi. Bu, bir tərəfdən, onun nü­fu­zunun artması, digər tərəfdən də, insan və təbiətə yeni bir rakursdan baxış imkanı verməsi ilə əlaqədar idi. Dinlərin nazil olduğu ilk illərdə bu, özünü da­ha kəskin göstərmişlər. Buna nümunə olaraq ortodoks görüşlü filosofları gös­tərmək olar.

Bununla belə, ideyanın kəsilməzliyi prinsipinə uyğun olaraq qədim dövrdən başlamış inkişaf xətti orta əsrlərdə də davam etdi. Sadəcə bir fərqlə: ilahi vəhy əsas təməl və baxış bucağını təyin edən əsas meyar idi. Məsələn, öz görüşlərində yeniplatonçuluğa və xristianlığa istinad edən IX əsr fransız filosofu İoann Skott Eriuqena (877) belə hesab edir ki, «dünyanın inkişafı Al­lahdan başlayıb yenə Allaha qayıdan bir dairəvi hərəkətdir. Tanrının ya­rat­ması ilə başlayan bu inkişafda özü yaradılmamış və yaradan təbiət olan İla­hi Ruh mərhələ-mərhələ axır… Beləcə təbiətdə üç bölmə var: Tanrı, ide­ya­lar, ayrı-ayrı şeylər» (23, 141-142). Tanrının özünü dərk edilməz hesab et­sə də, filosof Oğul və Müqəddəs Ruhu Onun dərkinə aparan rəmzlər, tə­bi­ə­t­i və bütün varlıqları isə Mütləq Ruhun təzahürü olaraq qəbul etmişdir, yə­ni insan təbiəti, onda olan ilahi sirləri dərk etməklə Allaha geri dönə bilər.

Alman filosofu Nikolay Kuzanlı (1464) isə ümumiyyətlə dünya və Al­lah dualizmini qəbul etmir və bildirir ki, dünya Allahın içindədir, O, bütün dün­yanı əhatə edir. Kainatın Allah surətində yaradıldığını (13, 151) bildirən fi­­losofa görə «Allah, sadə vəhdət, tək Kainatda var olmaqla sanki bir qayda ola­raq Kainat vasitəsilə hər bir şeydə olur, çoxluq isə tək Kainat vasitəsilə Al­lahda olur» (13, 109). Xətt nöqtənin açılışı olduğu kimi, (13, 241) kainatı da Allahın təzahürü hesab edən Kuzanlı, eyni zamanda, Allahın Kəlamı və Oğ­lu kimi insanı da həm əqli, həm də hissi təbiəti bükülü şəkildə özündə eh­ti­va edən bir mikrokosm adlandırmışdır (13, 150). Lakin nəzərə alsaq ki, fi­lo­sof Allahın bir insan düşüncəsində vahid nöqtə halında dərkedilməz olub yal­nız xətt (çoxluq, təbiət – K.B.) şəklində dərk edilə biləcəyini qəbul et­miş­dir, onda bildirmək olar ki, Kuzanlının da görüşlərində mənbə Allah-tə­bi­ət­dir. Bununla filosof hər iki məfhumun ayrılmazlığını və insanın nə isə an­la­ma­­sı üçün məhz təbiətə – Mütləq Həqiqətin təfsilatlı şəkildə açıldığı mənbəyə müraciət etməsinin zəruriliyini vurğulayır.

Təbiətlə yanaşı, qeyd etdiyimiz kimi, insan da ilahi aləmə aparan bir vasitədir. Belə ki, orta əsrlərdə Qərb fəlsəfəsində aparıcı ideologiya olan xris­tianlığa görə, insan yaradılmışlar arasında günah içində olan ən aşağı var­­lıqdır və o, ömrü boyu günahlarını təmizləməklə məşğul olmalıdır. Fi­lo­sof­lar bu fikri müdafiə edən din xadimlərindən, teoloqlardan fərqli mövqedə dur­muşlar. Belə ki, Müqəddəs Üçlüyün bir tərəfi olan İsa Məsih – Atanın oğlu, Müqəddəs Kəlam (Loqos) olmaqla yanaşı, həm də bir insandır. Bu ba­xım­dan, xristian filosoflarının dünyagörüşlərində iki xətt müşahidə etmək müm­kündür: ya insan İsa Məsihə bənzəməklə, onun buyurduğu yolla gedib öz ruhunu xilas etməli (bu, daha çox teoloqlara xasdır), ya da İsa Məsih va­si­təsilə öz içindəki İsanı – İlahi Kəlamı kəşf etməlidir (bu, irrasional təfək­kü­r­lü filosoflara xasdır). Yəni bəzilərinə görə, yalnız İsa ilahi sirlər daşı­yı­cı­sı­dır, digərlərinə görə bu nemət hər bir şəxsə verilmişdir və onu dərk etmək la­­zımdır. Məsələn, M.Ekxarta görə, «Allah hər şeydədir, lakin bunu çoxu bil­­mir, bunu dərk edən bilir, buna görə də insan digər yaradılanlardan daha fəzilətlidir» (22, 62-63). Mütəfəkkir belə hesab edir ki, «mən Onu vasitəsiz dərk edirəmsə, Mən O oluram, O isə mən!» (22, 155). Yeri gəlmişkən, bir növ bu düşüncələrin davamı olaraq, Hegel (XIX əsr) də Allah və insanı öz­lə­rini dərk etmələrində bir-biri üçün vasitə olduqlarını hesab etmişdir: «…Tanrı yalnız özünü tanıdığı qədər Tanrıdır; Onun özü haqqında biliyi da­ha sonra Onun insanda özünüdərkidir» (12, 389).

Göründüyü kimi, xristian filosofların görüşlərində yalnız İsa Məsih de­yil, ümu­miy­yətlə insan Müqəddəs Üçlüyün bir tərəfidir və o, məhz Al­lah­la vəh­dətdə olduğu zaman həqiqi biliyin mənbəyi ola bilir. Lakin burada iki əsas cəhəti vurğulamalıyıq. Əvvəla, Yeni Dövrdən başlayaraq bu ağırlıq mər­kəzi təbiətə tərəf keçdi və insanın da yalnız onun bir hissəsi, yəni maddi varlıq olaraq tədqiq edilməsinə üstünlük verildi. İkincisi, istər orta əsrlərdə, istərsə də sonralar ilahi vəhy ya insanın – İsa Məsihin, ya da təbiətin içində “əridilmiş” halda öyrənilib, mənimsənilmişdir

Vahid ideyanın bir qolu da İslam Şərqində inkişaf etməkdə idi: fərqli din və prinsiplər əsasında. Burada da mənbələr gah bir-birini tamamlayan tə­rəflər, gah da bir-birini inkar edən tərəflər kimi çıxış etməkdə idi. Mə­sə­lən, «Bütün adlar 32-dir» və ya «bütün şeylər varlığını 32 hərfdən al­dı», – de­yən hürufiliyin banisi Fəzlullah Nəimi onu da bildirir ki, «hərf və kə­lam Kamil İnsandan ayrılmazdır», «ruh və hərf eynidir» (14, 126-127). Yəni mad­di və ihahi aləmlərin sirlərini özündə ehtiva edən insan mikro­kosm­dur və irrasional biliklərin mənbəyidir. Mütəfəkkirə görə, «insan həm natiq ki­mi, həm də ilahinin daşıyıcısı kimi ölümsüzdür. Tanrının bütün key­fiy­yətləri ölüm­süzdür …və insana xasdır. Lakin o, cahilliyindən bunu bil­mir» (14, 118-119). Deməli, cahilliyindən qurtulmaqla, özünü dərk etməklə in­san nə­in­ki kainatın sirlərinin hamısını anlamaq, hətta Tanrıya çevrilə bil­mək iqti­darındadır.

Yaxud, digər bir islami cərəyan olan ismaililikdə (IX-XI əsrlər) də in­san ilahi sifətlərə və keyfiyyətlərə malik, ilahi sirlərin daşıyıcısıdır. Ölümsüz və ilahi keyfiyyətlərə malik imamilik prinsipini qəbul edən «ismaililikdə gizli mistik bilik dini biliyin əsası kimi yalnız imama xas­­dır» (11, 35). «İmamın varlığının səbəbi hər bir varlığın və beləliklə də yer üzündəki varlığın son səbəbi» (11, 35) kimi qəbul edilmişdir. O, Alla­hın in­sanlarla bir növ əlaqələndiricisi, onu hər cür elmdən agah edən bə­ləd­çi­dir: «Bu dünyada biliyə yol həmişə açıqdır, çünki dün­yaya mömin Mü­əl­lim (İmam – K.B.) göndərilmişdir» (11, 35). Onu da əlavə edək ki, bura hər cür bi­lik və elm­lər da­xildir: «İmamın biliyi təbii və fövqəltəbiidir. Onlar in­san­lara özlərinin zə­ru­ri və vacib bildiyi qədər dini bilik verə bilərlər. İma­mın vasitəsi ol­madan adi ölərilərin effektli dini biliyə çatması mümkün de­yil» (20, 150).

Maraqlıdır ki, İslam Şərqində dinin hakim mövqeyinə baxmayaraq, an­tik dövrün bir sıra müvafiq görüşlərinin əks-sədası olaraq təbiəti yeganə mən­bə kimi qəbul edən fəlsəfi cərəyanlar da yaranmışdı: bərahimə (brahmanizm), mülhid (inkar edən), tabiiyyun (tə­bi­­ətşünas), hissiyun (hiss or­qanlarına inanan), zindiqlik, dəhriyyə (zamançılıq). Məsələn, «Aləm bir ya­radıcı tərəfindən deyil, başlanğıcsız olaraq özün­­dən var olmuşdur» (21, 56), – deyən X əsrin tanınmış təbiətçi filosoflarından olan Əbu‘l-Hüseyn Əhməd Ravəndi (910) və Əbu Bəkr Məhəmməd Razi (932) əsasən dini və Allahı peyğəmbərin (s.) dü­şün­cə­sinin məhsulu kimi inkar etməyə çalışaraq (21, 65) tək həqiqət və bilik mənbəyi kimi təbiəti qəbul etmişdirlər.

Oxşar mövqeyə Şərq fəlsəfəsində Mahmud Pasixani Gilani tərəfindən XV əsrdə yaradılmış nöq­tə­vi­lər cərəyanında da rast gəlmək olar. Onların fik­rinə görə «bütün mövcudat vəhdətdədir, vəhdət nöqtədədir, nöq­tə isə tor­paq­dır» (14, 254). Yəni təbiət həm idrakın başlanğıcı, həm də son nöqtə­si­dir. Bununla belə, hər nə qə­dər nöqtəvilər bir İslam cərəyanı hesab edilsələr də, bəzi dini prinsipləri qəbul etsələr də, mistik biliklərlə in­sanın ka­mil­ləş­mə­si ideyasına tərəfdar olsalar da, həqiqətə aparan əsas mənbə kimi təbiəti götürmüşlər. Lakin məhz dövrün hakim ideologiyasından ayrı düşdüyü üçün bu təlimlər uzunömürlü olmamış, özlərinə davamçı tapmayaraq tezliklə süquta uğramışlar.

İslam Şərqində təşəkkül tapmış cərəyanlar arasında öz xüsusi mövqeyi ilə fərqlənən cərəyanlardan biri də təsəvvüfdür. Belə ki, burada, bir tərəfdən maddi və qeyri-maddi hər şeyin formasız, ancaq potensial şəkildə mövcud olduğu qüvvət məkanı olan qeyb aləmi vardır ki, ora daxil olan insan va­si­tə­siz olaraq bu həqiqətləri öyrənə bilər, digər tərəfdən, insan makrokosmu özün­­də ehtiva edən bir mikrokosmdur. Onun təməl prinsipi olan vəhdət əl-vü­cuda görə, Allah təala yeganə həqiqi varlıqdır, Onun yaratdıqları isə yox­luq­dan ya­ra­nıb yoxluğa getdiklərinə, yaradılışlarında kənar iradəyə tabe ol­duq­la­rına, mahiyyət və həqiqətlərini başqa varlıqdan aldıqlarına görə, nisbi, müm­kün, güzgüdəki əks kimi zata və həqiqətə malik olmayan var­lıq­lar­dır. Məsələn, islam filosofu Miyanəci belə hesab edir ki, «Hər bir məxluqun var olmasına səbəb Allah Təaladır. Ondan başqa heç bir varlığın hə­qi­qə­tən zatı və varlığı yoxdur» (27, 44). Lakin Allah səbəb – nəticə zən­ci­ri­nin bir hal­qa­sı deyil, bu zəncirin yaradanıdır və O, mütəfəkkirlər tə­rə­findən mümkün var­lıqlara vücud verən vacib, onların mahiyyətini təşkil edən substansiyadır: «Ey dost, əsl cövhər kimi Allah da bütün şeylərin əsli və köküdür. Öz işini ira­də və məhəbbətlə görür» (28, 181). İbn Ərəbinin fikrinə görə isə: «Gözün gördüyü elə bir məx­luq yoxdur ki, onun «ayn» (mənbəyi) və «zatı» Haqq ol­ma­sın» (24, 107). Deməli, bütün mövcudat bir «vücudun» – Haqqın təzahü­rü­dür, bü­tün kainatın mövcudluğu və inkişafı həmin «vücudun» daxilində baş verir.

Deməli, təsəvvüfə görə, Allah tək Həqiqətin, biliyin, ideyanın yara­da­nıdır. Ona aparan yol isə ilk növbədə insan özü və onun təmasda olduğu ətraf mühitdir.

Orta əsrin istər ayrı-ayrı filosoflarının, istərsə də, cərəyanların, ümu­miy­yətlə ideyanın inkişaf xəttinin təhlilindən belə məlum olur ki, antik dövr­dən başlanmış mənbələrin bir-birindən ayrılması prosesi orta əsrlərdə hələ kəskin xarakter almamışdı və aralardakı məsafələr keçilməyəcək qədər böyüməmişdi. Bu səbəbdən coğrafi məkandan və əsaslandığı təməldən asılı olmayaraq, tək ideyanın təzahürləri arasında oxşar cəhətlərin olması nəinki bir təsadüf, hətta zərurət hesab edilə bilər. Bununla belə, günəşin şüaları kimi, bir mənbədən çıxıb dağılan istiqamətlər daha çox aralanmaqda və bu kəskin qarşıdurma Yeni dövrdə artıq özünü göstərməkdə idi. Əlbəttə, burada həlledici addım dövrün hakim mənbəyinə – İlahi vəhyə münasibətin tam olaraq formalaşması oldu. Bu işdə Məhəmməd İqbal ilk növbədə Qə­zali və Kan­tın “pey­ğəm­bə­ra­nə bir mahiyyət daşı­yan” mis­si­ya­sını vurğulayır: “Kant öz prin­­­siplərinə uyğun gə­lən formada hə­­rə­kət et­di­yi üçün Allahı ta­nı­ma im­ka­nı­nı qə­bul et­məz­di. Qəzali isə dü­şün­cə ana­lizinə bel bağ­­la­ya bil­mədiyi üçün mis­tik təc­rübəyə yö­nəl­di və ora­da din üçün müstəqil bir məz­mun tap­dı. Be­lə­­liklə də, dinin elmdən və meta­fizi­ka­dan ta­ma­milə müs­tə­qil şəkildə möv­­cud ol­maq hüqu­qu­nu təmin etməyə mü­vəf­­fəq oldu” (5, 189). Be­lə mə­­lum olur ki, Kantdan fərqli olaraq Qə­za­li ağ­lın məhdud çərçivəsinə bir qapı qoy­­du – dini-mis­tik təcrübə. Yəni həm Qə­za­li, həm də Kant ra­si­onal tə­fək­kür və din arasında sərhəd qoy­du­lar. İslam Şər­qində Qə­za­linin göstərdiyi yol bir tərəfdən bu is­ti­qa­mət­də inkişafı təmin et­sə də, insanın bir ruhani var­­lıq kimi imkan­la­rı­nı ar­tır­sa da, digər tə­rəf­dən ra­sional təfək­kü­rün məh­dud im­kanlı ol­du­ğu üçün ümumiyyətlə “qıfıl­lan­masına” sə­bəb ol­du. Qərbdə isə hər bir tə­rə­fin öz hü­dud­la­rını qo­rumaqla dərinə inki­şaf etməyə – təbiəti öyrənməyə üs­tün­lük verildi. Onu da xüsusilə vurğulamaq lazımdır ki, məhz kitablara – mənbələrə münasibət Yeni Dövrdə fəlsəfi düşüncənin inkişaf istiqamətini təyin etmişdir.

Yeni Dövrdən başlayaraq bu günə kimi Qərb əsas diqqət və enerjisini təbiət kitabının öyrənilməsinə verdi və elm, texnologiya dindən ayrı, müs­tə­qil şəkildə inkişaf etməyə başladı və öz yolunda bir-birinin ardınca yeni bi­lik­lər əldə etməyə başladı.

İslam Şərqində isə üstünlük əsasən mü­qəd­dəs vəhyə verildi. Müqayisə aparsaq, belə mə­lum olur ki, hər iki tərəfin – Şərq və Qərbin – öz baş vurduqları mənbələrdə təqribən eyni if­rat­lara, sadəcə fərqli istiqamət­lər­də, var­dıqları qənaətinə gəlmək müm­kün­dür.

Müasir dövrdə ilk baxışda nəzərə çarpan Yeni Dövrün ənənələrinin da­ha da dərinləşməsidir: Qərb təbiət, İslam Şərqi isə ilahi vəhy üzrə ixtisas­laş­maqdadırlar. Burada diqqət cəlb edən məsələyə birtərəfli və naqis mü­na­si­bət­lə yanaşı, həm də insan faktorunun özünə də bu qütblərdən dəyər verilməsidir.

İdeya vahiddir və onun birtərəfli öyrənilməsi son nəticənin naqis qal­ma­sına səbəb olur. Təsadüfi deyil ki, elmin, texnologiyanın ən son nailiy­yət­lərini əldə edən Qərb bu gün daha çox düşüncə və mənəviyyat böhranı ya­şa­yır. Görkəmli fikir sahiblərinin “Avropanın süqutu”, “Qərbin ölümü”, “Bə­şə­­riyyətin qürubu” və s. oxşar mövzuda və ideyada yazdıqları məhz Qərbin içində olduğu naməlum qaranlığın təzahürüdür. Yaxud İslam Şərqi hər nə qədər öz mənəvi zənginliyi, yüksək estetik sənət inciləri ilə dünyanı heyran etsə də, iqtisadi və siyasi baxımdan dərin tənəzzül yaşamaqdadır. Təsadüfi deyil ki, Qurani Kərimə istinad edən Ta­ha Cabir Əlvani ya­zır ki, «İki kitab (sə­ma­vi kitab və təbiət – K.B.) hök­mən uzlaş­dı­rıl­malıdır, zi­ra onlar bir-birini ta­mam­la­ma­dıq­da gerçəkliyin hə­qiqi dərki iti­ril­­miş olur» (1, 32-33).

Təbii ki, hər iki tərəf müəyyən baxımdan öz problemlərinin mahiy­yə­tin­dən xəbərdardırlar və həllinə çalışırlar. Bu istiqamətdə dialoqlar aparılır, əsər­lər yazılır, konfranslar keçirilir. Nəticədə maddi baxımdan daha zəif olan Şərq daha güclü və stabil formaya malik Qərbin içində əriməkdədir. Əs­lində bu, sadəcə bir qütbün digərini yox etməsi və ideyaların mə­nim­sə­nilmədən “yamaq edilməsidir”. Deməli, yenə də ideya naqis şəkildə dərk edi­­­lir. İdeyanın kəsilməzliyi prinsipindən çıxış edərək bildirmək olar ki, həm Şərqin, həm də Qərbin öz spesifikliklərini qoruyub saxlamaqla yanaşı, düş­­dükləri böhran halından qurtulmağın həlli yolu məhz İdeyanın, Həqi­qə­tin, varoluşun mahiyyətinin mənbələrinə düzgün münasibətin formalaş­ma­sın­dadır.

Məsələyə bu prizmadan qiymət verən mütəfəkkirlərdən biri Məhəm­məd İqbaldır. O, əsas diqqəti təsəvvüf fəlsə­fə­­sinə yönəldərək insanın mə­nə­vi aləminin oxun­­­­­ma­sını çox vacib hesab edir və digər iki­si mənbəni – tarix və təbiəti onun «əla­və vəsaiti» he­sab edir: «Qurani-Kərimin üç idrak (bilik) mən­­bə­yin­dən biri ki­mi bəyan etdiyi (41:53; 51:20-21) daxili təcrübənin vəh­də­tinin məna­sı­nı başa düş­məyə çalışan ancaq sufizm olmuş­dur. Di­gər iki bi­lik mənbəyi isə Tarix və Tə­bi­ət­dir» (6, 193) və «Məhz bu iki bilik mənbəyi təd­qiq edilərsə, İs­lamın ruhu və canlılığı meydana çıxar» (7, 176). Belə mə­lum olur ki, insan ruhu, batini təcrübə de­yən­də, filosof burada həm də ilahi vəhyi nə­zər­də tutur və ya daha doğrusu, tə­səv­vüf fəlsəfəsinə istinadən bil­di­rək ki, insanın özü­­nü ilahi mənbə kontekstində götürür.

Ondan sonra bu məsələyə nisbətən oxşar mövqedən yanaşan digər fi­lo­sof da Səla­həd­din Xəlilovdur: “Üçün­cü kitabın oxunması, yəni in­sanın ruh dün­­­yasının, kos­mik zəkadan is­ti­fa­də imkanla­rı­nın öyrənil­mə­si və real­laş­d­ı­rıl­­­ması pro­sesi ye­nə də islami dün­yagörüşün çərçi­və­sin­də məq­bul olsa da, ona ziddiyyətli müna­si­bət bəs­lən­mişdir. Əsasən təsəvvüf adı altında in­ki­şaf et­dirilən bu xətt bəzən İslama yad bir də­yər ki­mi qiymətlən­di­ril­mişdir. La­­kin İslamın baş­qa din­lərə nisbətən əsas üstünlüyü, bizcə, məhz bu isti­qa­mət­lərdə ortaya çıxır” (9, 24-25). Göründüyü kimi, S.Xəlilov məsələyə daha g­e­niş rakursdan yanaşır və ilk dəfə “Üç kitab” ideyasını irəli sürür: smavi ki­tab, təbiət kitabı və universal əql. Yəni o, insanın özünü – maddi və ilahi tə­rəf­ləri ilə de­yil, həm də ideya dünyasını nə­zərə alır. Xa­tırladaq ki, Pla­to­nun fik­rinə görə də, “Zəka öz fərziy­yə­lə­ri­ni əzəli bir şey kimi qələmə ver­mir. Əksinə, onlar zəka üçün elə yalnız fər­ziy­yələrdir, yəni daha artıq eh­ti­mal (fərz) olunmayan hər bir şeyin başlan­ğı­cı­na hansısa bir yaxınlaşma və ya cəhdlərdir. Ona nail olub onunla bağlı olan bütün şeyləri rəhbər tutmaqla (ya­­pışaraq) o nəticəni hissi olan heç bir şey­dən istifadə et­mə­dən, yalnız qar­şı­lıqlı münasibətlərdə olan ideyaların özün­dən faydalan­maq­la əldə edir və onun qənaətləri (nəticələri) yalnız on­la­­ra aid olur” (17, 265). Deməli, Xə­li­lo­vun üçüncü kitab ideyası elə Pla­to­nun ide­ya­lar dün­ya­sı­dır. Sadəcə olaraq Pla­ton qalanlarını ikinci dərəcəli bir ha­disə – üçün­cünün köl­gəsi he­sab edir.

Bundan başqa, burada müəyyən mənada təsəvvüfdəki qeyb aləmi, ya­xud ayani-sabitə (sabit mənbələr) ilə paralellər aparmaq mümkündür. Lakin bu, daha geniş və dərin tədqiqatın mövzusu olduğundan saxlayırıq. Düz­dür, Xə­lilov özünün xidmətini «sa­dəcə olaraq islam fəl­­sə­fəsində xeyli dərə­cə­də qə­rarlaşmış olan iki ki­tab təlimini Platonun bun­lardan fərqli olan «tək kitab» təlimi ilə bir­ləşdirmək və bu üç ki­tabın ekvivalentliyini nə­zə­rə almaqla» məh­dudlaşdırır (9, 25). Lakin bizim şər­himizin kontekstində daha bir hə­qiqət oraya çıxır.

Qeyd etdiyimiz kimi, bu elmlərdən hər bi­ri­­nin zirvə nöq­təsi yenə də fəl­səfədir. Səla­həd­din Xə­li­lo­vun bildirdiyinə görə, «Platon ye­ga­nə həqiqət ki­mi mütləq ideyaları və deməli ye­ga­nə həqiqi kitab kimi də ideyalar dün­ya­sı­nı gö­türmüşdür. Sadəcə olaraq, Platon maddi dün­yada, təbiətdə olan həqi­qətləri ancaq in­sa­na bəlli olan rəylər kimi qəbul etmiş, amma in­sa­nın ardıcıl surətdə yaxınlaşdığı, araşdır­ma­la­rı­nın və idrakın məq­sə­di olan mütləq həqi­qət­lə­rin təbiətdə də möv­cud olduğunu qəbul et­mə­mişdir» (9, 25-26). Yəni Platon bir növ ilk iki kitabları inkar edərək sonuncunu qəbul etmişdir.

İlk baxışda bu da üçüncü ifrat müna­si­bət­! Lakin Platonun kitabı məh­dud de­yil­di və dövrünün fəlsəfəsi kimi digər ikisini mü­əy­yən mənada özün­də ehtiva edirdi. Dövrün və şə­ra­i­tin tələbi ilə fəlsəfədən ayrılan elmlərə mü­va­fiq olaraq «kitablar» da ayrıldı və bu pro­ses elə Pla­tonun tələbəsi, tə­bi­ət kitabının əhə­miyyətini qa­bardan Aristoteldən başlandı. Səlahəddin Xə­­li­lov isə hər üç kitabın ekvivalent­li­yi prinsipini təsbitləməklə həm bu fərqli tə­limlər arasındakı ziddiyyəti aradan qaldırmağa və onları daha mü­kəm­məl bir təlimdə ehtiva etməyə müvəf­fəq olur, həm də bir növ onları yenidən va­hid nöq­­tədə birləşdirməyə cəhd edir. Baş­qa söz­lə desək, vahid nöqtədən baş­layıb şa­xə­lə­nən əbədi hikmət yenə vahid nöqtədə birləşir.

  • Həqiqət - Azərbaycan qadın şəxs adı ;
  • Həqiqət - Azərbaycanda ayrı - ayrı vaxtlarda buraxılan qəzet adı.
  • Həqiqət (qəzet, 1909-1910)
  1. Словарь Ожегова -
  • Könül Bünyadzadə. Fəlsəfə tarixində həqiqətin mənbələri // Fəlsəfə və sosial-siyasi elmlər. No 2,2010.

Həqiqət
həqiqət, adın, digər, istifadə, formaları, üçün, dəqiqləşdirmə, çoxmənalı, mübtəda, çox, mürəkkəb, terminlərin, tərkib, hissəsi, walter, seymour, allward, veritas, 1920, mündəricat, əsas, mənalar, ideyanın, qanunauyğunluğu, haqqında, antik, dövr, orta, əsrlər,. Heqiqet Dil Izle Redakte Bu adin diger istifade formalari ucun bax Heqiqet deqiqlesdirme Heqiqet coxmenali mubteda Bir cox murekkeb terminlerin terkib hissesi Walter Seymour Allward Veritas 1920 Mundericat 1 Esas menalar 2 Ideyanin iki qanunauygunlugu haqqinda 3 Antik dovr 4 Orta esrler ve Yeni Dovr 5 Muasir dovr 6 Diger menalar 7 IstinadlarEsas menalar Redakte Heqiqet ozu ayrica termin kimi istifade edilmir Ancaq bununla bele o bezi terminlerin sinonimi kimi istifade edilir Onun coxmenaliligi asagidaki anlamlarda gorunur Heqiqet realligin subyektiv derk edilmesi Heqiqet Edalet termininin sinonimi Ani dusuncede heqiqet subyektin hereketine haqq qazandirir Heqiqet Duzgunluk termininin sinonimi Heqiqet Heqiqete uygun gelen her sey 1 Ideyanin iki qanunauygunlugu haqqinda RedakteZaman ve mekan cercivesi fovqunde olan felsefe tarixinin hem du ne ni hem de bugunu ucun eyni ehemiyyet kesb eden vahid ideyanin iki esas qanuna uygunlugu vardir Birincisi onun butun varolusun temelinde ve ma hiy yetinde dayandigini qebul ederek ona dogru aparan duzgun menbelerin ve vasitelerin secilmesidir Platonun bildirdiyine gore insanlar ancaq butun canli varliqlari o cumleden ozunu de ustelik torpagi semani tanrilari se ma dakilari yerin altindakilari Aiddekileri oluler dunyasindakilari yaradan senetkarin 17 354 yaratdiqlarinin kolgelerini gorur ve onlari heqiqet zenn edirler Demeli heqiqete geden yol bu kopiyalardan deyil orijinal ide ya larin kesfinden kecmelidir Yeni hem maddi hem de qeyri maddi seyler tek Yaradanin vahid ideyasinin coxsayli tezahurleri kimi geriye menbeye aparan vasitelerdir Eyni zamanda ifade olunan her fikir her ideya menbenin he qiqetinin inikasi olmur hetta bezen tamamile eks mena dasiya bilir Sufi mu tefekkir Mensur Hellac X esr yazir Kufr ve iman isim baximindan ferq lidir heqiqet baximindan ise onlar arasinda ferq yoxdur 25 53 Yeni ey ni men be den qaynaqlanan sozler yaxud eyni ideya onu soyleyenin di lin de qazandigi formada yeni bir heqiqet qazanmis olur Yanlisligin menbe de yox ifadede oldugunu anlayanlar heqiqeti oyrenmek ucun formaya deyil onun mahiyyetine muraciet edirler Diger bir sufi mutefekkir Ebu Yezid Bis tami IX esr deyir Suyun rengi qabinin rengine goredir Su ag qabda olarsa rengi ag qara qabda olarsa qara sari qabda olarsa sari qirmizi qab da qirmizi ve s olar 26 57 Demeli varliqlarin ve ya hadiselerin mehz bilavasite menbeye istinaden oyrenilen mahiyyeti heqiqete daha yaxin olur Ikinci qanunauygunluq ise bu vahid ideyanin ebediliyi ve kesil mez li yi dir Se la hed din Xe lilov yazir Si vi lizasiyanin en mu hum sert le rinden biri mehz ke silmez tarixdir Bele ki ce miyyetin inki sa fin da qazanilan her hansi bir nai liyyet son ra dan davam etdiril mir se o bo yuk muddet inter va linda ta ri xi pro sese daxil ola bilmir 10 24 Filo so fun bu sozlerini daha bo yuk miq yas da qebul edib onu her hansi xal qin ta rixine deyil umu mi likde Mutleq Ide ya nin va hid heqiqetin ebe di sirkulyasiyasina aid et sek sade eyni za man da da im qorunan bir qa nu nauygunlugun sa hidi olariq tarixde ya ran mis her ye ni ideya fel sefi sistem ozunden ev vel kinin davami ev vel ki ise ozunden son ra ki ucun sabit bir pos ta ment olmalidir Bu prin sip den kenarda qalan her bir ideya ise oyun dan kenar veziyyete dusmeye mehkumdur Insan elde etdiyi melumati tesdiqlemek oyrendiklerinin mahiyyetini he qiqetini derk etmek ucun muxtelif vasitelerle onun menbeyine can atir ve ona yaxinlasdiqca heqiqetin daha derin qatlari acilir Menbenin butunlukle kesfi ise Mutleq Heqiqetin derki demekdir Tebii ki onu kol ge len di ren meg zinden uzaq salan teh rif eden telimler teh lil ler de olmus onu go run mez hala ge ti ren infor ma si ya bollugu da ya ranmisdir lakin her dovrde onun ma hiy ye ti ni goren ve onun par lamasina xidmet eden ve bu nunla da yer uzun de mutleq heqiqetin qo run masina se ra it ya ra dan sexsler de yasayib ya rat mislar Mux te lif varliq ve var olma for ma la rinda te za hur le ri ne qeder ferqli olursa olsun ma hiy yet de ey ni heqiqet hansi medeni qe lib ler icin de se kil qazanirsa qazansin ma hiy yet de ey ni bilik 8 29 olan bu ideyanin hikmetin qo run ma si nami ne dir ki Allah Teala ozunun secdiyi peygember le re nebilere filosoflara alim lere oz vehyini kesfini ilhamini lutf etmis ve et mek dedir Bele sexs le rin dusuncelerinin me ne vi dunyalarinin bir qapisi xal qa ide ya nin te zahur mey danina di geri ise bu hikmetin sa hibi olan Haq qa Ya ra dana aciqdir Filosof ve mutefekkirlerin ferqli dunyagorusleri tarix boyu tesekkul tapib mueyyen zaman kesiyinde inkisaf edib ya tenezzule ugrayan ya da hele de movcudlugunu davam etdiren dini felsefi mistik cereyanlar ve te lim ler muxtelif saheleri ehate eden coxsayli elmler hem vahid ideyanin men bele rinin coxlugundan hem de bu menbelere geden yollarin rengareng li yin den xeber verir Melumdur ki kicik menbelerin kesfi daha boyuk men be ye yol aca bilir Bu baximdan muasir dovrun qloballasma ideyalarini ya xud elmler arasinda yaxinlasma sintezlesme hallarini kicik olculerden daha ge nis sahelere kecid adlandirmaq olardi Vahid Ideyanin tezahurlerinin xarakterlerinin novlerinin malik ol duq lari ehemiyyet derecelerinin tesnifati bele bir netice cixartmaga imkan ve rir ki onun mahiyyetinin yeni Mutleq Heqiqetin derkinin uc menbeyi var dir semavi kitab ilahi vehy tebiet ve insan Her menbe ozune xas idrak va si tesi teleb etdiyi kimi vasiteye muvafiq de men benin terefleri aciqlanir Ve bu menbelere ya nasma prizmasi metodlari onlardan birinin mi iki si nin mi ve ya her ucunun serhi mueyyen fel sefi cereyanlarin mekteblerin ya ran ma sina se beb olmusdur Tebii ki felsefe tarixi boyu bu menbelerden gah bi ri gah digeri gah tek gah sintez seklinde aktual olmus hakim ideologi ya nin temelinde dayanmisdir Antik dovr RedakteHele qedim dovrde heqiqetin tek menbeyi kimi tebieti goturenler onu oyrenmek ucun vasiteler arayib axtarmislar Meselen ilahi istedada malik sexsler maqlar samanlar ve s muxtelif quvveler vasitesile ayri ayri ri tu al lar la dualarla tebietin sirlerine samil olmaga tebiet hadiselerine mudaxile etmeye hetta onlari ozlerine tabe etmeye calismislar Tebietin sirri ile ya na si qedim miflerin efsanelerin bildirdiyine gore insanlar ebediyyetin sirrini de tebietin ozunde axtarmislar Buna numune olaraq Qedim Sumer abidesi olan Bilqamis dastani ni gostermek olar Burada Tanrilar ebedilik sirrini na melum cicekde gizledirler Onu tapan Bilqamis insan olsa da bu hik met ebedilik sirri hemin ciceyi yeyen ilana qismet olur Tebietde gizledilen sirr yene tebietde qalir Genis bax 2 Eyni hali heqiqeti butun varliqlarin tek menbeyini gah havada gah odda gah da suda axtaran qedim yunan fel sefesinde de musahide etmek mumkundur Bunlarla yanasi tebieti yeterli bir menbe kimi gormeyib diger menbe ler le onu tamamlamaq isteyen filosoflar da olmusdur Meselen felsefesinin esa sini derkedilen dunya ve tanrilar haqqinda bilikler 16 256 teskil eden te biet ve Yaradani ilahi vehyi eyni ic ice menbeler kimi goturen Pifaqor e e VI esr bele hesab edir ki O butun quvve ve yaradilmislarin yaradani her seyin ilkin baslangici semada nurun menbeyidir O hem de umumi ata her seyin dusuncesi ve cani butun cevrelerin hereketverici baslangi ci dir 16 268 O reqemler vasitesile neinki varligi varolusu izah etmeye ve on lari derk etmeye hem de kosmosla harmoniyaya girmeye cehd edir ve ilkin sureti ve ilkin baslangici derk ve ifade etmek cetin olduguna sozlerle aydin izah oluna bilmediyine gore aydinliq ucun reqemlere mu raciet edir 16 428 Onun fikrine gore heqiqi varliq maddi deyil cismani deyil ve yegane ebedi ve tesirlidir Qalan her sey var olanla eyni addadir maddidir cismanidir dogulub ve mehv olandir ve sozun heqiqi menasinda var deyil 16 254 ve o reqemleri teqlid etdiyi ucun vardir 16 255 Bu sebebden Pifaqor heqiqete catmaq onu derk etmek ucun esl mahiyyete can atmaq onunla harmoniyada olmagi esas ve yegane sert kimi qebul edir Pifaqordan ferqli olaraq Platon ireli daha bir addim atir ve oz muel li mi nin yolunu davam etdirerek insani dusunce obyektine cevirir ve insani ila hi servetin bir hissesi 19 639 62 b hesab edir Lakin insan sadece ila hi servet deyil hem de butun varliqlari oz dusuncesinde ehtiva edir Sok ra tin fikrine gore Seyler iki curdur ebedi yaradilmayan ve daim yaranan la kin hec vaxt varligi olmayan Dusunce ve fikirle derk edilenler gorunur ki daim var olanlardir rey ve agilsiz hisslere tabe olanlar ise yaranir ve mehv olurlar hec vaxt heqiqeten var olmurlar 18 469 28 a Onu da xu su sile vurgulayaq ki Sokrat felsefesinde sohbet maddiyyat fovqune qalxa bi len insandan gedir cunki filosof ilk novbede ruhunu bedeninden azad et mek le ozunu musahide ede bilir 19 642 65 a Demeli insan mad diy yat dan uzaq olmaqla butove hissesi oldugu ilahi mulke birlesmek ve bununla da her seyi derk etmek qudretindedir Meger dusuncede yalniz orada he qiqi varliqdan ne ise onun qarsisinda acilmirmi 19 643 65 c Go run du yu kimi Platon heqiqi varligin sirlerini haradasa kenarda tebietde ilahi quvvede deyil insan ruhunda cemlesdirir merkez noqteye insani qoyur Fi losof yazir Eger butun ruh butovlukde oz felsefi baslangicinin ardinca ge dirse ve ziddiyyetlerle parcalanmirsa onda onun her hissesi neinki qalan her bir seyi edaletle ede biler hem de bunda ozunun xususi memnuniy yet lerini en yaxsilari ve gucu catdigi qeder en heqiqileri tapa biler 17 346 Antik dovrde felse fe ozunde bir cox elmleri ehtiva etmis ve za man zaman bu elmlerden her biri muste qil lik el de ederek ozune spesifik bir inki saf yolu sec mis dir Bu ozunu menbelere munasibetde de gostermisdir xususile Platon felsefesinde Bele ki menbeler bir birile six bagli olsa da sanki bir birlerini tamamlasa da her ucu vahid bir menbeden qaynaqlan mis lar Bu menbelerin bolunmesi ve get gede nisbi musteqillik qazanmaq isti qa metinde inkisaf etmesi ilk olaraq Aristotelden baslamisdir Tesadufi deyil ki orta esrlerde de bir menbenin digerlerini kolgelemesine imkan yaradan felsefi cereyanlarin merkez noqtesinde mehz Aristotel telimi durmusdur Buraya numune olaraq hem xristian hem de islam aleminde yaranmis fel se fi mektebleri gostermek olar Onu da elave edek ki mehz mekteblerin mus te qillesmesinin neticesidir ki din ve elm bir birinden suretle eks qutblere ce kilmis aralarinda ziddiyyetler barismazliqlar artmisdir Orta esrler ve Yeni Dovr RedakteOrta esrlerde semavi dinlerin nazil olmasi ve hakim ideologiya se viy ye sine qalxmasi neinki Ilahi vehyi on plana cixartdi ustelik tebiet ve insani da onun bir hissesine cevirdi Bu bir terefden onun nu fu zunun artmasi diger terefden de insan ve tebiete yeni bir rakursdan baxis imkani vermesi ile elaqedar idi Dinlerin nazil oldugu ilk illerde bu ozunu da ha keskin gostermisler Buna numune olaraq ortodoks goruslu filosoflari gos termek olar Bununla bele ideyanin kesilmezliyi prinsipine uygun olaraq qedim dovrden baslamis inkisaf xetti orta esrlerde de davam etdi Sadece bir ferqle ilahi vehy esas temel ve baxis bucagini teyin eden esas meyar idi Meselen oz goruslerinde yeniplatonculuga ve xristianliga istinad eden IX esr fransiz filosofu Ioann Skott Eriuqena 877 bele hesab edir ki dunyanin inkisafi Al lahdan baslayib yene Allaha qayidan bir dairevi hereketdir Tanrinin ya rat masi ile baslayan bu inkisafda ozu yaradilmamis ve yaradan tebiet olan Ila hi Ruh merhele merhele axir Belece tebietde uc bolme var Tanri ide ya lar ayri ayri seyler 23 141 142 Tanrinin ozunu derk edilmez hesab et se de filosof Ogul ve Muqeddes Ruhu Onun derkine aparan remzler te bi e t i ve butun varliqlari ise Mutleq Ruhun tezahuru olaraq qebul etmisdir ye ni insan tebieti onda olan ilahi sirleri derk etmekle Allaha geri done biler Alman filosofu Nikolay Kuzanli 1464 ise umumiyyetle dunya ve Al lah dualizmini qebul etmir ve bildirir ki dunya Allahin icindedir O butun dun yani ehate edir Kainatin Allah suretinde yaradildigini 13 151 bildiren fi losofa gore Allah sade vehdet tek Kainatda var olmaqla sanki bir qayda ola raq Kainat vasitesile her bir seyde olur coxluq ise tek Kainat vasitesile Al lahda olur 13 109 Xett noqtenin acilisi oldugu kimi 13 241 kainati da Allahin tezahuru hesab eden Kuzanli eyni zamanda Allahin Kelami ve Og lu kimi insani da hem eqli hem de hissi tebieti bukulu sekilde ozunde eh ti va eden bir mikrokosm adlandirmisdir 13 150 Lakin nezere alsaq ki fi lo sof Allahin bir insan dusuncesinde vahid noqte halinda derkedilmez olub yal niz xett coxluq tebiet K B seklinde derk edile bileceyini qebul et mis dir onda bildirmek olar ki Kuzanlinin da goruslerinde menbe Allah te bi et dir Bununla filosof her iki mefhumun ayrilmazligini ve insanin ne ise an la ma si ucun mehz tebiete Mutleq Heqiqetin tefsilatli sekilde acildigi menbeye muraciet etmesinin zeruriliyini vurgulayir Tebietle yanasi qeyd etdiyimiz kimi insan da ilahi aleme aparan bir vasitedir Bele ki orta esrlerde Qerb felsefesinde aparici ideologiya olan xris tianliga gore insan yaradilmislar arasinda gunah icinde olan en asagi var liqdir ve o omru boyu gunahlarini temizlemekle mesgul olmalidir Fi lo sof lar bu fikri mudafie eden din xadimlerinden teoloqlardan ferqli movqede dur muslar Bele ki Muqeddes Ucluyun bir terefi olan Isa Mesih Atanin oglu Muqeddes Kelam Loqos olmaqla yanasi hem de bir insandir Bu ba xim dan xristian filosoflarinin dunyagoruslerinde iki xett musahide etmek mum kundur ya insan Isa Mesihe benzemekle onun buyurdugu yolla gedib oz ruhunu xilas etmeli bu daha cox teoloqlara xasdir ya da Isa Mesih va si tesile oz icindeki Isani Ilahi Kelami kesf etmelidir bu irrasional tefek ku r lu filosoflara xasdir Yeni bezilerine gore yalniz Isa ilahi sirler dasi yi ci si dir digerlerine gore bu nemet her bir sexse verilmisdir ve onu derk etmek la zimdir Meselen M Ekxarta gore Allah her seydedir lakin bunu coxu bil mir bunu derk eden bilir buna gore de insan diger yaradilanlardan daha feziletlidir 22 62 63 Mutefekkir bele hesab edir ki men Onu vasitesiz derk ediremse Men O oluram O ise men 22 155 Yeri gelmisken bir nov bu dusuncelerin davami olaraq Hegel XIX esr de Allah ve insani oz le rini derk etmelerinde bir biri ucun vasite olduqlarini hesab etmisdir Tanri yalniz ozunu tanidigi qeder Tanridir Onun ozu haqqinda biliyi da ha sonra Onun insanda ozunuderkidir 12 389 Gorunduyu kimi xristian filosoflarin goruslerinde yalniz Isa Mesih de yil umu miy yetle insan Muqeddes Ucluyun bir terefidir ve o mehz Al lah la veh detde oldugu zaman heqiqi biliyin menbeyi ola bilir Lakin burada iki esas ceheti vurgulamaliyiq Evvela Yeni Dovrden baslayaraq bu agirliq mer kezi tebiete teref kecdi ve insanin da yalniz onun bir hissesi yeni maddi varliq olaraq tedqiq edilmesine ustunluk verildi Ikincisi ister orta esrlerde isterse de sonralar ilahi vehy ya insanin Isa Mesihin ya da tebietin icinde eridilmis halda oyrenilib menimsenilmisdir Vahid ideyanin bir qolu da Islam Serqinde inkisaf etmekde idi ferqli din ve prinsipler esasinda Burada da menbeler gah bir birini tamamlayan te refler gah da bir birini inkar eden terefler kimi cixis etmekde idi Me se len Butun adlar 32 dir ve ya butun seyler varligini 32 herfden al di de yen hurufiliyin banisi Fezlullah Neimi onu da bildirir ki herf ve ke lam Kamil Insandan ayrilmazdir ruh ve herf eynidir 14 126 127 Yeni mad di ve ihahi alemlerin sirlerini ozunde ehtiva eden insan mikro kosm dur ve irrasional biliklerin menbeyidir Mutefekkire gore insan hem natiq ki mi hem de ilahinin dasiyicisi kimi olumsuzdur Tanrinin butun key fiy yetleri olum suzdur ve insana xasdir Lakin o cahilliyinden bunu bil mir 14 118 119 Demeli cahilliyinden qurtulmaqla ozunu derk etmekle in san ne in ki kainatin sirlerinin hamisini anlamaq hetta Tanriya cevrile bil mek iqti darindadir Yaxud diger bir islami cereyan olan ismaililikde IX XI esrler de in san ilahi sifetlere ve keyfiyyetlere malik ilahi sirlerin dasiyicisidir Olumsuz ve ilahi keyfiyyetlere malik imamilik prinsipini qebul eden ismaililikde gizli mistik bilik dini biliyin esasi kimi yalniz imama xas dir 11 35 Imamin varliginin sebebi her bir varligin ve belelikle de yer uzundeki varligin son sebebi 11 35 kimi qebul edilmisdir O Alla hin in sanlarla bir nov elaqelendiricisi onu her cur elmden agah eden be led ci dir Bu dunyada biliye yol hemise aciqdir cunki dun yaya momin Mu el lim Imam K B gonderilmisdir 11 35 Onu da elave edek ki bura her cur bi lik ve elm ler da xildir Imamin biliyi tebii ve fovqeltebiidir Onlar in san lara ozlerinin ze ru ri ve vacib bildiyi qeder dini bilik vere bilerler Ima min vasitesi ol madan adi olerilerin effektli dini biliye catmasi mumkun de yil 20 150 Maraqlidir ki Islam Serqinde dinin hakim movqeyine baxmayaraq an tik dovrun bir sira muvafiq goruslerinin eks sedasi olaraq tebieti yegane men be kimi qebul eden felsefi cereyanlar da yaranmisdi berahime brahmanizm mulhid inkar eden tabiiyyun te bi etsunas hissiyun hiss or qanlarina inanan zindiqlik dehriyye zamanciliq Meselen Alem bir ya radici terefinden deyil baslangicsiz olaraq ozun den var olmusdur 21 56 deyen X esrin taninmis tebietci filosoflarindan olan Ebu l Huseyn Ehmed Ravendi 910 ve Ebu Bekr Mehemmed Razi 932 esasen dini ve Allahi peygemberin s du sun ce sinin mehsulu kimi inkar etmeye calisaraq 21 65 tek heqiqet ve bilik menbeyi kimi tebieti qebul etmisdirler Oxsar movqeye Serq felsefesinde Mahmud Pasixani Gilani terefinden XV esrde yaradilmis noq te vi ler cereyaninda da rast gelmek olar Onlarin fik rine gore butun movcudat vehdetdedir vehdet noqtededir noq te ise tor paq dir 14 254 Yeni tebiet hem idrakin baslangici hem de son noqte si dir Bununla bele her ne qe der noqteviler bir Islam cereyani hesab edilseler de bezi dini prinsipleri qebul etseler de mistik biliklerle in sanin ka mil les me si ideyasina terefdar olsalar da heqiqete aparan esas menbe kimi tebieti goturmusler Lakin mehz dovrun hakim ideologiyasindan ayri dusduyu ucun bu telimler uzunomurlu olmamis ozlerine davamci tapmayaraq tezlikle suquta ugramislar Islam Serqinde tesekkul tapmis cereyanlar arasinda oz xususi movqeyi ile ferqlenen cereyanlardan biri de tesevvufdur Bele ki burada bir terefden maddi ve qeyri maddi her seyin formasiz ancaq potensial sekilde movcud oldugu quvvet mekani olan qeyb alemi vardir ki ora daxil olan insan va si te siz olaraq bu heqiqetleri oyrene biler diger terefden insan makrokosmu ozun de ehtiva eden bir mikrokosmdur Onun temel prinsipi olan vehdet el vu cuda gore Allah teala yegane heqiqi varliqdir Onun yaratdiqlari ise yox luq dan ya ra nib yoxluga getdiklerine yaradilislarinda kenar iradeye tabe ol duq la rina mahiyyet ve heqiqetlerini basqa varliqdan aldiqlarina gore nisbi mum kun guzgudeki eks kimi zata ve heqiqete malik olmayan var liq lar dir Meselen islam filosofu Miyaneci bele hesab edir ki Her bir mexluqun var olmasina sebeb Allah Tealadir Ondan basqa hec bir varligin he qi qe ten zati ve varligi yoxdur 27 44 Lakin Allah sebeb netice zen ci ri nin bir hal qa si deyil bu zencirin yaradanidir ve O mutefekkirler te re finden mumkun var liqlara vucud veren vacib onlarin mahiyyetini teskil eden substansiyadir Ey dost esl covher kimi Allah da butun seylerin esli ve kokudur Oz isini ira de ve mehebbetle gorur 28 181 Ibn Erebinin fikrine gore ise Gozun gorduyu ele bir mex luq yoxdur ki onun ayn menbeyi ve zati Haqq ol ma sin 24 107 Demeli butun movcudat bir vucudun Haqqin tezahu ru dur bu tun kainatin movcudlugu ve inkisafi hemin vucudun daxilinde bas verir Demeli tesevvufe gore Allah tek Heqiqetin biliyin ideyanin yara da nidir Ona aparan yol ise ilk novbede insan ozu ve onun temasda oldugu etraf muhitdir Orta esrin ister ayri ayri filosoflarinin isterse de cereyanlarin umu miy yetle ideyanin inkisaf xettinin tehlilinden bele melum olur ki antik dovr den baslanmis menbelerin bir birinden ayrilmasi prosesi orta esrlerde hele keskin xarakter almamisdi ve aralardaki mesafeler kecilmeyecek qeder boyumemisdi Bu sebebden cografi mekandan ve esaslandigi temelden asili olmayaraq tek ideyanin tezahurleri arasinda oxsar cehetlerin olmasi neinki bir tesaduf hetta zeruret hesab edile biler Bununla bele gunesin sualari kimi bir menbeden cixib dagilan istiqametler daha cox aralanmaqda ve bu keskin qarsidurma Yeni dovrde artiq ozunu gostermekde idi Elbette burada helledici addim dovrun hakim menbeyine Ilahi vehye munasibetin tam olaraq formalasmasi oldu Bu isde Mehemmed Iqbal ilk novbede Qe zali ve Kan tin pey gem be ra ne bir mahiyyet dasi yan mis si ya sini vurgulayir Kant oz prin siplerine uygun ge len formada he re ket et di yi ucun Allahi ta ni ma im ka ni ni qe bul et mez di Qezali ise du sun ce ana lizine bel bag la ya bil mediyi ucun mis tik tec rubeye yo nel di ve ora da din ucun musteqil bir mez mun tap di Be le likle de dinin elmden ve meta fizi ka dan ta ma mile mus te qil sekilde mov cud ol maq huqu qu nu temin etmeye mu vef feq oldu 5 189 Be le me lum olur ki Kantdan ferqli olaraq Qe za li ag lin mehdud cercivesine bir qapi qoy du dini mis tik tecrube Yeni hem Qe za li hem de Kant ra si onal te fek kur ve din arasinda serhed qoy du lar Islam Ser qinde Qe za linin gosterdiyi yol bir terefden bu is ti qa met de inkisafi temin et se de insanin bir ruhani var liq kimi imkan la ri ni ar tir sa da diger te ref den ra sional tefek ku run meh dud im kanli ol du gu ucun umumiyyetle qifil lan masina se beb ol du Qerbde ise her bir te re fin oz hu dud la rini qo rumaqla derine inki saf etmeye tebieti oyrenmeye us tun luk verildi Onu da xususile vurgulamaq lazimdir ki mehz kitablara menbelere munasibet Yeni Dovrde felsefi dusuncenin inkisaf istiqametini teyin etmisdir Yeni Dovrden baslayaraq bu gune kimi Qerb esas diqqet ve enerjisini tebiet kitabinin oyrenilmesine verdi ve elm texnologiya dinden ayri mus te qil sekilde inkisaf etmeye basladi ve oz yolunda bir birinin ardinca yeni bi lik ler elde etmeye basladi Islam Serqinde ise ustunluk esasen mu qed des vehye verildi Muqayise aparsaq bele me lum olur ki her iki terefin Serq ve Qerbin oz bas vurduqlari menbelerde teqriben eyni if rat lara sadece ferqli istiqamet ler de var diqlari qenaetine gelmek mum kun dur Muasir dovr RedakteMuasir dovrde ilk baxisda nezere carpan Yeni Dovrun enenelerinin da ha da derinlesmesidir Qerb tebiet Islam Serqi ise ilahi vehy uzre ixtisas las maqdadirlar Burada diqqet celb eden meseleye birterefli ve naqis mu na si bet le yanasi hem de insan faktorunun ozune de bu qutblerden deyer verilmesidir Ideya vahiddir ve onun birterefli oyrenilmesi son neticenin naqis qal ma sina sebeb olur Tesadufi deyil ki elmin texnologiyanin en son nailiy yet lerini elde eden Qerb bu gun daha cox dusunce ve meneviyyat bohrani ya sa yir Gorkemli fikir sahiblerinin Avropanin suqutu Qerbin olumu Be se riyyetin qurubu ve s oxsar movzuda ve ideyada yazdiqlari mehz Qerbin icinde oldugu namelum qaranligin tezahurudur Yaxud Islam Serqi her ne qeder oz menevi zenginliyi yuksek estetik senet incileri ile dunyani heyran etse de iqtisadi ve siyasi baximdan derin tenezzul yasamaqdadir Tesadufi deyil ki Qurani Kerime istinad eden Ta ha Cabir Elvani ya zir ki Iki kitab se ma vi kitab ve tebiet K B hok men uzlas di ril malidir zi ra onlar bir birini ta mam la ma diq da gercekliyin he qiqi derki iti ril mis olur 1 32 33 Tebii ki her iki teref mueyyen baximdan oz problemlerinin mahiy ye tin den xeberdardirlar ve helline calisirlar Bu istiqametde dialoqlar aparilir eser ler yazilir konfranslar kecirilir Neticede maddi baximdan daha zeif olan Serq daha guclu ve stabil formaya malik Qerbin icinde erimekdedir Es linde bu sadece bir qutbun digerini yox etmesi ve ideyalarin me nim se nilmeden yamaq edilmesidir Demeli yene de ideya naqis sekilde derk edi lir Ideyanin kesilmezliyi prinsipinden cixis ederek bildirmek olar ki hem Serqin hem de Qerbin oz spesifikliklerini qoruyub saxlamaqla yanasi dus dukleri bohran halindan qurtulmagin helli yolu mehz Ideyanin Heqi qe tin varolusun mahiyyetinin menbelerine duzgun munasibetin formalas ma sin dadir Meseleye bu prizmadan qiymet veren mutefekkirlerden biri Mehem med Iqbaldir O esas diqqeti tesevvuf felse fe sine yonelderek insanin me ne vi aleminin oxun ma sini cox vacib hesab edir ve diger iki si menbeni tarix ve tebieti onun ela ve vesaiti he sab edir Qurani Kerimin uc idrak bilik men be yin den biri ki mi beyan etdiyi 41 53 51 20 21 daxili tecrubenin veh de tinin mena si ni basa dus meye calisan ancaq sufizm olmus dur Di ger iki bi lik menbeyi ise Tarix ve Te bi et dir 6 193 ve Mehz bu iki bilik menbeyi ted qiq edilerse Is lamin ruhu ve canliligi meydana cixar 7 176 Bele me lum olur ki insan ruhu batini tecrube de yen de filosof burada hem de ilahi vehyi ne zer de tutur ve ya daha dogrusu te sev vuf felsefesine istinaden bil di rek ki insanin ozu nu ilahi menbe kontekstinde goturur Ondan sonra bu meseleye nisbeten oxsar movqeden yanasan diger fi lo sof da Sela hed din Xelilovdur Ucun cu kitabin oxunmasi yeni in sanin ruh dun yasinin kos mik zekadan is ti fa de imkanla ri nin oyrenil me si ve real las d i ril masi pro sesi ye ne de islami dun yagorusun cerci ve sin de meq bul olsa da ona ziddiyyetli muna si bet bes len misdir Esasen tesevvuf adi altinda in ki saf et dirilen bu xett bezen Islama yad bir de yer ki mi qiymetlen di ril misdir La kin Islamin bas qa din lere nisbeten esas ustunluyu bizce mehz bu isti qa met lerde ortaya cixir 9 24 25 Gorunduyu kimi S Xelilov meseleye daha g e nis rakursdan yanasir ve ilk defe Uc kitab ideyasini ireli surur smavi ki tab tebiet kitabi ve universal eql Yeni o insanin ozunu maddi ve ilahi te ref leri ile de yil hem de ideya dunyasini ne zere alir Xa tirladaq ki Pla to nun fik rine gore de Zeka oz ferziy ye le ri ni ezeli bir sey kimi qeleme ver mir Eksine onlar zeka ucun ele yalniz fer ziy yelerdir yeni daha artiq eh ti mal ferz olunmayan her bir seyin baslan gi ci na hansisa bir yaxinlasma ve ya cehdlerdir Ona nail olub onunla bagli olan butun seyleri rehber tutmaqla ya pisaraq o neticeni hissi olan hec bir sey den istifade et me den yalniz qar si liqli munasibetlerde olan ideyalarin ozun den faydalan maq la elde edir ve onun qenaetleri neticeleri yalniz on la ra aid olur 17 265 Demeli Xe li lo vun ucuncu kitab ideyasi ele Pla to nun ide ya lar dun ya si dir Sadece olaraq Pla ton qalanlarini ikinci dereceli bir ha dise ucun cunun kol gesi he sab edir Bundan basqa burada mueyyen menada tesevvufdeki qeyb alemi ya xud ayani sabite sabit menbeler ile paraleller aparmaq mumkundur Lakin bu daha genis ve derin tedqiqatin movzusu oldugundan saxlayiriq Duz dur Xe lilov ozunun xidmetini sa dece olaraq islam fel se fesinde xeyli dere ce de qe rarlasmis olan iki ki tab telimini Platonun bun lardan ferqli olan tek kitab telimi ile bir lesdirmek ve bu uc ki tabin ekvivalentliyini ne ze re almaqla meh dudlasdirir 9 25 Lakin bizim ser himizin kontekstinde daha bir he qiqet oraya cixir Qeyd etdiyimiz kimi bu elmlerden her bi ri nin zirve noq tesi yene de fel sefedir Sela hed din Xe li lo vun bildirdiyine gore Platon ye ga ne heqiqet ki mi mutleq ideyalari ve demeli ye ga ne heqiqi kitab kimi de ideyalar dun ya si ni go turmusdur Sadece olaraq Platon maddi dun yada tebietde olan heqi qetleri ancaq in sa na belli olan reyler kimi qebul etmis amma in sa nin ardicil suretde yaxinlasdigi arasdir ma la ri nin ve idrakin meq se di olan mutleq heqi qet le rin tebietde de mov cud oldugunu qebul et me misdir 9 25 26 Yeni Platon bir nov ilk iki kitablari inkar ederek sonuncunu qebul etmisdir Ilk baxisda bu da ucuncu ifrat muna si bet Lakin Platonun kitabi meh dud de yil di ve dovrunun felsefesi kimi diger ikisini mu ey yen menada ozun de ehtiva edirdi Dovrun ve se ra i tin telebi ile felsefeden ayrilan elmlere mu va fiq olaraq kitablar da ayrildi ve bu pro ses ele Pla tonun telebesi te bi et kitabinin ehe miyyetini qa bardan Aristotelden baslandi Selaheddin Xe li lov ise her uc kitabin ekvivalent li yi prinsipini tesbitlemekle hem bu ferqli te limler arasindaki ziddiyyeti aradan qaldirmaga ve onlari daha mu kem mel bir telimde ehtiva etmeye muvef feq olur hem de bir nov onlari yeniden va hid noq tede birlesdirmeye cehd edir Bas qa soz le desek vahid noqteden bas layib sa xe le nen ebedi hikmet yene vahid noqtede birlesir Diger menalar RedakteHeqiqet Azerbaycan qadin sexs adi Heqiqet Azerbaycanda ayri ayri vaxtlarda buraxilan qezet adi Heqiqet qezet 1909 1910 Istinadlar Redakte Slovar Ozhegova pravda Konul Bunyadzade Felsefe tarixinde heqiqetin menbeleri Felsefe ve sosial siyasi elmler No 2 2010 1 Menbe https az wikipedia org w index php title Heqiqet amp oldid 5606059, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.