fbpx
Wikipedia

Gəncə üsyanı (1920)

Gəncə üsyanı — Sovet işğalına qarşı 1920-ci il mayın 26-31-də Gəncədə baş vermiş xalq üsyanı. Üsyanın məqsədi Azərbaycanı sovet işğalından azad etmək, kommunistlərin özbaşınalığına son qoymaq idi. Bu üsyan XX əsrdə Azərbaycanın işğal edilməsinə qarşı baş vermiş ən böyük və ən çox itkiyə səbəb olmuş üsyandır. Üsyanın təşkilatçıları və istiqamətverici qüvvəsi Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ordusunun zabitləri idi.

Gəncə üsyanı
Əsas münaqişə: Sovet işğalına qarşı üsyanlar

Döyüş səhnəsi
Tarix 1920
Yeri Gəncə
Nəticəsi Üsyan yatırılıb
Münaqişə tərəfləri

I Azərbaycan piyada diviziyası
Qaçaq dəstələri

XI Qırmızı Ordu
Gəncə erməniləri

Komandan(lar)
Tərəflərin qüvvəsi

10.000-12.000

bilinmir

Ölənlər və yaralananlar

bilinmir

Müxtəlif istinadlara əsasən rəqəmlər 800-8500 arasında dəyişir

Üsyanın təşkilində başlıca olaraq, Azərbaycan ordusunun 1-ci piyada diviziyası, 3-cü Gəncə alayının şəhərdə olan bölmələri, 3-cü Şəki süvari alayının təlim komandası, bir topçu batareyası, diviziya qərargahına tabe olan komendant bölməsinin şəxsi heyəti iştirak edirdi. Qaçaq Qəmbər, Sarı Ələkbər, qaçaq Qasım Kolaxani, qaçaq Mikayıl və başqaları da öz silahlıları ilə birlikdə Gəncə üsyanında iştirak edirdilər. Üsyan etmiş orduya ətraf kəndlərin də ordusu qoşuldu. Onların sayı 10 min nəfərdən çox idi. Üsyan ərəfəsində şəhərin daxilində və ətrafında XI Qırmızı Ordunun XX atıcı diviziyasının hissələri mövqe tutmuşdu. Diviziyanın 178-ci və 180-ci atıcı alayları şəhərin erməni məhəlləsində, 3-cü briqadanın rabitə taboru və komendant bölməsi isə şəhərin azərbaycanlılar yaşayan məhəlləsində idi. 40-cı süvari briqadası Zurnabad kəndinin ətrafında dayanmışdı. Mayın 25-də Taman süvari briqadasının II alayı da Gəncəyə gətirildi.

Mayın 25-dən 26-na keçən gecə başlanan üsyanda üsyançılar qısa müddətdə şəhərin mühüm obyektlərini, azərbaycanlılar məhəlləsindəki qırmızı qoşun hissələrini nəzarət altına götürdülər. Hərbi anbar, şəhər həbsxanası, dəmir yolu stansiyası, fövqəladə komissarlığın binası da ələ keçirildi. Mayın 28-də Gəncə üsyanının rəhbərləri və şəhər ictimaiyyəti dairə məhkəməsinin binasına toplaşıb, Azərbaycanın istiqlaliyyətinin elan olunmasının iki illiyini qeyd edirlər.

Mayın 29-da bolşeviklərin üsyançılar üzərinə hücumu uğursuzluqla başa çatdı. Bir neçə istiqamətdən həyata keçirilən hücumda bolşevik qüvvələri qarşıya qoyduqları vəzifəni yerinə yetirə bilmədilər. Əksinə, üsyançıların əkshücumları bolşevik qüvvələrini ağır vəziyyətə saldı. Daha sonra XI Qırmızı Ordu komandanlığı Gəncəyə əlavə qüvvələr gətirdi. Mayın 30-da növbəti döyüşlər başlamazdan əvvəl 11-ci Qırmızı ordunun Gəncədə 5 piyada alayı, 6 süvari alayı, 7 əlahiddə hissə və dəstələri, 57 ədəd topu və 2 zirehli avtomobili var idi. Bu qüvvələrin çoxu şəhərin şimalında yerləşdirildi və mayın 31-də əsas hücum buradan başladı. Şəhəri tərk etmək imkanları olmayan üsyançılar, habelə dinc əhali mühasirəyə alınaraq kütləvi şəkildə güllələndilər. Üsyan yatırıldıqdan sonra general-mayor Məhəmməd Mirzə Qacar, Qaçaq Qəmbər, hüquqşünas İsmayıl xan Ziyadxanov, ədəbiyyatçı Firidun bəy Köçərli, mühəndis Abuzər bəy Rzayev və müəllim Mirzə Abbas Abbaszadə kimi şəxsiyyətlərlə yanaşı Azərbaycan ordusunun 12 generalı, 27 polkovnik və podpolkovniki, 46 kapitan, ştabskapitan, poruçik və podporuçiki, 146 praporşik və podpraporşiki, 267 digər hərbi qulluqçusu bolşeviklər tərəfindən güllələndi.

Mündəricat

Aprel işğalı

XI Qırmızı Ordunun zirehli qatarının Bakıya gəlməsi 28 aprel 1920-ci il. Şəkildə Mixail Yefremov, Anastas Mikoyan, Qəzənfər Musabəyov, Simon Ter-Petrosyan və digərləri III İnternasional qatarında təsvir olunublar

1920-ci ilin 21 və 23 aprel tarixlərində Qafqaz Cəbhəsi İnqilab Hərbi Şurası S.Q.Orconikidzenin başçılığı ilə XI Qırmızı Orduya Aprelin 27-də Azərbaycan sərhədini keçib, bütün ərazini tutmaq əmrini vermişdi. Aprelin 26-da XI Qırmızı Ordu qərargahı hücuma rəhbərlik etmək üçün Dərbəndə köçür. XI Ordunun hücumu aprelin 26-dan 27-nə keçən gecə saat 12-də başlayır. 70.000 XI Qırmızı Ordu, öndə "III İnternasional", daha 3 zirehli qatar və 300 nəfərdən ibarət piyada desant olmaqla, Samur çayı üzərindəki körpünü keçir. Bu qoşuna rəhbərlik edənlər arasında Anastas MikoyanQəzənfər Musabəyov da var idi. Azərbaycan ordusunun əksəriyyəti Əsgəran döyüşündə olduğu üçün sərhəddi yalnız Quba alayının bir neçə yüngül top və pulemyotla silahlanmış iki rotası, 300 nəfərdən ibarət süvari eskadronu və kiçik jandarm dəstəsi qoruyurdu. Yalama stansiyasında baş vermiş Yalama döyüşündə böyük say fərqinə görə AXC orudusu 300 nəfərdən çox itki verir. 1920-ci ilin Aprelin 28-də saat 5-də "III İnternasional" zirehli qatarı 23 saatlıq Yalama-Bakı məsafəsini qət edərək Bakı vağzalına çatdı. Azərbaycan bolşevikləri Azərbaycan Müvəqqəti İnqilab Komitəsini formalaşdırıb, Xalq Komissarları Sovetini təşkil edərək, Sovet Rusiyası ilə sıx münasibətlərə hazır olduqlarını bəyan edirlər. Bununla da Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının əsası qoyulur.

Bakıdakı hadisələrdən xəbər tutan AKP Gəncə dairə komitəsi elə həmin gün Quberniya İnqilab Komitəsini formalaşdırır. Növbəti günün axşamı qubernator Xudadat bəy Rəfibəyli bütün Gəncə quberniyasında hakimiyyətin İnqilab Komitəsinə verilməsi haqqında aktı imzalayır. Gəncə İnqilab Komitəsinin tərkibində sədr İbrahim Əliyev, müavin Fərhad Əliyev, Vəkilov, Sultanov və Eminbəyov var idi.

Gəncə quberniyasında hakimiyyət dəyişikliyi gedən vaxt Bakıdan Gəncə istiqamətində zirehli qatarlar hərəkətə başlayırlar. Şəhərə yaxınlaşanda onlar yollarını kəsməyə çalışan müsavatçıların dəstələri ilə böyük döyüşə girirlər. 1 may tarixində sovet zirehli qatarları və 28-ci atıcı diviziyanın desant rotaları Gəncə stansiyasını və şəhərin dəmir yolu rayonunu tutdular. Növbəti gün bura II Atlı korpusun və Taman süvari diviziyasının alayları gəldilər və şəhəri eləcə də ona tabe rayonları tutdular.

5 may tarixində Sovet Azərbaycanının rəhbərliyinə, Leninin göndərdiyi və Sovet Azərbaycanının yeni dövlət kimi tanınması kimi qiymətləndirilən teleqramdan sonra 8 may tarixində Gəncə İnqilab Komitəsindən quberniya inqilab komitəsinin sədri İbrahim Əliyevin imzası ilə teleqram gəlir. Bu teleqramda Gəncə quberniyasının RSFSR tərəfindən Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının tanınması alqışlanmış və dünyadakı bütün fəhlə sinfini istismar edənlərə qarşı amansızca mübarizə aparmağa hazır olduğunu ifadə etmişdir. Bununla yanaşı Gəncə üsyanı zamanı belə bir çox kəndlərin ölkənin sovetləşməsindən xəbərləri belə yox idi.

AXC ordusuna qarşı siyasət

28 aprel tarixində Azərbaycan İnqilab Komitəsinin dekretinə əsasən Hərbi və Dəniz işləri üzrə Xalq Komissarlığı yaradıldı və onun ilk komissarı Çingiz İldırım təyin olundu. Növbəti gün Azərbaycan İnqilab Komitəsi Azərbaycan ordusunun əsgərlərinə müraciət edərək onları Sovet hökuməti uğrunda mübarizə aparmaqda Qırmızı Orduya kömək etməyə çağırdı. Elə həmin gün Azərbaycan ordusunu dərhal XI Qırmızı Orduya tabe etmək və ordunu Fəhlə Kəndli Qırmızı Ordusu əsasında, uyğun say və hissələri Azərbaycan adını saxlamaqla yenidən formalaşdırmaq haqqında qərar qəbul edildi. Yeni formalaşdırılmış ordu ilk dövrlər (may ayı) öz şəxsi heyətinə, təchizatına görə keçmiş AXC ordusunun varisi idi, onun yalnız adı dəyişərək Qırmızı Ordu adlanırdı. Əsgər və zabitlər artıq yeni hökumətin tabeliyindəki orduda xidmət edirdilər. Ayın 30-da Çingiz İldırım keçmiş hərbi nazirin müavini Əliağa Şıxlinskini özünə müvəqqəti köməkçi təyin edir.

Azərbaycan Kommunist Partiyasının üzvlərini siyasi rəhbərliyi öz əllərində cəmləmələri üçün keçmiş ordu hissələrinə göndərməyə başlayırlar. Gəncədə yerləşən hərbi hissələrin komissarı Azərbaycan İnqilab Komitəsinin tövsiyyəsinə əsasən və Azərbaycan Sovet Respublikası Hərbi və Dəniz işləri üzrə xalq komissarının əmri ilə 4 may tarixində Əhməd Rzayev təyin edilir. 7 may tarixində AİK "operativ, inzibati, təşkilati və eləcə də bütün növ təchizatlarla bağlı" o dövrdə artıq adı dəyişdirilmiş ordu və donanmanı XI Qırmızı Orduya və Volqa – Xəzər hərbi donanmasına tabe etmək haqqında qərar qəbul edir. Köhnə AXC ordusunun hissələrini XI Qırmızı Orduya tabe etmək təkcə siyasi fəaliyyət deyildi. Qafqaza daxil olmuş XI Qırmızı Orduya öz şəxsi heyətini artırmaq vacib idi.

Bu qərarı icra etmək üçün 11 may tarixində XI Qırmızı Ordunun komandanı Mixail Levandovskinin, İnqilabi Hərbi Şuranın üzvü Konstantin Mexonoşinin və qərargah rəisi Aleksandr Remezov tərəfindən çıxmış qərara görə Gəncə qəzasında yerləşən Azərbaycan hissələri 32-ci diviziyanın komandanına tabe edilməli və XI Qırmızı Ordu inspektorları tərəfindən Azərbaycan hissələrini yenidən formalaşdırmaq, eləcə də, I Birləşmiş Azərbaycan fəhlə-kəndli qırmızı sovet atıcı diviziyasını yaratmaq planını cızmaq tapşırılmışdı. Həmin gün Çingiz İldırım yazırdı:

XI Qırmızı Ordunun İnqilabi Hərbi Şurası və Azərbaycan Sovet Respublikası Hərbi-dəniz komissarlığına Azərbaycan ordusunu Fəhlə-Kəndli Qırmızı Ordusu əsasında yenidən formalaşdırılması tapşırılır. Donanmanın yenidən formalaşdırılması Xəzər Qırmızı Donanmasının komandanlığı ilə birgə aparılsın. Hissələrin mobilizasiyası və formalaşdırılması Azərbaycan Sovet Respublikasının Hərbi-Dəniz komissarlığı tərəfindən aparılır.

Yenidənqurma zamanı köhnə Azərbaycan ordusunun hissələri yenidən təşkil edilirdilər. Azərbaycan Sovet Respublikasının Hərbi-Dəniz komissarının 16 may tarixli qərarına əsasən III Gəncə piyada alayının adı, III Azərbaycan fəhlə-kəndli qırmızı atıcı alayına, I piyada diviziyası (sonradan üsyan qaldırırlar) II piyada diviziyası ilə birləşdirilərək adı, I fəhlə-kəndli qırmızı atıcı briqadasına dəyişdirilir. I fəhlə-kəndli qırmızı atıcı briqadası I Azərbaycan fəhlə-kəndli qırmızı diviziyasının bir hissəsi olur. (I piyada diviziyasının qərargahı Azərbaycan fəhlə-kəndli birləşmiş diviziyası adını alır). Demək olar ki, eyni vaxtda Azərbaycan Sovet Respublikasının Hərbi-Dəniz komissarının qərarı ilə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Hərbi Məktəbinin adı dəyişdirilərək Fəhlə-Kəndli Qırmızı komandanlıq Kursları adını alır. Təlim tədris hissələrinin yenidən formalaşdırılması işi isə keçmiş ordunun zabiti həmin dövrdə Azərbaycan Sovet Respublikasının Hərbi-Dəniz komissarının köməkçisi olan general Əliağa Şıxlinskiyə tapşırılır: "Təlim tədris hissələrinin yenidən formalaşdırılması isə mənim müavinim Əliağa Şıxlinskinin göstərişlərinə əsasən aparılsın".

Hərbi-siyasi vəziyyət

Gəncə üsyanı baş verən dövrdə Azərbaycan sərhədlərində qarışıqlıq hökm sürürdü.

Sovet Azərbaycanının qərb sərhədlərində Qırmızı Ordu hissələri ilə gürcü ordusu arasında silahlı qarşıdurmalar baş verirdi. 1 maydan etibarən 15 maya qədər hər iki tərəf arasında arasıkəsilməz atışma baş vermişdi. Gürcü ordusu strateji əhəmiyyətli Poylu körpüsünü nəzarət altına almaq eləcə də GəncəZaqatala istiqamətində irəliləmək niyyətində idi. XI Qırmızı Ordunun İnqilabi Hərbi Şurası gələcəkdə bütün Zaqafqaziyanı sovetləşdirməyi təbliğ edirdi. Gürcü kommunistləri 3 mayda uğursuz hakimiyyət çevrilişinə cəhd etdilər. 13 may tarixində Sovet Rusiyası ilə Gürcüstan arasında sülh müqaviləsi bağlandı. Gəncə üsyanı bolşeviklərin Zaqafqaziyadakı vəziyyətini çətinləşdirdiyi üçün gürcü generalı Georgi Kvinitadzeyə inanırdı ki, yalnız onda gürcü ordusu bolşeviklərə məhv etməyə və mütəffiq kimi Azərbaycanın yanındakı öhdəliyi yerinə yetirməyə qadir idi.

Sovet Azərbaycanı da Gürcüstanla sülh müqaviləsi bağlayıb hərbi əməliyyatlara son qoymaq haqqında danışıqlara başlayır. İnqilabi Hərbi Şuranın təzyiqi ilə Azərbaycan İnqilab Komitəsi 27 may tarixində Gürcüstanla sülh müqaviləsi bağlayır.

Bu dövrdə Ermənistanda da vəziyyət kəskinləşir. 10 may tarixində bolşeviklər üsyan qaldırsalar belə erməni hökuməti tərəfindən bu üsyan yatırılır. Kömək məqsədilə İngiltərə Ermənistana 1 milyon funt sterlinq dəyərində silah sursat təklif edir və ermənilər bu təklifi may ayının 19-da qəbul edirlər. Üsyan yatırılsa belə Ermənistanın bəzi bölgələrində hökumətə qarşı silahlı mübarizə gedirdi. Hətta Şəmşəddin rayonunun üsyançılarına Sovet Azərbaycanı tərəfindən 18 may tarixində 17 vaqon ərzaq və 5 milyon rubl göndərilmişdir. Buna baxmayaraq uzun sürən döyüşlərdən sonra 1600 nəfər erməni üsyançısı Azərbaycana keçir. Sovet Azərbaycanında onlardan Erməni Qırmızı üsyançı alayı (I Qazax üsyançı alayı) formalaşdırılır. 18–20 may tarixlərində daşnaklar Qazaxın cənub hissəsində sərhəddi pozmaqlarına baxmayaraq sovet ordusu tərəfindən geriyə oturdulurlar.

Ermənistandakı bolşeviklərin may üsyanı, XI Qırmızı Ordunun 32-ci atıcı diviziyası Qazax uyezdinin Ermənistanla sərhəddinə çıxdığı dövrə təsadüf edirdi. Qırmızı Ordunun təzyiqi ilə Qarabağdan erməni dəstələri geri çəkilirdilər. 18 may tarixində 32-ci atıcı diviziyanın komandiri Şteyger XI Qırmızı Ordudan "diviziyanın bütün hissələri 25 maya qədər Şuşa ətrafında cəmlənsin və güclü dəstələr Naxçıvan – Culfa – Ordubad istiqamətində göndərilsin" məzmununda əmr alır. Burada məqsəd həmin əraziləri ələ keçirmək idi. Əmrə əsasən 20 may tarixində Gəncədən Şuşaya Yelenendorf-Çaykənd-Tərtər-Xankəndi marşrutu ilə XX diviziyanın birinci briqadası göndərilir. Eyni zamanda diviziyanın ikinci briqadası və qərargahı Gəncədə qalır. 20 may tarixində üsyançılar və xalq milis dəstələri Azərbaycan SSR-nin köməyi ilə Ermənistanın Azərbaycanla sərhəd bölgəsi olan Karvansarayı ələ keçirdilər. Növbəti gün buraya qırmızı ordu dəstələri də daxil oldular. Lakin Gəncə və Zaqatala üsyanları eləcə də Zəngəzur və Qarabağdakı mübarizə XI Qırmızı Ordunun güclərini bəzi hədəflərdən yayındırdı. Sovet Ermənistanının partiya və dövlət xadimi Şavarş Amirxanyanın xatirələrinə görə "Azərbaycanın bəzi bölgələrində xüsusən də Gəncədə əksinqilab baş qaldırırdı. Əsas çətinliklər qərb cəbhəsində yarandı bura yeni qüvvələr göndərmək lazım idi. Bu hadisələrlə əlaqədar atlı alaylar dərhal Gəncəyə çəkilmək əmri aldılar". Azərbaycanın şimal qərbində, XI Qırmızı Ordunun arxasında baş vermiş üsyan sovet erməni tarixçisi Qaloyana görə Qırmızı ordunun "üsyana qalxmış Ermənistan zəhmətkeşlərinin köməyə getməyinə mane oldu".

Sovet Azərbaycanında da vəziyyət heç də sakit deyildi. Bakı hərbi qarnizonunun rəisi 28-ci diviziyanın komandiri Nesterovski 26 may tarixində Bakıdakı gərgin vəziyyətdən və üsyan olacağı ilə bağlı söz-söhbətlərin gəzdiyindən xəbər verirdi. Ən gərgin vəziyyət Qarabağda idi. Burada mart ayında erməni üsyanını yatırmağa getmiş Azərbaycan Milli Ordusunun hissələri yerləşirdi. 18 may tarixində Şuşada 7 yerli bəyin və bir türk zabitinin əlbir olduğu əksinqilabi fəaliyyət ifşa olundu. Bu dövrdə həm də Şuşada sovet hakimiyyəti ilə mübarizəyə başlamış 300 nəfərlik silahlı dəstə də yaranmışdı.

17–18 may tarixlərində Xəzər dənizinin cənubunda Volqa-Xəzər hərbi donanması və Sovet Azərbaycanının Qırmızı donanması birlikdə Ənzəli əməliyyatını həyata keçirirdilər. Gəncə üsyanı, Qafqaz Cəbhəsi İnqilab Hərbi Şurasının, Rusiya Kommunist Partiyasının Mərkəzi Komitəsinin Qafqaz Bürosunun üzvü Serqo Orconikidzenin və Volqa-Xəzər hərbi donanmasının komandiri Fyodor Raskolnikovun Ənzəliyə getmələri ilə üst üstə düşmüşdü. Öz gedişləri haqda Orconikidze Moskaya 24 may tarixində məlumat vermişdi. 27 may tarixində isə onlar gilan üsyançılarının rəhbəri Mirzə Kiçik xanla Kursk paraxodunda görüş keçirib daha sonra dərhal Bakıya geri qayıdırlar.

Azərbaycanlı tarixçi Şəlalə Məmmədovaya görə ac, hərbi geyimsiz qalmış silahlı XI Qırmızı Ordu hissələrinin quldur hərəkətləri, sovetləşmə prosesinə cəlb olunmuş ordu hissələrində etnik ermənilərin çoxluğu azərbaycanlılar arasında qırğınların miqyasını artırmış və bu da haqlı olaraq kəskin mübarizə və etiraz dalğaları ilə müşayiət olunmuşdur.

Jurnalist və tədqiqatçı Xanlar Bayramova görə isə üsyanın üç əsas səbəbi var:

  • Bakıda və digər ərazilərdə bolşeviklər tərəfindən bəy, xan, mülkədar, musavat adı ilə imkanlı ailələrin var-yoxunun, mülklərinin talan edilməsi və kütləvi həbslər idi.

Ölkədə terror tüğyan edir, ictimai və siyasi xadimlər həbs olunur, güllələnir, axtarışlar ara vermirdi, xalqın əmlakı müsadirə edilir, dinin, müqəddəs hisslərin təhqiri adi hal alır, əhaliyə amansız mənəvi və psixi zərbə vurulur, vəziyyət çıxılmaz şəkilə düşür.

Üsyanın iştirakçıları Qaçaq MəmmədqasımSarı Ələkbər.

Gəncə Azərbaycanın qərbində yerləşən böyük bir şəhərdir. Bu şəhərin qarnizonu XX atıcı diviziyadan və I Azərbaycan piyada diviziyasının bəzi hissələrindən ibarət idi. 4 may tarixində XX diviziyanın rəhbəri vəzifəsinə V.Popoviçin yerinə keçmiş çar podporuçiki, partiyasız Mixail Velikanov təyin edildi. O dövrdə diviziyanın hərbi komissarı isə əvvəllər fəhlə olmuş, partiya üzvü İvan Tkaçov idi.

Köhnə Azərbaycan ordusu

Üsyan vaxtı AXC-nin I Azərbaycan piyada diviziyası hələ sovet üsulu ilə yenidən formalaşdırılmamışdı. Bu diviziya ümumi sayı 1800 nəfər olmaqla, III Gəncə atıcı polkundan, III Şəki atlı polkunun təlim dəstəsindən, bir artilleriya batareyasından və diviziya qərargahının komendant komandasından ibarət idi. Diviziyanın rəhbərliyi də dəyişilməmişdi. Məsələn general mayor Əmir Kazım mirzə Qovanlı-Qacar diviziyanın təchizat rəisi olmaqla yanaşı may ayının 20-ə qədər şəhərin komendantı vəzifəsini də daşıyırdı.

Nizamsız dəstələr

AXC-nin köhnə ordu hissələrindən başqa üsyana Sarı Ələkbər, Qaçaq Qəmbər və digərlərinin çox saylı qaçaq dəstələri də qatılmışdılar. Dəstələrin bir çoxu uzaq məsafələrdən döyüş üçün gəlmişdilər. Məsələn üsyanda iştirak edən Sarı bəyin qaçaq dəstəsi Gəncədən 35 km uzaqlıqda yerləşən indiki Şəmkir rayonunun Morul kəndindən gəlmişdi. Digər qaçaq lider olan Qaçaq Məmmədqasım isə öz doğma bölgəsi olan Samuxdan 250 nəfərlik dəstə toplayaraq Gəncəyə yollanmışdı. Əraziyə bələd olduqları üçün onlar Gəncəyə çatana qədər 500 nəfərlik bolşevik dəstəsini məhv etmişdilər. Cahangir bəy Kazımbəyli Gəncə üsyanı haqqında yazdığı xatirələrində qeyd edir ki döyüş səngərlərində qadınlar da var idi. Üsyanda qadınların da iştirak etdiyini XI Qırmızı ordunun piyada inspektoru Melnikov da Orconikidzeyə verdiyi hesabatda qeyd edir. Bu hesabatında Melnikov qeyd edir ki:

Üsyana qalxanların demək olar ki hamısı müsəlman idi. Bəzən hətta qadınların belə tüfəngdən atəş açdığına şahid olurduq. Sonradan apardığımız axtarışlarda da bəzi qadınların paltar qatlarının arasından revolverlər tapırdıq. Hətta bir bolşevikin mənə dediyinə görə qadınlardan birini evin damında pulemyot arxasında tapıblar.

XI Qırmızı Ordu

XX diviziyanın 178 və 180-ci atıcı alayları Gəncənin ermənilər yaşayan cənub şərq hissəsində, Taman süvari briqadasının komendant bölməsinin şəxsi heyəti və rabitə batalyonu isə Gəncənin şimal qərbində yəni türklər yaşayan hissəsində yerləşmişdilər. Aleksandr Şirmaxerin komandanlıq etdiyi III briqada 2 min nəfər şəxsi heyət, 30 pulemyot və bir yüngül artilleriya divizionundan ibarət idi.

Gəncənin 20 km cənub qərbində Zurnabad kəndində yerləşən XX süvari briqadasının 450 nəfər şəxsi heyəti, bir atlı batareyası və 8 pulemyotu var idi. Gəncədən 5–6 km cənubda yerləşən Yelenendorf alman koloniyasında isə diviziyanın artilleriya qərargahı və iki toplu bir batareyası yerləşirdi. May ayının 25-də Taman süvari briqadasının II alayı da Gəncəyə göndərilmişdi.

Üsyanın başlayıb bitmə tarixi ilə bağlı mənbələrdəki məlumatlar fərqlidir. Gürcü tarixçi Giorgi Mamulia və Ramiz Abutalıbovun birlikdə yazdıqları "Odlar yurdu" kitabında üsyanın başlanma tarixi 22 may kimi göstərilib. Jurnalist və tədqiqatçı Xanlar Bayramova qeyd edir ki, bolşeviklərin əksər sənədlərində üsyanın başladığı tarix 25 may yatırılması tarixi isə 31 may kimi qeyd olunub. Bununla yanaşı daxili işlər komissarının raportunda üsyanın 30 maya qədər davam etdiyi qeyd olunub. Üsyanın yatırılmasında iştirak edən və ifadəsi 1937-ci ildə alınmış Linçevskiyə görə isə şəhər iyun ayının 1-dən 2-nə keçən gecə "müsavatçılardan təmizlənib". Bununla yanaşı Linçevskiyə görə üsyan may ayının 25-dən 26-na keçən gecə başlayıb.

Qaçaq dəstəsinin rəhbəri olan Samuxlu Qaçaq Məmmədqasım və üsyanın təşkilatçılarından biri olan Cahangir bəy Kazımbəyli isə öz xatirələrində üsyanın 24 mayda başlandığını qeyd edirlər. Kazımbəyliyə görə üsyan may ayının 3-dən 4-nə keçən gecə yatırılıb. Bu tarixi həm də Xanlar Bayramova yazdığı məktubda üsyanın iştirakçı və sonradan mühacirət edən Zahid xan Xoyski də qeyd etmişdi. Xanlar Bayramov öz əsərində üsyan iştirakçılarının qeyd etdikləri tarixlərə əsaslanır.

Üsyanın başlama saatı ilə bağlı da fikir ayrılıqları mövcuddur. Cahangir bəy Kazımbəylinin xatirələrinə əsasən bolşeviklərin tərkisilah edilməsi 20:00-da başlayıb 23:00-da bitib. Sovet ədəbiyyatında isə üsyanın gecə saat 3-də başlandığı, səhər saat 5-dən etibarən isə şəhər əhalisinin də üsyana qatıldığı qeyd olunub.

1983-cü ildə çap olunmuş "SSRİ-də vətəndaş müharibəsi və hərbi müdaxilə" ensiklopediyasında hadisələr 26 maydan etibarən izah edilir, üsyanın yatırılması isə 31 may kimi qeyd olunub. 2008-ci ildə Rusiyada çap olunmuş "Rusiyada İnqilab və Vətəndaş müharibəsi: 1917–1923-cü illər" ensiklopediyasında isə Gəncədəki üsyanın 25 – 31 may tarixlərində baş verdiyi qeyd olunur. Demək olar ki eyni tarixlərlə biz britaniyalı tarixçi Conatan Smilin yazdığı kitabda da rastlaşırıq. O da qeyd edir ki, üsyan may ayının 25-dən 26-na keçən gecə başlayıb və 31 may tarixində qırmızı qvardiyaçılar Gəncədəki üsyanı yatıran əsas qüvvələri cəmləşdirməyə müvəffəq olublar.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə Əksinqilab ilə mübarizə təşkilatının rəisi olmuş Nağı bəy Şeyxzamanlı da öz xatirələrində üsyanın 9 gün çəkdiyini qeyd edib.

Hazırlıq

Üsyanın təşkilatçıları Gəncə hərbi qarnizonun rəhbəri general-mayor Cavad bəy Şıxlinski və Gəncə Piyada alayının komandiri, polkovnik Cahangir bəy Kazımbəyli.

ÜKP(b) MK, Azərbaycan İnqilab Komitəsi və İnqilabi Hərbi Şuranın Qafqaz cəbhəsinin üzvü Serqo Orconikidze türkiyəli kommunist Mustafa Sübhinin hüsabatını əldə edirlər. Bu sənəddə "Gəncə səfərinin nəticələri haqqında hesabat" başlığında üsyandan iki həftə əvvəl Samuxda yerləşən Şahmalinskinin mülkündə baş verən gizlin görüşdən xəbər verilir. Bu görüşdə keçmiş baş nazir Nəsib bəy Yusifbəyli, Qazax qəzasının general-qubernatoru Əmir xan Xoyski, keçmiş Daxili İşlər naziri Mustafa bəy Vəkilov, Cahangir bəy Kazımbəyli və türk general Nuru Paşa iştirak edirdilər. Onların bu gizlin görüşünün məqsədi üsyana hazırlıq görmək idi.

23 may tarixində XI Ordunun qərargahından şəhərə komanda heyəti ilə birgə diviziyalardan birinin yeni rəhbəri gəldi. (Kadişevə görə Azərbaycan diviziyasının, Darabadiyə görə isə XX diviziyanın). Azərbaycan hissələrini üsyana təhrik edən hadisələr, diviziya rəhbərliyinin köklü şəkildə dəyişdirilməsi və şəxsi heyətinin yenilənməsi nəzərdə tutulurdu. Həmin gün qəbiristanlıqda gizlin görüş təşkil edildi. Köhnə ordunun zabitlərinin gəldiyi görüşdə general Məhəmməd Mirzə Qacar üsyana qalxmağın vacibliyini bəyan edir. Burada ortaq qərargah və operativ qruplar yaradılır.

Üsyançılar əvvəlcədən şəhərdə gizlin silah anbarları təşkil etdilər. Yerli sakinlərdən təşkil edilmiş silahlı dəstələr ətraf kəndlərə çəkildilər. Hərbi qarnizonun rəhbəri general-mayor Cavad bəy Şıxlinski və Gəncə Piyada alayının komandiri, polkovnik Cahangir bəy Kazımbəylinin rəhbərliyi ilə bir qrup hərbiçi üsyanın operativ planını tərtib etdilər. Gəncənin keçmiş komendantı, general mayor Məhəmməd Mirzə Qacara şəhərin ətrafında müdafiə istehkamlarını qurmaq tapşırılmışdı. Cahangir bəyin xatirələrinə görə üsyanın rəhbərləri gözlənilməz hücum faktorundan istifadə edərək tezliklə qırmızı qvardiyaçıları tərkisilah edib Qarabağda ermənilərlə döyüşən Azərbaycan ordu hissələri ilə və gürcü ordusu ilə birləşib ölkəni azad etməyi planlaşdırırdılar.

AğdamTərtərdə komandiri polkovnik Tokayev olan III Şəki süvari alayı yerləşirdi. Şəki süvari alayının əsgərləri ilə eyni yerdə yerləşən XI Qırmızı Ordunun 282-ci alayı arasında Gəncə üsyanından bir qədər əvvəl münaqişə baş vermişdi. Qırmızı ordu əsgərlərinin Şəki süvari alayının atlarını qaçırmaq cəhdlərinə Azərbaycan hissələri tərəfindən atəşlə cavab verilmiş və bu da münaqişəyə səbəb olmuşdur. Nəticədə 21 may tarixində III Şəki süvari alayının Tərtərdə yerləşən hissələri və yerli əhali üsyana qalxdılar. Sovet mənbələrinə əsasən üsyan vaxtı qırmızı ordu qüvvələrinin 80 nəfəri o cümlədən də alay komandiri Naumov üsyançılar tərəfindən öldürülür. Lakin qırmızı ordu əsgərlərinin çoxluğu və Tərtərə gəlmiş ASSR Hərbi Dəniz İşləri üzrə xalq komissarı Çingiz İldırımın və ASSR Xalq Maarif komissarı Dadaş Bünyadzadənin yeni hökumətə qarşı dözümlü olmaqla bağlı çağırışları üsyanın sakitləşməyinə səbəb oldu. Gəncə üsyanının təşkilatçıları III Şəki süvari alayının köməyinə arxalanaraq Ağdam və Tərtər rayonlarına alay komandiri ilə görüşüb gələcək üsyandan xəbər vermək üçün iki zabit göndərdilər. Gürcü ordusu ilə əlaqə qurmaq üçün isə Gürcüstana Eristov, Sumbatov və İsrafil bəy Yadigarov göndərildilər.

Çayxanalarda və yerli kazarmalarda söz söhbət gəzirdi ki, xristianlara yeni Qırmızı Ordu geyiminin veriləcək ancaq müsəlmanlara verilməyəcək. İnsanlar arasında yayılan "Ruslar yenə müsəlmanların üzərində öz hakimiyyətlərini bərpa etmək istəyirlər" kimi fikirlər də üsyana zəmin yaradırdı.

Üsyan ərəfəsində Qaçaq Qəmbər və Sarı Ələkbərin rəhbərliyi ilə silahlı dəstələr Gəncə şəhərindən qərbdə yerləşən Nüzgər kəndində toplaşmışdılar. Cahangir bəy Kazımbəylinin evi daima nəzarət altında olduğu üçün o gizlin görüşləri ya Gəncənin kənarında Bağmanlarda ya da Kür sahilində olan kəndlərdə keçirirdi. Son iclas 24 may saat 4 radələrində Bağmanlarda keçirilir. Bu görüşdə döyüşlərin baş verəcəyi yerlər və üsullar müəyyən edilir. Müəyyən siqnaldan sonra qaçaq dəstələri Bağmanlardan hücuma keçərək Gəncə çayını keçib şəhərin erməni hissəsində yerləşən Qırmızı Ordu bölüyünə hücum etməli idilər. Taborlardan birinə qaçaqların köməyi ilə, qırmızı diviziyanın yerləşdiyi sahəni mühasirəyə alıb, onları təslim olmağa məcbur etmək tapşırılmışdı. Digər tabora isə, şəhərin poçt, teleqraf, və hərbi anbarların yerləşdiyi əsas hissələri ələ keçirmək və "Şəriət alayı"-nı tərk-silah etmək tapşırıldı. XI Qırmızı Ordunun 1 iyuna aid operativ sənədində göstərilir ki:

üsyançıların sonrakı hərəkətləri şəhəri azad etdikdən sonra, dəmiryoluna çıxış əldə edib Bakı ilə Ağstafa arasındakı əlaqəni kəsmək istiqamətində idi. Bununla onlar Poylu stansiyasında Gürcüstan nümayəndə heyəti ilə sülh danışıqları aparan heyətin Bakı ilə əlaqəsini kəsmək istəyirdilər.

Böyük Sovet Ensiklopediyasına görə silahlı üsyanı Müsavat partiyasının üzvləri təşkil etmişdilər.

Başlanması

XI Qırmızı Ordunun komandanlığı respublika daxilində sovet rejiminə qarşı üsyan və silahlı müqavimət ehtimallarının qarşısını almaq üçün AXC dövründə formalaşdırılmış ordu hissələrini yenidən qurmağı və onları "qırmızılaşdırmağı" əsas məsələ kimi nəzərdə tutmuşdu. Hərbi nazirliyin rəhbərliyi dəyişdirildikdən sonra diviziya və hissələrin komandirlərinin də dəyişdirilməsinə başladılar. May ayının 20-də qərargahı Gəncədə yerləşən I Azərbaycan diviziyasının rəhbər heyətinin yeni tərkibi şəhərə gəldi və vəzifəsinin icrasına başladı. Milli ordu zabitlərini yeni rejimə sadiq olan qırmızı hərbçilərlə əvəzləməli idilər.

Şəhər komendantı üsyanın başlamağına 2–3 saat qalmış bundan xəbər tutur və buna görə də qarovulda olan azərbaycanlı əsgərləri vəzifədən uzaqlaşdırmaq, onların kazarmalarını mühasirəyə almaq qərarı qəbul edirlər. Lakin bu xəbərdarlığı yalnız XX atıcı diviziyaya çatdıra bilirlər. .Müseyib Şahbazov yazırdı:

Üsyan 1920-ci il mayın 24-dən 25-nə keçən gecə başladı. Qısa müddətdə şəhərin mühüm obyektləri, azərbaycanlılar yaşayan məhəllələrdəki qırmızı qoşun hissələri nəzarət altına götürüldü. Hərbi anbar, mərkəzi həbsxana, dəmir yolu stansiyası, fövqəladə komissarlığın binası ələ keçirildi.

3 iyun 1920-ci il Xalq Daxili İşlər Komissarlığı Şöbəsinin Bakıya göndərdiyi raportda yazılırdı:

18 mayda fövqəladə komissar Həmid Sultanov 6 təlimatçı ilə birgə Gəncəyə gəlib. 25 may, gecə saat 3-də bir artilleriya atəşindən sonra üsyan başlanıb. Səhər saat 5-də İnqilab Komitəsinin təlimatçıları və dövlət işçiləri küçəyə çıxdıqda tutulub həbsxanaya doldurulmuşlar. Həmin vaxt şəhərdə şiddətli mübarizə gedirmiş. Üsyançıların başında general Şıxlinski, polkovnik Kazımbəyli, şahzadə Məhəmməd Mirzə, Xoyski qardaşları, tanınmış Qəmbər və Ələkbər və III Gəncə alayının əsgərləri dururdular.

Digər qüvvələrin qoşulması

Üsyan başlayan kimi III Şəki atlı alayının diviziya komandiri polkovnik-leytenant Ehsan xan Naxçıvanski Qırmızı ordunun Yevlaxda yerləşən qərargahına baş vermiş hadisə haqqında məlumat almaq üçün gedir. Lakin o qərargaha çatan kimi öldürülür. Onun ölümü III Şəki süvari alayının da üsyanda iştirakına təkan verir.

Qırmızı ordunun tamamilə azərbaycanlılardan ibarət III alayı da üsyançılar tərəfə keçdi. Daha sonra bir sıra mənbələrdə qeyd edilir ki, üsyançıların tərəfinə kütləvi şəkildə şəhər və dəmiryolu milisinin işçiləri də keçmişdilər. Bundan başqa Sovet hökumətinin yerli orqanlarının bir çox nümayəndələri də üsyançılar tərəfə keçmişdi bunun nəticəsində XI Qırmızı Ordunun yerli hakimiyyət orqanlarına inamı itir.

Üsyana qalxmış əsgərlərin sayı 2 min nəfərə yaxın idi. Sonradan şəhər əhalisindən formalaşan könüllülərin sayəsində üsyançıların sayı 10–12 min nəfərə çatır. Elə həmin gecə ruhanilər müsəlmanları bolşevik hökumətinə qarşı cihada çağırdılar.

Gəncə erməniləri üsyanın ilk günündən etibarən bolşeviklərin tərəfində durdular. Behbud Şahtaxtinskinin Leninə yazdığı kimi onlar düşünürdülər ki, üsyançılar uğur qazansalar onları da bolşeviklərlə birgə məhv edəcəklər. Qırmızı Ordu əsgərlərinə həm də Yelenendorfdan olan alman kəndlilər də kömək edirdilər. Bununla yanaşı tədqiqatçı jurnalist Xanlar Bayramovun yazdıqlarına əsasən üsyançıların sırasında menşeviklər, ağqvardiyaçılar eləcə də almanlar və gürcülər də var idilər. Beləliklə üsyançıların piyada dəstələrinə polkovnik Krauze, artilleriya dəstələrinə isə denikinçi polkovnik Nikolayev başçılıq edirdi.

Bolşeviklərin həbsi

Şəhərin ermənilər yaşayan hissəsinə daxil olan üsyançılar burada Qırmızı ordunun komandirlərindən biri olan Kolesnikovu və bir neçə kommunist müsəlmanı öldürürlər. Bundan başqa üsyançılar bir çox qərargah işçilərini və qırmızı ordunun əsgər və zabitlərini o cümlədən də keçmişdə çar ordusunun ştabs kapitanı olmuş üsyan baş verdiyi dövrdə isə III briqadanın komandiri olan Aleksandr Şirmaxeri həbs etdilər. Gəncə İqlilab Komitəsinin sədr müavini Bala Əfəndiyev də həbs olunaraq həbsxanaya salınır. S.Levçeskinin xatirələrinə görə həbsxanaya 1200-ə yaxın qırmızı ordunun əsgəri salınmışdı. Bundan başqa daha əvvəl bolşeviklər tərəfindən tutulmuş insanlar həbsdən azad olunmuş yerli əhaliyə isə müsadirə olunmuş silahlar paylanılır. Qırmızı ordu mənsublarına qarşı həbslər və münasibət haqqında Müseyib Şahbazov öz xatirələrində yazırdı:

Gəncənin müsəlman hissəsində yerləşən hərbi müəssisələrin işçilərinə və qırmızı ordu mənsublarına qarşı həbslər və təzyiqlər başladı. Tezliklə Gəncə həbsxanası həbs olunanlarla doldu və burada əsir qırmızı ordu mənsublarının dözülməz işgəncələri başladı. Demək olar ki içməli su heç yox idi və susuzluğumuzu gölməçələrdəki sular ilə doyururduq. Həftəyə adambaşı bir funt çörəyin ⅜ hissəsi verilirdi, qiymətli əşyalar müsadirə edilmişdi, pul gizlədə bilmiş əsirlər üsyançılara bir funt çörək qarşılığında 1000 rubl verirdilər.

Başqa bir fikri isə azərbaycanlı mühacir zabit Əsgər Kəngərlinski xatirələrində qeyd edib. O öz xatirələrində göstərir ki, üsyançılar tərksilah olunmuş bir qırmızı ordu mənsubunu belə öldürməmişdilər.

Sonrakı günlər

Yeni qurulmuş bolşevik hökuməti üçün bölgələrdə və xüsusən də Gəncədə başlamış üsyanlar ciddi təhlükə yaradırdı. 26 may tarixində Bakıdan göndərilmiş XI Qırmızı Ordunun xüsusi gizlin operativ direktivində qeyd olunurdu ki, baş verməyi ehtimal olunan ümumi üsyanın sərt şəkildə yatırılmasına hazırlaşılsın və o yatırılsın.

26 may tarixində Yelenendorf (cənub) tərəfdən bolşeviklərin və erməni hissələrinin hücumu başladı, ancaq üsyançılar əks hücumla düşmənin hücumunu dayandırdılar və itki vermələrinə səbəb oldular. Elə həmin gün bolşeviklərin Şəmkir tərəfdən də hücuma cəhd etdilər, ancaq üsyançılar pulemyot və artilleriya atəşləri ilə bu hücumun da qarşısını alıb düşmənin böyük itkilər verməsinə səbəb oldular. Saat 5-də bolşeviklər şəhərin və üsyançıların mövqelərini artilleriya atəşinə tutmağa başladılar. Lakin cavab üsyançılar onları cavab atəşi ilə susdurdular. Həmin gün xəbər yayıldı ki, general Məhəmməd Qacar xəstələnib.

Hissələri yenidən qruplaşdıran XX süvari briqadası 27 may tarixində üsyançıların dağa getməsinin qarşısını almaq üçün şəhərin cənub qərbini ələ keçirdilər. Briqadanın bir alayı ilə atlı artilleriya taqımına Gəncəni şimaldan və şərqdən keçib şəhərin şimal qərb ətraflarını tutmaq və üsyançıları təcrid etmək tapşırılmışdır. Bu zaman üsyançılar bütün qüvvələrini şəhərin şimalında cəmləşdirərək yenidən dəmir yolu stansiyasını tutmağa cəhd göstərdilər. Lakin onların bütün cəhdləri uğursuz oldu. Onlar şosse yolu boyunca üzümlük sahələrdə və bostanlarda səngərlər qazdılar. Üsyançılara hücum etmək əmri almış XX süvari alayı ilə atlı artilleriya taqımına Bakıdan gəlmiş zirehli qatar kömək göstərməyə başladı. Nəticədə üsyançılar yenə də stansiyadan uzaqlaşdırıldılar. Buna baxmayaraq üsyançıların artilleriyası Gəncənin qərbində yerləşən körpülərdən birini məhv etməyə nail oldu və bu bir müddət Qırmızı ordunun Qazaxla əlaqəsini kəsdi. Üsyançılar gün ərzində şəhəri ələ keçirməyə çalışan bolşeviklərin 7 hücumunu dəf etməyə nail oldular. Şəhəri ələ keçirə bilməyən bolşeviklər, bütün gün ərzində şəhəri artilleriya atəşinə tutdular.

Azərbaycan Kommunist Partiyasının və Azərbaycan İnqilab Komitəsinin fərmanına uyğun olaraq tərkibinə Nəriman Nərimanov, Mirzə Davud Hüseynov və digərlərinin də daxil olduğu Azərbaycanın Fəhlə Kəndli Müdafiə Şurası yaradılır. 28 may tarixində "İzvestiya Vremennoqo Revolyutsionnoqo Komiteta Azerbaydjana" qəzeti Azərbaycan İnqilab Komitəsinin bu fərmanını çap etdi. Qəzetdə bunlar yazılmışdı:

Azərbaycan əks inqilabı öz cinayətkar və qanlı pəncəsini fəhlə-kəndli hökumətinin başı üzərinə gətirib. Gənc Sovet Respublikası soyğunçu və qəzəbli təsir dəstələrinin hücumuna məruz qalıb. Fəhlə-kəndli inqilabının işi üçün təhlükənin yarandığını nəzərə alaraq Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının Müvəqqəti İnqilab Komitəsi, Azərbaycan Mərkəzi Kommunist Partiyasının da razılığı ilə əks inqilabı tez bir zamanda ləğv etmək üçün ona bütün geniş səlahiyyətləri verməklə Azərbaycanın Fəhlə Kəndli Müdafiə Şurasını yaratmaq haqqında qərar qəbul edib.

29 may tarixində AKP MK-i Azərbaycanın bütün fəhlələrinə, kəndlilərinə və bolşeviklərinə bu məzmunda müraciət ünvanlayır:

İnqilab təhlükədədir! Burjua sinfi hələ güclüdür, o tərksilah olunmayıb...Hər biriniz maraqlarınızı qorumaq üçün, Sovet hökumətini qorumaq üçün qalxın!

Üsyanın yatırılmasına Azərbaycanda formalaşdırılmış Qırmızı Ordunun hissələri də cəlb olundular. Gəncə uyezdində yerləşən Çardaqlı kəndində Qırmızı ordu hissələrinə kömək üçün 200 nəfərdən ibarət internasional dəstə yaradıldı.

Güclü döyüşlərin getməsinə baxmayaraq üsyançılar 28 may tarixində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin elan olunmasının ikinci ilini qeyd etmək haqqında qərar vermişdilər. Həmin gün səhər saat 8-də şəhərin nüfuzlu adamları, Gəncə üsyanının təşkilatçılarının nümayəndələri və şeyxülislam dairə məhkəməsinin binasına toplaşdılar, Azərbaycanın müstəqilliyinin ildönümünü qeyd etməklə bərabər, şəhərdə yaranmış vəziyyətlə bağlı öz fikirlərini bölüşdülər. Mərasim iştirakçıları hamını sona qədər mübarizəyə səslədilər. Bu hadisə ilə bağlı Cahangir bəy Kazımbəyli öz xatirələrində yazırdı:

Hamı sona qədər mübarizəyə səsləyirdi. Qoy bizə qalib gəlsinlər, lakin qoy düşmən öz qələbəsinə özünün yüzlərlə, minlərlə meyiti üzərindən çatsın. Qoy 28 may günü bizim tariximizə yalnız bizim müstəqilliyimizin elan edildiyi gün kimi yox, həm də Vətən naminə böyük qurbanlar günü kimi yazılsın. Qoy 28 may günündə düşmən ağır, amansız, ölüm-dirim mübarizəsi ilə qarşılaşsın. 28 may günündə layiqli müqavimət bizim iradəmizin böyüklüyünün simvolu, mənəvi qələbəmizin simvolu olacaqdır.

ХI ordu Komandanlığı şəhərdəki hərbi qüvvələri daha da möhkəmləndirdi. Mayın 28-də imzalanmış əmrlə 179-cu alay və 20-ci atıcı diviziyasının süvari briqadası Gəncəyə gətirildi. Həmin gün Zaqatala bölgəsində olan 18-ci süvari diviziyası da Gəncəyə gətirildi. Bu diviziya əməliyyat baxımından 20-ci atıcı diviziyaya tabe etdirildi. Şəhərə gətirilən yeni qüvvələr arasında haubitsa divizionu da var idi. Buradakı zirehli qatarların sayı isə 4-ə çatdırıldı. Üsyanın yatırılmasına Bakıda yerləşən aviasiya bölmələri də cəlb edilmişdi. Bu məqsədlə 2-ciŞ 18-ci və 33-cü aviadəstələr Yevlaxda yerləşdirildi. Təyyarələrin əvvəlcə Gəncə ətrafında yerləşdirilməsi nəzərdə tutulmuşdu. Lakin 33-cü dəstənin şəxsi heyətinin üzvlərindən bir çoxunun Gəncə ətrafında malyariya xəstəliyinə tutulması ilə həmin dəstə döyüş tapşırığının icrasından azad edildi, digər iki dəstə isə Yevlax ətrafında yerləşdirildi.

Bununla da Gəncədə üsyan etmiş silahlı qüvvələrdən həm kəmiyyətcə həm də kefiyyətcə daha üstün olan sovet qruplaşması yaradıldı. Bu qruplaşmaya Gəncədə baş qaldırmış üsyanın tezliklə yatırılması və şəhərdə yenidən sovet hakimiyyətinin bərpa edilməsi tapşırılmışdı. 20-ci atıcı diviziya Gəncə çayından başlayaraq şəhərin cənub və cənub qərb hissəsini əhatəyə almalı idi. 20-ci süvari briqadası isə şəhərin qərb və şimal qərbindən hücuma keçməli idi. 178-ci və 179-cu atıcı alayların hücum istiqaməti şəhərin şimal və şimal qərb istiqamətinə doğru olmalı idi. 180-ci atıcı alaya və şəhərin erməni məhəlləsində yerləşən hissə və bölmələrə şəhərin şərqindən, süvarilərə isə cənub və cənub qərbdən azərbaycanlılar yaşayan məhəlləyə hücum etmək tapşırığı verilmişdi. Hücuma cəlb edilmiş hissə və birləşmələrin fəaliyyətində nizamlılığa nail olmaq üçün bütün süvari qüvvələr 18-ci süvari diviziyasının komandirinə, şəhərin erməni məhəlləsində yerləşən hissə və bölmələr isə Azərbaycan diviziyasının yenicə təyin edilmiş komandirinə, şimal tərəfdəki qüvvələr isə 20-ci diviziyanın komandirinə tabe etdirildi.

Səhər tezdən Şəmkir tərəfdən ciddi hücum olacağı xəbərini alan Cahangir bəy Kazımbəyli alman əsilli polkovnik Hauzen ilə kəşfiyyatdan sonra vəziyyətin doğrudan da gərgin olduğunu görüb, əsas qüvvələri qərb istiqamətinə cəmləşdirdi. Kazımbəyli, Hauzen və kapitan Mirizadənin rəhbərlik etdiyi Azərbaycan hissələri bolşeviklərin 18-ci süvari diviziyasını 600 metr irəli buraxaraq, 22 pulemyot, 6 topun köməyi ilə geri oturda bildilər. Kazımzadənin xatirələrinə görə döyüş gedən sahə öldürülmüş və yaralanmış bolşeviklərlə dolu idi.

Gündüz saat 2-də bolşeviklərin Yelenendorf tərəfdən də hücuma keçməsi barəsində məlumat alındı. Həmin istiqamətdə mövqe tutmuş olan piyada taborunun köməyinə əlavə pulemyot bölüyü və partizan dəstəsi də göndərildi. Taborun və partizanların ümumi səyləri nəticəsində erməni-bolşevik dəstəsinin bu hücum cəhdinin də qarşısı alındı. Mayın 28-də şəhərə girə bilməyən bolşevik qüvvələri şəhəri top atəşlərinə tutmağa başladılar. Üsyançıların topçuları mərmilərə qənaət edilməsi üçün bu atəşlərə qarşı xüsusi bir fəallıq göstərmədilər. Operativ idarənin rəisi V. Voronkovun ordu qərargahına verdiyi məlumatda deyilir:

Şəhərin yarısı artilleriya zərbəmizlə dağıdılmışdır.

Üsyanın 3-cü günü 20-ci diviziyanın komandiri Velikanov tabeliyindəki əsgərlərdən yalnız 100–150 nəfərin qaldığını görüb sağ qalanları şəhərdən çıxarmaq, yaxın ərazilərin birində istehkam qurmaq barədə hazırlıq görməyə başlamışdı. Mixail qorivatov kimi komandirlər də döyüşdə həlak olmuşdur. Elə həmin gün stansiya ətrafında 4–5 artilleriya briqadası yerləşdirildi. Stansiyaya "Krasnıy dagestanets", "Krasnaya Astraxan", "III İnternasional", "Qrom", "Karl Marks", "Şaumyan-Caparidze" zirehli qatarları da gəlib çatdılar. Şəhər davamlı olaraq artilleriya və zirehli qatarlardan atəşə tutulurdu. Bu artilleriya atəşləri nəticəsində bolşeviklərin əsgərlərindən də ölənlər olur.

Gəncədə yaşayan qatı kommunist Səid Cavadovun casusları gecələr üzümlüklərin arası ilə qaçıb üsyançıların toplaşdığı yerləri, silah-sursat anbarlarını XI ordunun qərargahına xəbər verirdilər. Etdikləri xəyanətə görə Səid və əlaltılar Sarı Ələkbərin adamları tərəfindən tutularaq güllələnirlər.

28 maydan 29-a keçən gecə Sovet Rusiyası ilə Gürcüstan arasında bağlanmış sülh müqaviləsi haqqında üsyançılara məlumat gəlir. Bu isə üsyançılar üçün böyük zərbə idi. Artıq Gürcüstan tərəfdən heç bir köməyin gəlməyəcəyi dəqiq idi. Üsyançılar yalnız öz güclərinə güvənməli idilər.

29 may səhər saat 7-də Qırmızı ordunun hissələri hücuma başladılar. 178-ci və 179-cu alaylar şəhərin şimal-qərb istiqamətində hücum edirdilər. Hələ şəhərə daxil olmamış onun ətrafında bolşeviklər üsyançıların müqaviməti ilə rastlaşdılar. Şəhərin şərqindən erməni məhəlləsindən hücum edən qüvvələr isə heç Gəncə çayının o biri tərəfinə adlamağa müvəffəq olmadılar. Şəhərin cənubundan irəliləyən qırmızı süvarilərin qarşısını buradakı bağlarda və üzümlüklərdə mövqe tutmuş üsyançılar saxlamışdılar. Saylarının çox olmasına baxmayaraq bolşeviklər milli qüvvələrin müqavimətini qıra bilmədilər. Bolşeviklərin ilk zərbələrini dəf etdikdən sonra üsyançılar uğurla əks hücuma keçib, 178-ci 179-cu alayları mühasirəyə almağa cəhd etdilər. Mühasirəyə düşməmək üçün bolşeviklərin bu alayları böyük itki verərək geri çəkildilər. Kurışkonun rəhbərliyi ilə 18-ci süvari alayının atlıları şəhərə cənubdan və cənub qərbdən hücum etməli idilər lakin güclü müqavimətə görə bu tapşırığı yerinə yetirə bilməyib böyük itkilərlə geri çəkilirlər. 180-ci atıcı alay da erməni dəstələrinin köməyi ilə şəhərə şərq tərəfdən daxil olmağa çalışsa da bu cəhdin də qarşısı üsyançılar tərəfindən alındı. Bolşeviklər daşan Gəncə çayını keçməyə cəhd etdikləri vaxt pulemyotlardan atəşə tutuldular. Nəticədə onlarla bolşevikin suda boğulması və güllələnməsi ilə itkilər verdilər. Topların, iki pulemyot bölüyünün və partizanların köməyi ilə günün axırına kimi bolşevik qüvvələrinə müqavimət göstərmək mümkün oldu. Döyüşlərin gedişində tabor komandiri kapitan Mirizadə qəhrəmanlıqla şəhid oldu.

XI Qırmızı Ordu qərargahının əməliyyat kitabçasında 1 iyuna qeydlərdə bunlar yazılıb:

mühasirədəkilər inadkarcasına müqavimət göstərib bizə ciddi itkilər verdilər. Bolşeviklərin qəzəbi daha da artıb güclənirdi. Yəqin üsyançılar bizim nümayişkəranə hücumumuzun uğursuzluğunu və bizim zəifliyimizi görüb eyni vaxtda bütün üsyan boyunca bizim hissələrin yerləşdiyi şəhərin erməni hissəsinə və stansiyaya böyük enerji ilə hücum etdilər. Bundan sonra üsyançılar bir daha hücuma cəhd etmədilər. Lakin bizim hissələri artilleriya atəşinə tutub bizə hiss ediləcək qədər itkilər verirdilər.

29 may tarixində uğursuz hücumdan sonra XI Qırmızı Ordunun komandanlığı təcili olaraq bura yeni qüvvələr cəlb etməli oldu. Xüsusilə Gürcüstan sərhəddindən XX atıcı alayın Voytsexovskinin rəhbərliyi ilə 2-ci diviziyası eləcə də, 175 və 176-cı alaylar, bir yüngül artilleriya divizionu, erməni dağ batareyası və Bakıdan bir zirehli avto divizon üsyanı yatırmağa cəlb edildilər. Nəticədə hücumdan əvvəl bolşeviklərin 5 atıcı, 6 süvari alayı, 57 ağır artilleriya silahı, 2 zirehli avtodivizionu və 6 zirehli qatarı var idi.

May ayının 30-dan etibarən sovet qüvvələri şəhər ətrafında və şəhər daxilində hərbi təşəbbüsü ələ keçirməyə başladılar. İlkin olaraq üsyana qoşulmuş olan 1-ci tabor və onun ətrafında olan partizan dəstəsi çoxsaylı qırmızı qüvvələrin güclü təzyiqi altında öz mövqeyindən geri çəkilməli oldu. Nəticədə, şəhərin erməni məhəlləsi sovet qüvvələrinin nəzarəti altına düşdü. Həmin gün, eyni zamanda, Şəmkir istiqamətində mövqe tutmuş 2-ci taborun mövqeləri üzərinə də ciddi hücum baş verdi. Lakin bu istiqamətdə sovet qüvvələrinin qarşısını saxlamaq mümkün oldu.

Yatırılması

Gəncədə qalxmış üsyan dalğası sürətlə yaxınlıqdakı bölgələrə də təsir edərək bütün ölkəni bürümüşdü. Bu çıxışların sovet hakimiyyəti üçün nə ilə nəticələnə biləcəyini anlayan 11-ci ordu qərargahı Gəncə üsyanı baş verən günü bütün hərbi hissə komandirlərinə aşağıdakı məzmunda direktivlər göndərmişdi:

Bakı, 26 may, 60 №-li xüsusi məxfi-operativ direktiv. Yelizavetpolda üsyan qalxıb. Bir qədər əvvəl belə bir üsyan Tərtərdə yatırılıb. Bakıda sanki nə isə hazırlanır... Ümumi üsyan gözlənilir... Biz bu mübarizəyə hazır olmalıyıq. Bununla əlaqədar olaraq Azərbaycan Respublikası ərazisi hərbi rayonlara bölünür, üsyanların qəddarlıqla yatırılması həmin rayonların məsul rəislərinə tapşırılır... Üsyanı yatırarkən rayon rəisləri ləğvetmə əmrini gözləməməlidirlər, çünki, rabitə hər an pozula bilər. Müstəqil hərəkət edilməli, üsyanları məhv etmək üçün tam təşəbbüs göstərilməli, bütün şübhəli ünsürlər məhkəməsiz güllələnməlidir. Üsyanın qarşısını almaq üçün əhalinin ən görkəmli və nüfuzlu təbəqələri arasından gələcəkdə güllələnmək üçün 4 nəfər girov götürülməlidir. Kiçik qığılcımlar sərtlik və amansızlıqla yatırılmalı, əgər üsyanların inkişafı milli və dini münaşiqə zəminində kütləvi fövqaladə hal xarakteri alarsa, o zaman hamımız Bakıya üz tutmalı və şəhəri bütün ziyanlı ünsürlərdən təmizləməliyik. Daha sonra respublikanın digər ərazilərində üsyanlar amasızcasına yatırılmalıdır.

31 may tarixində bolşeviklər Gəncə ətrafında 5 atıcı və 6 süvari alay, 7 xüsusi dəstə, 2 zirehli maşın divizionu, 8 zirehli qatarı, 57 ağır topu cəmləmişdilər. Həlledici hücumu şimaldan dəmiryolu vağzalı tərəfdən etməyi qərara aldılar. Buna səbəb o istiqamətdə tikililərin az olması idi. Tarixçilər Darabadi və Kadişevə görə həlledici hücum 31 may saat 9-da dəmiryolu vağzalı tərəfdən başlayaraq magistral yol boyunca uzanıb. Hücumun səhər saat 9-da olmasını Velikanovun yavəri polkovnik Obertas da qeyd edirdi. Bununla yanaşı həmin gün saat 13:00-da Kurışkonun bu məzmunda verdiyi əmrdə bunlar yazılıb: "bu tarixin may ayında saat 17:00-da Gəncə şəhərinə ümumi hücum başlayacaq…Bütün komandirlər öz yerlərində olsunlar… Üsyançıların əsl döyüşdə nəyin bahasına olursa olsun məhv edilməli olmalarını möhkəm yadda saxlayın."

Əsas hücum beş atıcı alayla şəhərin şimal istiqamətinə yönəlmişdi. Hücum birincidə 3 ikincidə isə 2 alay olmaqla iki eşalonla həyata keçirilirdi. Sonuncu iki alaya uğur qazancaqları təqdirdə basqını davam etdirmək, uğursuzluq əldə etdikdə isə müdafiəni gücləndirmək tapşırılmışdı. Hücumda olan beş alaya, XX atıcı alaya komandanlıq edən L.Plumenin rəhbərliyi ilə bütün artilleriya qüvvələri və avtozirehli diviziya dəstək verirdi. Atlı dəstələrə isə şəhərə girişi məhdudlaşdırmaq və üsyançıların qərbə, dağlara doğru geri çəkilmələrinin qarşısını almaq tapşırılmışdı. Hərbi əməliyyatların getdiyi ərazi demək olar ki, bütünlüklə üzüm bağlarından ibarət idi və bu da hücumu çətinləşdirirdi. Bundan başqa yağışlarla yuyulmuş gilli torpaq da texnikanın hərəkətinə mane olurdu. Sonradan Qırmızı ordu qüvvələri üsyançıları üzüm bağlarından geri çəkilməyə məcbur etdi və artilleriyanın tam köməyi ilə Gəncə şəhərinin şimal hissəsinə daxil oldu. Bütün şəhərdə döyüşlər başladı. Dəstələrə bölünmüş qırmızı ordu hissələri şəhərdə üsyançıları axtarmağa başladılar. Üsyançılar isə şiddətli mübarizə aparırdılar. XI Qırmızı Ordu qərargahının operativ sənədlərində qeyd olunurdu ki: "Üsyançılar inadkarlıqla öz mövqelərindən çəkilmirdilər."

Qırmızı ordu əsgəri Anatoliy Somaşuk döyüşləri belə təsvir edirdi:

Üsyanın beşinci günü raket işarəsi verildikdən sonra şəhərə doğru hücum başlandı. Bizim dəstə parça fabrikinin yanınadək irəliləmişdi. Güllələrimiz çatışmırdı. Həmin döyüşdə sol cinahla əlaqəni itirdik. Xeyli ölənlərimiz oldu. Yalnız ertəsi gün üstünlüyü ələ ala bildik.
Üsyanda iştirak edib həlak olmuş Qacar şahzadələri general-mayorlar Əmir Kazım mirzə Qovanlı-QacarFeyzulla mirzə Qovanlı-Qacar.

Sovet tarixçisi Treskunovun yazdıqlarına görə Pyotr Kurışko hücumların birində irəli qaçaraq bir neçə süvari üsyançının əhatəsinə düşür. Lakin bu zaman atı çaparaq feldşer qız ona köməyə gəlir və mühasirədən çıxarır. Yelenendorf ərazisində baş verən digər bir döyüşdə isə Kurışko 17-ci dəfə yaralanmasına baxmayaraq (bu dəfə əlindən yaralanmışdır) atı taçanka ilə əvəzləmiş və süvarilərin hərəkətlərinə rəhbərlik etməyə davam etmişdir. 103-cü süvari alayının 1-ci eskadronunun komandiri Savva Protsenko süvari diviziyasının yolunu açarkən döyüşdə həlak olur. Digər tərəfdən isə türkiyəli kommunist Mustafa Sübhinin xatirələrinə görə küçə döyüşlərində bolşeviklərə qarşı hətta qadınlar belə iştirak edirdilər. XI Qırmızı ordunun 1 iyun tarixli əməliyyat xülasəsində göstərilir ki, üsyançıları demək olar ki bir bir hər evə artilleriya atəşi açmaqla məhv edirdilər.

Şəhərdə küçə döyüşləri getdiyi bir vaxtda Gəncədəki həbsxanada tərkisilah olunmuş ümumi sayı 2 minə qədər olan bolşeviklər, komandirlər, qərargah işçiləri və o cümlədən də XX atıcı diviziyanın 3-cü briqadasının komandiri Aleksandr Şirmaxer saxlanılırdılar. Bakıdan AKP-nın Gəncə quberniyası üzrə fövqəladə komissarı Həmid Sultanov bir qrup bolşeviklə birlikdə xüsusi tapşırıq alaraq Gəncəyə gəlir. Məhz Həmid Sultanovun köməyi ilə həbs edilmiş bolşeviklər Şirmaxerin rəhbərliyi ilə həbsxana nəzarətçilərini tərksilah etmiş və yaxınlıqdakı silah emalatxanasından iki işlək pulemyotu və bir topu sürsatı ilə birgə ələ keçirərək üsyançılara arxadan zərbə vurdular. Sonradan 1922-ci ildə Şirmaxerin Mixail Velikanov tərəfindən imzalanmış attestasiyasında qeyd olunmuşdu ki: "Şirmaxer partiyasız olsa belə əqidəsinə görə tamamilə Sovet hökumətinin yanındadır, o bunu dəfələrlə Gəncə üsyanı zamanı sübut edib. Üsyançılar tərəfindən əsir götürülsə bekə Qırmızı Orduya sadiq qalıb və digər məhbusları da azad edərək Gəncənin XX diviziya tərəfindən alınmasına kömək olub."

Azərbaycan tarixçisi Tofiq Bağırova görə məhz həbsdə olan bolşeviklərina arxadan hücum etmələri və yeni zirehli qatarların Gəncəyə gəlməyi uğurun bolşeviklərin tərəfinə keçməsinə səbəb olub.

Cahangir bəy Kazımbəyovun yazdıqlarına görə, sovet qüvvələrinin Gəncə üzərinə həlledici hücumu may ayının 31-də və iyun ayının 1-də baş verdi. İyunun 2-də şəhər yenidən güclü top atəşinə tutuldu və sonra da stansiya istiqamətindən çoxsaylı piyadalarla müşayiət olunan zirehli avtomobillər şəhərin mərkəzinə doğru istiqamət götürdülər. Eyni zamanda, şəhərin erməni hissəsində olan bolşeviklər də şəhərin mərkəzinə doğru hərəkətə başladılar. Günorta saat 12-də üsyançıların vəziyyəti xeyli mürəkkəbləşdi, artıq müqavimət imkanı qalmamışdı. C.Kazımbəyovun yazdığına görə, iyunun 3-də səhər bir tabordan az qüvvə ilə qırmızı qüvvələrin mühasirəsini yarmaq və şəhərin şimal-qərbindəki yüksəkliyə çəkilmək mümkün oldu. Şəhər əhalisinin müəyyən hissəsi də mühasirənin yarılmış bu hissəsindən çıxa bildilər.

Üsyanın iştirakçısı olan Samuxlu qaçaq Məmmədqasım Gəncə üsyanının yatırılmasını belə xatırlayırdı:

Nəhayət, bolşeviklər şəhərin Üçtəpə istiqamətindən Gəncəyə daxil ola bildilər. Onlar üç gün, üç gecə heç kimə fərq qoymadan – uşaqları, qadınları, qocaları da vəhşicəsinə məhv etdilər. Küçələrdə o qədər meyit var idi ki, hərəkət etmək mümkün deyildi. Leysan yağışlar da bir tərəfdən vəziyyəti ağırlaşdırırdı. Gəncə çayı daşdığından şəhərə daxil olmağa maneçilik törədirdi. Şəhərin su hovuzları da təzə qanla dolmuşdu. Şəhərin II hissəsi ilə düşmənlərin irəliləməsi bu fəlakəti daha da artırdı. Namus və ismətlərini qoruyan Gəncə qadınları əvvəlcə körpələrini, sonra isə özlərini suya atıb məhv olurdular. Biz atlarımızla bu zavallı qadınların bir qismini tərkimizdə çayı keçirməyə nail olduq. Lakin başımıza yağan atəşin altında onları tamam qurtarmaq mümkün deyildi. Bu faciə idi, dözülməz bir faciə. Belə hərəkətlərlə bolşeviklər Azərbaycana hürriyyət, qardaşlıq, sosializm gətirirdilər. Onlar Gəncəyə daxil olanda şəhər bomboş idi.

XI Qırmızı Ordunun məlumatlarına görə bolşeviklərin 31 mayda etdikləri həlledici hücum üsyanın həmin gün yatırılmasına səbəb olub. Ciddi itkilərə məruz qalmış üsyançılar mövqelərini tərk etməyə başladılar və üsyan axşama doğru tamamilə yatırıldı. XI ordunun Əməliyyat idarəsi rəisi V.Voronkovun hazırladığı raporta görə, mayın 31-də səhər qırmızı qüvvələr həlledici hücuma başladılar və onlar bütün istiqamətlərdə üsyançıların müqavimətini qıraraq şəhərə daxil oldular. O da etiraf edirdi ki, şəhər daxilində amansız döyüş getdi. Çünki üsyançılar öz mövqelərini asanlıqla tərk etmirdilər. Ona görə də şəhərin top atəşinə tutulması daha da gücləndirildi. Qırmızı qüvvələr top mərmilərinin hara düşməsinin fərqinə varmadan şəhəri davamlı atəşə tutdular. Voronkov da yazırdı ki, qırmızı qüvvələrin top atəşlərindən sonra Gəncənin yarısı dağıdılmışdı. Bu dağıntılardan canlarını salamat qurtarmaq istəyən əhali isə qırmızı süvarilər tərəfindən yerindəcə məhv edilirdi. Üsyançıların bir qismi və eləcə də şəhər sakinləri III Gəncə piyada alayının köməyi ilə mühasirəni yarmağı bacarmış və şəhərdən çıxaraq dağlara doğru yönəlmişdilər.

Sonradan "Komsomolskaya pravda" qəzetinin 1938-ci ildəki buraxılışlarından birində Gəncə üsyanının yatırılmasında Seqo Orconikidzenin rolu haqqında Seyid Yaqubovun xatirələri çap olunur. Bu xatirələrdə deyilir ki "may ayında Gəncədə müsavatçıların üsyanı başlayır. Müsavatçılar şəhər ətrafındakı bağlarda səngər qurmuşdular. Bu vaxt Gəncəyə gələn Orconikidze dərhal üsyançıları qumbara yağışına tutaraq məhv etməyi əmr edir. Onun buradakı varlığı döyüşçülərə ruh yüksəkliyi verir və onlar ildırım sürəti ilə hücum edərək Gəncəni düşməndən təmizləyirlər."

Dövrü mətbuatda

"Yelizavetpolun tatar əhalisi bolşeviklər tərəfindən vəhşicəsinə qırğına məruz qalmışdır"

1920-ci ilin 16–18 iyun tarixlərində qərbdə çap olunan "Nyu-York Tayms", "Knoxville News Sentinel", "Democrat and Chronicle", "Evening Star", "Rutland Daily Herald", "The Brattleboro Reformer", "The Selma Times‑Journal" qəzet və jurnallarında Gəncə üsyanı və üsyanın bolşeviklər tərəfindən vəhşicəsinə yatırılması haqqında xəbər dərc olunub. Nyu-York Tayms qəzetinin 17 iyun 1920-ci il sayında Gəncə üsyanı haqqında bunlar yazılıb:

Gürcüstan, Tiflisin departamentə təqdim etdiyi məruzəyə əsasən, Yelizavetpolun tatar əhalisi bolşeviklər tərəfindən vəhşicəsinə qırğına məruz qalmışlar. Və Gəncədəki tatarlar bolşeviklərə qarşı üsyan qaldırıblar.

Gəncə üsyanı yatırıldıqdan sonra bu üsyan barədə dövri mətbuatda yalnız informasiya xarakterli qısa xəbərlər dərc edilirdi. Bu hadisələrin ətraflı öyrənilməsinə, şahidlərin ifadələrinin toplanmasına 1937-ci ilin avqustunda başlanır. 1937ci ildə Petrov soyadlı bolşevikin sədrliyi ilə yaradılan xüsusi komissiya Gəncəyə ezam olunur. Həmin heyət "1917–1920-ci illərdə Kirovabadda vətəndaş müharibəsindəki hadisələrin şərhi" adı ilə üsyanın yatırılmasında iştirak etmiş bolşeviklərin xatirələrini toplayır. Komissiyanın Gəncəyə gəlməsinə səbəb Gəncə üsyanının yatırılmasındakı fəaliyyətinə görə bolşeviklərin ilk "Qırmızı bayraq" ordeninə layiq gördüyü Həmid Sultanovun həbs olunması idi.

Şahid ifadələri

1937-ci ildə Petrov soyadlı bolşevikin sədrliyi ilə yaradılan xüsusi komissiya Gəncəyə ezam olunaraq "1917–1920-ci illərdə Kirovabadda vətəndaş müharibəsindəki hadisələrin şərhi" adı ilə üsyanın yatırılmasında iştirak etmiş bolşeviklərin xatirələrini topladı. Onların Gəncəyə gəlişinin səbəbi Gəncə üsyanının yatırılmasında iştirak etmiş və buna görə bolşeviklərin ilk "Qırmızı bayraq" ordeninə layiq görülmüş Həmid Sultanovun həbs olunub, güllələnməsi idi.

Gəncə şəhəri, dəmir yol vağzalı, dördüncü binanın ikinci mənzilində yaşayan Linçevski öz əli ilə yazdığı ifadəsində bunları deyir:

Mayın 25-də səhər saat 5-də qardaşım Feliks məni yuxudan oyatdı və xəbər verdi ki, dəmir yolunda atəş səsləri eşidilir. Tez paltarımı geyinib stansiyaya tərəf qaçdım. Hər yan bomboş idi. Növbətçi rəislər, dispetçerlər də yox idilər. Telefonların heç biri işləmirdi. Hər tərəflə əlaqə kəsilmişdi. Nəhayət, bir nəfər qarovulçunu tapa bildim. Onun da heç nədən xəbəri yox idi. Əlindəki berdankanı almaq istədikdə bildirdi ki, patronu yoxdu. Bir az keçdikdən sonra pulemyot səsləri də eşidilməyə başladı. İnqilab komitəsinin yerləşdiyi binaya tərəf qaçdıq. Şöbə rəisi Rəhimov yerində yox idi, qapıdan iri qıfıl asılmışdı. Beləliklə, yük vaqonlarından köhnə silahlar tapıb müdafiəmizi təşkil etməyə başladıq. Axşamüstü eşitdik ki, qırmızı ordunun 1200 nəfər əsgər və zabiti "Dikaya diviziya"nın döyüşçüləri tərəfindən tərk-silah olunaraq şəhərdəki həbsxanaya doldurulub. Bizim müqavimətimizə baxmayaraq, həmin gün dəmiryol stansiyası əksinqilabçıların əlinə keçdi. "Timofey Ulyantsev" zirehli qatarı vağzala gələrək bizə pulemyot və digər silahlar verib Yevlax tərəfə üz tutdu. Yevlaxda yerləşən alay komandiri Tereşşenkoya xəbər çatdırılmışdı ki, onun bölükləri Gəncəyə girə bilmir. Hər dəfə üsyançılar tərəfindən yaylım artilleriya atəşinə tutulurlar. Şəhər əhli çox möhkəm vuruşurdu. Yeni zirehli qatarlar gələnədək biz Gəncənin mərkəzinə doğru hücumu təşkil edə bilmədik.

Gəncə şəhəri, dəmir yol vağzalı, beşinci bina, mənzil 9 ünvanında yaşayan Somaşik Anatoli İosifoviçin ifadəsi:

Üsyan başlayanda Tereşşenkonun zirehli qatarı Poylu stansiyasındaydı. Mən də müdafiə bölüyündəydim, silahlarımız çatışmırdı. Qiyamçıların dəstələri anbaan çoxalırdı. Biz öz gücümüzlə stansiyanı qoruya bilmədik. Üsyançılar vağzalı tutaraq yük vaqonlarını dağıdır, silah-sursat axtarırdılar. Tereşşenkonun zirehli qatarı Poylu istiqamətindən qayıdıb vağzala daxil olanda üsyançılar şəhərə doğru geri çəkildilər. Yalnız üsyanın üçüncü günü Yevlax istiqamətindən qırmızı ordu hissələri vağzala girə bildi. 4-5 artilleriya briqadası stansiya ətrafında yerləşdirildi. Üsyanın 5-ci günü raket işarəsi verildikdən sonra şəhərə doğru hücum başlandı. Bizim dəstə Gəncə mahud fabrikinin yanınadək irəliləmişdi. Patronlarımız çatışmırdı. Həmin döyüşdə sol cinahla əlaqəni itirdik. Xeyli ölənimiz, yaralananımız oldu.

Bolşeviklər üsyanın yatırılması üçün şəhərə əlavə ordu hissələri yeridiblər. Gəncədə yaşayan ermənilər rusların ordusuna kömək edirdilər. Üsyan mayın 31-də böyük qəddarlıqla yatırıldı. Bir həftə ərzində hər iki tərəfdən üst-üstə təxminən 20 min adam öldü. Minlərlə gəncəli doğma yurdunu tərk etməyə məcbur oldu. Şəhər, demək olar ki, boşaldı. Əgər 1916–1917-ci illərdə Gəncədə 60.291 nəfər əhali var idisə, 1923-cü ildə bu rəqəm 38.880-ə endi.

Üsyan yatırılandan sonra erməni və ruslar üç gün ərzində Gəncədə qanı su yerinə axıtdılar. Qeyri-rəsmi məlumatlara görə 20 min nəfərdən artıq dinc əhali qətlə yetrildi. Qətliamlar sonrakı günlərdə də davam etdi. İyun-avqust aylarında üsyanda iştirak etməkdə və ya onlara yardımda şübhəli bilinən 13 min adam məhkəməsiz güllələndi. Qırmızı ordu isə Gəncə döyüşlərində 900 nəfərdən artıq əsgərini itridi. 6 mindən artıq Qırmızı ordu əsgəri isə yaralandı.

Gəncə hadisələri barədə Qafqazda Fransa missiyasının məxfi hesabatında deyilirdi:

Şəhərin bütün müsəlman hissəsi dağıdılıb, ölənlər arasında 2-3 yaşlı uşaqlar var. Zorakılığa məruz qalmış qadınlar arasında 8 yaşlı qıza da rast gəldik.

İlk günlər meyitləri basdırmağa icazə vermirdilər. İyunun 4-də fövqəladə komissar Mirzə Davud Hüseynov Gəncədən Azərbaycan İnqilab Komitəsinə yazırdı: "Şəhərin küçələrində meyit qalaqları indiyədək durur!" Yalnız epidemiya təhlükəsi qarşısında, məsələ Bakıda müzakirə edildikdən sonra, Gəncə Vilayət Komitəsi "öldürülənlərin meyitlərinin qohumları tərəfindən maneəsiz basdırılmasına dair" göstəriş verdi.

Gəncə üsyanı tez bir zamanda Azərbaycanın hər yerinə yayıldı. Bunu görən XI Qırmızı ordu komandanlığı gizli direktiv imzaladı. Direktivdə deyilir:

Bakı, 26 may. Xüsusi gizli operativ direktiv nömrə 60. Yelizavetpolda (Gəncə) üsyan baş verib. Tərtərdə yenicə üsyan yatırılıb. Onlar Bakı üzərinə yürüşə hazırlaşırdılar. Ölkənin hər yerində üsyan təhlükəsi gözlənilir. Biz bu mübarizəyə hazır olmalıyıq.

Gəncə üsyanından bəhs edərkən Cümhuriyyət lideri Məhəmməd Əmin Rəsulzadə belə qeyd edirdi:

İxtilaldan bir ay sonra artıq bütün Azərbaycan, məmləkətinin müdhiş bir istilaya məruz qaldığını acı bir surətdə dərk eyləmişdi. Türkiyəyə gediyor – deyə təhəmmül eylədiyi rus ordusunu məmləkətində fəsad iqa etməklə bir davam görüncə, sevgili ordusunun, kəndisinə hər yürüşü ilə dünyalar qədər ruh və izzətinəfs edən bu gənc əsgərlərin mürəttəb bir surətdə dağıldığını, münəvvəranının kəndisi ilə münasibətdən mən edildiyini, sərvət və samanının yağmaya getdiyini, ədəb və əxlaqi-milliyyəsinin fəna surətdə təhqirə məruz qaldığını duyunca, bittəb xalq təhəmmül edəmədi. Üsyan etdi. Bu üsyan ibtida Gəncədə başladı. Çarizmin qəddar generalı Knyaz Sisyanova parça-parça doğranıncaya qədər müqavimət göstərən Cavad xanın şəhəri bu dəfə də kəndisini göstərdi. Millətin təhəmmül edəmədiyi təcavüzlərə qarşı üsyankar ruhilə köpürdü. Burada daha silahlarını təslim etməmiş bulunan Azərbaycan əsgərləri üsyanın kökünü təşkil etdilər. Üsyan bir həftə qədər davam etdi. Ruslar burada divizyonlarını qeyb etdilər. Bakıdan qüvayi-imdadiyyə gəldi. Digər tərəfdən də Gəncə erməniləri qiyamiləri arxadan vurmağa başlayınca şəhər süqut etmək məcburiyyətində bulundu. Xətti-ricətləri daşğın nəhrlə kəsilən əhali müdhiş bir qətli-ama məruz qaldı. Şəhər yaxıldı. Bazar qarət edildi. Hətk edilmədən irz və namus buraxılmadı.

Ceyhun Hacıbəyli 1952-ci ildə çapdan çıxmış "Azərbaycan" dərgisində Gəncə üsyanı haqqında belə yazırdı:

Gəncə üsyanı millətimizin şərəf və namusunun yenidən kəsbi-etibar qazandığı bir dastandır. Gəncədə may ayında tökülən türk qanı 27 aprel hadisəsi hərəkatında millətimizə atılan ləkəni silib-götürdü.

Ermənilərin rolu

Dövrün şahidləri ermənilərin üsyandan sonrakı fəaliyyətləri haqqında fərqli məlumatlar verirlər. Bəzi mənbələrə görə ermənilərin üsyançıları qarət edib qırğın təşkil etmələrinin qarşısı bolşeviklər tərəfindən alınıb. XI Qırmızı ordunun piyada inspektoru Melnikov 7 iyun tarixində Serqo Orconikidzeyə göndərdiyi hesabatda ermənilərin baş verən hadisələrə münasibəti haqqında bunları qeyd edib:

Tatarların üsyanına cavab olaraq ermənilər kiçik silahlı dəstələr şəklində dağdan düşüb öz köməklərini təklif etməyə başladılar. Minlərlə əhalisi olan kəndlər belə köməklərini təklif edirdilər lakin çoxunun silahı olmadığı üçün bu təkliflərdən imtina etməli olurduq. Ermənilər bizdən qorxduqları üçün qırğın törədə bilmirdilər, onlar ancaq müsəlmanları həbs edib bizə təhvil verirdilər.

Üsyan başladıqdan sonra Gəncə ətrafındakı Zəylik kəndindən 140, Çardaqlıdan 150–200, Badakənddən 40 erməni bolşevik qüvvələrinə qoşulurlar.

Digər mənbələrdə isə ermənilərin qırğın törədib, qarətlər etmələri haqqında məlumatlar yer alıb. Gəncə qəza inqilab komitəsinin sədrinin verdiyi məlumata görə, kommunist maskasına bürünmüş ermənilər müsəlman əhaliyə qarşı etnik düşmənçiliyini nümayiş etdirdilər. Onun yazdığına görə, bu zaman ermənilərin həyata keçirdikləri cinayətkarlıqlar heç bir təsvirə sığışmırdı və şəhərin müsəlman hissəsində elə bir ev qalmamışdı ki, talan və soyğunçuluqlardan salamat qalmış olsun.

Əsgər Kəngərlinski öz xatirələrində qeyd edirdi ki, qırmızı ordu əsgərləri ilə birlikdə ermənilər də qarətlərdə iştirak edirdilər. Bundan başqa o həm də qeyd edirdi ki, qonşu erməni kəndlərinə ermənilər tərəfindən 12 qadın aparılıb və onlardan heç biri geri qaytarılmayıb. Ermənilərin iştirakı ilə baş vermiş qarətlər və qətllər haqqında həmin hadisələrin şahidi və gələcək akademik Əli Quliyev bunları yazırdı:

Üsyan yatırıldıqdan sonra quldur dəstəsi xəstə qocaya hücum çəkib var-dövlətini tələb etdilər. Məşədi Allahverdi əlinin işarəsilə nəsə dedi... Evi alt-üst edib sandıqları sındırdılar, nə varsa götürdülər. Cəlladlar getdikdə xəstə qocanı süngü ilə deşik-deşik etdilər. Sonra isə cəsədinə bir neçə güllə vurdular.

Qonşu otağa keçəndə birinin gözü mənə sataşdı. Ermənicə nəsə qışqırıb zərbə ilə başımdan vurdu. Mən huşumu itirib yerə yıxıldım.

1920-ci ildə bolşevik emissarı tərəfindən Leninə yazılmış gizlin məktubda Gəncədəki qanlı hadisələr haqqında qısaca olaraq bunlar yazılıb:

Ciddi qırğınlar baş verdi. Yelizavetpoldakı hissələrimiz tərəfindən müsəlmanların kütləvi şəkildə məhv edilməsi şübhəsiz ki, müsəlmanların əhəmiyyətli hissəsi ilə sovet hökuməti arasında olan fikir ayrılığının dərinləşməsinə səbəb olacaq. Yerli əhali sovet hökumətinə sadəcə Moskva təmsilçisi kimi baxır.

27 may tarixində XX atıcı alayın təmsilçisi Qraxovski XI Qırmızı Ordu qərargahının operativ şöbəsinin rəisi Kuznetsova ölən və yaralıların, eşitdiyinə görə yüz nəfərə yaxın olduğunu lakin bu məlumata cavabdeh olmadığını məruzə etmişdir.

Hərb tarixi üzrə mütəxəsis, sovet tarixçisi Arnold Kadişevə görə baş verən döyüş nəticəsində sovet tərəfdən 20 nəfər öldürülmüş 900 nəfər isə yaralanmışdır bununla yanaşı müəllifə görə üsyançıların itkisi 1000 nəfər olmuşdur. Bu rəqəmləri həm də Velikanovun yavəri İvan Obertas da öz yazısında qeyd edir lakin o özü belə Kadişevin yazdığını istinad göstərir. Sovet Azərbaycan tarixçisi Pərvin Darabadiyə görə qırmızı ordunun göstərilən itkiləri açıq aydın bilərəkdən azaldılıb.

Qırmızı orduya aid mənbələrdə isə başqa göstəricilər qeyd olunub. Burada sovet tərəfdən 808 nəfərin öldürüldüyü və yaralandığı üsyançılar tərəfdən isə 1000 nəfərin öldürüldüyü göstərilir. Tarix elmləri namizədi ejtiyyatda olan polkovnik-leytenant M.Traskunov isə arxiv məlumatlarına əsaslanaraq qırmızı ordu tərəfdən 873 nəfərin ya öldüyü ya da yaralandığını qeyd edir. Rəsmi sovet mənbələrinə görə isə döyüşlərdə Qırmızı Ordunun 920 əsgər və komandiri üsyançıların isə 1000 nəfəri öldürülüb. Bəzi mənbələrə görə isə döyüşlərdə 1500 qırmızı ordu əsgəri və 4000 müsəlman öldürülüb. Andranik Qalustyan isə arxiv məlumatlarına əsaslanaraq qeyd edir ki sovet tərəfinin itkiləri 3000 nəfər, üsyançıların itkiləri isə bundan iki dəfə çoxdur. Rəsulzadə tərəfindən göstərilən rəqəmlərə əsasən isə qırmızı ordunun 8000 nəfər əsgər, müsəlmanların isə 15 min nəfər itkisi olub.

Gəncəyə gəlmiş türkiyəli kommunist Mustafa Sübhi isə ÜKP(b) MK-ə, Azərbaycan İnqilab Komitəsinə və İnqilabi Hərbi Şuranın Qafqaz cəbhəsinin üzvü Serqo Orconikidzeyə ünvanladığı hesabatında gəncəlilərin itkilərini 12 min (o bu rəqəmə dinc əhali arasında olan öz hesablamalarına əsasən 3500–4000 nəfərlik itkini də əlavə etmişdi) XI Qırmızı Ordunun itkilərini isə 8500 nəfər kimi göstərmişdir.

Azərbaycanlı mühacir zabit Əsgər Kəngərlinski isə 1922-ci ildə yazdığı məqaləsində qeyd edir ki, bolşeviklər üsyanın yatırılması zamanı 13 min dinc əhalini qətlə yetiriblər. Bununla yanaşı Kəngərlinski qeyd edir ki, üsyançılar tərk-silah edilmiş bir qırmızı ordu əsgərini belə öldürməmişdilər. Western Gazette və Cheltenham Chronicle qəzetlərinə görə bolşeviklər şəhərin alınması zamanı 15 min müsəlmanı o cümlədən qadınları və uşaqları qətlə yetiriblər. Rusiyalı tarixçi və siyasətçi Sergey Melqunov isə qeyd edirdi ki bolşeviklər üsyanın yatırılması zamanı 40 min müsəlmanı qətlə yetiriblər. Bununla yanaşı o həm də qeyd edirdi ki özü tərəfindən toplanmış bütün məlumatların həqiqət olub olmamasını yoxlamaq imkanı yoxdur. Rusiyalı tarixçi Alla Kirillina isə qeyd edir ki üsyana qalxan insanların sayı cəmi 12 min olub, üsyanın yatırılması zamanı onların hər biri güllələnsə belə bu say 40 min etmir. Döyüşlər ərzində hər iki tərəf itki verib və tərəflərin itkisini indiki dövrdə dəqiq demək mümkün deyil.

Xanlar Bayramovun "Gəncə üsyanı — 1920" kitabında üsyanın yatırılması zamanı baş verən qırğının həcmini, qaçqın düşən insanların sayını göstərmək məqsədi ilə statistik göstəricilərə nəzər salınır. Əgər 1917-ci ildə burada 60.291 nəfər yaşayırdısa, 1921-ci ildə bu rəqəm 42.602 nəfər idi. Yəni 17.689 nəfər az. 1924-cü ildə nəşr olunmuş "Bütün Azərbaycan" kitabında deurbanizasiyaya məruz qalmış şəhərlər arasında Gəncənin də adı keçir. Kitabdakı statistik məlumatlara əsasən 1921-ci ildə şəhər əhalisi 42.602 nəfər, 1923-cü ildə isə daha da az 38.800 nəfər olub.

1 iyun 1920-ci ildə Azərbaycan SSR Müdafiə Şurası bütün fəhlələrə, kəndlilərə və Azərbaycan əsgərlərinə, altında Müdafiə Şurasının sədrinin, hökumətin rəhbəri olan Nərimanovun və o dövrdə Xalq Maaliyyə komissarı olan Mirzə Davud Hüseynovun imzası olan müraciət yaydı. Bu müraciətdə deyilirdi:

Gəncə hadisələrinə keçmiş Müsavat hökuməti tərəfindən göndərilmiş dağıstanlı kasıbların ocaqlarını xaraba qoymuş, onların şərəf və ləyaqətlərini təhqir edən, denikinçi polkovnik və zabitlər, eləcə də ingilis quldurlarının qızılına satılmış müsavatçılar rəhbərlik edirdilər. Gəncədəki əks inqilabi qiyam nəyin bahasına olursa olsun yatırılmalı idi və fəhlə kəndli hökumətinin əmrini yerinə yetirən Qırmızı ordu əks inqilabı məhv etdi. Xainlər, quldurlar və Azərbaycanın fəhlə və kəndlilərinin düşmənləri layiqincə cəzalandırıldılar. Gəncə əhalisi bəy və xanların qara örütüyündən həmişəlik azad olaraq Qırmızı Ordunu "ura" sədaları ilə qarşılayır. Azərbaycan qadınları da Qırmızı Ordunun qarşılanmasında iştirak edirlər. Gəncə şəhərinin ətraf kəndlərinin əhalisi bizim təmsilçimiz olan Həmid Sultanova bəyan ediblər ki, onlar əksinqilabi qiyamda iştirak etməyiblər.

Müraciət mətnindən də bəlli olduğu kimi "xainlər, quldurlar və Azərbaycanın fəhlə və kəndlilərinin düşmənləri" cəzalandırıldılar. 12 min müsəlman həbs edildi, onlardan 8 mini azadlığa çıxsa da 4 mini güllələndi. Güllələnənlər arasında 6 general, 6 polkovnik, 3 mayor və 7 kapitan var idi. Onların çoxunu Nargin adasında 79 nəfərlik qrupla birlikdə güllələdilər. Bir neçə yüz insan Xalq Daxili İşlər komissarı Həmid Sultanovun əmri ilə edam olundular. Üsyanın yatırılmasında göstərdiyi xidmətlərə görə Həmid Sultanov Qırmızı bayraq ordeni aldı. Gəncə şəhərinin sakinlərinin kollektiv yaddaşında isə onun adı xəyanət sözü ilə sinonim idi.

Ancaq zabitlər arasında təkcə sağ qalmış yox eləcə də sonradan dövlət işlərində işləyənləri də var idi. Beləcə üsyanda iştirak etmiş Qafar Babayev Naxçıvan ASSR-nin Xalq Daxili İşlər komissarı olur. Bundan başqa 1920-ci ilin 4 iyun tarixində general leytenant Əliağa Şıxlinski və artilleriya generalı Səməd bəy Mehmandarovu da Gəncə üsyanında iştirakda günahlandıraraq həbs etdilər. İşə Nərimanovun qarışması onların güllələnməsinin qarşısını aldı. O, Leninə yazdığı məktubda bunları qeyd etmişdi:

Əziz Vladimir İlyiç!
Gəncə üsyanı zamanı köhnə Azərbaycan ordusunun bütün zabitləri həbsə alınmışdır. Bu məktubu Sizə təqdim edən məşhur generallar – Mehmandarov və Şıxlinski də onların arasında idi. Diqqətli yoxlama nəticəsində məlum oldu ki, bu generalların üsyanla əlaqəsi olmamışdır. Lakin mövqeyimiz sakitləşənə kimi və ümumi işimizə kömək məqsədilə biz hər halda bu qərara gəldik ki, onları qərargahda işləmək üçün Sizin sərəncamınıza göndərək, çünki onlar, hərbi mütəxəssis olmaq etibarı ilə əvəzsizdirlər. Onlardan biri – Şıxlinski Nikolay ordusunda "artilleriyanın allahı" sayılırdı. Polşa cəbhəsi qurtarana qədər qoy onlar Moskvada işləsinlər. Sonra Sizdən xahiş edəcəyəm ki, bizim əsgəri hissələrimizi təşkil etmək üçün onları buraya göndərəsiniz. Bu müddətdə onların qayğısına qalmaq lazımdır.
Kommunist salamı ilə: N.Nərimanov 01 avqust 1920-ci il

Sonradan 1921-ci il noyabrın 18-də hər iki general Bakıya geri döndülər və Xalq Hərbi Dəniz İşləri komissarlığında işə düzələrək Azərbaycanda Qırmızı ordunun təşkilində fəaliyyət göstərdilər.

Üsyanın təşkilatçıları və liderlərinin həyatı isə fərqli oldu. Bəziləri Gürcüstana keçib daha sonra Türkiyə və Avropaya köçə bildilər. Bu yolla ağır yaralı üsyanın məğlub olmasından bir neçə saat əvvəl artilleriya atəşindən ağır yaralanmış Cavad bəy Şıxlinski atlı dəstənin müşayiətilə doğma kəndi Salahlıya aparılır. Kənddə qalmaq qorxulu olduğundan yaxın qohumu Mədət bəy Alqanov tərəfindən gizlicə Qarayazı meşəsinə sonra Tiflisə aparılıb. Sonradan Gürcüstandan Türkiyəyə mühacirət edir və 1959-cu ildə dünyasını dəyişənə qədər burada yaşayır. Üsyanın digər təşkilatçısı polkovnik Cahangir bəy Kazımbəyli üsyanın yatırılmasından sonra kiçik dəstə ilə Gürcüstana keçir oradan isə Türkiyəyə mühacirət edir. 1923-cü ildə Yozef Pilsudskinin dəvəti ilə Polşaya köçür və Polşa ordusunda xidmətə başlayır. Polşanın almanlar tərəfindən işğalı zamanı həbs olunur ancaq keçmiş dostu Yelenendorf almanı olan Emil Qutun köməkliyi ilə həbsdən azad olunur və Azərbaycan mühacir hərəkatının əsas simalarından biri olur. Milli Birlik məclisinin əsas üzvlərindən olan o ömrünün sonuna qədər Azərbaycanın müstəqilliyi uğrunda mübarizə aparır. O, 1955-ci ildə Berlində sovet əks-kəşfiyyatı tərəfindən öldürülür. Üsyan yatırıldıqdan sonra general mayor Hüseynqulu xan Xoyski, Qazax qəzasının keçmiş qubernatoru Əmiraslan Xan Xoyski, qaçaq dəstələrinin rəhbərləri Sarı ƏləkbərQaçaq Məmmədqasım da mühacirət edirlər.

Gəncə üsyanının bir çox iştirakçıları sonradan başqa ölkələrin ordularında xidmət ediblər. Aslan Hacızadə, Firudin bəy Daryal, Məmməd Ağpolad, Səməd bəy Rəfibəyli, Cahangir bəy Novruzov kimi AXC ordusunun zabitləri öncə Gəncə üsyanında daha sonra isə Qarabağ üsyanında iştirak etdikdən sonra ölkəni tərk etmiş Türkiyəyə keçərək orada Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsində də iştirak etmişlər. I Cavanşir piyada alayının komandiri Səməd bəy Rəfibəyli 1948-ci ildə Türkiyə ordusunda xidmət edən digər azərbaycanlı Cahangir bəy Novruzovla birlikdə general rütbəsinə yüksəlirlər.

Üsyanın digər iştirakçıları Qacarlar şah sülaləsinin nümayəndələri olan generallar Əmir Kazım mirzə Qovanlı-Qacar, Feyzulla mirzə Qovanlı-Qacar, Sədrəddin mirzə Qovanlı-QacarMəhəmməd Mirzə Qacar da üsyan zamanı öldürüldülər. Eldar İsmayılovun və Şəmistan Nəzirlinin yazdıqlarına görə Əmir Kazım mirzə Qovanlı-Qacar Gəncə Fövqəladə Komissiyasının komissarı Tuxareli tərəfindən qılıncla doğranılır. Xosrov mirzə Qovanlı-Qacar isə sonradan Türkiyəyə mühacirət etdikdən sonra Avropaya köçür və adına Milli Birlik məclisi təşkilatının sənədlərində rast gəlinir.

Üsyanın təşkilatçıları arasında yer almış Adıgözəlovlar ailəsinin də bir neçə üzvü və könüllü dəstələrin birinin rəhbəri Topalhasanlı Cabbar da güllələndi. Başqa bir könüllü dəstənin rəhbəri olan Qaçaq Qəmbər isə yaralandıqdan sonra silahdaşları tərəfindən Gəncədən çıxarılmış lakin onun sonrakı taleyindən bir xəbər alınmamışdır.

Repressiya ziyalılardan da yan keçmədi. Görkəmli ədəbiyyatçı Firudin bəy Köçərli, maarifçi Mirzə Abbas Abbaszadə sorğu sualsız güllələndilər. Maarif və teatr xadimiMirzə Məhəmməd Axundzadə isə 10 il həbs cəzası aldı. 29 may tarixində həm də AXC-nin Əksinqilab ilə mübarizə təşkilatının rəisi Məmmədbağır Şeyxzamanlı da həbs olunaraq güllələnir. Həbs olunanlar arasında keçmiş Qafqazın VII şeyxülislamı Məhəmmədəli Pişnamazzadə də var idi.

Üsyanın ikinci günündə Nargin adasında 79 nəfər güllələnir. Ehtimal olunur ki onların arasında daha əvvəl həbs edilmiş siyasi xadim İsmayıl xan Ziyadxanov və mühacir jurnal olan "Qafqaz"a görə gəncə qubernatoru Xudadat bəy Rəfibəyli də var idi. Lakin Rəfibəylinin hansı şəraitdə və hansı tarixdə güllələnməsi ilə bağlı fikirlər fərqlidir. Xanlar Bayramova görə 12 maydan sonra istintaq sənədlərində Rəfibəyli haqqında bir şey yoxdur. Rəna Bayramovaya görə isə Rəfibəyli üsyandan bir neçə gün əvvəl 20 may tarixində güllələnib.

XI Qırmızı ordu komandanlığının əmrilə bütün respublika ərazisində ehtimal olunan üsyan ocaqlarına nəzarət ciddi şəkildə güclənir. Silahların müsadirəsi əmr olunur və əmrə tabe olmayanların güllələnməsi ilə bağlı göstəriş verilir. Silahını könüllü təhvil verənlərə isə mükafat təyin edilir.

Daha sonra Azərbaycan İnqilab Komitəsinin Nərimanovun imzası ilə "Bütün Yoxsul komitələri və İnqilab komitələrinə" adlı əmri çıxdı. Bu əmrdə bu vaxta qədər respublikadakı mövcud qanunlara qarşı fəaliyyət göstərən şəxslərə amnistiya elan olunurdu. Yoxsul komitələri və İnqilab komitələrinə isə "silahını könüllü təhvil verib, dinc həyata, əməyə qayıdan insanların təqibini dayandırmaq" tapşırıldı. 8 iyun tarixində XI Qırmızı Ordunun İnqilabi Hərbi Şurası tərəfindən diviziya rəhbərlərinə üsyanları yatırmaqda dinc vasitələrdən istifadə etmək göstərişi verildi. Rus hərbi tarixçisi A. Bezuqolnıyın göstərdiyi kimi tərksilah cəza tədbirləri (əsri götürmək, kəndlərin və bölgələrin atəşə tutulması) ilə mşüayiət olunsa da bir tərəfdən də kəndlilərə torpaq paylanması ilə davam edirdi.

9 iyun tarixində Azərbaycan İnqilab Komitəsi döyüşlərdə ölmüş və ya itkin düşmüş qırmızı ordu əsgərlərinin ailələrinə pensiya verilməsi haqqında dekret qəbul etdi. Elə həmin gün baş tutmu. digər iclasda isə hökumət rəhbəri Nəriman Nərimanovun və əmək komissarı Əliheydər Qarayevin imzaları ilə qırmızı ordu əsgərlərinin ailələrinə yardım haqqında dekret qəbul olundu.

Gəncə İcraiyyə Komitəsinin qəzanın tam sovetləşdirilməsi və sinfi fərqlərin aradan qaldırılması haqqında bəyanatına baxmayaraq sovetləşdirmə bitməmişdi. 2 iyun tarixində Orconikidze Moskvadakı Siyasi Büroya müsəlman kəndlilərin Gəncə qəzasının bütün ərazisində üsyan qaldırdıqları haqqında məlumat verir. Onun sözlərinə görə əhali başdan ayağa silahlanmışdı. Öz tabeliyində ümumi sayı 20 min əsgər olan 4 diviziyanın olmasına baxmayraq o Azərbaycanı bu qüvvə ilə saxlamağın mümkün olmadığını düşünürdü. Samuxlu Qaçaq Məmmədqasımın xatirələrinə görə bir çox üsyançılar dağlara çəkilib mübarizə aparmağa davam edirdilər. Bütün Qafqaz boyunca tanınmış qaçaqların rəhbərliyi ilə üsyançı hərəkatlar başlamışdı. Üsyançılar pusqular quraraq bolşevik dəstələrinə hücumlar edirdilər. Qaçaq Məmmədqasımın sözlərinə görə 1920-ci ilin may ayında Gəncədə başlayan üsyan ondan sonra 12 il boyunca da davam edib.

Gəncə üsyanı bütün respublika ərazisində zəncirvari şəkildə üsyanlara səbəb oldu. Sonradan Tərtər üsyanı, Lənkəran üsyanı, Qarabağ üsyanı, Zaqatala üsyanı, Quba üsyanı və digər bölgələrdə müxtəlif üsyanlar baş tutsa da 1924-cü ildə qədər heç bir üsyan Gəncə üsyanı qədər böyük olmadı.

Sovet dövründə

Üsyan yatırıldıqdan sonra Gəncə Qəza İnqilab Komitəsi (sədri İbrahim Əliyev) 9 iyun 1920-ci ildə Vorontsovskaya küçəsinin adını Kanoqa adı ilə dəyişdirmək haqqında qərar qəbul edir. Buna səbəb XX diviziyanın III alayının komandiri olan Kanoqanın üsyan yatırılanda döyüşərkən bu küçədə öldürülməsidir.

Üsyan zamanı öldürülmüş bolşeviklərin xatirəsini əbədiləşdirmək haqqında Ümumazərbaycan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi qarşısında məsələ qaldırılmış və XI Qırmızı Orduya Gəncədə abidə qoyulması üçün Azərbaycan İnqilab Komitəsi 100 milyon rubl ayırmalı idi. Lakin GürcüstanErmənistanın sovetləşdirilməsi bu məsələni ləngitdi. Yalnız 17 yanvar 1923-cü ildə Mir Bəşir Qasımov tərəfindən abidənin qoyulması üçün büdcənin müəyyən edilməsi haqqında göstəriş verilib.

Müstəqillikdən sonra

1994-cü ilin aprel ayının 11-də Gəncə şəhər İcra Hakimiyyətinin başçısı Elsevər İbrahimov Gəncə üsyanının 75 illiyi ilə bağlı şəhərin görkəmli yerlərindən birində Gəncə üsyanında həlak olmuş həmyerlilərin xatirəsinə abidə ucaldılması haqqında sərəncam imzalayıb. Üsyanı rəhbərlərinin adlarının əbədiləşdirilməsi məsələlərinə baxmaq isə Gəncə şəhər İcra Hakimiyyəti yanında fəaliyyət göstərən "Adların əbədiləşdirilməsi" üzrə komissiyaya həvalə edilib. Abidəsinin qoyulması üçün Gəncənin Quru Qobu adlanan ərazisi seçilib və həmin yerə burada gələcəkdə abidənin ucaldılacağı barədə ağ mərmərdən lövhə vurulur. Üzərindən illər keçsə də üsyanı əbədiləşdirmək üçün abidə qoyulmayıb.

  1. AXC Ensiklopediyası II, 2005. səh. 97-98
  2. Nəsiman Yaqublu (2005). (PDF). Bakı: Çıraq nəşriyyatı. səh. 317.
  3. (PDF). I. Bakı: Lider nəşriyyat. 2004. səh. 425. ISBN 9952-417-14-2.
  4. Mais Əmrahov (2009). (PDF). Bakı: ADPU-nun nəşriyyatı. səh. 154.
  5. Rəna Bayramova (2007). (PDF). Bakı: Elm nəşriyyatı. səh. 19. ISBN 5-8066-1691-6.
  6. Kadişev, 1960. səh. 294
  7. Mehman Süleymanov (1998). (PDF). Bakı: Hərbi Nəşriyyat. səh. 445.
  8. Firdovsiyyə Əhmədova (2018). (PDF) (ing.). İrs jurnalı. 22 noyabr 2019 tarixində (PDF). İstifadə tarixi:22 noyabr 2019.
  9. Fəzail İbişov. Azərbaycan kəndində sosial-iqtisadi proseslər (1920-1930-cu illər). Bakı.
  10. Elşən Mirişli (9-22 avqust 2016). . anl.az. 2019-11-22 tarixində . İstifadə tarixi:22 noyabr 2019.
  11. Dərgah Qüdrətov (1973). Azərbaycanın qardaş sovet respublikaları ilə iqtisadi və mədəni əməkdaşlığı. Bakı: Elm nəşriyyatı. səh. 50.
  12. Катибли М. (1964). Чингиз Ильдрым (биографический очерк). Bakı: Azərnəşr. səh. 60.
  13. Nəsiman Yaqublu. Azərbaycan milli azadlıq hərəkatı ensiklopediyası. Bakı.
  14. Mais Əmrahov (2009). (PDF). Bakı: ADPU-nun nəşriyyatı. səh. 154.
  15. . azadliq.info. 14 noyabr 2016 tarixində . İstifadə tarixi:20 noyabr 2019.
  16. . I. Bakı: Elm nəşriyyatı. 1963. səh. 231.
  17. . Bakı: Elm nəşriyyatı. 1967. səh. 466.
  18. (rus.). knowbysight.info. 17 avqust 2012 tarixində . İstifadə tarixi:16 iyun 2020.
  19. Tokarjevskiy, 1957. səh. 271
  20. Hüseynov, 1952. səh. 52-53
  21. Hüseynov, 1952. səh. 52
  22. N.Azovtsev (1986). . II. Moskva: Военное издательство. səh. 337.
  23. . Bakı: Elm nəşriyyatı. 1962. səh. 29-31.
  24. Bezuqolnıy, 2007. səh. 115
  25. . Bakı: Elm nəşriyyatı. 1973. səh. 20-21.
  26. Катибли М. (1964). Чингиз Ильдрым (биографический очерк)/ Çingiz İldırım (bioqrafik oçerk). Bakı: Azərnəşr. səh. 69.
  27. Интернациональная помощь XI армии в борьбе за победу советской власти в Азербайджане. Bakı: Azərnəşr. 1989. səh. 36-37.
  28. Darabadi, 2013. səh. 267
  29. Rizvan Zeynalov (1990). . Bakı: Elm nəşriyyatı. səh. 20. ISBN 9785806602603.
  30. Rizvan Zeynalov (1990). . Bakı: Elm nəşriyyatı. səh. 16-17. ISBN 9785806602603.
  31. Rizvan Zeynalov (1990). . Bakı: Elm nəşriyyatı. səh. 19. ISBN 9785806602603.
  32. Bezuqolnıy, 2007. səh. 113
  33. Интернациональная помощь XI армии в борьбе за победу советской власти в Азербайджане. Bakı: Azərnəşr. 1989. səh. 44-45.
  34. Sabir İbrahimov (1975). General Əli ağa Şıxlinski. Bakı: Azərnəşr. səh. 79.
  35. Hüseynov, 1952. səh. 53
  36. Darabadi, 2013. səh. 267-268
  37. Tokarjevskiy, 1957. səh. 276
  38. . Bakı: Elm nəşriyyatı. 1973. səh. 93.
  39. Kadişev, 1960. səh. 288
  40. Tokarjevskiy, 1957. səh. 277
  41. Hüseynov, 1952. səh. 63
  42. İvan Tahiryan (1971). . İrəvan: Hayastan nəşriyyatı. səh. 92.
  43. Q.Qaloyan (1957). . Moskva: Гос. издательство политической литературы. səh. 180-181.
  44. Kadişev, 1960. səh. 289
  45. Şavarş Əmirxanyan (1967). Из истории борьбы за советскую власть в Армении. İrəvan: Hayastan nəşriyyatı. səh. 32.
  46. Q.Qaloyan (1957). . Moskva: Гос. издательство политической литературы. səh. 185.
  47. Süleymanov, 2018. səh. 76
  48. Tokaerjevskiy, 1960. səh. 278-279
  49. Süleymanov, 2018. səh. 77
  50. Semyon Xromov (baş redaktor) (1983). . Moskva: Sovet Ensiklopediyası. səh. 670.
  51. . Moskva: rus.Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН) / Rusiya siyasi ensiklopediyası (ROSPEN). 1996. səh. 128. ISBN 5-86004-083-0.
  52. Персидский фронт мировой революции. Документы о советском вторжении в Гилян (1920–1921) / Dünya inqilabının İran cəbhəsi. Gilana sovet müdaxiləsi haqqında sənədlər (1920–1921). Moskva: Квадрига. 2017. səh. 45. ISBN 978-5-91791-236-3.
  53. Şəlalə Məmmədova (2014). (PDF). Bakı. səh. 24.
  54. Nəsiman Yaqublu (2018). (PDF). Bakı: Nurlar nəşriyyatı. səh. 216. ISBN 978-9952-507-96-6.
  55. Əhməd İsayev (1997). Gəncə üsyanı. Bakı: "Azərbaycan Ensiklopediyası" Nəşriyyat-Poliqrafiya Birliyi. səh. 83. ISBN 5-89600-208-4.
  56. Semyon Xromov (baş redaktor) (1983). . Moskva: Sovet Ensiklopediyası. səh. 169.
  57. Qasım Hacıyev, Ənvər Çingizoğlu (2011). (PDF). Bakı: Təknur nəşriyyatı. səh. 261. ISBN 978-9952-445-02-5.
  58. Darabadi, 2013. səh. 269
  59. Bayramov, 2010. səh. 54
  60. Bayramov, 2010. səh. 50
  61. Bayramov, 2010. səh. 64-65
  62. Bayramov, 2010. səh. 149
  63. Cəmil Həsənli (2011). (PDF). Moskva: Флинта. səh. 612. ISBN 978-5-9765-0993-1.
  64. Giorgi Mamulia, Ramiz Abutalıbov (2018). Odlar yurdu. Bakı: Teas Press nəşriyyat evi. səh. 39. ISBN 9789952494723.
  65. Bayramov, 2010. səh. 32
  66. Bayramov, 2010. səh. 47
  67. Bayramov, 2010. səh. 51
  68. Süleymanov, 2018. səh. 82
  69. Süleymanov, 2018. səh. 85-86
  70. Semyon Xromov (baş redaktor) (1983). . Moskva: Sovet Ensiklopediyası. səh. 162.
  71. S.Kondratov (2008). Революция и Гражданская война в России. 1917–1923 гг. Энциклопедия в 4-х томах. I. Moskva: Terra. səh. 26. ISBN 978-5-273-00560-0.
  72. Jonathan D. Smele (2015). . Rowman & Littlefield Publishers. səh. 1470. ISBN 978-1-4422-5281-3.
  73. Nağı Keykurun (2007). (PDF). Bakı: Təknur. səh. 93.
  74. Cəmil Həsənli (2011). (PDF). Moskva: Флинта. səh. 612-613. ISBN 978-5-9765-0993-1.
  75. Darabadi, 2013. səh. 270
  76. Süleymanov, 2018. səh. 81
  77. Darabadi, 2013. səh. 270-271
  78. Süleymanov, 2018. səh. 77-78
  79. AXC Ensiklopediyası II, 2005. səh. 401
  80. Süleymanov, 2018. səh. 80-81
  81. Baberovski, 2010. səh. 258
  82. Bezuqolnıy, 2007. səh. 116-117
  83. Xaləddin İbrahimli (2012). Azərbaycan mühacirəti tarixilink=. Bakı: ADPU nəşriyyatı. səh. 45.
  84. Sevda İsmayıllı (15 may 2013). . azadliq.org. 19 fevral 2020 tarixində . İstifadə tarixi:19 fevral 2020.
  85. Darabadi, 2013. səh. 271
  86. . XXI cild. Moskva: "Большая российская энциклопедия" nəşriyyatı. 2012. səh. 468. ISBN 978-5-85270-355-2.
  87. Süleymanov, 2018. səh. 86
  88. Kadişev, 1960. səh. 295
  89. Anar Turan (7 mart 2017). (PDF). anl.az. 22 noyabr 2019 tarixində (PDF). İstifadə tarixi:22 noyabr 2019.
  90. (PDF). Gəncə: Elm nəşriyyatı. 2018. səh. 309.
  91. Süleymanov, 2018. səh. 82-83
  92. S.Kondratov (2008). Революция и Гражданская война в России. 1917–1923 гг. Энциклопедия в 4-х томах. I. Moskva: Terra. səh. 492-493. ISBN 978-5-273-00560-0.
  93. Bezuqolnıy, 2007. səh. 117
  94. Darabadi, 2013. səh. 272
  95. Tokarjevskiy, 1957. səh. 279
  96. Qərənfil Dünyaminqızı (11 noyabr 2017). . kaspi.az. 11 noyabr 2017 tarixində . İstifadə tarixi:17 mart 2020.
  97. N.Süleymanov, T.Miralayev (1975). Bala Əfəndiyev. Bakı 1975: Azərnəşr. səh. 21.
  98. Andranik Qalustyan (1965). . Bakı: Elm nəşriyyatı. səh. 53.
  99. Müseyib Şahbazov (1924). Ганджа до и при Советской власти // Из прошлого (Сборник материалов по истории Бакинской большевистской организации и Октябрьской революции в Азербайджане). Bakı. səh. 106.
  100. Bayramov, 2010. səh. 85
  101. Süleymanov, 2018. səh. 88-89
  102. Kadişev, 1960. səh. 296
  103. Darabadi, 2013. səh. 274
  104. Süleymanov, 2018. səh. 89
  105. Tokarjevskiy, 1957. səh. 280
  106. Интернациональная помощь XI армии в борьбе за победу советской власти в Азербайджане. Bakı: Azərnəşr. 1989. səh. 53-54.
  107. . Bakı: Elm nəşriyyatı. 1973. səh. 47.
  108. M.Qazıyev (1970). Nəriman Nərimanov. Həyatı və fəaliyyəti. Bakı: Azərnəşr. səh. 125.
  109. Süleymanov, 2018. səh. 91
  110. Sevda İsmayıllı (17 may 2013). . azadliq.org. 19 fevral 2020 tarixində . İstifadə tarixi:19 fevral 2020.
  111. Интернациональная помощь XI армии в борьбе за победу советской власти в Азербайджане. Bakı: Azərnəşr. 1989. səh. 57.
  112. Darabadi, 2013. səh. 275
  113. İsmayıl Şıxlı (2005). (PDF). II. Bakı: Şərq-Qərb nəşriyyatı. səh. 328. ISBN 9952-418-33-4.
  114. Darabadi, 2013. səh. 276
  115. Süleymanov, 2018. səh. 95
  116. (rus.). azerhistory.com. 10 mart 2020 tarixində . İstifadə tarixi:10 mart 2020.
  117. Sima Babayeva (21 iyun 2018). . Azərbaycan Respublikası Milli Arxiv İdarəsi. 18 noyabr 2019 tarixində . İstifadə tarixi:18 noyabr 2019.
  118. Traskunov, 1964. səh. 38
  119. Traskunov, 1964. səh. 40
  120. Baberovski, 2010. səh. 259
  121. Darabadi, 2013. səh. 278
  122. Bayramov, 2010. səh. 53
  123. Tofiq Məlikli (4 avqust 2010). . 525-ci qəzet. 2020-06-18 tarixində . İstifadə tarixi:18 iyun 2020.
  124. Darabadi, 2013. səh. 277
  125. Nikolay Çeruşev (2014). . Moskva: Политическая энциклопедия. səh. 474-476. ISBN 978-5-9950-0217-8.
  126. Süleymanov, 2018. səh. 97
  127. Bayramov, 2010. səh. 65-66
  128. Kadişev, 1960. səh. 298
  129. Süleymanov, 2018. səh. 97-98
  130. Yevgeniy Tokarjevskiy (1950). Очерки из истории Азербайджана 1920–1925 г. Bakı: Elm nəşriyyatı. səh. 56-57.
  131. (ing.). Nyu-York Tayms. 17 iyun 1920. June 18, 2020 tarixində . İstifadə tarixi:18 iyun 2020.
  132. (ing.). Knoxville News Sentinel. 16 iyun 1920. June 18, 2020 tarixində . İstifadə tarixi:18 iyun 2020.
  133. (ing.). The Brattleboro Reformer. 17 iyun 1920. June 21, 2020 tarixində . İstifadə tarixi:18 iyun 2020.
  134. (ing.). The Selma Times‑Journal. 18 iyun 1920. June 18, 2020 tarixində . İstifadə tarixi:18 iyun 2020.
  135. Arif Əliyev (25 may 2020). . ayna.az. 17 June 2020 tarixində . İstifadə tarixi:17 iyun 2020.
  136. “Azərbaycan” dərgisi, 2-ci sayı, Paris, 1952-ci il.
  137. Əhməd İsayev (8 avqust 2010). . Azərbaycan qəzeti. 10 fevral 2018 tarixində . İstifadə tarixi:18 iyun 2020.
  138. Mərkəzi Dövlət Arxivi f.2896, siy.1, iş 7
  139. Cəmil Həsənli (2011). (PDF). Moskva: Флинта. səh. 615. ISBN 978-5-9765-0993-1.
  140. Nəriman Nərimanov (1989). Seçilmiş əsərləri. II. Bakı: Azərnəşr. səh. 290-291.
  141. Tadeuş Svetoxovski (2004). . Nyu-York: Cambridge University Press. səh. 188. ISBN 978-0-511-52376-2.
  142. Baberovski, 2010. səh. 521
  143. Şəmistan Nəzirli (2005). (PDF). Bakı: Uğur nəşriyyat poliqrafiya mərkəzi. səh. 36.
  144. Nəriman Nərimanov. . epistolyar.musigi-dunya.az. 2020-03-12 tarixində . İstifadə tarixi:12 mart 2020.
  145. Şəmistan Nəzirli (2012). . anl.az. 12 mart 2020 tarixində . İstifadə tarixi:12 mart 2020.
  146. "". Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası. II. Bakı: "Lider". 2005. səh. 382. ISBN 9952-417-44-4.
  147. Şəmistan Nəzirli (1995). (PDF). Bakı: Hərbi nəşriyyat. səh. 56.
  148. Bayramov, 2010. səh. 89-90
  149. "". Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası. II. Bakı: "Lider". 2005. səh. 82. ISBN 9952-417-44-4.
  150. Bayramov, 2010. səh. 92-93
  151. Bayramov, 2010. səh. 112
  152. Şəmistan Nəzirli (1995). Qacarlar. Bakı: Şur nəşriyyatı. səh. 7.
  153. Sevda İsmayıllı (21 fevral 2013). . azadliq.org. 13 mart 2020 tarixində . İstifadə tarixi:13 mart 2020.
  154. Eldar İsmayılov (2009). . Moskva: Старая Басманная. səh. 194. ISBN 978-5-904043-06-3.
  155. Nəzirli, 2016. səh. 416
  156. Bayramov, 2010. səh. 91
  157. Bayramov, 2010. səh. 98
  158. Bayramov, 2010. səh. 101
  159. Bayramov, 2010. səh. 99
  160. Bayramov, 2010. səh. 108-110
  161. Əliyarlı İltifat, Behbudov Tahir (2013). (PDF). Bakı: Mütərcim Tərcümə və Nəşriyyat-Poliqrafiya Mərkəzi. səh. 282.
  162. Rəhnulla, Sevinc (2018). (PDF). Azərbaycan MEA-nın Xəbərləri. İctimai elmlər seriyası. №3: səhifə 73. İstifadə tarixi:13 mart 2020.
  163. . gancapost.info. 6 yanvar 2020. 19 May 2020 tarixində . İstifadə tarixi:19 may 2020.
  • (PDF). I. Bakı: Lider nəşriyyatı. 2004. 440 səhifə. ISBN 9952-417-14-2.
  • (PDF). II. Bakı: Lider nəşriyyatı. 2005. 472 səhifə. ISBN 9952-417-44-4.
  • Baberovski, Yorq (2011). Враг есть везде. Сталинизм на Кавказе (azərb.Düşmən hər yerdədir. Qafqazda stalinizm.‎). Moskva: Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН), Фонд "Президентский центр Б. Н. Ельцина". ISBN 978-5-8243-1435-9.
  • Bayramova, Rəna (2007). (PDF). Bakı: Elm nəşriyyatı. 196 səhifə. ISBN 5-8066-1691-6.[ölü keçid]
  • Bayramov, Xanlar (2010). . Bakı: «Ləman» nəşriyyat-poliqrafiya. 290 səhifə.
  • Bezuqolnıy, Aleksey (2007). Народы Кавказа и Красная армия. 1918–1945 годы (azərb.Qafqaz xalqları və Qırmızı ordu. 1918-1945-ci illər‎). Moskva: Вече. ISBN 978-5-9533-1989-8.
  • Çebıkin, N.; Yakuşenko, K.; Baxşi, A. (1981). Qırmızı bayraqlı Zaqafqaziya: Zaqafqaziya hərbi dairəsinin Qırmızı bayrağı haqqında tarixi oçerklər (Краснознаменный Закавказский : Очерки истории Краснознам. Закавказ. воен. округа) (Интервенция и гражданская война в Закавказье) (rus.). Tiflis: Тбилиси: Сабчота Сакартвело. 226 səhifə.
  • Darabadi, Pərvin (2013). (PDF) (rus.). Bakı: Şərq-Qərb nəşriyyatı. 293 səhifə. ISBN 9952-432-44-5.[ölü keçid]
  • Əhmədov, Mais (2009). (PDF). Bakı: ADPU-nun nəşriyyatı. 203 səhifə.
  • Hüseynov, İ. (1952). Труды Института истории партии при ЦК ВКП(б) Азербайджана (azərb.Bolşeviklərin ÜKP Mərkəzi Komitəsi nəzdindəki Partiya Tarixi İnstitutunun əsərləri‎). Bakı.
  • İsayev, Əhməd (1997). Gəncə üsyanı 1920 (rus.). Bakı: "Azərbaycan Ensiklopediyası" Nəşriyyat-Poliqrafiya Birliyi. 107 səhifə. ISBN 5-89600-208-4.
  • Kadişev, Arnold (1960). (rus.). Moskva: Воениздат. 510 səhifə.

Gəncə üsyanı (1920)
gəncə, üsyanı, 1920, gəncə, üsyanı, sovet, işğalına, qarşı, 1920, mayın, gəncədə, baş, vermiş, xalq, üsyanı, üsyanın, məqsədi, azərbaycanı, sovet, işğalından, azad, etmək, kommunistlərin, özbaşınalığına, qoymaq, üsyan, əsrdə, azərbaycanın, işğal, edilməsinə, q. Gence usyani 1920 Dil Izle Redakte Gence usyani Sovet isgalina qarsi 1920 ci il mayin 26 31 de Gencede bas vermis xalq usyani Usyanin meqsedi Azerbaycani sovet isgalindan azad etmek kommunistlerin ozbasinaligina son qoymaq idi Bu usyan XX esrde Azerbaycanin isgal edilmesine qarsi bas vermis en boyuk ve en cox itkiye sebeb olmus usyandir Usyanin teskilatcilari ve istiqametverici quvvesi Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti ordusunun zabitleri idi 3 Gence usyaniEsas munaqise Sovet isgalina qarsi usyanlarDoyus sehnesiTarix 1920Yeri GenceNeticesi Usyan yatirilibMunaqise terefleriI Azerbaycan piyada diviziyasi Qacaq desteleri XI Qirmizi Ordu Gence ermenileriKomandan lar Mehemmed Mirze Qacar 1 Cavad bey Sixlinski Teymur bey Novruzov Cahangir bey Kazimbeyli 2 Mixail Levandovski Mixail Velikanov Pyotr Kurisko Aleksandr SirmaxerTereflerin quvvesi10 000 12 000 bilinmirOlenler ve yaralananlarbilinmir Muxtelif istinadlara esasen reqemler 800 8500 arasinda deyisir Usyanin teskilinde baslica olaraq Azerbaycan ordusunun 1 ci piyada diviziyasi 3 cu Gence alayinin seherde olan bolmeleri 3 cu Seki suvari alayinin telim komandasi bir topcu batareyasi diviziya qerargahina tabe olan komendant bolmesinin sexsi heyeti istirak edirdi Qacaq Qember Sari Elekber qacaq Qasim Kolaxani qacaq Mikayil ve basqalari da oz silahlilari ile birlikde Gence usyaninda istirak edirdiler Usyan etmis orduya etraf kendlerin de ordusu qosuldu Onlarin sayi 10 min neferden cox idi 4 5 Usyan erefesinde seherin daxilinde ve etrafinda XI Qirmizi Ordunun XX atici diviziyasinin hisseleri movqe tutmusdu Diviziyanin 178 ci ve 180 ci atici alaylari seherin ermeni mehellesinde 3 cu briqadanin rabite taboru ve komendant bolmesi ise seherin azerbaycanlilar yasayan mehellesinde idi 40 ci suvari briqadasi Zurnabad kendinin etrafinda dayanmisdi Mayin 25 de Taman suvari briqadasinin II alayi da Genceye getirildi 6 Mayin 25 den 26 na kecen gece baslanan usyanda usyancilar qisa muddetde seherin muhum obyektlerini azerbaycanlilar mehellesindeki qirmizi qosun hisselerini nezaret altina goturduler Herbi anbar seher hebsxanasi demir yolu stansiyasi fovqelade komissarligin binasi da ele kecirildi Mayin 28 de Gence usyaninin rehberleri ve seher ictimaiyyeti daire mehkemesinin binasina toplasib Azerbaycanin istiqlaliyyetinin elan olunmasinin iki illiyini qeyd edirler 7 8 Mayin 29 da bolseviklerin usyancilar uzerine hucumu ugursuzluqla basa catdi Bir nece istiqametden heyata kecirilen hucumda bolsevik quvveleri qarsiya qoyduqlari vezifeni yerine yetire bilmediler Eksine usyancilarin ekshucumlari bolsevik quvvelerini agir veziyyete saldi Daha sonra XI Qirmizi Ordu komandanligi Genceye elave quvveler getirdi Mayin 30 da novbeti doyusler baslamazdan evvel 11 ci Qirmizi ordunun Gencede 5 piyada alayi 6 suvari alayi 7 elahidde hisse ve desteleri 57 eded topu ve 2 zirehli avtomobili var idi Bu quvvelerin coxu seherin simalinda yerlesdirildi ve mayin 31 de esas hucum buradan basladi Seheri terk etmek imkanlari olmayan usyancilar habele dinc ehali muhasireye alinaraq kutlevi sekilde gullelendiler Usyan yatirildiqdan sonra general mayor Mehemmed Mirze Qacar Qacaq Qember huquqsunas Ismayil xan Ziyadxanov edebiyyatci Firidun bey Kocerli muhendis Abuzer bey Rzayev ve muellim Mirze Abbas Abbaszade kimi sexsiyyetlerle yanasi Azerbaycan ordusunun 12 generali 27 polkovnik ve podpolkovniki 46 kapitan stabskapitan porucik ve podporuciki 146 praporsik ve podpraporsiki 267 diger herbi qulluqcusu bolsevikler terefinden gullelendi 7 9 10 Mundericat 1 Usyandan evvel veziyyet 1 1 Aprel isgali 1 2 AXC ordusuna qarsi siyaset 1 3 Herbi siyasi veziyyet 2 Sebebleri 3 Tereflerin veziyyeti 3 1 Kohne Azerbaycan ordusu 3 2 Nizamsiz desteler 3 3 XI Qirmizi Ordu 4 Tarixi 4 1 Hazirliq 4 2 Baslanmasi 4 2 1 Diger quvvelerin qosulmasi 4 2 2 Bolseviklerin hebsi 4 3 Sonraki gunler 4 4 Yatirilmasi 5 Metbuatda 5 1 Dovru metbuatda 5 2 Sahid ifadeleri 6 Humanitar neticeleri 6 1 Ermenilerin rolu 7 Itkiler 8 Sonraki hadiseler 9 Xatiresi 9 1 Sovet dovrunde 9 2 Musteqillikden sonra 10 Istinadlar 11 Edebiyyat 12 Hemcinin bax 13 Xarici kecidlerUsyandan evvel veziyyet RedakteAprel isgali Redakte XI Qirmizi Ordunun zirehli qatarinin Bakiya gelmesi 28 aprel 1920 ci il Sekilde Mixail Yefremov Anastas Mikoyan Qezenfer Musabeyov Simon Ter Petrosyan ve digerleri III Internasional qatarinda 11 tesvir olunublar 12 1920 ci ilin 21 ve 23 aprel tarixlerinde Qafqaz Cebhesi Inqilab Herbi Surasi S Q Orconikidzenin basciligi ile XI Qirmizi Orduya Aprelin 27 de Azerbaycan serhedini kecib butun erazini tutmaq emrini vermisdi Aprelin 26 da XI Qirmizi Ordu qerargahi hucuma rehberlik etmek ucun Derbende kocur XI Ordunun hucumu aprelin 26 dan 27 ne kecen gece saat 12 de baslayir 13 70 000 XI Qirmizi Ordu onde III Internasional daha 3 zirehli qatar ve 300 neferden ibaret piyada desant olmaqla Samur cayi uzerindeki korpunu kecir 14 Bu qosuna rehberlik edenler arasinda Anastas Mikoyan ve Qezenfer Musabeyov da var idi 15 Azerbaycan ordusunun ekseriyyeti Esgeran doyusunde oldugu ucun serheddi yalniz Quba alayinin bir nece yungul top ve pulemyotla silahlanmis iki rotasi 300 neferden ibaret suvari eskadronu ve kicik jandarm destesi qoruyurdu Yalama stansiyasinda bas vermis Yalama doyusunde boyuk say ferqine gore AXC orudusu 300 neferden cox itki verir 1920 ci ilin Aprelin 28 de saat 5 de III Internasional zirehli qatari 23 saatliq Yalama Baki mesafesini qet ederek Baki vagzalina catdi Azerbaycan bolsevikleri Azerbaycan Muveqqeti Inqilab Komitesini formalasdirib Xalq Komissarlari Sovetini teskil ederek Sovet Rusiyasi ile six munasibetlere hazir olduqlarini beyan edirler Bununla da Azerbaycan Sovet Sosialist Respublikasinin esasi qoyulur Bakidaki hadiselerden xeber tutan AKP Gence daire komitesi ele hemin gun Quberniya Inqilab Komitesini formalasdirir Novbeti gunun axsami qubernator Xudadat bey Refibeyli butun Gence quberniyasinda hakimiyyetin Inqilab Komitesine verilmesi haqqinda akti imzalayir 16 Gence Inqilab Komitesinin terkibinde sedr Ibrahim Eliyev 17 18 muavin Ferhad Eliyev Vekilov Sultanov ve Eminbeyov var idi 17 Gence quberniyasinda hakimiyyet deyisikliyi geden vaxt Bakidan Gence istiqametinde zirehli qatarlar herekete baslayirlar Sehere yaxinlasanda onlar yollarini kesmeye calisan musavatcilarin desteleri ile boyuk doyuse girirler 19 20 1 may tarixinde sovet zirehli qatarlari ve 28 ci atici diviziyanin desant rotalari Gence stansiyasini ve seherin demir yolu rayonunu tutdular 21 22 Novbeti gun bura II Atli korpusun ve Taman suvari diviziyasinin alaylari geldiler ve seheri elece de ona tabe rayonlari tutdular 21 5 may tarixinde Sovet Azerbaycaninin rehberliyine Leninin gonderdiyi ve Sovet Azerbaycaninin yeni dovlet kimi taninmasi kimi qiymetlendirilen teleqramdan sonra 8 may tarixinde Gence Inqilab Komitesinden quberniya inqilab komitesinin sedri Ibrahim Eliyevin imzasi ile teleqram gelir Bu teleqramda Gence quberniyasinin RSFSR terefinden Azerbaycan Sovet Sosialist Respublikasinin taninmasi alqislanmis ve dunyadaki butun fehle sinfini istismar edenlere qarsi amansizca mubarize aparmaga hazir oldugunu ifade etmisdir 23 Bununla yanasi Gence usyani zamani bele bir cox kendlerin olkenin sovetlesmesinden xeberleri bele yox idi 24 AXC ordusuna qarsi siyaset Redakte 28 aprel tarixinde Azerbaycan Inqilab Komitesinin dekretine esasen Herbi ve Deniz isleri uzre Xalq Komissarligi yaradildi 25 ve onun ilk komissari Cingiz Ildirim teyin olundu 26 Novbeti gun Azerbaycan Inqilab Komitesi Azerbaycan ordusunun esgerlerine muraciet ederek onlari Sovet hokumeti ugrunda mubarize aparmaqda Qirmizi Orduya komek etmeye cagirdi 27 Ele hemin gun Azerbaycan ordusunu derhal XI Qirmizi Orduya tabe etmek ve ordunu Fehle Kendli Qirmizi Ordusu esasinda uygun say ve hisseleri Azerbaycan adini saxlamaqla yeniden formalasdirmaq haqqinda qerar qebul edildi 28 Yeni formalasdirilmis ordu ilk dovrler may ayi oz sexsi heyetine techizatina gore kecmis AXC ordusunun varisi idi onun yalniz adi deyiserek Qirmizi Ordu adlanirdi 29 Esger ve zabitler artiq yeni hokumetin tabeliyindeki orduda xidmet edirdiler Ayin 30 da Cingiz Ildirim kecmis herbi nazirin muavini Eliaga Sixlinskini 30 ozune muveqqeti komekci teyin edir Azerbaycan Kommunist Partiyasinin uzvlerini siyasi rehberliyi oz ellerinde cemlemeleri ucun kecmis ordu hisselerine gondermeye baslayirlar Gencede yerlesen herbi hisselerin komissari Azerbaycan Inqilab Komitesinin tovsiyyesine esasen ve Azerbaycan Sovet Respublikasi Herbi ve Deniz isleri uzre xalq komissarinin emri ile 4 may tarixinde Ehmed Rzayev teyin edilir 31 7 may tarixinde AIK operativ inzibati teskilati ve elece de butun nov techizatlarla bagli o dovrde artiq adi deyisdirilmis ordu ve donanmani XI Qirmizi Orduya ve Volqa Xezer herbi donanmasina tabe etmek haqqinda qerar qebul edir 28 Kohne AXC ordusunun hisselerini XI Qirmizi Orduya tabe etmek tekce siyasi fealiyyet deyildi Qafqaza daxil olmus XI Qirmizi Orduya oz sexsi heyetini artirmaq vacib idi 32 Bu qerari icra etmek ucun 11 may tarixinde XI Qirmizi Ordunun komandani Mixail Levandovskinin Inqilabi Herbi Suranin uzvu Konstantin Mexonosinin ve qerargah reisi Aleksandr Remezov terefinden cixmis qerara gore Gence qezasinda yerlesen Azerbaycan hisseleri 32 ci diviziyanin komandanina tabe edilmeli ve XI Qirmizi Ordu inspektorlari terefinden Azerbaycan hisselerini yeniden formalasdirmaq elece de I Birlesmis Azerbaycan fehle kendli qirmizi sovet atici diviziyasini yaratmaq planini cizmaq tapsirilmisdi 33 Hemin gun Cingiz Ildirim yazirdi XI Qirmizi Ordunun Inqilabi Herbi Surasi ve Azerbaycan Sovet Respublikasi Herbi deniz komissarligina Azerbaycan ordusunu Fehle Kendli Qirmizi Ordusu esasinda yeniden formalasdirilmasi tapsirilir Donanmanin yeniden formalasdirilmasi Xezer Qirmizi Donanmasinin komandanligi ile birge aparilsin Hisselerin mobilizasiyasi ve formalasdirilmasi Azerbaycan Sovet Respublikasinin Herbi Deniz komissarligi terefinden aparilir 31 Yenidenqurma zamani kohne Azerbaycan ordusunun hisseleri yeniden teskil edilirdiler Azerbaycan Sovet Respublikasinin Herbi Deniz komissarinin 16 may tarixli qerarina esasen III Gence piyada alayinin adi III Azerbaycan fehle kendli qirmizi atici alayina I piyada diviziyasi sonradan usyan qaldirirlar II piyada diviziyasi ile birlesdirilerek adi I fehle kendli qirmizi atici briqadasina deyisdirilir I fehle kendli qirmizi atici briqadasi I Azerbaycan fehle kendli qirmizi diviziyasinin bir hissesi olur I piyada diviziyasinin qerargahi Azerbaycan fehle kendli birlesmis diviziyasi adini alir 31 Demek olar ki eyni vaxtda Azerbaycan Sovet Respublikasinin Herbi Deniz komissarinin qerari ile Azerbaycan Xalq Cumhuriyyetinin Herbi Mektebinin adi deyisdirilerek Fehle Kendli Qirmizi komandanliq Kurslari adini alir Telim tedris hisselerinin yeniden formalasdirilmasi isi ise kecmis ordunun zabiti hemin dovrde Azerbaycan Sovet Respublikasinin Herbi Deniz komissarinin komekcisi olan general Eliaga Sixlinskiye tapsirilir Telim tedris hisselerinin yeniden formalasdirilmasi ise menim muavinim Eliaga Sixlinskinin gosterislerine esasen aparilsin 34 Herbi siyasi veziyyet Redakte Gence usyani bas veren dovrde Azerbaycan serhedlerinde qarisiqliq hokm sururdu Sovet Azerbaycaninin qerb serhedlerinde Qirmizi Ordu hisseleri ile gurcu ordusu arasinda silahli qarsidurmalar bas verirdi 1 maydan etibaren 15 maya qeder her iki teref arasinda arasikesilmez atisma bas vermisdi 35 Gurcu ordusu strateji ehemiyyetli Poylu korpusunu nezaret altina almaq elece de Gence ve Zaqatala istiqametinde irelilemek niyyetinde idi 36 XI Qirmizi Ordunun Inqilabi Herbi Surasi gelecekde butun Zaqafqaziyani sovetlesdirmeyi teblig edirdi Gurcu kommunistleri 3 mayda ugursuz hakimiyyet cevrilisine cehd etdiler 13 may tarixinde Sovet Rusiyasi ile Gurcustan arasinda sulh muqavilesi baglandi Gence usyani bolseviklerin Zaqafqaziyadaki veziyyetini cetinlesdirdiyi ucun gurcu generali Georgi Kvinitadzeye inanirdi ki yalniz onda gurcu ordusu bolseviklere mehv etmeye ve muteffiq kimi Azerbaycanin yanindaki ohdeliyi yerine yetirmeye qadir idi 24 Sovet Azerbaycani da Gurcustanla sulh muqavilesi baglayib herbi emeliyyatlara son qoymaq haqqinda danisiqlara baslayir 37 Inqilabi Herbi Suranin tezyiqi ile Azerbaycan Inqilab Komitesi 27 may tarixinde Gurcustanla sulh muqavilesi baglayir 38 Bu dovrde Ermenistanda da veziyyet keskinlesir 10 may tarixinde bolsevikler usyan qaldirsalar bele ermeni hokumeti terefinden bu usyan yatirilir Komek meqsedile Ingiltere Ermenistana 1 milyon funt sterlinq deyerinde silah sursat teklif edir ve ermeniler bu teklifi may ayinin 19 da qebul edirler 39 Usyan yatirilsa bele Ermenistanin bezi bolgelerinde hokumete qarsi silahli mubarize gedirdi Hetta Semseddin rayonunun usyancilarina Sovet Azerbaycani terefinden 18 may tarixinde 17 vaqon erzaq ve 5 milyon rubl gonderilmisdir 39 Buna baxmayaraq uzun suren doyuslerden sonra 1600 nefer ermeni usyancisi Azerbaycana kecir Sovet Azerbaycaninda onlardan Ermeni Qirmizi usyanci alayi I Qazax usyanci alayi 39 40 formalasdirilir 18 20 may tarixlerinde dasnaklar Qazaxin cenub hissesinde serheddi pozmaqlarina baxmayaraq sovet ordusu terefinden geriye oturdulurlar 41 Ermenistandaki bolseviklerin may usyani XI Qirmizi Ordunun 32 ci atici diviziyasi Qazax uyezdinin Ermenistanla serheddine cixdigi dovre tesaduf edirdi 39 Qirmizi Ordunun tezyiqi ile Qarabagdan ermeni desteleri geri cekilirdiler 18 may tarixinde 32 ci atici diviziyanin komandiri Steyger XI Qirmizi Ordudan diviziyanin butun hisseleri 25 maya qeder Susa etrafinda cemlensin ve guclu desteler Naxcivan Culfa Ordubad istiqametinde gonderilsin mezmununda emr alir Burada meqsed hemin erazileri ele kecirmek idi 42 Emre esasen 20 may tarixinde Genceden Susaya Yelenendorf Caykend Terter Xankendi marsrutu ile XX diviziyanin birinci briqadasi gonderilir Eyni zamanda diviziyanin ikinci briqadasi ve qerargahi Gencede qalir 42 20 may tarixinde usyancilar ve xalq milis desteleri Azerbaycan SSR nin komeyi ile Ermenistanin Azerbaycanla serhed bolgesi olan Karvansarayi ele kecirdiler Novbeti gun buraya qirmizi ordu desteleri de daxil oldular 43 Lakin Gence ve Zaqatala usyanlari elece de Zengezur ve Qarabagdaki mubarize XI Qirmizi Ordunun guclerini bezi hedeflerden yayindirdi 44 Sovet Ermenistaninin partiya ve dovlet xadimi Savars Amirxanyanin xatirelerine gore Azerbaycanin bezi bolgelerinde xususen de Gencede eksinqilab bas qaldirirdi Esas cetinlikler qerb cebhesinde yarandi bura yeni quvveler gondermek lazim idi Bu hadiselerle elaqedar atli alaylar derhal Genceye cekilmek emri aldilar 45 Azerbaycanin simal qerbinde XI Qirmizi Ordunun arxasinda bas vermis usyan sovet ermeni tarixcisi Qaloyana gore Qirmizi ordunun usyana qalxmis Ermenistan zehmetkeslerinin komeye getmeyine mane oldu 46 Sovet Azerbaycaninda da veziyyet hec de sakit deyildi Baki herbi qarnizonunun reisi 28 ci diviziyanin komandiri Nesterovski 26 may tarixinde Bakidaki gergin veziyyetden ve usyan olacagi ile bagli soz sohbetlerin gezdiyinden xeber verirdi 47 En gergin veziyyet Qarabagda idi Burada mart ayinda ermeni usyanini yatirmaga getmis Azerbaycan Milli Ordusunun hisseleri yerlesirdi 18 may tarixinde Susada 7 yerli beyin ve bir turk zabitinin elbir oldugu eksinqilabi fealiyyet ifsa olundu 47 48 Bu dovrde hem de Susada sovet hakimiyyeti ile mubarizeye baslamis 300 neferlik silahli deste de yaranmisdi 49 17 18 may tarixlerinde Xezer denizinin cenubunda Volqa Xezer herbi donanmasi ve Sovet Azerbaycaninin Qirmizi donanmasi birlikde Enzeli emeliyyatini heyata kecirirdiler 50 Gence usyani Qafqaz Cebhesi Inqilab Herbi Surasinin Rusiya Kommunist Partiyasinin Merkezi Komitesinin Qafqaz Burosunun uzvu Serqo Orconikidzenin ve Volqa Xezer herbi donanmasinin komandiri Fyodor Raskolnikovun Enzeliye getmeleri ile ust uste dusmusdu Oz gedisleri haqda Orconikidze Moskaya 24 may tarixinde melumat vermisdi 51 27 may tarixinde ise onlar gilan usyancilarinin rehberi Mirze Kicik xanla Kursk paraxodunda gorus kecirib daha sonra derhal Bakiya geri qayidirlar 52 Sebebleri RedakteAzerbaycanli tarixci Selale Memmedovaya gore ac herbi geyimsiz qalmis silahli XI Qirmizi Ordu hisselerinin quldur hereketleri sovetlesme prosesine celb olunmus ordu hisselerinde etnik ermenilerin coxlugu azerbaycanlilar arasinda qirginlarin miqyasini artirmis ve bu da haqli olaraq keskin mubarize ve etiraz dalgalari ile musayiet olunmusdur 53 Jurnalist ve tedqiqatci Xanlar Bayramova gore ise usyanin uc esas sebebi var Gencede milli azadliq hisslerinin derin kok salmasi Bender usyaninin Cavad xan herekatinin tesiri qan yaddasi Xalq Cumhuriyyetinin suqutu ile may ayinin 10 dan Gencede hebslerin baslamasi gorkemli sexsiyyetler Xudadat bey Refibeylinin 54 Ismayilxan Ziyadxanlinin Memmedbagir Seyxzamanlinin hebs olunmasi Nesib bey Yusifbeylinin muemmali sekilde yoxa cixmasi diger eslen Genceden olan ictimai siyasi xadimlerin Hesen bey Agayevin Xelil Xasmemmedovun Feteli xan Xoyskinin Nagi Seyxzamanlinin ve basqalarinin vetenden iraq dusmesi Bakida ve diger erazilerde bolsevikler terefinden bey xan mulkedar musavat adi ile imkanli ailelerin var yoxunun mulklerinin talan edilmesi ve kutlevi hebsler idi Olkede terror tugyan edir ictimai ve siyasi xadimler hebs olunur gullelenir axtarislar ara vermirdi xalqin emlaki musadire edilir dinin muqeddes hisslerin tehqiri adi hal alir ehaliye amansiz menevi ve psixi zerbe vurulur veziyyet cixilmaz sekile dusur 55 Tereflerin veziyyeti Redakte Usyanin istirakcilari Qacaq Memmedqasim ve Sari Elekber Gence Azerbaycanin qerbinde yerlesen boyuk bir seherdir Bu seherin qarnizonu XX atici diviziyadan ve I Azerbaycan piyada diviziyasinin bezi hisselerinden ibaret idi 4 may tarixinde XX diviziyanin rehberi vezifesine V Popovicin yerine kecmis car podporuciki partiyasiz Mixail Velikanov teyin edildi O dovrde diviziyanin herbi komissari ise evveller fehle olmus partiya uzvu Ivan Tkacov idi 56 Kohne Azerbaycan ordusu Redakte Usyan vaxti AXC nin I Azerbaycan piyada diviziyasi hele sovet usulu ile yeniden formalasdirilmamisdi Bu diviziya umumi sayi 1800 nefer olmaqla III Gence atici polkundan III Seki atli polkunun telim destesinden bir artilleriya batareyasindan ve diviziya qerargahinin komendant komandasindan ibaret idi Diviziyanin rehberliyi de deyisilmemisdi Meselen general mayor Emir Kazim mirze Qovanli Qacar diviziyanin techizat reisi olmaqla yanasi may ayinin 20 e qeder seherin komendanti vezifesini de dasiyirdi 6 57 58 Nizamsiz desteler Redakte AXC nin kohne ordu hisselerinden basqa usyana Sari Elekber Qacaq Qember ve digerlerinin cox sayli qacaq desteleri de qatilmisdilar 59 Destelerin bir coxu uzaq mesafelerden doyus ucun gelmisdiler Meselen usyanda istirak eden Sari beyin qacaq destesi Genceden 35 km uzaqliqda yerlesen indiki Semkir rayonunun Morul kendinden gelmisdi 60 Diger qacaq lider olan Qacaq Memmedqasim ise oz dogma bolgesi olan Samuxdan 250 neferlik deste toplayaraq Genceye yollanmisdi Eraziye beled olduqlari ucun onlar Genceye catana qeder 500 neferlik bolsevik destesini mehv etmisdiler 61 Cahangir bey Kazimbeyli Gence usyani haqqinda yazdigi xatirelerinde qeyd edir ki doyus sengerlerinde qadinlar da var idi 62 Usyanda qadinlarin da istirak etdiyini XI Qirmizi ordunun piyada inspektoru Melnikov da Orconikidzeye verdiyi hesabatda qeyd edir Bu hesabatinda Melnikov qeyd edir ki Usyana qalxanlarin demek olar ki hamisi muselman idi Bezen hetta qadinlarin bele tufengden ates acdigina sahid olurduq Sonradan apardigimiz axtarislarda da bezi qadinlarin paltar qatlarinin arasindan revolverler tapirdiq Hetta bir bolsevikin mene dediyine gore qadinlardan birini evin daminda pulemyot arxasinda tapiblar 63 XI Qirmizi Ordu Redakte XX diviziyanin 178 ve 180 ci atici alaylari Gencenin ermeniler yasayan cenub serq hissesinde Taman suvari briqadasinin komendant bolmesinin sexsi heyeti ve rabite batalyonu ise Gencenin simal qerbinde yeni turkler yasayan hissesinde yerlesmisdiler Aleksandr Sirmaxerin komandanliq etdiyi III briqada 2 min nefer sexsi heyet 30 pulemyot ve bir yungul artilleriya divizionundan ibaret idi 6 58 Gencenin 20 km cenub qerbinde Zurnabad kendinde yerlesen XX suvari briqadasinin 450 nefer sexsi heyeti bir atli batareyasi ve 8 pulemyotu var idi Genceden 5 6 km cenubda yerlesen Yelenendorf alman koloniyasinda ise diviziyanin artilleriya qerargahi ve iki toplu bir batareyasi yerlesirdi May ayinin 25 de Taman suvari briqadasinin II alayi da Genceye gonderilmisdi 6 Tarixi RedakteUsyanin baslayib bitme tarixi ile bagli menbelerdeki melumatlar ferqlidir Gurcu tarixci Giorgi Mamulia ve Ramiz Abutalibovun birlikde yazdiqlari Odlar yurdu kitabinda usyanin baslanma tarixi 22 may kimi gosterilib 64 Jurnalist ve tedqiqatci Xanlar Bayramova qeyd edir ki bolseviklerin ekser senedlerinde usyanin basladigi tarix 25 may yatirilmasi tarixi ise 31 may kimi qeyd olunub 59 Bununla yanasi daxili isler komissarinin raportunda usyanin 30 maya qeder davam etdiyi qeyd olunub 65 Usyanin yatirilmasinda istirak eden ve ifadesi 1937 ci ilde alinmis Lincevskiye gore ise seher iyun ayinin 1 den 2 ne kecen gece musavatcilardan temizlenib 66 Bununla yanasi Lincevskiye gore usyan may ayinin 25 den 26 na kecen gece baslayib 67 Qacaq destesinin rehberi olan Samuxlu Qacaq Memmedqasim ve usyanin teskilatcilarindan biri olan Cahangir bey Kazimbeyli ise oz xatirelerinde usyanin 24 mayda baslandigini qeyd edirler Kazimbeyliye gore usyan may ayinin 3 den 4 ne kecen gece yatirilib Bu tarixi hem de Xanlar Bayramova yazdigi mektubda usyanin istirakci ve sonradan muhaciret eden Zahid xan Xoyski de qeyd etmisdi 59 Xanlar Bayramov oz eserinde usyan istirakcilarinin qeyd etdikleri tarixlere esaslanir 59 Usyanin baslama saati ile bagli da fikir ayriliqlari movcuddur Cahangir bey Kazimbeylinin xatirelerine esasen bolseviklerin terkisilah edilmesi 20 00 da baslayib 23 00 da bitib 68 Sovet edebiyyatinda ise usyanin gece saat 3 de baslandigi seher saat 5 den etibaren ise seher ehalisinin de usyana qatildigi qeyd olunub 69 1983 cu ilde cap olunmus SSRI de vetendas muharibesi ve herbi mudaxile ensiklopediyasinda hadiseler 26 maydan etibaren izah edilir usyanin yatirilmasi ise 31 may kimi qeyd olunub 70 2008 ci ilde Rusiyada cap olunmus Rusiyada Inqilab ve Vetendas muharibesi 1917 1923 cu iller ensiklopediyasinda ise Gencedeki usyanin 25 31 may tarixlerinde bas verdiyi qeyd olunur 71 Demek olar ki eyni tarixlerle biz britaniyali tarixci Conatan Smilin yazdigi kitabda da rastlasiriq O da qeyd edir ki usyan may ayinin 25 den 26 na kecen gece baslayib ve 31 may tarixinde qirmizi qvardiyacilar Gencedeki usyani yatiran esas quvveleri cemlesdirmeye muveffeq olublar 72 Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti dovrunde Eksinqilab ile mubarize teskilatinin reisi olmus Nagi bey Seyxzamanli da oz xatirelerinde usyanin 9 gun cekdiyini qeyd edib 73 Hazirliq Redakte Usyanin teskilatcilari Gence herbi qarnizonun rehberi general mayor Cavad bey Sixlinski ve Gence Piyada alayinin komandiri polkovnik Cahangir bey Kazimbeyli UKP b MK Azerbaycan Inqilab Komitesi ve Inqilabi Herbi Suranin Qafqaz cebhesinin uzvu Serqo Orconikidze turkiyeli kommunist Mustafa Subhinin husabatini elde edirler Bu senedde Gence seferinin neticeleri haqqinda hesabat basliginda usyandan iki hefte evvel Samuxda yerlesen Sahmalinskinin mulkunde bas veren gizlin gorusden xeber verilir Bu gorusde kecmis bas nazir Nesib bey Yusifbeyli Qazax qezasinin general qubernatoru Emir xan Xoyski kecmis Daxili Isler naziri Mustafa bey Vekilov Cahangir bey Kazimbeyli ve turk general Nuru Pasa istirak edirdiler Onlarin bu gizlin gorusunun meqsedi usyana hazirliq gormek idi 74 23 may tarixinde XI Ordunun qerargahindan sehere komanda heyeti ile birge diviziyalardan birinin yeni rehberi geldi Kadiseve gore Azerbaycan diviziyasinin Darabadiye gore ise XX diviziyanin 6 58 Azerbaycan hisselerini usyana tehrik eden hadiseler diviziya rehberliyinin koklu sekilde deyisdirilmesi ve sexsi heyetinin yenilenmesi nezerde tutulurdu 6 75 Hemin gun qebiristanliqda gizlin gorus teskil edildi Kohne ordunun zabitlerinin geldiyi gorusde general Mehemmed Mirze Qacar usyana qalxmagin vacibliyini beyan edir Burada ortaq qerargah ve operativ qruplar yaradilir 76 Usyancilar evvelceden seherde gizlin silah anbarlari teskil etdiler Yerli sakinlerden teskil edilmis silahli desteler etraf kendlere cekildiler Herbi qarnizonun rehberi general mayor Cavad bey Sixlinski ve Gence Piyada alayinin komandiri polkovnik Cahangir bey Kazimbeylinin rehberliyi ile bir qrup herbici usyanin operativ planini tertib etdiler Gencenin kecmis komendanti general mayor Mehemmed Mirze Qacara seherin etrafinda mudafie istehkamlarini qurmaq tapsirilmisdi Cahangir beyin xatirelerine gore usyanin rehberleri gozlenilmez hucum faktorundan istifade ederek tezlikle qirmizi qvardiyacilari terkisilah edib Qarabagda ermenilerle doyusen Azerbaycan ordu hisseleri ile ve gurcu ordusu ile birlesib olkeni azad etmeyi planlasdirirdilar 77 Agdam ve Terterde komandiri polkovnik Tokayev 77 olan III Seki suvari alayi yerlesirdi Seki suvari alayinin esgerleri ile eyni yerde yerlesen XI Qirmizi Ordunun 282 ci alayi arasinda Gence usyanindan bir qeder evvel munaqise bas vermisdi Qirmizi ordu esgerlerinin Seki suvari alayinin atlarini qacirmaq cehdlerine Azerbaycan hisseleri terefinden atesle cavab verilmis ve bu da munaqiseye sebeb olmusdur Neticede 21 may tarixinde III Seki suvari alayinin Terterde yerlesen hisseleri ve yerli ehali usyana qalxdilar Sovet menbelerine esasen usyan vaxti qirmizi ordu quvvelerinin 80 neferi o cumleden de alay komandiri Naumov usyancilar terefinden oldurulur 78 Lakin qirmizi ordu esgerlerinin coxlugu ve Tertere gelmis ASSR Herbi Deniz Isleri uzre xalq komissari Cingiz Ildirimin ve ASSR Xalq Maarif komissari Dadas Bunyadzadenin yeni hokumete qarsi dozumlu olmaqla bagli cagirislari usyanin sakitlesmeyine sebeb oldu 79 Gence usyaninin teskilatcilari III Seki suvari alayinin komeyine arxalanaraq Agdam ve Terter rayonlarina alay komandiri ile gorusub gelecek usyandan xeber vermek ucun iki zabit gonderdiler Gurcu ordusu ile elaqe qurmaq ucun ise Gurcustana Eristov Sumbatov ve Israfil bey Yadigarov gonderildiler 80 Cayxanalarda ve yerli kazarmalarda soz sohbet gezirdi ki xristianlara yeni Qirmizi Ordu geyiminin verilecek ancaq muselmanlara verilmeyecek 81 Insanlar arasinda yayilan Ruslar yene muselmanlarin uzerinde oz hakimiyyetlerini berpa etmek isteyirler kimi fikirler de usyana zemin yaradirdi 82 Usyan erefesinde Qacaq Qember ve Sari Elekberin rehberliyi ile silahli desteler Gence seherinden qerbde yerlesen Nuzger kendinde toplasmisdilar 83 Cahangir bey Kazimbeylinin evi daima nezaret altinda oldugu ucun o gizlin gorusleri ya Gencenin kenarinda Bagmanlarda ya da Kur sahilinde olan kendlerde kecirirdi Son iclas 24 may saat 4 radelerinde Bagmanlarda kecirilir Bu gorusde doyuslerin bas vereceyi yerler ve usullar mueyyen edilir Mueyyen siqnaldan sonra qacaq desteleri Bagmanlardan hucuma kecerek Gence cayini kecib seherin ermeni hissesinde yerlesen Qirmizi Ordu boluyune hucum etmeli idiler Taborlardan birine qacaqlarin komeyi ile qirmizi diviziyanin yerlesdiyi saheni muhasireye alib onlari teslim olmaga mecbur etmek tapsirilmisdi Diger tabora ise seherin poct teleqraf ve herbi anbarlarin yerlesdiyi esas hisseleri ele kecirmek ve Seriet alayi ni terk silah etmek tapsirildi 84 XI Qirmizi Ordunun 1 iyuna aid operativ senedinde gosterilir ki usyancilarin sonraki hereketleri seheri azad etdikden sonra demiryoluna cixis elde edib Baki ile Agstafa arasindaki elaqeni kesmek istiqametinde idi Bununla onlar Poylu stansiyasinda Gurcustan numayende heyeti ile sulh danisiqlari aparan heyetin Baki ile elaqesini kesmek isteyirdiler 85 Boyuk Sovet Ensiklopediyasina gore silahli usyani Musavat partiyasinin uzvleri teskil etmisdiler 86 Baslanmasi Redakte XI Qirmizi Ordunun komandanligi respublika daxilinde sovet rejimine qarsi usyan ve silahli muqavimet ehtimallarinin qarsisini almaq ucun AXC dovrunde formalasdirilmis ordu hisselerini yeniden qurmagi ve onlari qirmizilasdirmagi esas mesele kimi nezerde tutmusdu Herbi nazirliyin rehberliyi deyisdirildikden sonra diviziya ve hisselerin komandirlerinin de deyisdirilmesine basladilar May ayinin 20 de qerargahi Gencede yerlesen I Azerbaycan diviziyasinin rehber heyetinin yeni terkibi sehere geldi ve vezifesinin icrasina basladi Milli ordu zabitlerini yeni rejime sadiq olan qirmizi herbcilerle evezlemeli idiler 87 Seher komendanti usyanin baslamagina 2 3 saat qalmis bundan xeber tutur ve buna gore de qarovulda olan azerbaycanli esgerleri vezifeden uzaqlasdirmaq onlarin kazarmalarini muhasireye almaq qerari qebul edirler Lakin bu xeberdarligi yalniz XX atici diviziyaya catdira bilirler 88 Museyib Sahbazov yazirdi Usyan 1920 ci il mayin 24 den 25 ne kecen gece basladi Qisa muddetde seherin muhum obyektleri azerbaycanlilar yasayan mehellelerdeki qirmizi qosun hisseleri nezaret altina goturuldu Herbi anbar merkezi hebsxana demir yolu stansiyasi fovqelade komissarligin binasi ele kecirildi 3 iyun 1920 ci il Xalq Daxili Isler Komissarligi Sobesinin Bakiya gonderdiyi raportda yazilirdi 18 mayda fovqelade komissar Hemid Sultanov 6 telimatci ile birge Genceye gelib 25 may gece saat 3 de bir artilleriya atesinden sonra usyan baslanib Seher saat 5 de Inqilab Komitesinin telimatcilari ve dovlet iscileri kuceye cixdiqda tutulub hebsxanaya doldurulmuslar Hemin vaxt seherde siddetli mubarize gedirmis Usyancilarin basinda general Sixlinski polkovnik Kazimbeyli sahzade Mehemmed Mirze Xoyski qardaslari taninmis Qember ve Elekber ve III Gence alayinin esgerleri dururdular 89 90 Diger quvvelerin qosulmasi Redakte Usyan baslayan kimi III Seki atli alayinin diviziya komandiri polkovnik leytenant Ehsan xan Naxcivanski Qirmizi ordunun Yevlaxda yerlesen qerargahina bas vermis hadise haqqinda melumat almaq ucun gedir Lakin o qerargaha catan kimi oldurulur Onun olumu III Seki suvari alayinin da usyanda istirakina tekan verir 91 Qirmizi ordunun tamamile azerbaycanlilardan ibaret III alayi da usyancilar terefe kecdi 92 Daha sonra bir sira menbelerde qeyd edilir ki usyancilarin terefine kutlevi sekilde seher ve demiryolu milisinin iscileri de kecmisdiler Bundan basqa Sovet hokumetinin yerli orqanlarinin bir cox numayendeleri de usyancilar terefe kecmisdi bunun neticesinde XI Qirmizi Ordunun yerli hakimiyyet orqanlarina inami itir 68 Usyana qalxmis esgerlerin sayi 2 min nefere yaxin idi Sonradan seher ehalisinden formalasan konullulerin sayesinde usyancilarin sayi 10 12 min nefere catir 92 Ele hemin gece ruhaniler muselmanlari bolsevik hokumetine qarsi cihada cagirdilar 81 Gence ermenileri usyanin ilk gununden etibaren bolseviklerin terefinde durdular Behbud Sahtaxtinskinin Lenine yazdigi kimi onlar dusunurduler ki usyancilar ugur qazansalar onlari da bolseviklerle birge mehv edecekler 81 Qirmizi Ordu esgerlerine hem de Yelenendorfdan olan alman kendliler de komek edirdiler 93 Bununla yanasi tedqiqatci jurnalist Xanlar Bayramovun yazdiqlarina esasen usyancilarin sirasinda mensevikler agqvardiyacilar elece de almanlar ve gurculer 67 de var idiler Belelikle usyancilarin piyada destelerine polkovnik Krauze 94 artilleriya destelerine ise denikinci polkovnik Nikolayev basciliq edirdi 95 Bolseviklerin hebsi Redakte Seherin ermeniler yasayan hissesine daxil olan usyancilar burada Qirmizi ordunun komandirlerinden biri olan Kolesnikovu ve bir nece kommunist muselmani oldururler 81 Bundan basqa usyancilar bir cox qerargah iscilerini ve qirmizi ordunun esger 88 94 ve zabitlerini o cumleden de kecmisde car ordusunun stabs kapitani olmus usyan bas verdiyi dovrde ise III briqadanin komandiri olan Aleksandr Sirmaxeri hebs etdiler 88 94 Gence Iqlilab Komitesinin sedr muavini Bala Efendiyev 96 de hebs olunaraq hebsxanaya salinir 97 S Levceskinin xatirelerine gore hebsxanaya 1200 e yaxin qirmizi ordunun esgeri salinmisdi 98 Bundan basqa daha evvel bolsevikler terefinden tutulmus insanlar hebsden azad olunmus yerli ehaliye ise musadire olunmus silahlar paylanilir 94 Qirmizi ordu mensublarina qarsi hebsler ve munasibet haqqinda Museyib Sahbazov oz xatirelerinde yazirdi Gencenin muselman hissesinde yerlesen herbi muessiselerin iscilerine ve qirmizi ordu mensublarina qarsi hebsler ve tezyiqler basladi Tezlikle Gence hebsxanasi hebs olunanlarla doldu ve burada esir qirmizi ordu mensublarinin dozulmez isgenceleri basladi Demek olar ki icmeli su hec yox idi ve susuzlugumuzu golmecelerdeki sular ile doyururduq Hefteye adambasi bir funt coreyin hissesi verilirdi qiymetli esyalar musadire edilmisdi pul gizlede bilmis esirler usyancilara bir funt corek qarsiliginda 1000 rubl verirdiler 99 Basqa bir fikri ise azerbaycanli muhacir zabit Esger Kengerlinski xatirelerinde qeyd edib O oz xatirelerinde gosterir ki usyancilar terksilah olunmus bir qirmizi ordu mensubunu bele oldurmemisdiler 100 Sonraki gunler Redakte Yeni qurulmus bolsevik hokumeti ucun bolgelerde ve xususen de Gencede baslamis usyanlar ciddi tehluke yaradirdi 26 may tarixinde Bakidan gonderilmis XI Qirmizi Ordunun xususi gizlin operativ direktivinde qeyd olunurdu ki bas vermeyi ehtimal olunan umumi usyanin sert sekilde yatirilmasina hazirlasilsin ve o yatirilsin 26 may tarixinde Yelenendorf cenub terefden bolseviklerin ve ermeni hisselerinin hucumu basladi ancaq usyancilar eks hucumla dusmenin hucumunu dayandirdilar ve itki vermelerine sebeb oldular Ele hemin gun bolseviklerin Semkir terefden de hucuma cehd etdiler ancaq usyancilar pulemyot ve artilleriya atesleri ile bu hucumun da qarsisini alib dusmenin boyuk itkiler vermesine sebeb oldular Saat 5 de bolsevikler seherin ve usyancilarin movqelerini artilleriya atesine tutmaga basladilar Lakin cavab usyancilar onlari cavab atesi ile susdurdular Hemin gun xeber yayildi ki general Mehemmed Qacar xestelenib 101 Hisseleri yeniden qruplasdiran XX suvari briqadasi 27 may tarixinde usyancilarin daga getmesinin qarsisini almaq ucun seherin cenub qerbini ele kecirdiler Briqadanin bir alayi ile atli artilleriya taqimina Genceni simaldan ve serqden kecib seherin simal qerb etraflarini tutmaq ve usyancilari tecrid etmek tapsirilmisdir Bu zaman usyancilar butun quvvelerini seherin simalinda cemlesdirerek yeniden demir yolu stansiyasini tutmaga cehd gosterdiler Lakin onlarin butun cehdleri ugursuz oldu Onlar sosse yolu boyunca uzumluk sahelerde ve bostanlarda sengerler qazdilar Usyancilara hucum etmek emri almis XX suvari alayi ile atli artilleriya taqimina Bakidan gelmis zirehli qatar komek gostermeye basladi Neticede usyancilar yene de stansiyadan uzaqlasdirildilar 102 103 Buna baxmayaraq usyancilarin artilleriyasi Gencenin qerbinde yerlesen korpulerden birini mehv etmeye nail oldu ve bu bir muddet Qirmizi ordunun Qazaxla elaqesini kesdi Usyancilar gun erzinde seheri ele kecirmeye calisan bolseviklerin 7 hucumunu def etmeye nail oldular 102 103 Seheri ele kecire bilmeyen bolsevikler butun gun erzinde seheri artilleriya atesine tutdular 104 Azerbaycan Kommunist Partiyasinin ve Azerbaycan Inqilab Komitesinin fermanina uygun olaraq terkibine Neriman Nerimanov Mirze Davud Huseynov ve digerlerinin 105 de daxil oldugu Azerbaycanin Fehle Kendli Mudafie Surasi yaradilir 28 may tarixinde Izvestiya Vremennoqo Revolyutsionnoqo Komiteta Azerbaydjana qezeti Azerbaycan Inqilab Komitesinin bu fermanini cap etdi Qezetde bunlar yazilmisdi Azerbaycan eks inqilabi oz cinayetkar ve qanli pencesini fehle kendli hokumetinin basi uzerine getirib Genc Sovet Respublikasi soyguncu ve qezebli tesir destelerinin hucumuna meruz qalib Fehle kendli inqilabinin isi ucun tehlukenin yarandigini nezere alaraq Azerbaycan Sovet Sosialist Respublikasinin Muveqqeti Inqilab Komitesi Azerbaycan Merkezi Kommunist Partiyasinin da raziligi ile eks inqilabi tez bir zamanda legv etmek ucun ona butun genis selahiyyetleri vermekle Azerbaycanin Fehle Kendli Mudafie Surasini yaratmaq haqqinda qerar qebul edib 106 29 may tarixinde AKP MK i Azerbaycanin butun fehlelerine kendlilerine ve bolseviklerine bu mezmunda muraciet unvanlayir Inqilab tehlukededir Burjua sinfi hele gucludur o terksilah olunmayib Her biriniz maraqlarinizi qorumaq ucun Sovet hokumetini qorumaq ucun qalxin 107 Usyanin yatirilmasina Azerbaycanda formalasdirilmis Qirmizi Ordunun hisseleri de celb olundular 105 Gence uyezdinde yerlesen Cardaqli kendinde Qirmizi ordu hisselerine komek ucun 200 neferden ibaret internasional deste yaradildi 105 108 Guclu doyuslerin getmesine baxmayaraq usyancilar 28 may tarixinde Azerbaycan Xalq Cumhuriyyetinin elan olunmasinin ikinci ilini qeyd etmek haqqinda qerar vermisdiler Hemin gun seher saat 8 de seherin nufuzlu adamlari Gence usyaninin teskilatcilarinin numayendeleri ve seyxulislam daire mehkemesinin binasina toplasdilar Azerbaycanin musteqilliyinin ildonumunu qeyd etmekle beraber seherde yaranmis veziyyetle bagli oz fikirlerini bolusduler Merasim istirakcilari hamini sona qeder mubarizeye seslediler Bu hadise ile bagli Cahangir bey Kazimbeyli oz xatirelerinde yazirdi Hami sona qeder mubarizeye sesleyirdi Qoy bize qalib gelsinler lakin qoy dusmen oz qelebesine ozunun yuzlerle minlerle meyiti uzerinden catsin Qoy 28 may gunu bizim tariximize yalniz bizim musteqilliyimizin elan edildiyi gun kimi yox hem de Veten namine boyuk qurbanlar gunu kimi yazilsin Qoy 28 may gununde dusmen agir amansiz olum dirim mubarizesi ile qarsilassin 28 may gununde layiqli muqavimet bizim irademizin boyukluyunun simvolu menevi qelebemizin simvolu olacaqdir 109 HI ordu Komandanligi seherdeki herbi quvveleri daha da mohkemlendirdi Mayin 28 de imzalanmis emrle 179 cu alay ve 20 ci atici diviziyasinin suvari briqadasi Genceye getirildi Hemin gun Zaqatala bolgesinde olan 18 ci suvari diviziyasi da Genceye getirildi Bu diviziya emeliyyat baximindan 20 ci atici diviziyaya tabe etdirildi Sehere getirilen yeni quvveler arasinda haubitsa divizionu da var idi Buradaki zirehli qatarlarin sayi ise 4 e catdirildi Usyanin yatirilmasina Bakida yerlesen aviasiya bolmeleri de celb edilmisdi Bu meqsedle 2 ciS 18 ci ve 33 cu aviadesteler Yevlaxda yerlesdirildi Teyyarelerin evvelce Gence etrafinda yerlesdirilmesi nezerde tutulmusdu Lakin 33 cu destenin sexsi heyetinin uzvlerinden bir coxunun Gence etrafinda malyariya xesteliyine tutulmasi ile hemin deste doyus tapsiriginin icrasindan azad edildi diger iki deste ise Yevlax etrafinda yerlesdirildi Bununla da Gencede usyan etmis silahli quvvelerden hem kemiyyetce hem de kefiyyetce daha ustun olan sovet qruplasmasi yaradildi Bu qruplasmaya Gencede bas qaldirmis usyanin tezlikle yatirilmasi ve seherde yeniden sovet hakimiyyetinin berpa edilmesi tapsirilmisdi 20 ci atici diviziya Gence cayindan baslayaraq seherin cenub ve cenub qerb hissesini ehateye almali idi 20 ci suvari briqadasi ise seherin qerb ve simal qerbinden hucuma kecmeli idi 178 ci ve 179 cu atici alaylarin hucum istiqameti seherin simal ve simal qerb istiqametine dogru olmali idi 180 ci atici alaya ve seherin ermeni mehellesinde yerlesen hisse ve bolmelere seherin serqinden suvarilere ise cenub ve cenub qerbden azerbaycanlilar yasayan mehelleye hucum etmek tapsirigi verilmisdi Hucuma celb edilmis hisse ve birlesmelerin fealiyyetinde nizamliliga nail olmaq ucun butun suvari quvveler 18 ci suvari diviziyasinin komandirine seherin ermeni mehellesinde yerlesen hisse ve bolmeler ise Azerbaycan diviziyasinin yenice teyin edilmis komandirine simal terefdeki quvveler ise 20 ci diviziyanin komandirine tabe etdirildi Seher tezden Semkir terefden ciddi hucum olacagi xeberini alan Cahangir bey Kazimbeyli alman esilli polkovnik Hauzen ile kesfiyyatdan sonra veziyyetin dogrudan da gergin oldugunu gorub esas quvveleri qerb istiqametine cemlesdirdi Kazimbeyli Hauzen ve kapitan Mirizadenin rehberlik etdiyi Azerbaycan hisseleri bolseviklerin 18 ci suvari diviziyasini 600 metr ireli buraxaraq 22 pulemyot 6 topun komeyi ile geri oturda bildiler Kazimzadenin xatirelerine gore doyus geden sahe oldurulmus ve yaralanmis bolseviklerle dolu idi Gunduz saat 2 de bolseviklerin Yelenendorf terefden de hucuma kecmesi baresinde melumat alindi Hemin istiqametde movqe tutmus olan piyada taborunun komeyine elave pulemyot boluyu ve partizan destesi de gonderildi Taborun ve partizanlarin umumi seyleri neticesinde ermeni bolsevik destesinin bu hucum cehdinin de qarsisi alindi Mayin 28 de sehere gire bilmeyen bolsevik quvveleri seheri top ateslerine tutmaga basladilar Usyancilarin topculari mermilere qenaet edilmesi ucun bu ateslere qarsi xususi bir fealliq gostermediler 110 Operativ idarenin reisi V Voronkovun ordu qerargahina verdiyi melumatda deyilir 111 Seherin yarisi artilleriya zerbemizle dagidilmisdir Usyanin 3 cu gunu 20 ci diviziyanin komandiri Velikanov tabeliyindeki esgerlerden yalniz 100 150 neferin qaldigini gorub sag qalanlari seherden cixarmaq yaxin erazilerin birinde istehkam qurmaq barede hazirliq gormeye baslamisdi Mixail qorivatov kimi komandirler de doyusde helak olmusdur Ele hemin gun stansiya etrafinda 4 5 artilleriya briqadasi yerlesdirildi Stansiyaya Krasniy dagestanets Krasnaya Astraxan III Internasional Qrom Karl Marks Saumyan Caparidze zirehli qatarlari da gelib catdilar Seher davamli olaraq artilleriya ve zirehli qatarlardan atese tutulurdu Bu artilleriya atesleri neticesinde bolseviklerin esgerlerinden de olenler olur Gencede yasayan qati kommunist Seid Cavadovun casuslari geceler uzumluklerin arasi ile qacib usyancilarin toplasdigi yerleri silah sursat anbarlarini XI ordunun qerargahina xeber verirdiler Etdikleri xeyanete gore Seid ve elaltilar Sari Elekberin adamlari terefinden tutularaq gullelenirler 28 maydan 29 a kecen gece Sovet Rusiyasi ile Gurcustan arasinda baglanmis sulh muqavilesi haqqinda usyancilara melumat gelir Bu ise usyancilar ucun boyuk zerbe idi Artiq Gurcustan terefden hec bir komeyin gelmeyeceyi deqiq idi Usyancilar yalniz oz guclerine guvenmeli idiler 112 29 may seher saat 7 de Qirmizi ordunun hisseleri hucuma basladilar 178 ci ve 179 cu alaylar seherin simal qerb istiqametinde hucum edirdiler Hele sehere daxil olmamis onun etrafinda bolsevikler usyancilarin muqavimeti ile rastlasdilar Seherin serqinden ermeni mehellesinden hucum eden quvveler ise hec Gence cayinin o biri terefine adlamaga muveffeq olmadilar Seherin cenubundan irelileyen qirmizi suvarilerin qarsisini buradaki baglarda ve uzumluklerde movqe tutmus usyancilar saxlamisdilar Saylarinin cox olmasina baxmayaraq bolsevikler milli quvvelerin muqavimetini qira bilmediler Bolseviklerin ilk zerbelerini def etdikden sonra usyancilar ugurla eks hucuma kecib 178 ci 179 cu alaylari muhasireye almaga cehd etdiler Muhasireye dusmemek ucun bolseviklerin bu alaylari boyuk itki vererek geri cekildiler Kuriskonun rehberliyi ile 18 ci suvari alayinin atlilari sehere cenubdan ve cenub qerbden hucum etmeli idiler lakin guclu muqavimete gore bu tapsirigi yerine yetire bilmeyib boyuk itkilerle geri cekilirler 113 180 ci atici alay da ermeni destelerinin komeyi ile sehere serq terefden daxil olmaga calissa da bu cehdin de qarsisi usyancilar terefinden alindi Bolsevikler dasan Gence cayini kecmeye cehd etdikleri vaxt pulemyotlardan atese tutuldular Neticede onlarla bolsevikin suda bogulmasi ve gullelenmesi ile itkiler verdiler Toplarin iki pulemyot boluyunun ve partizanlarin komeyi ile gunun axirina kimi bolsevik quvvelerine muqavimet gostermek mumkun oldu Doyuslerin gedisinde tabor komandiri kapitan Mirizade qehremanliqla sehid oldu XI Qirmizi Ordu qerargahinin emeliyyat kitabcasinda 1 iyuna qeydlerde bunlar yazilib muhasiredekiler inadkarcasina muqavimet gosterib bize ciddi itkiler verdiler Bolseviklerin qezebi daha da artib guclenirdi Yeqin usyancilar bizim numayiskerane hucumumuzun ugursuzlugunu ve bizim zeifliyimizi gorub eyni vaxtda butun usyan boyunca bizim hisselerin yerlesdiyi seherin ermeni hissesine ve stansiyaya boyuk enerji ile hucum etdiler Bundan sonra usyancilar bir daha hucuma cehd etmediler Lakin bizim hisseleri artilleriya atesine tutub bize hiss edilecek qeder itkiler verirdiler 114 29 may tarixinde ugursuz hucumdan sonra XI Qirmizi Ordunun komandanligi tecili olaraq bura yeni quvveler celb etmeli oldu Xususile Gurcustan serheddinden XX atici alayin Voytsexovskinin rehberliyi ile 2 ci diviziyasi elece de 175 ve 176 ci alaylar bir yungul artilleriya divizionu ermeni dag batareyasi ve Bakidan bir zirehli avto divizon usyani yatirmaga celb edildiler Neticede hucumdan evvel bolseviklerin 5 atici 6 suvari alayi 57 agir artilleriya silahi 2 zirehli avtodivizionu ve 6 zirehli qatari var idi May ayinin 30 dan etibaren sovet quvveleri seher etrafinda ve seher daxilinde herbi tesebbusu ele kecirmeye basladilar Ilkin olaraq usyana qosulmus olan 1 ci tabor ve onun etrafinda olan partizan destesi coxsayli qirmizi quvvelerin guclu tezyiqi altinda oz movqeyinden geri cekilmeli oldu Neticede seherin ermeni mehellesi sovet quvvelerinin nezareti altina dusdu Hemin gun eyni zamanda Semkir istiqametinde movqe tutmus 2 ci taborun movqeleri uzerine de ciddi hucum bas verdi Lakin bu istiqametde sovet quvvelerinin qarsisini saxlamaq mumkun oldu 115 116 Yatirilmasi Redakte Gencede qalxmis usyan dalgasi suretle yaxinliqdaki bolgelere de tesir ederek butun olkeni burumusdu Bu cixislarin sovet hakimiyyeti ucun ne ile neticelene bileceyini anlayan 11 ci ordu qerargahi Gence usyani bas veren gunu butun herbi hisse komandirlerine asagidaki mezmunda direktivler gondermisdi 117 Baki 26 may 60 li xususi mexfi operativ direktiv Yelizavetpolda usyan qalxib Bir qeder evvel bele bir usyan Terterde yatirilib Bakida sanki ne ise hazirlanir Umumi usyan gozlenilir Biz bu mubarizeye hazir olmaliyiq Bununla elaqedar olaraq Azerbaycan Respublikasi erazisi herbi rayonlara bolunur usyanlarin qeddarliqla yatirilmasi hemin rayonlarin mesul reislerine tapsirilir Usyani yatirarken rayon reisleri legvetme emrini gozlememelidirler cunki rabite her an pozula biler Musteqil hereket edilmeli usyanlari mehv etmek ucun tam tesebbus gosterilmeli butun subheli unsurler mehkemesiz gullelenmelidir Usyanin qarsisini almaq ucun ehalinin en gorkemli ve nufuzlu tebeqeleri arasindan gelecekde gullelenmek ucun 4 nefer girov goturulmelidir Kicik qigilcimlar sertlik ve amansizliqla yatirilmali eger usyanlarin inkisafi milli ve dini munasiqe zemininde kutlevi fovqalade hal xarakteri alarsa o zaman hamimiz Bakiya uz tutmali ve seheri butun ziyanli unsurlerden temizlemeliyik Daha sonra respublikanin diger erazilerinde usyanlar amasizcasina yatirilmalidir 31 may tarixinde bolsevikler Gence etrafinda 5 atici ve 6 suvari alay 7 xususi deste 2 zirehli masin divizionu 8 zirehli qatari 57 agir topu cemlemisdiler Helledici hucumu simaldan demiryolu vagzali terefden etmeyi qerara aldilar Buna sebeb o istiqametde tikililerin az olmasi idi Tarixciler Darabadi ve Kadiseve gore helledici hucum 31 may saat 9 da demiryolu vagzali terefden baslayaraq magistral yol boyunca uzanib Hucumun seher saat 9 da olmasini Velikanovun yaveri polkovnik Obertas da qeyd edirdi Bununla yanasi hemin gun saat 13 00 da Kuriskonun bu mezmunda verdiyi emrde bunlar yazilib bu tarixin may ayinda saat 17 00 da Gence seherine umumi hucum baslayacaq Butun komandirler oz yerlerinde olsunlar Usyancilarin esl doyusde neyin bahasina olursa olsun mehv edilmeli olmalarini mohkem yadda saxlayin Esas hucum bes atici alayla seherin simal istiqametine yonelmisdi Hucum birincide 3 ikincide ise 2 alay olmaqla iki esalonla heyata kecirilirdi Sonuncu iki alaya ugur qazancaqlari teqdirde basqini davam etdirmek ugursuzluq elde etdikde ise mudafieni guclendirmek tapsirilmisdi Hucumda olan bes alaya XX atici alaya komandanliq eden L Plumenin rehberliyi ile butun artilleriya quvveleri ve avtozirehli diviziya destek verirdi Atli destelere ise sehere girisi mehdudlasdirmaq ve usyancilarin qerbe daglara dogru geri cekilmelerinin qarsisini almaq tapsirilmisdi Herbi emeliyyatlarin getdiyi erazi demek olar ki butunlukle uzum baglarindan ibaret idi ve bu da hucumu cetinlesdirirdi Bundan basqa yagislarla yuyulmus gilli torpaq da texnikanin hereketine mane olurdu Sonradan Qirmizi ordu quvveleri usyancilari uzum baglarindan geri cekilmeye mecbur etdi ve artilleriyanin tam komeyi ile Gence seherinin simal hissesine daxil oldu Butun seherde doyusler basladi Destelere bolunmus qirmizi ordu hisseleri seherde usyancilari axtarmaga basladilar Usyancilar ise siddetli mubarize aparirdilar XI Qirmizi Ordu qerargahinin operativ senedlerinde qeyd olunurdu ki Usyancilar inadkarliqla oz movqelerinden cekilmirdiler Qirmizi ordu esgeri Anatoliy Somasuk doyusleri bele tesvir edirdi Usyanin besinci gunu raket isaresi verildikden sonra sehere dogru hucum baslandi Bizim deste parca fabrikinin yaninadek irelilemisdi Gullelerimiz catismirdi Hemin doyusde sol cinahla elaqeni itirdik Xeyli olenlerimiz oldu Yalniz ertesi gun ustunluyu ele ala bildik Usyanda istirak edib helak olmus Qacar sahzadeleri general mayorlar Emir Kazim mirze Qovanli Qacar ve Feyzulla mirze Qovanli Qacar Sovet tarixcisi Treskunovun yazdiqlarina gore Pyotr Kurisko hucumlarin birinde ireli qacaraq bir nece suvari usyancinin ehatesine dusur Lakin bu zaman ati caparaq feldser qiz ona komeye gelir ve muhasireden cixarir Yelenendorf erazisinde bas veren diger bir doyusde ise Kurisko 17 ci defe yaralanmasina baxmayaraq bu defe elinden yaralanmisdir ati tacanka ile evezlemis ve suvarilerin hereketlerine rehberlik etmeye davam etmisdir 118 103 cu suvari alayinin 1 ci eskadronunun komandiri Savva Protsenko suvari diviziyasinin yolunu acarken doyusde helak olur 119 Diger terefden ise turkiyeli kommunist Mustafa Subhinin xatirelerine gore kuce doyuslerinde bolseviklere qarsi hetta qadinlar bele istirak edirdiler 120 XI Qirmizi ordunun 1 iyun tarixli emeliyyat xulasesinde gosterilir ki usyancilari demek olar ki bir bir her eve artilleriya atesi acmaqla mehv edirdiler 121 Seherde kuce doyusleri getdiyi bir vaxtda Gencedeki hebsxanada terkisilah olunmus umumi sayi 2 mine qeder olan 122 bolsevikler komandirler qerargah iscileri ve o cumleden de XX atici diviziyanin 3 cu briqadasinin komandiri Aleksandr Sirmaxer saxlanilirdilar Bakidan AKP nin Gence quberniyasi uzre fovqelade komissari Hemid Sultanov bir qrup bolsevikle birlikde xususi tapsiriq alaraq Genceye gelir Mehz Hemid Sultanovun komeyi ile 123 hebs edilmis bolsevikler 124 Sirmaxerin rehberliyi ile hebsxana nezaretcilerini terksilah etmis ve yaxinliqdaki silah emalatxanasindan iki islek pulemyotu ve bir topu sursati ile birge ele kecirerek usyancilara arxadan zerbe vurdular 124 Sonradan 1922 ci ilde Sirmaxerin Mixail Velikanov terefinden imzalanmis attestasiyasinda qeyd olunmusdu ki Sirmaxer partiyasiz olsa bele eqidesine gore tamamile Sovet hokumetinin yanindadir o bunu defelerle Gence usyani zamani subut edib Usyancilar terefinden esir goturulse beke Qirmizi Orduya sadiq qalib ve diger mehbuslari da azad ederek Gencenin XX diviziya terefinden alinmasina komek olub 125 Azerbaycan tarixcisi Tofiq Bagirova gore mehz hebsde olan bolseviklerina arxadan hucum etmeleri ve yeni zirehli qatarlarin Genceye gelmeyi ugurun bolseviklerin terefine kecmesine sebeb olub 122 Cahangir bey Kazimbeyovun yazdiqlarina gore sovet quvvelerinin Gence uzerine helledici hucumu may ayinin 31 de ve iyun ayinin 1 de bas verdi Iyunun 2 de seher yeniden guclu top atesine tutuldu ve sonra da stansiya istiqametinden coxsayli piyadalarla musayiet olunan zirehli avtomobiller seherin merkezine dogru istiqamet goturduler Eyni zamanda seherin ermeni hissesinde olan bolsevikler de seherin merkezine dogru herekete basladilar Gunorta saat 12 de usyancilarin veziyyeti xeyli murekkeblesdi artiq muqavimet imkani qalmamisdi C Kazimbeyovun yazdigina gore iyunun 3 de seher bir tabordan az quvve ile qirmizi quvvelerin muhasiresini yarmaq ve seherin simal qerbindeki yuksekliye cekilmek mumkun oldu Seher ehalisinin mueyyen hissesi de muhasirenin yarilmis bu hissesinden cixa bildiler 126 Usyanin istirakcisi olan Samuxlu qacaq Memmedqasim Gence usyaninin yatirilmasini bele xatirlayirdi Nehayet bolsevikler seherin Uctepe istiqametinden Genceye daxil ola bildiler Onlar uc gun uc gece hec kime ferq qoymadan usaqlari qadinlari qocalari da vehsicesine mehv etdiler Kucelerde o qeder meyit var idi ki hereket etmek mumkun deyildi Leysan yagislar da bir terefden veziyyeti agirlasdirirdi Gence cayi dasdigindan sehere daxil olmaga manecilik toredirdi Seherin su hovuzlari da teze qanla dolmusdu Seherin II hissesi ile dusmenlerin irelilemesi bu felaketi daha da artirdi Namus ve ismetlerini qoruyan Gence qadinlari evvelce korpelerini sonra ise ozlerini suya atib mehv olurdular Biz atlarimizla bu zavalli qadinlarin bir qismini terkimizde cayi kecirmeye nail olduq Lakin basimiza yagan atesin altinda onlari tamam qurtarmaq mumkun deyildi Bu facie idi dozulmez bir facie Bele hereketlerle bolsevikler Azerbaycana hurriyyet qardasliq sosializm getirirdiler Onlar Genceye daxil olanda seher bombos idi 127 XI Qirmizi Ordunun melumatlarina gore bolseviklerin 31 mayda etdikleri helledici hucum usyanin hemin gun yatirilmasina sebeb olub 126 Ciddi itkilere meruz qalmis usyancilar movqelerini terk etmeye basladilar ve usyan axsama dogru tamamile yatirildi 128 XI ordunun Emeliyyat idaresi reisi V Voronkovun hazirladigi raporta gore mayin 31 de seher qirmizi quvveler helledici hucuma basladilar ve onlar butun istiqametlerde usyancilarin muqavimetini qiraraq sehere daxil oldular O da etiraf edirdi ki seher daxilinde amansiz doyus getdi Cunki usyancilar oz movqelerini asanliqla terk etmirdiler Ona gore de seherin top atesine tutulmasi daha da guclendirildi Qirmizi quvveler top mermilerinin hara dusmesinin ferqine varmadan seheri davamli atese tutdular Voronkov da yazirdi ki qirmizi quvvelerin top ateslerinden sonra Gencenin yarisi dagidilmisdi Bu dagintilardan canlarini salamat qurtarmaq isteyen ehali ise qirmizi suvariler terefinden yerindece mehv edilirdi 111 129 Usyancilarin bir qismi ve elece de seher sakinleri III Gence piyada alayinin komeyi ile muhasireni yarmagi bacarmis ve seherden cixaraq daglara dogru yonelmisdiler 121 Sonradan Komsomolskaya pravda qezetinin 1938 ci ildeki buraxilislarindan birinde Gence usyaninin yatirilmasinda Seqo Orconikidzenin rolu haqqinda Seyid Yaqubovun xatireleri cap olunur Bu xatirelerde deyilir ki may ayinda Gencede musavatcilarin usyani baslayir Musavatcilar seher etrafindaki baglarda senger qurmusdular Bu vaxt Genceye gelen Orconikidze derhal usyancilari qumbara yagisina tutaraq mehv etmeyi emr edir Onun buradaki varligi doyusculere ruh yuksekliyi verir ve onlar ildirim sureti ile hucum ederek Genceni dusmenden temizleyirler 130 Metbuatda RedakteDovru metbuatda Redakte Yelizavetpolun tatar ehalisi bolsevikler terefinden vehsicesine qirgina meruz qalmisdir 1920 ci ilin 16 18 iyun tarixlerinde qerbde cap olunan Nyu York Tayms 131 Knoxville News Sentinel 132 Democrat and Chronicle Evening Star Rutland Daily Herald The Brattleboro Reformer 133 The Selma Times Journal 134 qezet ve jurnallarinda Gence usyani ve usyanin bolsevikler terefinden vehsicesine yatirilmasi haqqinda xeber derc olunub Nyu York Tayms qezetinin 17 iyun 1920 ci il sayinda Gence usyani haqqinda bunlar yazilib Gurcustan Tiflisin departamente teqdim etdiyi meruzeye esasen Yelizavetpolun tatar ehalisi bolsevikler terefinden vehsicesine qirgina meruz qalmislar Ve Gencedeki tatarlar bolseviklere qarsi usyan qaldiriblar 131 Gence usyani yatirildiqdan sonra bu usyan barede dovri metbuatda yalniz informasiya xarakterli qisa xeberler derc edilirdi Bu hadiselerin etrafli oyrenilmesine sahidlerin ifadelerinin toplanmasina 1937 ci ilin avqustunda baslanir 1937ci ilde Petrov soyadli bolsevikin sedrliyi ile yaradilan xususi komissiya Genceye ezam olunur Hemin heyet 1917 1920 ci illerde Kirovabadda vetendas muharibesindeki hadiselerin serhi adi ile usyanin yatirilmasinda istirak etmis bolseviklerin xatirelerini toplayir Komissiyanin Genceye gelmesine sebeb Gence usyaninin yatirilmasindaki fealiyyetine gore bolseviklerin ilk Qirmizi bayraq ordenine layiq gorduyu Hemid Sultanovun hebs olunmasi idi Sahid ifadeleri Redakte 1937 ci ilde Petrov soyadli bolsevikin sedrliyi ile yaradilan xususi komissiya Genceye ezam olunaraq 1917 1920 ci illerde Kirovabadda vetendas muharibesindeki hadiselerin serhi adi ile usyanin yatirilmasinda istirak etmis bolseviklerin xatirelerini topladi Onlarin Genceye gelisinin sebebi Gence usyaninin yatirilmasinda istirak etmis ve buna gore bolseviklerin ilk Qirmizi bayraq ordenine layiq gorulmus Hemid Sultanovun hebs olunub gullelenmesi idi Gence seheri demir yol vagzali dorduncu binanin ikinci menzilinde yasayan Lincevski oz eli ile yazdigi ifadesinde bunlari deyir Mayin 25 de seher saat 5 de qardasim Feliks meni yuxudan oyatdi ve xeber verdi ki demir yolunda ates sesleri esidilir Tez paltarimi geyinib stansiyaya teref qacdim Her yan bombos idi Novbetci reisler dispetcerler de yox idiler Telefonlarin hec biri islemirdi Her terefle elaqe kesilmisdi Nehayet bir nefer qarovulcunu tapa bildim Onun da hec neden xeberi yox idi Elindeki berdankani almaq istedikde bildirdi ki patronu yoxdu Bir az kecdikden sonra pulemyot sesleri de esidilmeye basladi Inqilab komitesinin yerlesdiyi binaya teref qacdiq Sobe reisi Rehimov yerinde yox idi qapidan iri qifil asilmisdi Belelikle yuk vaqonlarindan kohne silahlar tapib mudafiemizi teskil etmeye basladiq Axsamustu esitdik ki qirmizi ordunun 1200 nefer esger ve zabiti Dikaya diviziya nin doyusculeri terefinden terk silah olunaraq seherdeki hebsxanaya doldurulub Bizim muqavimetimize baxmayaraq hemin gun demiryol stansiyasi eksinqilabcilarin eline kecdi Timofey Ulyantsev zirehli qatari vagzala gelerek bize pulemyot ve diger silahlar verib Yevlax terefe uz tutdu Yevlaxda yerlesen alay komandiri Teressenkoya xeber catdirilmisdi ki onun bolukleri Genceye gire bilmir Her defe usyancilar terefinden yaylim artilleriya atesine tutulurlar Seher ehli cox mohkem vurusurdu Yeni zirehli qatarlar gelenedek biz Gencenin merkezine dogru hucumu teskil ede bilmedik Gence seheri demir yol vagzali besinci bina menzil 9 unvaninda yasayan Somasik Anatoli Iosifovicin ifadesi Usyan baslayanda Teressenkonun zirehli qatari Poylu stansiyasindaydi Men de mudafie boluyundeydim silahlarimiz catismirdi Qiyamcilarin desteleri anbaan coxalirdi Biz oz gucumuzle stansiyani qoruya bilmedik Usyancilar vagzali tutaraq yuk vaqonlarini dagidir silah sursat axtarirdilar Teressenkonun zirehli qatari Poylu istiqametinden qayidib vagzala daxil olanda usyancilar sehere dogru geri cekildiler Yalniz usyanin ucuncu gunu Yevlax istiqametinden qirmizi ordu hisseleri vagzala gire bildi 4 5 artilleriya briqadasi stansiya etrafinda yerlesdirildi Usyanin 5 ci gunu raket isaresi verildikden sonra sehere dogru hucum baslandi Bizim deste Gence mahud fabrikinin yaninadek irelilemisdi Patronlarimiz catismirdi Hemin doyusde sol cinahla elaqeni itirdik Xeyli olenimiz yaralananimiz oldu Humanitar neticeleri RedakteBolsevikler usyanin yatirilmasi ucun sehere elave ordu hisseleri yeridibler Gencede yasayan ermeniler ruslarin ordusuna komek edirdiler Usyan mayin 31 de boyuk qeddarliqla yatirildi Bir hefte erzinde her iki terefden ust uste texminen 20 min adam oldu Minlerle genceli dogma yurdunu terk etmeye mecbur oldu Seher demek olar ki bosaldi Eger 1916 1917 ci illerde Gencede 60 291 nefer ehali var idise 1923 cu ilde bu reqem 38 880 e endi Usyan yatirilandan sonra ermeni ve ruslar uc gun erzinde Gencede qani su yerine axitdilar Qeyri resmi melumatlara gore 20 min neferden artiq dinc ehali qetle yetrildi Qetliamlar sonraki gunlerde de davam etdi Iyun avqust aylarinda usyanda istirak etmekde ve ya onlara yardimda subheli bilinen 13 min adam mehkemesiz gullelendi Qirmizi ordu ise Gence doyuslerinde 900 neferden artiq esgerini itridi 6 minden artiq Qirmizi ordu esgeri ise yaralandi 135 Gence hadiseleri barede Qafqazda Fransa missiyasinin mexfi hesabatinda deyilirdi Seherin butun muselman hissesi dagidilib olenler arasinda 2 3 yasli usaqlar var Zorakiliga meruz qalmis qadinlar arasinda 8 yasli qiza da rast geldik 136 Ilk gunler meyitleri basdirmaga icaze vermirdiler Iyunun 4 de fovqelade komissar Mirze Davud Huseynov Genceden Azerbaycan Inqilab Komitesine yazirdi Seherin kucelerinde meyit qalaqlari indiyedek durur Yalniz epidemiya tehlukesi qarsisinda mesele Bakida muzakire edildikden sonra Gence Vilayet Komitesi oldurulenlerin meyitlerinin qohumlari terefinden maneesiz basdirilmasina dair gosteris verdi 136 Gence usyani tez bir zamanda Azerbaycanin her yerine yayildi Bunu goren XI Qirmizi ordu komandanligi gizli direktiv imzaladi Direktivde deyilir 135 Baki 26 may Xususi gizli operativ direktiv nomre 60 Yelizavetpolda Gence usyan bas verib Terterde yenice usyan yatirilib Onlar Baki uzerine yuruse hazirlasirdilar Olkenin her yerinde usyan tehlukesi gozlenilir Biz bu mubarizeye hazir olmaliyiq Gence usyanindan behs ederken Cumhuriyyet lideri Mehemmed Emin Resulzade bele qeyd edirdi Ixtilaldan bir ay sonra artiq butun Azerbaycan memleketinin mudhis bir istilaya meruz qaldigini aci bir suretde derk eylemisdi Turkiyeye gediyor deye tehemmul eylediyi rus ordusunu memleketinde fesad iqa etmekle bir davam gorunce sevgili ordusunun kendisine her yurusu ile dunyalar qeder ruh ve izzetinefs eden bu genc esgerlerin muretteb bir suretde dagildigini munevveraninin kendisi ile munasibetden men edildiyini servet ve samaninin yagmaya getdiyini edeb ve exlaqi milliyyesinin fena suretde tehqire meruz qaldigini duyunca bitteb xalq tehemmul edemedi Usyan etdi Bu usyan ibtida Gencede basladi Carizmin qeddar generali Knyaz Sisyanova parca parca dogranincaya qeder muqavimet gosteren Cavad xanin seheri bu defe de kendisini gosterdi Milletin tehemmul edemediyi tecavuzlere qarsi usyankar ruhile kopurdu Burada daha silahlarini teslim etmemis bulunan Azerbaycan esgerleri usyanin kokunu teskil etdiler Usyan bir hefte qeder davam etdi Ruslar burada divizyonlarini qeyb etdiler Bakidan quvayi imdadiyye geldi Diger terefden de Gence ermenileri qiyamileri arxadan vurmaga baslayinca seher suqut etmek mecburiyyetinde bulundu Xetti ricetleri dasgin nehrle kesilen ehali mudhis bir qetli ama meruz qaldi Seher yaxildi Bazar qaret edildi Hetk edilmeden irz ve namus buraxilmadi 137 Ceyhun Hacibeyli 1952 ci ilde capdan cixmis Azerbaycan dergisinde Gence usyani haqqinda bele yazirdi Gence usyani milletimizin seref ve namusunun yeniden kesbi etibar qazandigi bir dastandir Gencede may ayinda tokulen turk qani 27 aprel hadisesi herekatinda milletimize atilan lekeni silib goturdu 138 Ermenilerin rolu Redakte Dovrun sahidleri ermenilerin usyandan sonraki fealiyyetleri haqqinda ferqli melumatlar verirler Bezi menbelere gore ermenilerin usyancilari qaret edib qirgin teskil etmelerinin qarsisi bolsevikler terefinden alinib XI Qirmizi ordunun piyada inspektoru Melnikov 7 iyun tarixinde Serqo Orconikidzeye gonderdiyi hesabatda ermenilerin bas veren hadiselere munasibeti haqqinda bunlari qeyd edib 74 Tatarlarin usyanina cavab olaraq ermeniler kicik silahli desteler seklinde dagdan dusub oz komeklerini teklif etmeye basladilar Minlerle ehalisi olan kendler bele komeklerini teklif edirdiler lakin coxunun silahi olmadigi ucun bu tekliflerden imtina etmeli olurduq Ermeniler bizden qorxduqlari ucun qirgin torede bilmirdiler onlar ancaq muselmanlari hebs edib bize tehvil verirdiler Usyan basladiqdan sonra Gence etrafindaki Zeylik kendinden 140 Cardaqlidan 150 200 105 108 Badakendden 40 ermeni bolsevik quvvelerine qosulurlar 139 Diger menbelerde ise ermenilerin qirgin toredib qaretler etmeleri haqqinda melumatlar yer alib Gence qeza inqilab komitesinin sedrinin verdiyi melumata gore kommunist maskasina burunmus ermeniler muselman ehaliye qarsi etnik dusmenciliyini numayis etdirdiler Onun yazdigina gore bu zaman ermenilerin heyata kecirdikleri cinayetkarliqlar hec bir tesvire sigismirdi ve seherin muselman hissesinde ele bir ev qalmamisdi ki talan ve soygunculuqlardan salamat qalmis olsun 140 Esger Kengerlinski oz xatirelerinde qeyd edirdi ki qirmizi ordu esgerleri ile birlikde ermeniler de qaretlerde istirak edirdiler Bundan basqa o hem de qeyd edirdi ki qonsu ermeni kendlerine ermeniler terefinden 12 qadin aparilib ve onlardan hec biri geri qaytarilmayib Ermenilerin istiraki ile bas vermis qaretler ve qetller haqqinda hemin hadiselerin sahidi ve gelecek akademik Eli Quliyev bunlari yazirdi Usyan yatirildiqdan sonra quldur destesi xeste qocaya hucum cekib var dovletini teleb etdiler Mesedi Allahverdi elinin isaresile nese dedi Evi alt ust edib sandiqlari sindirdilar ne varsa goturduler Celladlar getdikde xeste qocani sungu ile desik desik etdiler Sonra ise cesedine bir nece gulle vurdular Qonsu otaga kecende birinin gozu mene satasdi Ermenice nese qisqirib zerbe ile basimdan vurdu Men husumu itirib yere yixildim Itkiler Redakte1920 ci ilde bolsevik emissari terefinden Lenine yazilmis gizlin mektubda Gencedeki qanli hadiseler haqqinda qisaca olaraq bunlar yazilib Ciddi qirginlar bas verdi Yelizavetpoldaki hisselerimiz terefinden muselmanlarin kutlevi sekilde mehv edilmesi subhesiz ki muselmanlarin ehemiyyetli hissesi ile sovet hokumeti arasinda olan fikir ayriliginin derinlesmesine sebeb olacaq Yerli ehali sovet hokumetine sadece Moskva temsilcisi kimi baxir 141 27 may tarixinde XX atici alayin temsilcisi Qraxovski XI Qirmizi Ordu qerargahinin operativ sobesinin reisi Kuznetsova olen ve yaralilarin esitdiyine gore yuz nefere yaxin oldugunu lakin bu melumata cavabdeh olmadigini meruze etmisdir Herb tarixi uzre mutexesis sovet tarixcisi Arnold Kadiseve gore bas veren doyus neticesinde sovet terefden 20 nefer oldurulmus 900 nefer ise yaralanmisdir bununla yanasi muellife gore usyancilarin itkisi 1000 nefer olmusdur Bu reqemleri hem de Velikanovun yaveri Ivan Obertas da oz yazisinda qeyd edir lakin o ozu bele Kadisevin yazdigini istinad gosterir Sovet Azerbaycan tarixcisi Pervin Darabadiye gore qirmizi ordunun gosterilen itkileri aciq aydin bilerekden azaldilib Qirmizi orduya aid menbelerde ise basqa gostericiler qeyd olunub Burada sovet terefden 808 neferin oldurulduyu ve yaralandigi usyancilar terefden ise 1000 neferin oldurulduyu gosterilir Tarix elmleri namizedi ejtiyyatda olan polkovnik leytenant M Traskunov ise arxiv melumatlarina esaslanaraq qirmizi ordu terefden 873 neferin ya olduyu ya da yaralandigini qeyd edir Resmi sovet menbelerine gore ise doyuslerde Qirmizi Ordunun 920 esger ve komandiri usyancilarin ise 1000 neferi oldurulub Bezi menbelere gore ise doyuslerde 1500 qirmizi ordu esgeri ve 4000 muselman oldurulub Andranik Qalustyan ise arxiv melumatlarina esaslanaraq qeyd edir ki sovet terefinin itkileri 3000 nefer usyancilarin itkileri ise bundan iki defe coxdur Resulzade terefinden gosterilen reqemlere esasen ise qirmizi ordunun 8000 nefer esger muselmanlarin ise 15 min nefer itkisi olub Genceye gelmis turkiyeli kommunist Mustafa Subhi ise UKP b MK e Azerbaycan Inqilab Komitesine ve Inqilabi Herbi Suranin Qafqaz cebhesinin uzvu Serqo Orconikidzeye unvanladigi hesabatinda gencelilerin itkilerini 12 min o bu reqeme dinc ehali arasinda olan oz hesablamalarina esasen 3500 4000 neferlik itkini de elave etmisdi XI Qirmizi Ordunun itkilerini ise 8500 nefer kimi gostermisdir Azerbaycanli muhacir zabit Esger Kengerlinski ise 1922 ci ilde yazdigi meqalesinde qeyd edir ki bolsevikler usyanin yatirilmasi zamani 13 min dinc ehalini qetle yetiribler Bununla yanasi Kengerlinski qeyd edir ki usyancilar terk silah edilmis bir qirmizi ordu esgerini bele oldurmemisdiler Western Gazette ve Cheltenham Chronicle qezetlerine gore bolsevikler seherin alinmasi zamani 15 min muselmani o cumleden qadinlari ve usaqlari qetle yetiribler Rusiyali tarixci ve siyasetci Sergey Melqunov ise qeyd edirdi ki bolsevikler usyanin yatirilmasi zamani 40 min muselmani qetle yetiribler Bununla yanasi o hem de qeyd edirdi ki ozu terefinden toplanmis butun melumatlarin heqiqet olub olmamasini yoxlamaq imkani yoxdur Rusiyali tarixci Alla Kirillina ise qeyd edir ki usyana qalxan insanlarin sayi cemi 12 min olub usyanin yatirilmasi zamani onlarin her biri gullelense bele bu say 40 min etmir Doyusler erzinde her iki teref itki verib ve tereflerin itkisini indiki dovrde deqiq demek mumkun deyil Xanlar Bayramovun Gence usyani 1920 kitabinda usyanin yatirilmasi zamani bas veren qirginin hecmini qacqin dusen insanlarin sayini gostermek meqsedi ile statistik gostericilere nezer salinir Eger 1917 ci ilde burada 60 291 nefer yasayirdisa 1921 ci ilde bu reqem 42 602 nefer idi Yeni 17 689 nefer az 1924 cu ilde nesr olunmus Butun Azerbaycan kitabinda deurbanizasiyaya meruz qalmis seherler arasinda Gencenin de adi kecir Kitabdaki statistik melumatlara esasen 1921 ci ilde seher ehalisi 42 602 nefer 1923 cu ilde ise daha da az 38 800 nefer olub Sonraki hadiseler Redakte1 iyun 1920 ci ilde Azerbaycan SSR Mudafie Surasi butun fehlelere kendlilere ve Azerbaycan esgerlerine altinda Mudafie Surasinin sedrinin hokumetin rehberi olan Nerimanovun ve o dovrde Xalq Maaliyye komissari olan Mirze Davud Huseynovun imzasi olan muraciet yaydi Bu muracietde deyilirdi Gence hadiselerine kecmis Musavat hokumeti terefinden gonderilmis dagistanli kasiblarin ocaqlarini xaraba qoymus onlarin seref ve leyaqetlerini tehqir eden denikinci polkovnik ve zabitler elece de ingilis quldurlarinin qizilina satilmis musavatcilar rehberlik edirdiler Gencedeki eks inqilabi qiyam neyin bahasina olursa olsun yatirilmali idi ve fehle kendli hokumetinin emrini yerine yetiren Qirmizi ordu eks inqilabi mehv etdi Xainler quldurlar ve Azerbaycanin fehle ve kendlilerinin dusmenleri layiqince cezalandirildilar Gence ehalisi bey ve xanlarin qara orutuyunden hemiselik azad olaraq Qirmizi Ordunu ura sedalari ile qarsilayir Azerbaycan qadinlari da Qirmizi Ordunun qarsilanmasinda istirak edirler Gence seherinin etraf kendlerinin ehalisi bizim temsilcimiz olan Hemid Sultanova beyan edibler ki onlar eksinqilabi qiyamda istirak etmeyibler 142 Muraciet metninden de belli oldugu kimi xainler quldurlar ve Azerbaycanin fehle ve kendlilerinin dusmenleri cezalandirildilar 12 min muselman hebs edildi onlardan 8 mini azadliga cixsa da 4 mini gullelendi 120 Gullelenenler arasinda 6 general 6 polkovnik 3 mayor ve 7 kapitan var idi Onlarin coxunu Nargin adasinda 79 neferlik qrupla birlikde gullelediler Bir nece yuz insan Xalq Daxili Isler komissari Hemid Sultanovun emri ile edam olundular 143 Usyanin yatirilmasinda gosterdiyi xidmetlere gore Hemid Sultanov Qirmizi bayraq ordeni aldi Gence seherinin sakinlerinin kollektiv yaddasinda ise onun adi xeyanet sozu ile sinonim idi 120 Ancaq zabitler arasinda tekce sag qalmis yox elece de sonradan dovlet islerinde isleyenleri de var idi Belece usyanda istirak etmis Qafar Babayev Naxcivan ASSR nin Xalq Daxili Isler komissari olur 144 Bundan basqa 1920 ci ilin 4 iyun tarixinde general leytenant Eliaga Sixlinski ve artilleriya generali Semed bey Mehmandarovu da Gence usyaninda istirakda gunahlandiraraq hebs etdiler Ise Nerimanovun qarismasi onlarin gullelenmesinin qarsisini aldi 145 O Lenine yazdigi mektubda bunlari qeyd etmisdi Eziz Vladimir Ilyic Gence usyani zamani kohne Azerbaycan ordusunun butun zabitleri hebse alinmisdir Bu mektubu Size teqdim eden meshur generallar Mehmandarov ve Sixlinski de onlarin arasinda idi Diqqetli yoxlama neticesinde melum oldu ki bu generallarin usyanla elaqesi olmamisdir Lakin movqeyimiz sakitlesene kimi ve umumi isimize komek meqsedile biz her halda bu qerara geldik ki onlari qerargahda islemek ucun Sizin serencaminiza gonderek cunki onlar herbi mutexessis olmaq etibari ile evezsizdirler Onlardan biri Sixlinski Nikolay ordusunda artilleriyanin allahi sayilirdi Polsa cebhesi qurtarana qeder qoy onlar Moskvada islesinler Sonra Sizden xahis edeceyem ki bizim esgeri hisselerimizi teskil etmek ucun onlari buraya gonderesiniz Bu muddetde onlarin qaygisina qalmaq lazimdir 146 147 Kommunist salami ile N Nerimanov 01 avqust 1920 ci il Sonradan 1921 ci il noyabrin 18 de her iki general Bakiya geri donduler ve Xalq Herbi Deniz Isleri komissarliginda ise duzelerek Azerbaycanda Qirmizi ordunun teskilinde fealiyyet gosterdiler Usyanin teskilatcilari ve liderlerinin heyati ise ferqli oldu Bezileri Gurcustana kecib daha sonra Turkiye ve Avropaya koce bildiler Bu yolla agir yarali usyanin meglub olmasindan bir nece saat evvel artilleriya atesinden agir yaralanmis Cavad bey Sixlinski atli destenin musayietile dogma kendi Salahliya aparilir Kendde qalmaq qorxulu oldugundan yaxin qohumu Medet bey Alqanov terefinden gizlice Qarayazi mesesine sonra Tiflise aparilib Sonradan Gurcustandan Turkiyeye muhaciret edir 148 ve 1959 cu ilde dunyasini deyisene qeder burada yasayir 149 150 Usyanin diger teskilatcisi polkovnik Cahangir bey Kazimbeyli usyanin yatirilmasindan sonra kicik deste ile Gurcustana kecir oradan ise Turkiyeye muhaciret edir 1923 cu ilde Yozef Pilsudskinin deveti ile Polsaya kocur ve Polsa ordusunda xidmete baslayir Polsanin almanlar terefinden isgali zamani hebs olunur ancaq kecmis dostu Yelenendorf almani olan Emil Qutun komekliyi ile hebsden azad olunur ve Azerbaycan muhacir herekatinin esas simalarindan biri olur Milli Birlik meclisinin esas uzvlerinden olan o omrunun sonuna qeder Azerbaycanin musteqilliyi ugrunda mubarize aparir O 1955 ci ilde Berlinde sovet eks kesfiyyati terefinden oldurulur 151 152 Usyan yatirildiqdan sonra general mayor Huseynqulu xan Xoyski Qazax qezasinin kecmis qubernatoru Emiraslan Xan Xoyski qacaq destelerinin rehberleri Sari Elekber ve Qacaq Memmedqasim da muhaciret edirler Gence usyaninin bir cox istirakcilari sonradan basqa olkelerin ordularinda xidmet edibler Aslan Hacizade Firudin bey Daryal Memmed Agpolad Semed bey Refibeyli Cahangir bey Novruzov kimi AXC ordusunun zabitleri once Gence usyaninda daha sonra ise Qarabag usyaninda istirak etdikden sonra olkeni terk etmis Turkiyeye kecerek orada Turkiye Istiqlaliyyet muharibesinde de istirak etmisler I Cavansir piyada alayinin komandiri Semed bey Refibeyli 1948 ci ilde Turkiye ordusunda xidmet eden diger azerbaycanli Cahangir bey Novruzovla birlikde general rutbesine yukselirler 153 Usyanin diger istirakcilari Qacarlar sah sulalesinin numayendeleri olan generallar Emir Kazim mirze Qovanli Qacar Feyzulla mirze Qovanli Qacar Sedreddin mirze Qovanli Qacar ve Mehemmed Mirze Qacar da usyan zamani oldurulduler Eldar Ismayilovun ve Semistan Nezirlinin yazdiqlarina gore Emir Kazim mirze Qovanli Qacar Gence Fovqelade Komissiyasinin komissari Tuxareli terefinden qilincla dogranilir 154 155 156 157 Xosrov mirze Qovanli Qacar ise sonradan Turkiyeye muhaciret etdikden sonra Avropaya kocur ve adina Milli Birlik meclisi teskilatinin senedlerinde rast gelinir 158 Usyanin teskilatcilari arasinda yer almis Adigozelovlar ailesinin de bir nece uzvu 159 ve konullu destelerin birinin rehberi Topalhasanli Cabbar da gullelendi 160 Basqa bir konullu destenin rehberi olan Qacaq Qember ise yaralandiqdan sonra silahdaslari terefinden Genceden cixarilmis lakin onun sonraki taleyinden bir xeber alinmamisdir 161 Repressiya ziyalilardan da yan kecmedi Gorkemli edebiyyatci Firudin bey Kocerli maarifci Mirze Abbas Abbaszade sorgu sualsiz gullelendiler Maarif ve teatr xadimiMirze Mehemmed Axundzade ise 10 il hebs cezasi aldi 162 29 may tarixinde hem de AXC nin Eksinqilab ile mubarize teskilatinin reisi Memmedbagir Seyxzamanli da hebs olunaraq gullelenir 163 Hebs olunanlar arasinda kecmis Qafqazin VII seyxulislami Mehemmedeli Pisnamazzade de var idi 164 Usyanin ikinci gununde Nargin adasinda 79 nefer gullelenir Ehtimal olunur ki onlarin arasinda daha evvel hebs edilmis siyasi xadim Ismayil xan Ziyadxanov ve muhacir jurnal olan Qafqaz a gore gence qubernatoru Xudadat bey Refibeyli de var idi Lakin Refibeylinin hansi seraitde ve hansi tarixde gullelenmesi ile bagli fikirler ferqlidir Xanlar Bayramova gore 12 maydan sonra istintaq senedlerinde Refibeyli haqqinda bir sey yoxdur Rena Bayramovaya gore ise Refibeyli usyandan bir nece gun evvel 20 may tarixinde gullelenib XI Qirmizi ordu komandanliginin emrile butun respublika erazisinde ehtimal olunan usyan ocaqlarina nezaret ciddi sekilde guclenir Silahlarin musadiresi emr olunur ve emre tabe olmayanlarin gullelenmesi ile bagli gosteris verilir Silahini konullu tehvil verenlere ise mukafat teyin edilir Daha sonra Azerbaycan Inqilab Komitesinin Nerimanovun imzasi ile Butun Yoxsul komiteleri ve Inqilab komitelerine adli emri cixdi Bu emrde bu vaxta qeder respublikadaki movcud qanunlara qarsi fealiyyet gosteren sexslere amnistiya elan olunurdu Yoxsul komiteleri ve Inqilab komitelerine ise silahini konullu tehvil verib dinc heyata emeye qayidan insanlarin teqibini dayandirmaq tapsirildi 8 iyun tarixinde XI Qirmizi Ordunun Inqilabi Herbi Surasi terefinden diviziya rehberlerine usyanlari yatirmaqda dinc vasitelerden istifade etmek gosterisi verildi Rus herbi tarixcisi A Bezuqolniyin gosterdiyi kimi terksilah ceza tedbirleri esri goturmek kendlerin ve bolgelerin atese tutulmasi ile msuayiet olunsa da bir terefden de kendlilere torpaq paylanmasi ile davam edirdi 9 iyun tarixinde Azerbaycan Inqilab Komitesi doyuslerde olmus ve ya itkin dusmus qirmizi ordu esgerlerinin ailelerine pensiya verilmesi haqqinda dekret qebul etdi Ele hemin gun bas tutmu diger iclasda ise hokumet rehberi Neriman Nerimanovun ve emek komissari Eliheyder Qarayevin imzalari ile qirmizi ordu esgerlerinin ailelerine yardim haqqinda dekret qebul olundu Gence Icraiyye Komitesinin qezanin tam sovetlesdirilmesi ve sinfi ferqlerin aradan qaldirilmasi haqqinda beyanatina baxmayaraq sovetlesdirme bitmemisdi 2 iyun tarixinde Orconikidze Moskvadaki Siyasi Buroya muselman kendlilerin Gence qezasinin butun erazisinde usyan qaldirdiqlari haqqinda melumat verir Onun sozlerine gore ehali basdan ayaga silahlanmisdi Oz tabeliyinde umumi sayi 20 min esger olan 4 diviziyanin olmasina baxmayraq o Azerbaycani bu quvve ile saxlamagin mumkun olmadigini dusunurdu Samuxlu Qacaq Memmedqasimin xatirelerine gore bir cox usyancilar daglara cekilib mubarize aparmaga davam edirdiler Butun Qafqaz boyunca taninmis qacaqlarin rehberliyi ile usyanci herekatlar baslamisdi Usyancilar pusqular quraraq bolsevik destelerine hucumlar edirdiler Qacaq Memmedqasimin sozlerine gore 1920 ci ilin may ayinda Gencede baslayan usyan ondan sonra 12 il boyunca da davam edib Gence usyani butun respublika erazisinde zencirvari sekilde usyanlara sebeb oldu Sonradan Terter usyani Lenkeran usyani Qarabag usyani Zaqatala usyani Quba usyani ve diger bolgelerde muxtelif usyanlar bas tutsa da 1924 cu ilde qeder hec bir usyan Gence usyani qeder boyuk olmadi Xatiresi RedakteSovet dovrunde Redakte Usyan yatirildiqdan sonra Gence Qeza Inqilab Komitesi sedri Ibrahim Eliyev 9 iyun 1920 ci ilde Vorontsovskaya kucesinin adini Kanoqa adi ile deyisdirmek haqqinda qerar qebul edir Buna sebeb XX diviziyanin III alayinin komandiri olan Kanoqanin usyan yatirilanda doyuserken bu kucede oldurulmesidir Usyan zamani oldurulmus bolseviklerin xatiresini ebedilesdirmek haqqinda Umumazerbaycan Merkezi Icraiyye Komitesi qarsisinda mesele qaldirilmis ve XI Qirmizi Orduya Gencede abide qoyulmasi ucun Azerbaycan Inqilab Komitesi 100 milyon rubl ayirmali idi Lakin Gurcustan ve Ermenistanin sovetlesdirilmesi bu meseleni lengitdi Yalniz 17 yanvar 1923 cu ilde Mir Besir Qasimov terefinden abidenin qoyulmasi ucun budcenin mueyyen edilmesi haqqinda gosteris verilib Musteqillikden sonra Redakte 1994 cu ilin aprel ayinin 11 de Gence seher Icra Hakimiyyetinin bascisi Elsever Ibrahimov Gence usyaninin 75 illiyi ile bagli seherin gorkemli yerlerinden birinde Gence usyaninda helak olmus hemyerlilerin xatiresine abide ucaldilmasi haqqinda serencam imzalayib Usyani rehberlerinin adlarinin ebedilesdirilmesi meselelerine baxmaq ise Gence seher Icra Hakimiyyeti yaninda fealiyyet gosteren Adlarin ebedilesdirilmesi uzre komissiyaya hevale edilib Abidesinin qoyulmasi ucun Gencenin Quru Qobu adlanan erazisi secilib ve hemin yere burada gelecekde abidenin ucaldilacagi barede ag mermerden lovhe vurulur Uzerinden iller kecse de usyani ebedilesdirmek ucun abide qoyulmayib 165 Istinadlar Redakte AXC Ensiklopediyasi II 2005 seh 97 98 Nesiman Yaqublu 2005 Azerbaycan legionerleri PDF Baki Ciraq nesriyyati seh 317 Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti Ensiklopediyasi PDF I Baki Lider nesriyyat 2004 seh 425 ISBN 9952 417 14 2 Mais Emrahov 2009 XX esrde Azerbaycanda milli azadliq herekati PDF Baki ADPU nun nesriyyati seh 154 Rena Bayramova 2007 Azerbaycan rehberliyinde ixtilaflar ve daxili siyasi cekismeler 1920 1925 ci iller PDF Baki Elm nesriyyati seh 19 ISBN 5 8066 1691 6 1 2 3 4 5 6 Kadisev 1960 seh 294 1 2 Mehman Suleymanov 1998 Azerbaycan Ordusu 1918 1920 PDF Baki Herbi Nesriyyat seh 445 Firdovsiyye Ehmedova 2018 Major achievements of the Azerbaijan Democratic Republic PDF ing Irs jurnali 22 noyabr 2019 tarixinde arxivlesdirilib PDF Istifade tarixi 22 noyabr 2019 Fezail Ibisov Azerbaycan kendinde sosial iqtisadi prosesler 1920 1930 cu iller Baki Elsen Mirisli 9 22 avqust 2016 Bir daha Gence usyani haqqinda anl az 2019 11 22 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 22 noyabr 2019 Dergah Qudretov 1973 Azerbaycanin qardas sovet respublikalari ile iqtisadi ve medeni emekdasligi Baki Elm nesriyyati seh 50 Katibli M 1964 Chingiz Ildrym biograficheskij ocherk Baki Azernesr seh 60 Nesiman Yaqublu Azerbaycan milli azadliq herekati ensiklopediyasi Baki Mais Emrahov 2009 XX esrde Azerbaycanda milli azadliq herekati PDF Baki ADPU nun nesriyyati seh 154 Yalama stansiyasinda qatar gozleyen 350 ruha ithaf azadliq info 14 noyabr 2016 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 20 noyabr 2019 Istoriya Azerbajdzhanav 3 t h Azerbaycan tarixi 3 cildde I Baki Elm nesriyyati 1963 seh 231 1 2 Borba za pobedu Sovetskoj vlasti v Azerbajdzhane 1918 1920 Dokumenty i materialy 1918 1920 ci illerde Azerbaycanda Sovet hakimiyyetinin qelebesi ugrunda mubarize senedler ve materiallar Baki Elm nesriyyati 1967 seh 466 Aliev Ibragim Mahmud ogly Eliyev Ibrahim Mahmud oglu rus knowbysight info 17 avqust 2012 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 16 iyun 2020 Tokarjevskiy 1957 seh 271 Huseynov 1952 seh 52 53 1 2 Huseynov 1952 seh 52 N Azovtsev 1986 Grazhdanskaya vojna v SSSR V 2 h tomah Vetendas muharibesi ve SSRI 2 cildde II Moskva Voennoe izdatelstvo seh 337 Pisma trudyashihsya Azerbajdzhana V I Leninu 1920 1924 gg Azerbaycan zehmetkeslerinin Lenine mektublari 1920 1924 cu iller Baki Elm nesriyyati 1962 seh 29 31 1 2 Bezuqolniy 2007 seh 115 Istoriya gosudarstva i prava Azerbajdzhanskoj SSR 1920 1934 Baki Elm nesriyyati 1973 seh 20 21 Katibli M 1964 Chingiz Ildrym biograficheskij ocherk Cingiz Ildirim bioqrafik ocerk Baki Azernesr seh 69 Internacionalnaya pomosh XI armii v borbe za pobedu sovetskoj vlasti v Azerbajdzhane Baki Azernesr 1989 seh 36 37 1 2 Darabadi 2013 seh 267 Rizvan Zeynalov 1990 Voennoe stroitelstvo voenno patrioticheskaya i oboronno massovaya rabota v Azerbajdzhanskoj SSR v period stroitelstva socializma 1920 iyun 1941 g Herbi quruculuq Azerbaycan SSR de sosializmin quruculugu dovrunde herbi vetenperverlik ve kutlevi mudafie isleri 1920 iyun 1941 ci iller Baki Elm nesriyyati seh 20 ISBN 9785806602603 Rizvan Zeynalov 1990 Voennoe stroitelstvo voenno patrioticheskaya i oboronno massovaya rabota v Azerbajdzhanskoj SSR v period stroitelstva socializma 1920 iyun 1941 g Herbi quruculuq Azerbaycan SSR de sosializmin quruculugu dovrunde herbi vetenperverlik ve kutlevi mudafie isleri 1920 iyun 1941 ci iller Baki Elm nesriyyati seh 16 17 ISBN 9785806602603 1 2 3 Rizvan Zeynalov 1990 Voennoe stroitelstvo voenno patrioticheskaya i oboronno massovaya rabota v Azerbajdzhanskoj SSR v period stroitelstva socializma 1920 iyun 1941 g Herbi quruculuq Azerbaycan SSR de sosializmin quruculugu dovrunde herbi vetenperverlik ve kutlevi mudafie isleri 1920 iyun 1941 ci iller Baki Elm nesriyyati seh 19 ISBN 9785806602603 Bezuqolniy 2007 seh 113 Internacionalnaya pomosh XI armii v borbe za pobedu sovetskoj vlasti v Azerbajdzhane Baki Azernesr 1989 seh 44 45 Sabir Ibrahimov 1975 General Eli aga Sixlinski Baki Azernesr seh 79 Huseynov 1952 seh 53 Darabadi 2013 seh 267 268 Tokarjevskiy 1957 seh 276 Istoriya gosudarstva i prava Azerbajdzhanskoj SSR 1920 1934 Baki Elm nesriyyati 1973 seh 93 1 2 3 4 Kadisev 1960 seh 288 Tokarjevskiy 1957 seh 277 Huseynov 1952 seh 63 1 2 Ivan Tahiryan 1971 XI Krasnaya Armiya v borbe za ustanovlenie i uprochenie Sovetskoj vlasti v Armenii Irevan Hayastan nesriyyati seh 92 Q Qaloyan 1957 Borba za sovetskuyu vlast v Armenii Moskva Gos izdatelstvo politicheskoj literatury seh 180 181 Kadisev 1960 seh 289 Savars Emirxanyan 1967 Iz istorii borby za sovetskuyu vlast v Armenii Irevan Hayastan nesriyyati seh 32 Q Qaloyan 1957 Borba za sovetskuyu vlast v Armenii Moskva Gos izdatelstvo politicheskoj literatury seh 185 1 2 Suleymanov 2018 seh 76 Tokaerjevskiy 1960 seh 278 279 Suleymanov 2018 seh 77 Semyon Xromov bas redaktor 1983 Grazhdanskaya vojna i voennaya intervenciya v SSSR Enciklopediya Vetendas muharibesi ve SSRI e herbi mudaxile Ensiklopediya Moskva Sovet Ensiklopediyasi seh 670 Bolshevistskoe rukovodstvo Perepiska 1912 1927 Bolsevik rehberliyi Yazisma 1912 1927 Moskva rus Rossijskaya politicheskaya enciklopediya ROSSPEN Rusiya siyasi ensiklopediyasi ROSPEN 1996 seh 128 ISBN 5 86004 083 0 Persidskij front mirovoj revolyucii Dokumenty o sovetskom vtorzhenii v Gilyan 1920 1921 Dunya inqilabinin Iran cebhesi Gilana sovet mudaxilesi haqqinda senedler 1920 1921 Moskva Kvadriga 2017 seh 45 ISBN 978 5 91791 236 3 Selale Memmedova 2014 Azerbaycan SSR de inzibati amirlik sistemi 1920 1930 cu iller PDF Baki seh 24 Nesiman Yaqublu 2018 Cumhuriyyet Quruculari PDF Baki Nurlar nesriyyati seh 216 ISBN 978 9952 507 96 6 Ehmed Isayev 1997 Gence usyani Baki Azerbaycan Ensiklopediyasi Nesriyyat Poliqrafiya Birliyi seh 83 ISBN 5 89600 208 4 Semyon Xromov bas redaktor 1983 Grazhdanskaya vojna i voennaya intervenciya v SSSR Enciklopediya Vetendas muharibesi ve SSRI e herbi mudaxile Ensiklopediya Moskva Sovet Ensiklopediyasi seh 169 Qasim Haciyev Enver Cingizoglu 2011 Qarabagli herbiciler car ve AXC ordusunun zabitleri PDF Baki Teknur nesriyyati seh 261 ISBN 978 9952 445 02 5 1 2 3 Darabadi 2013 seh 269 1 2 3 4 Bayramov 2010 seh 54 Bayramov 2010 seh 50 Bayramov 2010 seh 64 65 Bayramov 2010 seh 149 Cemil Hesenli 2011 Russkaya revolyuciya i Azerbajdzhan Trudnyj put k nezavisimosti 1917 1920 Rus inqilabi ve Azerbaycan Musteqilliye dogru cetin yol 1917 1920 PDF Moskva Flinta seh 612 ISBN 978 5 9765 0993 1 Giorgi Mamulia Ramiz Abutalibov 2018 Odlar yurdu Baki Teas Press nesriyyat evi seh 39 ISBN 9789952494723 Bayramov 2010 seh 32 Bayramov 2010 seh 47 1 2 Bayramov 2010 seh 51 1 2 Suleymanov 2018 seh 82 Suleymanov 2018 seh 85 86 Semyon Xromov bas redaktor 1983 Grazhdanskaya vojna i voennaya intervenciya v SSSR Enciklopediya Vetendas muharibesi ve SSRI e herbi mudaxile Ensiklopediya Moskva Sovet Ensiklopediyasi seh 162 S Kondratov 2008 Revolyuciya i Grazhdanskaya vojna v Rossii 1917 1923 gg Enciklopediya v 4 h tomah I Moskva Terra seh 26 ISBN 978 5 273 00560 0 Jonathan D Smele 2015 Historical Dictionary of the Russian Civil Wars Rusiya vetendas muharibelerinin tarixi lugeti Rowman amp Littlefield Publishers seh 1470 ISBN 978 1 4422 5281 3 Nagi Keykurun 2007 Nagi bey Seyxzamanlinin xatireleri ve Istiqlaliyyet fedaileri PDF Baki Teknur seh 93 1 2 Cemil Hesenli 2011 Russkaya revolyuciya i Azerbajdzhan Trudnyj put k nezavisimosti 1917 1920 Rus inqilabi ve Azerbaycan Musteqilliye dogru cetin yol 1917 1920 PDF Moskva Flinta seh 612 613 ISBN 978 5 9765 0993 1 Darabadi 2013 seh 270 Suleymanov 2018 seh 81 1 2 Darabadi 2013 seh 270 271 Suleymanov 2018 seh 77 78 AXC Ensiklopediyasi II 2005 seh 401 Suleymanov 2018 seh 80 81 1 2 3 4 Baberovski 2010 seh 258 Bezuqolniy 2007 seh 116 117 Xaleddin Ibrahimli 2012 Azerbaycan muhacireti tarixilink http www ebooks az view aFjiI2Bo pdf Baki ADPU nesriyyati seh 45 Sevda Ismayilli 15 may 2013 Gence usyaninin bascisi danisir Qizil arxivden azadliq org 19 fevral 2020 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 19 fevral 2020 Darabadi 2013 seh 271 Bolshaya Rossijskaya enciklopediya Boyuk Rusiya ensiklopediyasi XXI cild Moskva Bolshaya rossijskaya enciklopediya nesriyyati 2012 seh 468 ISBN 978 5 85270 355 2 Suleymanov 2018 seh 86 1 2 3 Kadisev 1960 seh 295 Anar Turan 7 mart 2017 Gence usyaninin teskilatcisi ve ideoloqu PDF anl az 22 noyabr 2019 tarixinde arxivlesdirilib PDF Istifade tarixi 22 noyabr 2019 Azerbaycan Xalq Cumhuriyyetinin Gence quberniyasindan olan dovlet xadimleri PDF Gence Elm nesriyyati 2018 seh 309 Suleymanov 2018 seh 82 83 1 2 S Kondratov 2008 Revolyuciya i Grazhdanskaya vojna v Rossii 1917 1923 gg Enciklopediya v 4 h tomah I Moskva Terra seh 492 493 ISBN 978 5 273 00560 0 Bezuqolniy 2007 seh 117 1 2 3 4 Darabadi 2013 seh 272 Tokarjevskiy 1957 seh 279 Qerenfil Dunyaminqizi 11 noyabr 2017 Sovetlere sedaqetinin mukafati xalq dusmeni olan Bala kaspi az 11 noyabr 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 17 mart 2020 N Suleymanov T Miralayev 1975 Bala Efendiyev Baki 1975 Azernesr seh 21 Andranik Qalustyan 1965 Borba trudyashihsya Gyandzhinskoj Elizavetpolskoj gubernii Azerbajdzhana za Sovetskuyu vlast 1917 1920 gg Azerbaycanin Gence quberniyasi zehemetkeslerinin Sovet hokumeti ugrunda mubarizesi 1917 1920 ci iller Baki Elm nesriyyati seh 53 Museyib Sahbazov 1924 Gandzha do i pri Sovetskoj vlasti Iz proshlogo Sbornik materialov po istorii Bakinskoj bolshevistskoj organizacii i Oktyabrskoj revolyucii v Azerbajdzhane Baki seh 106 Bayramov 2010 seh 85 Suleymanov 2018 seh 88 89 1 2 Kadisev 1960 seh 296 1 2 Darabadi 2013 seh 274 Suleymanov 2018 seh 89 1 2 3 4 Tokarjevskiy 1957 seh 280 Internacionalnaya pomosh XI armii v borbe za pobedu sovetskoj vlasti v Azerbajdzhane Baki Azernesr 1989 seh 53 54 Istoriya gosudarstva i prava Azerbajdzhanskoj SSR 1920 1934 Baki Elm nesriyyati 1973 seh 47 1 2 M Qaziyev 1970 Neriman Nerimanov Heyati ve fealiyyeti Baki Azernesr seh 125 Suleymanov 2018 seh 91 Sevda Ismayilli 17 may 2013 Gence usyaninin bascisi danisir 2 ci yazi azadliq org 19 fevral 2020 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 19 fevral 2020 1 2 Internacionalnaya pomosh XI armii v borbe za pobedu sovetskoj vlasti v Azerbajdzhane Baki Azernesr 1989 seh 57 Darabadi 2013 seh 275 Ismayil Sixli 2005 Secilmis esarleri Iki cildde PDF II Baki Serq Qerb nesriyyati seh 328 ISBN 9952 418 33 4 Darabadi 2013 seh 276 Suleymanov 2018 seh 95 Vosstanie v Gyandzhe vospominaniya o sobytiyah 1920 goda rus azerhistory com 10 mart 2020 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 10 mart 2020 Sima Babayeva 21 iyun 2018 Gence usyani Azerbaycan Respublikasi Milli Arxiv Idaresi 18 noyabr 2019 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 18 noyabr 2019 Traskunov 1964 seh 38 Traskunov 1964 seh 40 1 2 3 Baberovski 2010 seh 259 1 2 Darabadi 2013 seh 278 1 2 Bayramov 2010 seh 53 Tofiq Melikli 4 avqust 2010 Tariximizin sanli sehifesine 1920 ci il Gence usyanina isiq salan kitab 525 ci qezet 2020 06 18 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 18 iyun 2020 1 2 Darabadi 2013 seh 277 Nikolay Cerusev 2014 Rasstrelyannaya elita RKKA 1937 1941 komandarmy 1 go i 2 go rangov komkory komdivy i im ravnye biograficheskij slovar Moskva Politicheskaya enciklopediya seh 474 476 ISBN 978 5 9950 0217 8 1 2 Suleymanov 2018 seh 97 Bayramov 2010 seh 65 66 Kadisev 1960 seh 298 Suleymanov 2018 seh 97 98 Yevgeniy Tokarjevskiy 1950 Ocherki iz istorii Azerbajdzhana 1920 1925 g Baki Elm nesriyyati seh 56 57 1 2 The New York Times Thursday June 17 1920 ing Nyu York Tayms 17 iyun 1920 June 18 2020 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 18 iyun 2020 Knoxville News Sentinel June 16 1920 ing Knoxville News Sentinel 16 iyun 1920 June 18 2020 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 18 iyun 2020 The Brattleboro Reformer June 17 1920 ing The Brattleboro Reformer 17 iyun 1920 June 21 2020 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 18 iyun 2020 The Selma Times Journal June 18 1920 ing The Selma Times Journal 18 iyun 1920 June 18 2020 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 18 iyun 2020 1 2 Qaraca Bextiyar 1920 ci ilin aprel cevrilisinden sonra baslayan xalq usyanlari Azerbaycan qez 2015 28 aprel s 11 1 2 Arif Eliyev 25 may 2020 Gence usyani 100 Seref ve namusumuzun paytaxti ayna az 17 June 2020 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 17 iyun 2020 Mehemmed Emin Resulzade Azerbaycan Cumhuriyyeti Mehemmed Emin Resulzade Azerbaycan hurriyyet ve istiqlal haqqinda Azerbaycan dergisi 2 ci sayi Paris 1952 ci il Ehmed Isayev 8 avqust 2010 Gence usyani Azerbaycan qezeti 10 fevral 2018 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 18 iyun 2020 Merkezi Dovlet Arxivi f 2896 siy 1 is 7 Cemil Hesenli 2011 Russkaya revolyuciya i Azerbajdzhan Trudnyj put k nezavisimosti 1917 1920 Rus inqilabi ve Azerbaycan Musteqilliye dogru cetin yol 1917 1920 PDF Moskva Flinta seh 615 ISBN 978 5 9765 0993 1 Neriman Nerimanov 1989 Secilmis eserleri II Baki Azernesr seh 290 291 Tadeus Svetoxovski 2004 Russian Azerbaijan 1905 1920 The Shaping of a National Identity in a Muslim Community Nyu York Cambridge University Press seh 188 ISBN 978 0 511 52376 2 Baberovski 2010 seh 521 Semistan Nezirli 2005 General Eliaga Sixlinski omru PDF Baki Ugur nesriyyat poliqrafiya merkezi seh 36 Neriman Nerimanov N Nerimanovun V I Lenine mektubu S Mehmandarov ve E Sixlinski ile elaqedar 1920 ci il epistolyar musigi dunya az 2020 03 12 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 12 mart 2020 Semistan Nezirli 2012 Hec kim gullelenmesin anl az 12 mart 2020 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 12 mart 2020 Gence usyani Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti Ensiklopediyasi II Baki Lider 2005 seh 382 ISBN 9952 417 44 4 Semistan Nezirli 1995 Cumhuriyyet generallari PDF Baki Herbi nesriyyat seh 56 Bayramov 2010 seh 89 90 Gence usyani Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti Ensiklopediyasi II Baki Lider 2005 seh 82 ISBN 9952 417 44 4 Bayramov 2010 seh 92 93 Bayramov 2010 seh 112 Semistan Nezirli 1995 Qacarlar Baki Sur nesriyyati seh 7 Sevda Ismayilli 21 fevral 2013 Dogranmis general Emir Kazim Mirze Qacar azadliq org 13 mart 2020 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 13 mart 2020 Eldar Ismayilov 2009 Persidskie princy iz doma Kadzharov v Rossijskoj imperii Rusiya imperiyasinda Iranin Qacar sahzadeleri Moskva Staraya Basmannaya seh 194 ISBN 978 5 904043 06 3 Nezirli 2016 seh 416 Bayramov 2010 seh 91 Bayramov 2010 seh 98 Bayramov 2010 seh 101 Bayramov 2010 seh 99 Bayramov 2010 seh 108 110 Eliyarli Iltifat Behbudov Tahir 2013 Istiqlal fedaileri Azerbaycan Xalq Cumhuriyyetinin Daxili Isler Nazirleri ve silahdaslari 1918 1920 PDF Baki Mutercim Tercume ve Nesriyyat Poliqrafiya Merkezi seh 282 Rehnulla Sevinc 2018 Car Rusiyasinin sonuncu Azerbaycan Cumhuriyyetinin ilk seyxulislami PDF Azerbaycan MEA nin Xeberleri Ictimai elmler seriyasi 3 sehife 73 Istifade tarixi 13 mart 2020 Gence Usyani ile bagli Gencede abide ucaldilmalidir gancapost info 6 yanvar 2020 19 May 2020 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 19 may 2020 Edebiyyat RedakteAzerbaycan Xalq Cumhuriyyeti Ensiklopediyasi PDF I Baki Lider nesriyyati 2004 440 sehife ISBN 9952 417 14 2 Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti Ensiklopediyasi PDF II Baki Lider nesriyyati 2005 472 sehife ISBN 9952 417 44 4 Baberovski Yorq 2011 Vrag est vezde Stalinizm na Kavkaze azerb Dusmen her yerdedir Qafqazda stalinizm Moskva Rossijskaya politicheskaya enciklopediya ROSSPEN Fond Prezidentskij centr B N Elcina ISBN 978 5 8243 1435 9 Bayramova Rena 2007 Azerbaycan rehberliyinde ixtilaflar ve daxili siyasi cekismeler 1920 1925 ci iller PDF Baki Elm nesriyyati 196 sehife ISBN 5 8066 1691 6 olu kecid Bayramov Xanlar 2010 Gence Usyani 1920 Baki Leman nesriyyat poliqrafiya 290 sehife Bezuqolniy Aleksey 2007 Narody Kavkaza i Krasnaya armiya 1918 1945 gody azerb Qafqaz xalqlari ve Qirmizi ordu 1918 1945 ci iller Moskva Veche ISBN 978 5 9533 1989 8 Cebikin N Yakusenko K Baxsi A 1981 Qirmizi bayraqli Zaqafqaziya Zaqafqaziya herbi dairesinin Qirmizi bayragi haqqinda tarixi ocerkler Krasnoznamennyj Zakavkazskij Ocherki istorii Krasnoznam Zakavkaz voen okruga Intervenciya i grazhdanskaya vojna v Zakavkaze rus Tiflis Tbilisi Sabchota Sakartvelo 226 sehife Darabadi Pervin 2013 Azerbaycanin herbi siyasi tarixi 1917 1920 ci iller Voenno politicheskaya istoriya Azerbajdzhana 1917 1920 gody PDF rus Baki Serq Qerb nesriyyati 293 sehife ISBN 9952 432 44 5 olu kecid Ehmedov Mais 2009 XX esrde Azerbaycanda milli azadliq herekati PDF Baki ADPU nun nesriyyati 203 sehife Huseynov I 1952 Trudy Instituta istorii partii pri CK VKP b Azerbajdzhana azerb Bolseviklerin UKP Merkezi Komitesi nezdindeki Partiya Tarixi Institutunun eserleri Baki Isayev Ehmed 1997 Gence usyani 1920 rus Baki Azerbaycan Ensiklopediyasi Nesriyyat Poliqrafiya Birliyi 107 sehife ISBN 5 89600 208 4 Kadisev Arnold 1960 Zaqafqaziyaya mudaxile ve vetendas muharibesi Intervenciya i grazhdanskaya vojna v Zakavkaze rus Moskva Voenizdat 510 sehife Nezirli Semistan 2016 Gullelenmis Azerbaycan generallari PDF Baki 704 sehife Suleymanov Mehman 2018 Azerbaycan Ordusunun tarixi III cild 1920 1922 PDF Baki Maarif nesriyyati 784 sehife ISBN 978 9952 37 140 6 Tokarjevskiy Yevgeniy 1957 Azerbaycandaki xarici mudaxile ve vetendas muharibesi tarixinden Iz istorii inostrannoj intervencii i grazhdanskoj vojny v Azerbajdzhane rus Baki Elm nesriyyati 332 sehife Traskunov M 1964 Diviziya komandiri Kurisko Nachdiv Kuryshko rus Izdanie politupravleniya Zakavkazskogo voennogo okruga Yaqublu Nesiman 2018 Cumhuriyyet quruculari PDF Baki Nurlar nesriyyati 504 sehife ISBN 978 9952 507 96 6 Zeynalov Rizvan 1990 Herbi quruculuq Sosializm quruculugu dovrunde 1920 iyun 1941 ci iller Azerbaycan SSR de herbi vetenperver ve kutlevi mudafie isleri Voennoe stroitelstvo voenno patrioticheskaya i oboronno massovaya rabota v Azerbajdzhanskoj SSR v period stroitelstva socializma 1920 iyun 1941 g rus Baki Elm nesriyyati 203 sehife Hemcinin bax RedakteQuba usyani 1920 Qarabag usyani 1920 Zaqatala usyani 1920 Lenkeran usyani 1920 Terter usyani 1920 Sovet isgalina qarsi usyanlar 1920 22 Xarici kecidler RedakteTarixin izi ile 1920 Gence usyani AzTV Seref ve namusumuzun paytaxti GENCE USYANI 100 PressklubTV Gence usyani 1920 Turan TV Gence usyani senedli film Gence usyani haqqinda yazilarMenbe https az wikipedia org w index php title Gence usyani 1920 amp oldid 6073156, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.