fbpx
Wikipedia

Cənubi Azərbaycan

Cənubi Azərbaycan ya da Güney Azərbaycan (azərb-ərəb.گونئی آذربایجان‎) və ya sadəcə Azərbaycan (azərb-ərəb.آذربایجان‎) və ya bölgənin İran ərazisində yerləşdiyinə görə digər adı İran Azərbaycanı (azərb-ərəb.ایران آذربایجانی‎) — İran İslam Respublikasının şimal-qərbində, İraq Respublikası, Türkiyə Respublikası, Naxçıvan Muxtar Respublikası, Ermənistan RespublikasıAzərbaycan Respublikası ilə olan sərhədində yerləşən tarixi ərazi. İran Azərbaycanı rəsmi şəkildə dörd inzibati ərazi vahidinə bölünmüşdür – Qərbi Azərbaycan, Şərqi Azərbaycan, ƏrdəbilZəncan ostanları. Bölgədə əsasən Azərbaycan türkləri yaşayır. Buna baxmayaraq, bölgənin ərazilərində kürd, erməni, tat, talış, aysorfars azlıqlar da yaşayır.

Mündəricat

Cənubi Azərbaycan xəritəsi: Qərbi Azərbaycan, Şərqi Azərbaycan, ƏrdəbilZəncan ostanı

Sərhədləri

Cənubi Azərbaycan İran İslam Respublikasının şimal-qərb hissəsində yerləşir. Şimalda Azərbaycan Respublikası ilə sərhədi Araz çayı, Muğan düzüTalış dağlarından keçir. Qərbdə Türkiyə və cənub-qərbdə isə İraqla həmsərhəddir. Göstərilən sərhədlər çərçivəsində Cənubi Azərbaycan ərazisinin şərqdən qərbə eni 375 km-dir. Əlverişli coğrafi mövgeyə malikdir. İstər şimal-cənub istərsə şərq-qərb istiqamətində keçən dəmir və avtomobil yollarının üzərində yerləşir. Cənubi Azərbaycanın ərazisi təqribi olaraq 286,6 min km²(?) olaraq qiymətləndirilir. Qərb sərhədlərindən Zaqroz dağ silsiləsi su ayrıcı funksiyası rolunu oynayır. Urmiya, ZəncanTəbriz şəhərləri əsas inzibati mərkəz rolunu oynayır. 1992-ci ilŞərqi Azərbaycan ostanı iki ostanlığa bölünmüşdür. Bu bölgüyə baxmayaraq yenə də Zəncan ostanı ərazisində türklərin sayı üstünlük təşkil edir. .

Relyefi

Cənubi Azərbaycan əsasən dağlıq ölkədir. Yüksəkliyi 200 metrə qədər olan düzənliklər yalnız onun şimal-şərqində (Muğan düzünün cənub-qərbində) yerləşir. Qalan ərazilər isə dağ silsilələrindən və onların arasında yerləşən geniş dağ çökəkliklərindən, qalxanvari vulkan massivlərindən ibarətdir. Cənubi Azərbaycanın qərb sərhədləri boyunca uzanan Kürdüstan dağları mürəkkəb geoloji və tektonik quruluşa malikdir. Burada qədim kristalik və metomorfik süxurlar geniş yayılmışdır. Dağlar tektonik qırılmalarla ayrı-ayrı massivlərə parçalanmışdır. Onların hündürlüyü metrə çatır. Şərqdəki Talış və Boqrov dağ silsilələri əsasən Paleogenin və Mezazoyun çökmə və vulkanik süxurlardan ibarətdir. Bu dağların hündürlüyü m-ə qədərdir. Daxili hissənin şimal tərəfində (Marağa-Miyanə xəttinin şimalı) dağlar əsasən enlik istiqamətinə uzanmaqla, qısa silsilələrdən ibarətdir. Ərazidə vulkan məşhəlli dağlarda az deyil. Bunlardan diqqəti cəlb edən Ərdəbil yaylası üzərində ucalan, zirvəsi həmişə qar və buzla örtülü olan Savalan dağı (4821 m) və Təbrizdən cənubda yerləşən Səhənd dağlarıdır (3722 m). Ölkənin cənub hissəsindəki dağların istiqaməti şimal-qərbdən cənub-şərqədir. Onların quruluşunda Mezazoyun və Kaynazoyun vulkanik, metamorfik süxurları əsas rol oynayır. Burada mütləq yüksəkliyi metrə çatan Zəncan, Rüştan, Qəfədan və s dağlar vardır. Cənubi Azərbaycanın relyefində dağarası çökəkliklər xüsusi yer tutur. Ərazinin şimal-qərbində Arazyanı (Arazbasar), şimal-şərqində Cənubi Muğan düzənlikləri yerləşir. Qərbdə Urmiya, mərkəzi hissədə Ərdəbil və Miyanə çökəklikləri vardır. Qızılüzən və Zəncan çayları boyunca uzanan dağarası düzənliklər isə cənubda relyefin böyük formalarındandır. Dağarası çökək və yaylaların əksəriyyəti Kaynazoyun dəniz, göl və dördüncü dövrün kontinental çöküntü laylarından (gil, qum, çınqıl və s.) təşkil olunub. Əhali əsasən bu geniş dağarası çökəklərdə və dağ çaylarının dərələrində məskunlaşmışdır. Kənd təsərrüfatı üçün yararlı torpaq sahələrinin əksəriyyətində relyefin bu formaları ilə bağlıdır. Cənubi Azərbaycanın ən böyük şəhərlərindən olan Təbriz, Ərdəbil, Zəncan, Xoy, Miyanə və s. dağ arası çökəkliklərdə yerləşir.

İqlimi

Cənubi Azərbaycan subtropik qurşağın kontinental bölgəsində yerləşir. Onun hər tərəfi dağlarla əhatələndiyindən hava kütlələri daxili hissələrə gəlib çata bilmir. Bu səbəbdən ərazidə quru kontinental iqlim hakimdir. Dağarası çökəkliklərdə Xəzər dənizi və qərb istiqamətdən gələn rütübətli hava kütlələrinin qarşısında ucalan kənar dağ silsilələrinin yamaclaında mm-dən artıq (1700 m-ə qədər) yağıntı düşür. Daxili çökəkliklərdə yağıntının miqdarı 200–400 mm arasında dəyişir. Daxili dağların qərb və şimal yamaclarında illik yağıntı 500–600 mm təşkil edir. Yağıntının ən çox düşdüyü dövr dekabr və aprel ayları ərzində düşür. Dağarası çökəkliklərdə yanvar ayının orta temperaturu −20, −30 °C arasında olur. Yayda isə temperatur 38–45 °C-yə qədər qızır.

Daxili suları

Cənubi Azərbaycanda çay şəbəkəsi o qədərdə inkişaf etməmişdir. Çayların çoxu az suludur. Çoxu (kiçik çayları) quruyur. Çayları əsasən ya daxili hövzəyə (Urmiya gölünə) ya da ArazQızılüzən hövzəsinə aiddir. Bu iki iri çayda öz növbəsində Xəzər dənizinə tökülür. Araz çayının ən iri sağ qolları Cənubi Azərbaycan ərazisindən axan Qoturçay, Qarasu və Qırmızıçay çalarıdır. Qarasu çayı bütün şərq hissənin (Savalan dağı və Ərdəbil çökəkliyi) sularını yığır. Cənubi Azərbaycanın cənubundan axan və ümumən ölkənin (Cənubi Azərbaycan) ən gursulu çayıdır. Quraq iqlim səbəbindən çaylar suvarma, sənaye və içməli suya olan təlabatın ödənilməsində geniş istifadə edilir. Bəzən ifrat şəkildə su anbarlarının inşası çayları tamamən qurudur. Cənubi Azərbaycanın ən böyük gölü Urmiya gölüdür. Gölün səviyəsi təətdütlüdür. Yağışlar zamanı suyunun səviyyəsi artır. Əvvəllər hətta ətraf düzənlilləri basırdı. Gölün sahəsi əvvəllər 5,8 min km² təşkil edirdi. Göl dəniz səviyəsindən 1275 m yüksəklikdə yerləşirdi. Dərinlik 16 metr təşkil etsədə hazırda azdır. Vaxtı ilə gəmiçilikdə istifadə edilirdi. Suyun duzluğu 220–280 % yüksək olur. Digər iri gölü Ağ-göldür. Göl Arazqırağı düzənlikdə yerləşir. Savalan dağının vulkan kraterində gözəl vulkan məşəlli göl vardır. Qış ayları göl donur.

Bitkilər aləmi

Qaraqat Qaradağ məhsulu

Yabanı bitkilər aləmi baxımından elə də zəngin deyil. Geniş ərazilərdə yarımsəhra, quruçöl, dağ çöl və dağ çəmən bitkiləri yayılmışdır. Meşələrə kiçik talalar şəklində (əsasən qərb sərhəd dağlarında) rast gəlinir. Arid seyrək kollar dağ yamaclarında xüsusi ilə cənub-qərbdə və Zəncan dağlarının şimal yamaclarında yayılmışdır. Dağarası çökəkliklərdə yovşan-efemerli (birillik) yarımsəhralar, müxtəlif otlu çöllər və quru çöllər geniş yer tutur.

Bölgü

Cənubi Azərbaycan əhalisinin sayı baxımından dünyada azərbaycanlıların ən kompakt yaşadığı bölgə sayılır.

Necəki biz izah edirdik, Türkmanlar ölkəsi nə İran dövlətinin əyaləti deyil, nə də onun şəhərlərindən biri deyil, buna görə biz onun haqqında əyalət kimi danışmırdıq. Lakin onlar başqa İran xanədanı xalqları arasında çox böyük əhəmiyətə malikdirlər, çünki onlar ən igid xalqdırlar və yetərincə çoxsaylıdırlar.

Oruc bəy Bayatın "Don Juan" kitabı . Bakı. Yazıcı . 1988 səh. 118

Cənubi Azərbaycan İranın inzibati bölgüsündə əsasən aşağıdakı ostanlardan ibarətdir:

Həmədan şəhəridir.

Cənub Azərbaycan əhalisi əsasən azərbaycanlılardan ibarətdir.

Nəqliyyat

Əsas nəqliyyat sahələri avtomobil, dəmiryol və boru nəqliyyatı geniş yayılmışdır. Bununla belə avtomobil nəqliyyatı aparıcıdır. Dəmir yolu Çulfa-Təbriz-Tehran istiqamətlidir. Digər ərazilərdə bu nəqliyyatın inkişaf etdirilməsi ya əlverişsiz şəraitdən ya da maliyyənin çoxluğu səbəbindən inkişaf etdirilməmişdir. Bu xətt 1916-cı ildə Rusiya imperiyası tərəfindən həyata keçirilmişdir. Hal-hazırda bu dəmir yolu Azərbaycan ərazilərinin Ermənistan tərəfindən işğalı səbəbindən və Mehri ərazisindən keçən dəmir yolun ermənilər tərəfindən söküləsindən peresoektivsizdir. İran hazırda Ermənistan ərazisindən keçməklə Qara dənizə çıxmaq məqsədi ilə Çulfadan Mehri istiqamətində dəmir yolu tipintisini planlaşdırır. Əsas avtomagistralları isə Çulfa-Təbriz-Tehran və Astara-Ərdəbil-Təbriz yollarıdır. Boru nəqliyyatı son zamanlar inkişaf etmişdir. Buradan Naxçıvana qaz verilişi həyata keçirilirdi. Son zamanlar isə Türkiyə və Ermənistan istiqmətində boru kəmərlərinin çəkilişi planlaşdırılır.

Hava yolları

ATA Airlines A320–200 təyyarəsi eniş edir.

ATA Hava Yolları Təbrizdə fəaliyyət göstərən hava yolları şirkətidir. Şirkət Yaxın Şərqə, o cümlədən Avropaya müntəzəm uçuşlar həyata keçirir.

Cənubi Azərbaycanın sərnişin və yükdaşıma xidmətli hava limanları:

Sıra Liman Şəhər Əyalət
1 Təbriz Beynəlxalq Hava Limanı Təbriz Şərqi Azərbaycan ostanı
2 Urmiya Hava Limanı Urmiya Qərbi Azərbaycan ostanı
3 Ərdəbil Hava Limanı Ərdəbil Ərdəbil ostanı
4 Zəncan Hava Limanı Zəncan Zəncan ostanı
5 Səhənd Hava Limanı Bunab Şərqi Azərbaycan ostanı
6 Xoy Hava Limanı Xoy Qərbi Azərbaycan ostanı
7 Muğan Hava Limanı Parsaabad Ərdəbil ostanı

Dəmiryolu

İlk Təbriz dəmiryolu stansiyası 1917-ci ildə istifadəyə verilmişdir. Hazırki tikinti ikinci Pəhləvi hökmranlığı dövründə memar Heydər Ğayçamlı tərəfindən inşa olunmuşdur. İlk qatar vaqonları Rusiyadan gətirilmişdir.

Dəmiryolu stansiyası Azərbaycan Respublikası ərazisində yerləşən Culfa rayonunun Cənubi Azərbaycana düşən payından başlanır.

Metro

Təbriz Metropoliteni 2001-ci ildən istifadəyə verilmişdir. 4-ü əsas olmaqla 5 xətti mövcuddur. El-Gölü və Lalə stansiyaların birləşdirən ana xəttin ümumi uzunluğu 75 kilometrdir.

  • Tabriz Urban Railway Organization (TURO), El-Gölü Station.

  • Tabriz Railway Station.

Körpülər

Əsrarəngiz Meşkinşəhr Birləşdirici Körpü

Faydalı qazıntıları

Cənubi Azərbaycanda əsasən Təbriz yaxınlığında alüminium, gümüş, qurğuşum, daş kömür, Qaradağda dəmir filizi, Zəncanda mis və mobilden yataqları vardır. Ərazilər müxtəlif tikinti materalları ilə zəngindir. Savalan ətrafında və bir sıra başqa yerlərdə müalicə əməmiyyətli mineral isti sular var.

İqtisadiyyatı əsasən kənd təsərrüfatının müxtəlif sahələri, ilkin emal sahələri və bir qədərdə maşınqayırma sahələrindən ibarətdir. İri şəhərlər arasında müəyyən fərqlər vardır. Sənaye sahələri də məhz bu şəhərlərdə cəmləşmişdir. Təbriz bu baxımdan seçilir. Şəhərdə maşınqayırma, neft emalı, yüngül, yeyinti, metal emalı, şüşə istehsalı və d. sənaye sahələri vardır. Şəhərdə radioquraşdırma zavodu fəaliyyət göstərir. Burada Rumıniyanın köməyi ilə maşınqayırma zavodları tikilmişdir.

Ağır sənaye

Ağır sənaye 1960-cı illərin ortaları yaradılmışdır. Maşınqayırma, mühərrikqayırma, poladtökmə və dəmirpresləmə mövcuddur. Burada kənd təsərrüfatı texnikalarının istehsalı həyata keçirilir. Urmiya isə şəkər, yağ, xalça və dəri məmulatları istehsalı ilə seçilir. Yeyinti sənayesinin müasir tipli müəssisələri vardır. Kustar sənətkalığın nümunələrinə rast gəlinir.

  • İran Traktorqayırma Şirkəti Təbriz şəhərində fəaliyyət göstərən traxtor istehsalatlı sənaye manufakturasıdır. Hazırda şirkət 13 adda məhsulunu onlarla ölkəyə idxal etməklə məşğuldur. Ölkənin ağır sənayesinin əsas gəlir gətirən mənbəyi hesab olunur. Məhsulları beynəlxalq miqyasda ISO-9000 sertifikatı ilə təltif olunmuş, bir sıra keyfiyyət göstəriciləri və mükafatlar qazanmışdır.
  • GoldStone Plastik Məmulatları Ərdəbildə fəaliyyət göstərən sintetik-kauçuk istehsalı ilə məşğul olan kommersiya şirkətidir. Avtomobil, təyyarə və digər mühərrikli vasitələr üçün keyfiyyətli təkər rezinləri dünya standardlarına cavab verən brend hesab olunur.
  • MST müxtəlif növ tikinti alətləri və avadanlıqlarının istehsalı ilə məşğul olmaqdadır.
  • Rəxş Xudro Dizel yükdaşıma maşınlarının istehsalatı ilə məşğul olan müəssisədir. 2005-ci ildən etibarən fəaliyyət göstərir.

Kənd Təsərrüfatı

Kənd təsərrüfatının əsas sahələri əkinçilik və heyvandarlıqdır. Əkinçilik süni suvarmaya əsaslanır. Dənli və paxlalı bitkilərdən buğda, arpa, çəltik, novud və s. əkilir. Texniki bitkilərdən isə şəkər çuğunduru, kətan, tütün, pambıq, yağlı bitkilərdən günəbaxan, soya və s. yetişdirilir. Bağçılıq, üzümçülük, subtropik meyvəçilik inkişaf etmişdir. Badam, kişmiş ixracat əhəmiyyətlidir. Əhali bostançılıq və tərəvəzçiliklədə məşğul olur. Düzən ərazilərdə camış, dəvə, dağlarda qoyun, arı, at və barama yetişdirilir.

Qida Sənayesi

İranın qida idxalı sənayesinin 50%-dən çoxu Cənubi Azərbaycanın payına düşür. Təbrizdə əsas qida manufakturaları Şirin Əsəl, Aydın, Şəniz, Ənatə, BərəkətÇiçək müəsissələridir. Təbrizdən kənarda da Xürrəmdarə kimi önəmli sənaye istehsalat müəsissələri mövcuddur.

Antik dövr

Miladdan 4-min il öncədən başlayaraq, Orta Asiyadan Dərbənd və Daryal keçidlərilə yaxın şərqə el axınları olmuş və bu axınlar Azərbaycan, Zaqros(زاگرس) Dağ şərqi və qərbi ətəkləri və ümumiyyətlə İranın qərb ərazisindən keçərkən,onların bəlli el, tayfa və qollarından, əsas toplumlarından ayrılaraq, bu yerlərin müxtəlif yerlərində yurd salaraq qalmışlar.

Şumer, ilam axınları kimi tarixə məlum önəmli el axınlarından əlavə, çox ehtimal başqa axınlar və xüsusilə kiçik el, qəbilə və obalarda həmin yol ilə orta asiyadan gəlib, həmin yaxın şərq məntəqələrində yurd salıb qalmış, soydaşları yerli əhaliyə qarışaraq, xalqlar şəklində mədəniyyət və hakimiyyət qurmuşlar.

Həmin yaxın şərq məntəqəsinin şimaldan mərkəzində yerləşən Azərbaycan, Həmədan (همدان),Qum (قم),Qəzvin (قزوين),Zəncan (زنجان),Təxti Süleyman (تخت سليمان) araları yerləridə bu müxtəlif iltisaqi dilli ellər, soylar və qəbilələrin yurd salaraq qaldığı yerlər olmuşdur.

Bu gələn köçərilər etnik baxımından yaxın olmuş yerli əhali ilə qarışıb Kuti, Lulubi, Hurri,Manna,Matiyin,Kassilər,urartu,Saspir,Kaspilər,Alban,Məskut,salk,İşğur… toplumları və kütlələrini yaratmışlar ki, onların bəzi si zaman keçib Artdıqca, yaşadıqları ərazidə bəlli mədəniyyət və hakimiyyət qurmuşlar.

Bilavasitə Azərbaycan ərazisi və oranın cənub və cənub şərqində yerləşən Həmədan torpaqlarında M.ö 3-min illikdə formalaşan və tarixdə tanınmış ilk xalqlar KutiLulubilər olmuşlar. qutti və lullubi xalqları şimaldan kaspilər,şimal qərbdən hurrilər və mannalar, cənub və cənub qərbdə kassilər və onların vasitəsi ilə və bilavasitə ilamlarla əlaqədə olmuş və onların, habelə Şumer və Akkadlarin qurduğu mədəniyyətlə tanış olaraq onlardan etgilənmişlər.

Kuti-Lulubilər bu gün İran türklərinin yaşadığı bitişik ərazinin ən cənub bölgəsində, həmədan-əsədabad, qum, qəzvin, zəncan ,marağa, təxti sülyman arasındaki ərazidə və azərbaycanda yaşamışlar.demək, göstərdiyimiz bu ərazini əhalisinin bu gun Türk olması olduqca qədim tarixə malikdir, daha doğrusu bu yerlərin sakinləri tarixə məlum ilk çağlardan iltisaqi dilli- əski türk, olmuş, həmdə azərbaycan və həmədan ərazisində ilk mədəniyyət qurmuşlar.

Bu mədəniyyət hind-avropalı xalqların məntəqəmizə gəlməsindən təqribən 1500–2000 il öncə olmuşdur.

Sasanilər İmperiyası dövründə Azərbaycan

224-cü ildə İranın cənubunda yerləşən Pars vilayətinin Sasan nəslindən olan hökmdarı I Ərdəşir Papakan Parfiya hökmdarı V Artabanı məğlubiyyətə uğratdı. Bununla da Arşakilər sülaləsinin hakimiyyətinə son qoyuldu. 226-cı ildə I Ərdəşir (226–241) özünü Ktesifon şəhərində İran şahənşahı elan etdi. Hakimiyyət Sasanilər sülaləsinin əlinə keçdiyindən bu dövlət də Sasanilər dövləti adlandırılmağa başlandı. Ktesifon şəhəri Mədain adlandırıldı və yenə də paytaxt şəhər oldu. Sasanilər Roma imperiyasına qarşı münasibətlərdə keçmiş Parfiya dövlətinin siyasətini davam etdirirdilər. I Ərdəşir Azərbaycan torpaqlarından başqa keçmiş Əhəməni torpaqlarını da birləşdirmişdi. Zəifləmiş Kuşan dövlətinin torpaqları hesabına öz ərazisini şərqə tərəf daha da genişləndirmişdi. Roma ilə şahənşah I Şapur (242–272) arasında MesopotomiyaErmənistan uğrunda şiddətli mübarizə Romanın məğlubiyyəti ilə bitmişdi.

Sasanilər sülaləsinin hakimiyyət dövründə rəsmi və qeyri-rəsmi dövlət dili iran kökənli pəhləvi dili idi. O dönəmlər bölgədə yaşayan qədim türkdilli xalqların yazı mədəniyyəti inkişaf etməmişdi. Bu səbəbdən qədim türkçə variantları əsasən şifahi formada inkişaf edirdi.

Orta Əsrlər Dövrü

Ərəb istilası

İbn Hövqəlin 10-cu əsrdə çəkdiyi bir xəritə. Xəritədə Xəzər dənizi və ətrafı təsvir edilib. Azərbaycanın sərhədləri Xəzər dənizinin boyunca əl-Bab (yəni Dərbənd)(الباب) şəhərindən Muğan (موقان) bölgəsinədək uzanır, və Araz (نهر الرس) və Kür (نهر الكر) çayları Azərbaycan sərhədləri içində verilir.
İdrisinin çəkdiyi xəritə (1154), Azərbaycan sərhədləri Xəzər dənizinin qərb tərəfində bəllidir

Azərbaycanın real fütuhatının başlandığı hicri 22 (643)-ci ildən çox əvvəl, İyad ibn Qənmin başçılıq etdiyi ərəb ordusunun xəlifə Ömərin əmri ilə 639-cu ilin avqustunda başlamış Mesopotamiyanın işğalı prosesində Azərbaycan ərazisinə hücum (və bəlkə də hücumlar) olmuşdur. Hücum Urmiya gölünün cənub-qərbindən başlamış və nəticədə qərb sərhədlərinin mərzbanı ilə müqavilə bağlanmışdı.

Ərəblərin Sasanilər imperiyasının Xəzər sahili vilayətlərinə, o cümlədən Azərbaycana real hücumu, yalnız 642-ci ildə baş verən fəthindən sonra Həmədana hücumla mümkün oldu. Tarixçi ət-Təbəri bildirir ki, o gündən iranlıların birliyi pozuldu. Hər vilayətin əhalisi düşmənlə yalnız öz vilayəti hüdudlarında döyüşürdü. Əl-Bəlazurinin verdiyi məlumata görə, Nəhavənd döyüşündən bilavasitə sonra ərəblər Həmədan-Rey yolu üstündə yerləşən, QumKaşanı tutdular. Bu qələbələrdən sonra qədim Midiya ərazisində möhkəmlənən ərəblər şimala doğru istiqamət götürdülər.

Xürrəmilər hərəkatı

Əsas məqalə: Xürrəmilər hərəkatı
Xürrəmilər hərəkatına rəhbərlik etmiş böyük Azərbaycan sərkərdəsi Babəkin portreti

Azərbaycanın Ərəb Xilafətinin tərkibində olduğu dövrdə həmin ölkənin ərazisində başlamış ən geniş xalq hərəkatı Xürrəmilər hərəkatıdır. Xürrəmilərin ilk məlum çıxışı 162/778-ci ilə aid edilir.

Üsyanın başında "Əbd əl-Qəhhar adlı birisinin" durduğu haqqında xəbər verən ət-Təbəridən fərqli olaraq Nizamülmülk üsyan başçısının Əbu Müslimin oğlu Əbu əl-Qərra olduğunu, üsyançıların "[Ə]bu Müslim sağdır. Məmləkəti tutaq!" şüarı ilə çıxış etdiklərini dəqiqləşdirir. Nizamülmülk üsyançıları "qırmızı geyinmişlər" əvəzinə, "xürrəmdinilərlə birləşmiş" "qırmızı bayraq (sorxələm) batinilər" adlandırır.

Xürrəmilərin yeni çıxışını ət-Təbəri 192/808–809-cu ilə aid edir. Nizamülmülk üsyanın "Harun ər-Rəşidin Xorasanda olduğu vaxta" təsadüf etdiyini qeyd edir. Bu dəfə İsfahan, Rey, Həmədan və b. yerləri əhatə edən üsyan, ət-Təbərinin məlumatına görə, Azərbaycanda başlanmış, hər yerdən gələn yüz mindən artıq adam üsyana qoşulmuşdu. Lakin Abbasi üsuli-idarəsinə qarşı yönəldilmiş bu çıxış da uğursuzluqla nəticələnmiş, "saysız adam öldürülmüş", çoxlu əsir tutularaq, Harunun Karmisindəki qərargahına gətirilmiş, onların bir hissəsi məhv edilmiş, qalanları isə Bağdad bazarında satılmışdılar.

Bu hadisədən sonra xürrəmilərin Xilafətə qarşı çıxışları ara verdi. Mənbələrdən məlum olur ki, xürrəmilərin rəhbərləri olan Cavidan və Əbu İmran bu zaman ədavətə başlamış, aralarındakı münasibətləri aydınlaşdırmaqla məşğul olmuşdular. Başçılar arasında günü-gündən artan bu çəkişmə onları, habelə onların ardıcıllarını Xilafətə qarşı mübarizədən yayındırırdı. 816-cı ilə qədər xürrəmilər mərkəzi hakimiyyəti yalnız adda-budda çıxışlarla narahat edirdilər.

816-cı ildə Cavidan və Əbu İmran açıq döyüşdə bir-birini öldürdülər: Əbu İmran döyüş meydanında, Cavidan isə aldığı ağır yaradan üç gün sonra həlak oldu. Cavidanın ölümündən sonra xürrəmilərə rəhbərlik etməyə başlayan Babək hərəkatın məcrasını tamamilə Xilafətə qarşı yönəltdi.

Babək xürrəmilərə rəhbərliyi qəbul etdikdən sonra onların mübarizəsi tamamilə Xilafətə qarşı çevrildi. Bəzi mənbələrin verdiyi məlumata görə, Babək bir vaxt islamı qəbul edibmiş və onun müsəlman adı Həsən imiş.

Xürrəmilərin əksəriyyəti Azərbaycanın və qonşu vilayətlərin kəndlilərindən ibarət idi. Cavidanın rəhbərlik etdiyi xürrəmilər 816-cı ilədək Xilafəti yalnız hərdənbir narahat edirdilərsə, Cavidanın ölümündən sonra Xilafət üçün dəhşətli bir qüvvə oldular. Babək Xilafətə qarşı üsyan qaldırmaq vaxtını yaxşı seçdi. O, Əmin və Məmun qardaşlarının Xilafət taxtı üstündəki daxili mübarizələrindən istifadə etdi, çünki bu zaman ərəblərin yuxarı təbəqələrinin diqqəti Bağdaddan uzaqdakı şimal vilayətlərindən yayınmışdı. Dinəvərinin verdiyi məlumata görə, "Babək (Xilafətdə) arası kəsilməyən qarışıqlıq və çətinliklər dövründə püxtələşmişdi". iki ərəb tarixçisi — BağdadiMəsudi onun haqqında eyni fikri ifadə edir:

"O, Azərbaycan vilayətinin Bəzzeyn dağında meydana çıxdı. Orada onun tərəfdarlarının sayı artdı"

Əl-Bağdadi, səh. 251; əl-Məsudi. Tənbeh, səh. 352.

Əbu Dulaf qeyd edir ki, Bəzzdə "əl-xürrəmiyyə adı ilə məşhur olan əlmühəmmirə bayraqları təntənəli surətdə təqdis edildi. Babək buradan çıxmışdır".

Orta əsr mənbələrində bildirildiyi kimi, əvvəlcə Cavidanın, sonra isə iyirmi ildən artıq Babəkin başçılıq etdiyi xürrəmilərin Azərbaycandakı mərkəzi və ya paytaxtı qala şəhəri olan Bəzz idi. Ət-Təbəri deyir ki, Bəzz "Babəkin vilayəti və şəhəri idi".

Əl-Məsudi yazır:

"Babək Azərbaycan ölkəsində olan Bəzzeyn dağlarında üsyan qaldırmışdı."

Əl-Məsudi, BGA, VIII, səh. 353

Məsudinin əsərində deyilir ki, "Babəkin ölkəsi Bəzzeyn — Azərbaycan, ArranBeyləqandadır", Bəzzeyndə Arranda, "Babəkin ölkəsində" olan dağdır.

Yaquta Həməvi yazır:

"Bəzz — Azərbaycanla Arran arasında bir vilayətdir"

ƏI-Yaqut, I, səh, 529.

Babək Bəzzdə xürrəmilər icmasının rəhbərliyini qəbul edən zaman, onun tərəfdarlarının sayı nisbətən çox deyildi. Bir mənbədə bildirilir ki, Babək onlara qılınc və xəncər payladı və əmr etdi ki, öz kəndlərinə gedib çıxış üçün onun xəbərdarlıq işarəsini gözləsinlər. Xəbərdarlıq işarəsi veriləndə, Babəkin ardıcılları kəndlərdə ərəblərin və onların ətrafındakı adamların üstünə atıldılar və hamısını qırdılar. Bundan sonra Babək öz adamlarını Bəzzdən uzaq mahallara göndərdi, orada da bütün ərəblər və onların yerli əhalidən olan tərəfdarları məhv edildi. İbn ən-Nədim yazır ki, Babəkdən əvvəl "xürrəmilərin dini etiqadında qətl, əzab və müharibə yox idi, xürrəmilər bütün bunların nə olduğunu bilmirdilər".

Xəlifə Məmun 833-cü il 7 avqustda öldü, öz qardaşı Mötəsimi (Əbu İshaq Məhəmməd ibn Harun ər-Rəşidi) taxta vəliəhd təyin edərək, ona vəsiyyətnamə qoydu. Bu vəsiyyətnamənin başlıca maddəsi xürrəmilərə qarşı müharibəyə başlıca diqqət vermək sərəncamı idi:

"Xürrəmilərə gəlincə, onlara qarşı müharibəyə qətiyyətli və rəhmsiz bir adam göndər, ona səbrlə pul, silah, atlı və piyada qoşunla kömək et. Əgər onların vaxtı uzun çəksə, sən özün öz tərəfdarların və yaxın adamların ilə onların üstünə get"

Ət-Təbəri, III, 1163; İbn əl-Əsir, VI, səh. 158.

833-cü il, 10 avqustda Mötəsim xəlifə elan edildi. və bununla da xürrəmilərə qarşı mübarizənin yeni mərhələsi başladı.

Yeni xəlifə taxta çıxan kimi birinci növbədə öz sələfinin vəsiyyətinə əməl etməyi qərara aldı. O, xürrəmilərə qarşı müharibəyə ciddi hazırlıq görməyə başladı, zira, görürdü ki, Azərbaycanın və digər əyalətlərin xalq kütlələrinin bu təhlükəli hərəkatı qarşısında daha da zəiflik göstərilsə, Xilafətin öz varlığı üçün ciddi nəticələr doğura bilər. O, bu iş üçün heç bir şeyi əsirgəmədi. Buna görə xürrəmilərə qarşı onun qoşunlarının ilk hücumu müvəffəqiyyətlə nəticələndi.

Ət-Təbərinin verdiyi məlumata görə, 833-cü ildə "Cibalda, Həmədan, İsfahan, MasabzanMehricanqazaq şəhərlərində olan çoxlu əhali xürrəmilərin dinini qəbul etdi. Onlar toplandılar və Həmədan tərəfdə düşərgə qurdular. Mötəsim onlara qarşı qoşun göndərdi; onun göndərdiyi axırıncı ordu İshaq ibn İbrahim ibn Müsəbin komandası altında idi ki, onu da (Mötəsim), həmin ilin şəvvalında (oktyabrın 20-si — noyabrın 17-si) Cibala hakim təyin etmişdi. O, zilqədə [ayında] (noyabrın 18-i — dekabrın 17-si) onlara getdi. Onun [xürrəmilər] üzərində çaldığı qələbə haqqındakı məlumat [Bağdadda] tərviyə günündə [833-cü il 25 dekabr] oxundu. O, Həmədan rayonunda [onlardan] 60 min adam qırdı, qalanları Rum ərazisinə qaçdılar.

M.Siriyets, məğlub edilən xürrəmilərin qalan hissəsinin Bizans ərazisinə qaçdığı haqqında belə deyir: "Həmin (833) ildə Babək tərəfdarlarının böyük bir hissəsi ərəblərin müharibəsindən cana gələrək baş komandan Nəsr ilə birlikdə Rum padşahı Feofili axtarmağa getdi və xristianlığı qəbul etdi".

İbn əl İbri həmin variantı daha qısa şəkildə verir; "onun (Babəkin) sərkərdəsi Nəsr öz həmqəbilələrindən bir çoxu ilə Feofilin yanına qaçdılar və xristian oldular".

Xəlifə Mötəsim Misirdə Bizans qoşunları ilə vuruşmada öz hərbi məharətini göstərən istedadlı sərkərdə Afşin Heydər ibn Kavusu 835-ci il 3 iyunda xürrəmilərə qarşı müharibə edən bütün qoşunların baş komandanı təyin etdi. Xəlifə bu müharibə üçün vəsait əsirgəmirdi. Afşin ata minəndə yəni xürrəmilərlə vuruşmağa girəndə — gündə 10 min dirhəm, hərbi əməliyyat olmayanda isə 5 min dirhəm pul alırdı.

835-ci il Afşin Bəzz yaxınlığında yeni istehkamlar tikdirdi. Ərəblərlə xürrəmilər arasında kəşfıyyat xarakterli vuruşmalar gedirdi. Bəzən bu, bəzən də o biri tərəf müvəffəqiyyət qazanırdı. Bu yerə yaxşı bələd olan xürrəmilər ərəb qoşunlarının təchizat yollarını tutur, ərzaq və silah karvanlarını ələ keçirməklə ərəbləri çətin vəziyyətdə qoyurdular, çünki "karvanda olanların hamısını məhv edirdilər". Nəticədə Afşinin qoşunları daim aclıq və susuzluqdan əzab çəkirdi, "cismən və ruhən məğlub olurdu".

836-cı ildə Həştadsər dağı yaxınlığında xürrəmilərlə Buğa əl-Kəbirin başçılığı altındakı ərəb ordusu arasında vuruşma olmuşdu. Təkəbbürlü Buğa, Afşinin əmrinə etina etməyərək, şəxsən xürrəmilərlə vuruşmaq qərarına gəlmiş və bunun cəzasını görmüşdü. Əvvəlcə Babək Buğanın min nəfərlik ərzaqdaşıyan dəstəsini məhv etdi, əsir aldığı ərəblərdən ikisini seçdi və baş vermiş əhvalatı Afşinə söyləməyə göndərdi. Buna baxmayaraq, Buğa öz ordusunu xürrəmilərə qarşı hərəkətə gətirdi; xürrəmilər isə ərəbləri izləyirdilər; dağ cığırlarından keçib gücdən düşən ərəblər təpələrdən birinə qalxmağa başlayanda xürrəmilər hücum edib onları mühasirəyə saldılar və ərəbləri onlar üçün əlverişli olmayan şəraitdə vuruşmağa məcbur etdilər. Buğanın ordusu məğlub edildi, bir neçə sərkərdə öldürüldü. Buğanın özü isə qaçdı. Xürrəmilər bütün ərəb ordugahını, pul və silahları ələ keçirtdilər. Bu məğlubiyyətdən sonra Afşin öz qoşunlarını Bərzəndə çəkdi.

Afşin Babəklə mübaribənin axırıncı ilində Təbəristan hakimi Məzyərlə olduğu kimi gizli danışıqlar aparırdı və məqsədi Xilafət hakimiyyətini məhv etmək idi. Lakin Afşinin Babəklə birlikdə qəsd düzəltməkdə iştirakı yalnız Məzyərin və Afşinin özünün mühakiməsində aşkara çıxdı. Belə bir qəsdin mövcud olduğunu ərəb mənbələri də təsdiq edir. Əbu Mənsur əl-Bağdadi bildirir ki, Afşin "Babək ilə gizli qəsd düzəltmişdi". Mötəsim Afşini Babəkə qarşı müharibəyə göndərəndə "belə düşünürdü ki, o müsəlmanlara səmimi münasibət bəsləyir. Gizlində isə o [Afşin] Babəklə əlbir idi və ona qarşı müharibəni uzadırdı və müsəlman qoşunlarında çatışmazlıq olduğunu ona hiss etdirirdi, o da [Babək də] düşmən qoşununun çoxunu məhv edirdi". Yalnız xürrəmilərlə müharibə qurtardıqdan sonra "xəlifə, Afşinin satqınlığını və Babəklə müharibə zamanı onun müsəlmanlara xəyanət etdiyini öyrəndi".

Lakin Xilafətə qarşı əlbir əməliyyat keçirmək barəsində Afşin, BabəkMəzyər arasında gedən gizli danışıq və yazışmalar bir nəticə vermədi, odur ki, Afşin də özünü tamamilə ifşa etməmək üçün Bəzzə hücum etmək əmrini verməyə məcbur oldu. Cəfər əl-Xəyyat, Əbu Səid və Buxaraxudatın sərkərdəliyi altındakı türk qoşunları və könüllülər qalanı mühasirə etdilər. Şəhər üçün uzun sürən vuruşma başlandı, bu zaman xürrəmilər qaladan çıxıb ərəbləri hiss ediləcək tələfat verməyə məcbur edirdilər. Ərəblər mancanaqları Bəzzin hasarlarına yaxınlaşdırdılar, işçi korpusu isə hasarları sökərək daşları çıxarmağa başladı. Xürrəmilərin bütün qəhrəmanlığı və igidliyinə baxmayaraq, ərəblərin üstün qüvvələrinin mühasirəsinə qalanın davam gətirə bilməyəcəyi Babəkə aydın olanda, o, Afşinlə şəxsi danışığa girdi. Bu danışıqlar zamanı Afşin "Babəkə aman təklif etdi, lakin o bir gün də gözləməyi xahiş edəndə Afşin elə dedi: "Sən istəyirsən öz şəhərini möhkəmlədəsən. Əgər amanda qalmaq istəyirsənsə, çayı keç" lakin o uzaqlaşdı".

Babəkin amanı qəbul etməkdən boyun qaçırmasına baxmayaraq, Afşin bir müddətdən sonra onun yanına adam göndərib xahiş etdi ki, barışıq haqqında danışıqlar üçün onun yanına etibarlı bir adam göndərsin. Babəkin elçisinə o dedi: "Babəkə (bunları) söylə: hər başlanğıcın bir axırı var. İnsanın başı soğan gövdəsi deyil ki, yenidən cücərə bilsin. Mənim adamlarımın çoxu qırılmışdır, on nəfərdən biri də qalmamışdır. Sənin vəziyyətin də yəqin belədir. Gəl sülh bağlayaq. Sənin əlində olan mülk səndə qalsın, sən burada qal, mən qayıdıb gedim, xəlifədən sənin üçün bir mülk daha alıb fərman göndərim".

Afşin şəhərə neftsatanlar dəstəsini gətirdi və bunların köməyi ilə şəhər 837-ci il 26 avqustda ərəb qoşunu tərəfindən alındı. Afşin əmr etdi ki, şəhərin qalalarını dağıtsınlar və şəhəri üç gün ərzində yandırsınlar. "Bircə ev, bircə qala salamat qalmadı — o, hər birini yandırdı və ya dağıtdı". Babəkin oğulları və onların ailə üzvləri şəhərdə tutuldular. Nizam əl-MüIkün verdiyi məlumata görə, Bəzz alınarkən 80 mindən artıq xürrəmi öldürülmüşdü.

Bu məğlubiyyətdən sonra 837-ci ildə Babək Sünik hakimi Səhl ibn Sunbatın mülkündə tutularaq Samirə şəhərinə gətirilir və 838-ci ildə həmin şəhərdə edam edilir.

Ərəblərin Azərbaycana tərəf yollarının üstündəki ilk vilayət Rey idi. Bu şəhəri tutmaq üçün ərəblər Həmədan-Rey vilayətləri ayrıcındakı Dəstəbə sərhəd nahiyəsini işğal etdilər, onun qalalarında isə hərbi qarnizonlar yerləşdirdilər. Məhz bu qarnizonlardakı ərəb əsgərləri Azərbaycana və İranın Xəzəryanı vilayətlərinə ediləcək yürüşlərə hazırlıq görürdülər.

Azərbaycan qoşunlarına mərzban İsfəndiyar ibn Fərruxzad komandanlıq edirdi. O, Bacrəvan, Mayməd, Nariz, Şiz, Məyanic və digər yerlərin əhalisindən Ərdəbildə böyük qoşun toplayıb ərəblərlə vuruşmağa girişdi. Vuruşma bir neçə gün davam etdi və ərəblərin qələbəsi ilə sona çatdı..

Nihavənd döyüşündən düz bir il sonra, yəni 643-cü ildə, Reyin işğalı hələ tam başa çatmamış, xəlifə Ömərin (634–644) əmri ilə Bukayr ibn Abdullah və Utba ibn Farkadın başçılıq etdikləri qoşun dəstələri Azərbaycan sərhədlərini keçdilər. Ərdəbildən bir qədər aralı, Cərmidan dağı yanında İsfəndiyarın hələ yaxşı möhkəmlənə bilməmiş dəstələri onları qarşıladı. Mənbələrin məlumatına görə, bu, Bukayrın Azərbaycan ərazisində azərbaycanlılarla ilk toqquşması idi. Bir neçə gün davam edən qanlı döyüş ərəblərin qələbəsilə başa çatır. İsfəndiyar özü isə əsir düşür.

Rey yanındakı döyüşlərin ərəblər üçün müvəffəqiyyətlə başa çatdırılması, xəlifənin Bukayra kömək göndərmək haqqında əvvəlki əmrinin yerinə yetirilməsinə imkan yaradır. Sərkərdə Simak köməyə göndərilir. Çox keçmədən İsfəndiyarın qardaşı Bəhramın başçılığı altında təşkil olunmuş yeni qoşun Utba ibn Farkadın dəstəsinə hücum edir. Ərəblər bu dəfə də qələbə qazanırlar. Bəhram qaçır. Hələ də Bukayrın yanında əsirlikdə qalan Azərbaycan mərzbanı İsfəndiyar isə bu hadisədən sonra ərəblərlə sülh müqaviləsi imzalamalı olur. Bu müqaviləyə görə Azərbaycan əhalisi "imkanları daxilində" can vergisi-cizyə ödəməli idi; "qadınlar və uşaqlar, həmçinin yaşamaq üçün vəsaiti olmayan xroniki xəstələr, dünya malından heç nəyi olmayan zahidlər" bu vergidən azad olunurdular.

Yeni hakimiyyət Azərbaycanın bütün əhalisinə, "onun düzlərində, dağlarında, ucqar və sərhəd yerlərində yaşayanlarına, onların əmlakına, dini icmalarına, qanunlarına, qaydalarına aman" verməyi öz üzərinə götürürdü.

Bəlazuri isə yazır ki, "hicri 18-ci ildə Xuzeyfə ibn əl-Yəmən Azərbaycanı dinc yol ilə istila edib, Azərbaycan əhalisi adından hərəkət edən Azərbaycan mərzbanı ilə müqavilə bağlamışdır. Bu müqaviləyə görə mərzban "800 min dirhəm verməyi öhdəsinə götürdü" ərəblər isə öz tərəfindən öhdələrinə almışdılar ki, heç kəsi öldürməsinlər, əsir almasınlar, atəşgədələri dağıtmasınlar və Balasacan, Savalan və Satrudan kürdlərini təqib etməsinlər. Şiz əhalisinin öz bayramlarında rəqs etməsinə və (keçmişdə) icra etdikləri hər işi açıq görmələrinə mane olmasınlar". Bundan sonra xəlifə Ömər, Xuzeyfə ibn əl-Yəməni vəzifəsindən götürdü və Utbə ibn Farkadı Azərbaycana canişin təyin etdi. Lakin ərəb qoşunları Azərbaycandan gedəndən sonra ölkənin əhalisi hicri 24 (644–645)-cü ildə üsyan qaldırıb, "müsəlmanların onlarla bağladıqları sülh şərtlərinə əməl etməkdən boyun qaçırdılar".

Abbasilər xilafəti dövründə Azərbaycan

Əməvilər xilafətinin çöküşündən sonra hakimiyyətə gələn Abbasilər sülaləsi dövründə yeni qanunlar qüvvəyə mindi. Bir neçə adda yeni vergilərin tərtib olunması, işğalçılıq fəaliyyətini geniş vüsət alması yerli xalqın müqavimət əzmini qırırdı. Bu dövrdə Azərbaycan sakinləri də xeyli zülm çəkmişlər. Torpaqların mühüm hissəsi formal olaraq dövlətin mülkiyəti hesab olunurdu. Bunun əsasında xəzinə əkinçilərdən torpaqdan və, dövlətin suvarma sistemindən yararlanma haqqı kimi vergi yığırdı. Dövlətin torpağının bir hissəsi iqta kimi hərbi xidmətinin təminatı kimi feodallara verilirdi. Tədricən renta iqtası, torpaq iqtasına çevrildi, və, erkən həm də sonrakı dövrlərdə şərti torpaq mülkiyəti olaraq ömürlük benefisidən irsi lenə çevrildi. Xüsusi ilə torpağı, feodala məhsulun 50% və daha çox qədərini ödəmək şərti ilə, icarəyə götürən kəndlilərin vəziyəti ağır idi.

Səlcuq İmperiyası dövründə Azərbaycan

Rəvvadilər dövləti

Ərəblərin regionda mövqeyinin zəifləməsindən istifadə edən oğuz soylu türk tayfaları tezliklə bölgəyə uğurlu hərbi yürüşlər edərək əraziləri işğal etmişlər. Səlcuqlar əvvəlcə, Xorasanda məskunlaşdılar. 1038-ci ildə paytaxtı Nişapur şəhəri olan ilk Səlcuq dövləti yarandı. Səlcuqların Azərbaycanda olduğu müddətdə qədimdən ərazidə yaşayan Azəri xalqalarının öz etnik mənsubiyyətini daşıyan türk qardaşlarıyla qaynayıb-qarışması prossesi sürətləndi.

Xanlıqlar dövrü

Güney Azərbaycanda yaranan xanlıqlar arasında Urmiya xanlığı mühüm yer tuturdu. Xanlığın əsasını Nadir şahın əmisi oğlu Fətəli xan Əfşar qoymuşdu.

Təbriz və Xoy xanlıqları Dunbuli tayfasından olan nəslin əlində idi. Çox da böyük ərazi və əhalisi olmayan Qaradağ xanlığının başında Qaradağ tayfalarına başçılıq edən Kazım xan (1747–1752) dururdu. Marağa xanlığı hələ Nadirin sağlığında burada hakim olan Əliqulu xan Müqəddəmin əlində idi. Ərdəbil xanlığını 1792-ci ilədək Nəzərəli xan Şahsevən idarə edib. 0, Ərdəbil, Xalxal və Muğandakı şahsevən tayfalarını birləşdirmiş, mahalların etibarlı idarəsini təşkil edə bilmişdi. Nəzərəli xandan sonra oğlu Nəsirəli xanlıq taxtına çıxdı.

Maku xanlığını Bayat boyundan olan Əhməd Soltan (1747–1778), Sərab xanlığını isə Şəqaqi boyundan olan Əli xan (1747–1786) yaratmışdır.

Güney Azərbaycan xanlıqları ictimai-siyasi və mədəniyyət mərkəzləri olan şəhərlər ətrafında yaranmışlar. Xanlar başlıca olaraq el-tayfa başçıları içərisindən çıxırdı.

Ərdəbil xanlığı

XVIII əsrin ortalarında yaranmış xanlıqlardan biri də Ərdəbil xanlığı olmuşdur. Lənkəran, Qaradağ, Qarabağ, Sərab və Gilan xanlıqları ilə həmsərhəd olan xanlığın mərkəzi Ərdəbil idi. Xanlığın əsasənı Şahsevən tayfasından olan Bədir xan qoymuş və dövləti siyasi cəhətcə möhkəmləndirmişdi. Xanlığı feodal əyanlarından ibarət divanxana idarə edirdi. Mahallarda idarəçilik işləri bəylər, naiblər, kəndlərdə kətxudalar tərəfindən aparılırdı. Xanlığın 3 min nəfərlik daimi qoşunu var idi. Bədir xanın oğlu Nəzərəli xan Şahsevənın dövründə (1747–1783) zəndlərqacarlarla münasibət kəskinləşmişdi. Nəzərəli xan Şahsevən nikah diplomatiyası vasitəsilə qarabağlı İbrahim xanla dostluq əlaqələri yaratmişdi. Talış xanlığı ilə də mehriban qonşuluq münasibətində idi.

Qubalı Fətəli xan 1784-cü ilin mayında hücum edərək Ərdəbili və Meşkini tutdu. Bu hadisə Fətəli xanın düşmənlərinin, xüsusilə, Rusiyanın narazılığına səbəb oldu. Ona görə də Fətəli xan Ərdəbili tərk etməli oldu.

Nəzərəli xandan sonra hakimiyyətə gələn Nəsir xanın (1783–1808) dövründə, 1797-ci ildən etibarən xanlıq müstəqilliyini itirərək Qacarlardan asılı vəziyyətə düşmüşdü. Xanlığın fəaliyyətinə 1820-ci ildə Qacarlar sülaləsi tərəfindən son qoyulmuşdu.

Xanları

Marağa xanlığı

Marağa torpaqlarını I Şah Abbasın ora köçürdüyü Qarabağın cavanşir elinin qolu olan müqəddəm tayfası idarə edirdi. XVIII yüzilin əvvəllərində Marağa əyalətini osmanlılar tuta bilmiş, lakin Nadirin köməyilə vəkil Həsənəli bəy əyaləti azad etmişdi. Tayfa başçısı Əbdürrəzaq ora hakim təyin olundu. O isə Nadirin siyasətindən ehtiyat edərək Bağdada qaçdığından xanlıq yenidən vəkil Həsənəli bəyə həvalə olundu. Onun oğlu Əliqulu xanın dövründə Nadirin ölümündən sonra xanlıq müstəqilləşdi. Marağa xanlığı XIX yüzilin 20-ci illərində ləğv olundu.

Xanları

  • Əliqulu xan Müqəddəm
  • Hacı Əliməhəmməd xan Müqəddəm
  • Əhməd xan Müqəddəm, 1763–1797
  • Cəfərqulu xan Müqəddəm, 1797–1811

Maku xanlığı

Maku əyaləti Səfəvi hökmranlığı dövründə Çuxur Səd bəylərbəyliyinə daxil olan yarımmüstəqil sultanlıqdan ibarət idi. Onu bayat tayfasından olan nəsli hakimlər idarə edirdi.

Xanlığın banisi Bayat tayfasından Əhməd Sultan idi. O, xanlığın idarəsi və möhkəmləndirilməsi üçün bəzi tədbirlər gördü. Vaxtilə Nadir Şahın Xorasandakı sərkərdələrindən biri idi. Nadir şahın öldürülməsindən sonra onun arvadlarından biri ilə evlənir. Onun və oğlu Hüseyn xanın haqqında məlumat azdır. Xanlığın içində anklav olaraq Ayrımlı tayfasının 30 kənddən ibarət olan öz Avacıq xanlığı da var idi. Xanın ölümündən sonra torpaqlar oğlanları Həsən və Hüseyn xan arasında bölündü. Həsən xan İrəvanlı Məhəmməd xan Qacardan asılılığa düşdü. Hüseyn xanın Mahmudi və Əbaqiyyə mahalları Osmanlılar tərəfindən tutuldu, lakin bu mahalları tezliklə geri ala bildi. Əli xanın dövründə xanlıq möhkəmlənməyə nail oldu. Hüseyn xanın oğlu Əli xan hamının qibtə etdiyi bir xan olaraq tanınırdı. Əli xan daha sonra İslam dinindən çıxaraq Babın təlimini qəbul etmişdi. Bu xətt Hacı İsmayıl xanın zamanında da davam etdirildi. Teymur Paşa xan 1877–1878-ci illərdə xanlığı gücləndirdi. O, rus generalı Alxazovun Naxçıvan dəstələrilə birgə Təbriz üçün təhlükə yaradan Şeyx Übeydullanın dəstəsini məğlubiyyətə uğratdı. Ona yerli xalq "Azərbaycan Padşahı" ləqəbi vermişdi. Xanlığın son nümayəndəsi Murtuzaqulu xan isə 1922-ci ildə devrildi.

Xanları

Əhalisi Xanlığın əhalisi Azərbaycan türkləri və kürdlərdən ibarət idi. Əhalinin 900 ailəsi Əhl-Haqq (Yərsanizm) dininə etiqad edirdi. Xalq arasında sünnilər qaraqoyunlu, şiələr isə ağqoyunlu adlanırdı. 1200 erməninin də yaşadığı qeyd olunur. Xanın əsas güvəndiyi qulluqçuları ermənilərdən idi.

Qaradağ xanlığı

Qaradağlı tayfası Səfəvilərin hakimiyyətə gəlməsində fəaliyyət göstərdiyindən I Şah İsmayıldan başlayaraq Qaradağ vilayətinin idarəsinə nail ola bilmişdi. XVI əsrdən XIX əsrin əvvəllərinədək Qaradağ vilayətinin idarəsi irsi olaraq müəyyən nəsil üzrə olmuşdu. Onlar həm də ruhani səlahiyyətlərinə malik idi. XVIII yüzilin əvvəllərində Səfəvi sülaləsi zəiflədiyindən hakim Kazım xan mərkəzi hakimiyyətə tabeçilikdən çıxmış, şah Sultan Hüseynin ehtiramına layiq görülən rus A.Volınskini Əhərə qoymamışdı. Nadir mərkəzi hakimiyyətə tabe olmayan xanın gözlərini çıxartdırmışdı. Nadirin ölümündən sonra Qaradağ xanlığı müstəqilləşmiş, Kazım xan Qaradağ xanı olmuşdu.

Kazım xan XVIII yüzilin ortalarında Qarabağ, Gəncə və Naxçıvan xanları ilə birlikdə Şəki xanlığına qarşı ittifaqa qoşulmuşdu. Bu ittifaq məqsədinə nail ola bilməmişdi. Qaradağ xanı Qarabağ xanlığına, Kərim xan Zəndə (1761), sonra isə Ağa Məhəmməd Qacara (1791) tabe olmuşdu.

Qaradağ xanı Abbasqulu xan XIX yüzilin əvvəllərində P.Sisianova məktub yazaraq Rusiyaya sadiq qalacağını bildirmiş, lakin 1804–1813-cü illər rus-İran müharibəsində Rusiyaya qarşı çıxmışdı.

Xanları

Sərab xanlığı

Sərab xanlığıİran ərazisində xanlıq. (XVIII əsrin 40-cı illəri — XIX əsrin əvvəlləri). Ərazisi Ərdəbil, Qaradağ, Marağa xanlıqları və Təbrizla hüdudlanırdı. Mərkəzi Sərab şəhəri.

Sərab xanlığının əsası Şəqaqi tayfasının başçısı Əli xan (1747–1786) tərəfındən qoyulmuşdur. Nadir şahın ölümündən sonra paytaxtdakı qarışıqlıqdan istifadə edən Əli xan özünü həmtayfaları arasında xan elan etdi. O, Məhəmmədhəsən xan Qacarla mübarizədə öz müstəqilliyini qoruyub saxlasa da, Kərim xanın nominal hakimiyyətini qəbul etməyə məcbur olmuşdu.

Əli xanın ölümündən sonra hakimiyyətə Sadıq xan Şəqaqi gəlsi. Sadıq xanın hakimiyyəti dövründə Sərab xanlığı yenidən müstəqilliyə nail olmuş, öz sərhədlərini genişləndirməyə cəhd göstənnişdi.

Sadıq xan xanlığın idarə sistemini nizama saldı, müdafiəsini təşkil etdi. İran tərəfdən təhlükəni nəzərə alaraq xan titulu verdiyi qardaşı Əli bəyi Zəncana hakim təyin etdi. Sadıq xan Təbrizi ələ keçirdi. Lakin Urmiya, Qarabağ və başqa xanlıqlardan kömək alan Nəcəfqulu xan Dünbuli Sadıq xanı geri çəkilməyə məcbur etdi. Sərab xanlığının ərazisi Qacarlar dövlətinin tərkibinə qatıldı.

Xanları

Təbriz xanlığı

Ən görkəmli xanlarından biri Əmiraslan xan Qırxlı-Avşar olmuşdur. Onun hakimiyyəti dövründə Təbriz xanlığı Ərdəbili, Xalxalı, Azərbaycanın cənub torpaqlarının bir hissəsini tutmaqla sərhədlərini xeyli genişləndirdi. Lakin çox keçmədi ki, Təbriz xanlığı Fateh-Əli xan Əfşar tərəfindən ələ keçirildi və Təbriz onun ölkəsinin paytaxtına çevrildi. Təbriz xanlığının idarə edilməsi Nəcəf-Qulu xana tapşırılır. Fateh-Əli xanın ölümündən sonra Təbriz xanlığı yenidən müstəqillik əldə edir.

Urmiya xanlığı

Xanlığın əsasını Nadir şah Əfşar'ın əmisi oğlu, Əfşar tayfasından olan Fətəli xan Əfşar qoymuşdu.O,hətta Nadir şahın sərkərdəsi olan Azad xan'ı da öz tərəfinə çəkə bilmişdi. Bundan sonra,o,mərkəzləşdirmə siyasətini həyata keçirməyə başladı.İlk olaraq Təbrizə hücum etdi,Təbriz asılı hala salındı.Və Təbriz paytaxt oldu.Daha sonra Xoy xanı Şahbaz xan da Fətəli xanla ittifaq bağlamağa məcbur oldu.Bundan sonra isə Qaradağ,MarağaSərab xanlıqları Urmiya xanlığından asılı vəziyyətə salındı.O,1751-ci ildə Azad xanı onunla ittifaqdan imtina edən İrəvan xanlığı üzərinə göndərdi.İrəvan xanı Mir Mehdi Kartli çarı II İraklidən kömək istədi.II İrakli QazaxBorçalı azərbaycanlılarından topladığı ordunu Mir Mehdi xana köməyə göndərdi.Azad xan geri oturduldu.Beləliklə,Fətəli xan Əfşar MakuƏrdəbil xanlıqları istisna olmaqla,bütün İran Azərbaycanı xanlıqlarına öz hakimiyyətini yaya bilmişdi.

Urmiya xanlığının hökmdarı Fətəli xan Əfşar Nadir şah Əfşarın ən yaxın adamlarından biri idi və Əfşarlar tayfasına mənsub idi. Fətəli xan Əfşar Cənubi Qafqazın tutulması və İranda ali hakimiyyət uğrunda mübarizəyə də xüsusi əhəmiyyət verirdi. Bu məqsədlə müxtəlif xanlıqlara müttəfiqlik haqqında müraciətnamələr göndərildi. İrəvan xanlığına hücum uğursuz olduqda hücum istiqaməti Gürcüstana yönəldi. Çar II İrakli məğlub edildi.

Fətəli xan İranda ali hakimiyyət uğrunda mübarizə aparan Kərim xan Zəndin üzərində qalib gəldikdən sonra hakimiyyətini Mərkəzi və Qərbi İrana yaya bildi (1752). İranın şimalında möhkəmlənən Məhəmmədhəsən xan Qacarla mübarizə çətin oldu. Məhəmmədhəsən xan onun Kərim xan Zəndlə müharibəsindən istifadə edərək Gilanı tutan Fətəli xanı oranı tərk etməyə məcbur etdi. Bununla kifayətlənməyərək Təbrizi, sonra isə Urmiyanı tutdu (1757). Yalnız Məhəmmədhəsən xanın öldürülməsilə asılılıqdan qurtulmaq mümkün oldu (1759). Fətəli xan Təbrizə qayıtdı və hakimiyyətini möhkəmləndirdikdən sonra Qarabağa hücum etdi və onu asılı vəziyyətə saldı (1759).

Məhəmmədhəsən xandan sonra İranda başlıca qüvvəyə çevrilən Kərim xan Zənd Urmiyanı 1763-cü ildə 9 ay mühasirədə saxlayır. Nəhayət Urmiya xanlığını tutan Kərim xan Zənd Fətəli xan Əfşarı Şiraz qonaqlığında edam etdirir.

Kərim xan Zəndin ölümü ilə xanlıq yenidən müstəqil siyasət yeritməyə başladı. Bu zaman Məhəmmədhəsən xan Qacarın oğlu Ağa Məhəmməd xan Urmiyalı Əli xanı yanına çağırıb gözlərini çıxartdı. Ağa Məhəmməd xanın çəkilməsindən sonra İmamqulu xan hakim seçildi. O, Sərablı Əli xan Şəqaqi ilə Xoylu Əhməd xana qarşı ittifaq bağladı. Müttəfiqlər Təbriz yaxınlığındakı döyüşdə məğlub oldular. Əmiraslan xan Əfşar Urmiyaya hakim təyin edildi, lakin onun xanlığı uzun çəkmədi. Məhəmmədqulu xan yeni hakim təyin olundu. Ağa Məhəmməd xanın hücumundan sonra Uşnu qalasına çəkildi. Qacarın ölümü ilə müstəqilliyini bərpa edən xanlıq, İran taxtına çıxan Fətəli şaha tabe oldu.

Xalxal xanlığı

Xanlığın yaradıcısı Əmirgunə xandır. Əmirgunə xan Əmirli-Avşar Nadir şah Qırxlı-Avşarın ölümündən sonra Gilanın valisi olmuşdu. Sonra Taroma başçılıq etmişdi. Əmirgünə xan Avşar Fətəli xan Araşlı-Avşarla birləşib Kərim xan Zəndə qarşı çıxdı. Sonra Kərim xanın tərəfini tutub Fətəli xanı satdı. Kərim xan onu Şiraza "fəxri qonaqlığa" aparıb ali şuraya daxil etdi.

Kərim xanın vəfatından sonra Əmirgünə xan Taroma qayıdıb özünün xanlığını elan etmişdi. İranı birləşdirməyə başlayan Ağaməhəmməd xanı tanımaq istəmirdi. İlk növbədə Urmiya hakimi Məhəmmədqulu xan Qasımlı-Avşara müraciət etdi. Məhəmmədqulu xan ona etina etmədi.

Əmirgunə xan 1782-ci ildə başqa xanlarla birləşib Mazandarana hücum etdi. Savaşda yaralanıb qaçdı.

General-poruçik Aleksandr Suvorov 28 iyul 1780-сi ildə Həştərxandan Q. A. Potyomkinə məruzəsində yazırdı:

"Nəzərəli xan Rəşti alandan sonra Hidayət xan сanını qurtararaq gəmidə Rəştin 10 saatlığında Mazandaran tərəfdə Səfidrud çayının mənsəbinə gəlib-çıxmışdır. O. Rəştin 150 verstliyində Təbriz tərəfdə yaşayan xalxallı Əmirgunə xana kömək etməyi xahiş etmişdi və onun tələb etdiyi hər şeyi yerinə yetirməyə boyun olmuşdur. Əmirgunə xan, guya, onun xahişi ilə qoşunla Rəşt yaxınlığına gələrək həmin şahsevənli Nəzərəli xanı ordan qovub-çıxarmış və həmin şəhəri idarə etmək üçün əvvəlki kimi Hidayət xana vermişdir. Nəzərəli xan isə Xalxal xanına müqavimət göstərmək iqtidarında olmadığını görüb, ordan çıxarkən şəhərdəki bütün tikililəri və bağları yandırmışdır. Lakin bu məlumatın təsdiqini gözləmək lazımdır".

Xoy xanlığı

Xoy xanlığının əsasını dünbuli tayfa başçıları qoymuşdu. Dünbuli Əhməd xan XVIII yüzilin 60-cı illərində Təbrizdə də möhkəmlənmişdi. O, İrəvan, NaxçıvanQaradağ xanlığını da özünə tabe etmişdi. Qarabağ xanlığı ilə müttəfiqlik hakimiyyətinin möhkəmlənməsinə müsbət təsir göstərdi.

1775-ci ildə Xoy xanı Əhməd xandan Çıldır valisi Süleyman paşaya göndərilən məktubda "Şimali Qafqazın istilasından qüvvət alan Rusiyanın və onunla ittifaq yaradan İrakli xanın təcavüzünə imkan verməməsi üçün Azərbaycan və Qafqaz xanlarının "Dövləti-Aliyyə" (Osmanlı imperiyası — Q.G.) ilə birgə mübarizə aparmasının vacib olduğu bildirilirdi".

Xoy xanlığı ilə Kərim xan Zəndin zərbələrindən sonra dirçəlməyə başlayan Urmiya xanlığı arasında ziddiyyət var idi. Xanlıqlar arasındakı döyüşdə Urmiya xanlığı məğlub oldu. Bu Xoy xanlığının nüfuzunu xeyli artırdı. Kərim xan Zənd Xoy xanlığının güclənməsindən narahat olub, Əhməd xanı sarsıtmaq üçün tədbirlər görməyə başladı. Bu məqsədlə onun qardaşı Şahbaz xanın oğlanlarını əmilərinə qarşı mübarizəyə hazırlayırdı. Kərim xan Zəndin səpdiyi düşmənçilik toxumu onun ölümündən sonra belə özünü göstərdi. Şahbaz xanın oğlanları Əhməd xana qəsd edib, onu öldürdülər. Qəsdçilər hakimiyyəti ələ keçirməyə nail ola bilmədilər. Cəfərqulu xan Xoylu xilas ola bildi, onları cəzalandırdı və qardaşı Hüseynqulu xanı azad edərək hakimiyyətə gətirdi.

Xoy xanlığı yaranmış vəziyyətdə əvvəlki mövqeyini itirdi. İrəvan xanlığı müstəqillik əldə etdi. İrəvan və Qaradağ xanlığı yalnız Qarabağdan asılı oldu. Təbriz də əldən çıxdı. Xanlıqlar arasında yeni çəkişmələr başlandı.

Xoy xanlığı Qacarlardan asılı vəziyyətə düşdü, sonra xanlığa son qoyuldu.

Xanları

İnzibati quruluşu

  1. Avacıq mahalı
  2. Qotur mahalı
  3. Salmas mahalı
  4. Xoy mahalı
  5. Ələnd mahalı
  6. Çaldıran mahalı
  7. Çors mahalı
  8. Qaraqoyunlu mahalı (Xoy)
  9. Sökmənabad mahalı
  10. Dərgah mahalı

Zəncan xanlığı

Zəncan xanlığın banisi Zülfüqar xan Əmirli-Avşar idi. Avşar elinin Əmirli oymağının Zəncan ətrafında çəkisi ağır idi. "Kitabi-məcməül-sultaniyyə"nin 370-ci səhifəsində yazılır: "Əmirli-Avşar elindən bir tayfa adıdır ki, Xəmsənin (Zəncanın) ətrafında sakindirlər.

Zülfüqar xan Əmirli-Avşar (Zəndiyyə dönəmində) Zəncanın valisi və Kərim xan Zəndin siyasi rəqibi idi. Bugünkü Zülfüqarilərin ulu babası olub və Zəncanın Səbzə meydanında yerləşən imarət onunkudur". "Gülşəni-murad", "Rüstəmüttəvarix" və başqa kitablarda da onun haqqında məlumatlar verilib. Kitabların bir neçə yerində onun iqtidarı və qüdrətinə görə, "Alicah Zülfüqar xan", "Sultan Zülfüqar xan Əmirli-Avşar", "Xaqan" ünvanları ilə xatırlanıb. Zülfüqarilərin daxil olduğu əmirlilərin olduqları yer, Qoltuq qalası Zəncanın cənub yörəsində yerləşirdi.

Zülfüqar xan Kərim xan Zəndin ölümündən sonra qoşun çəkib Qəzvini tutdu. Şahlıq iddiasında idi. Əlimurad xanın hücumundan sonra Qəzvini buraxıb Zəncana qayıtdı. Zülfüqar xan Ağaməhəmməd xan Qovanlı-Qacarın qardaşı Cəfərqulu xanla vuruşub məğlub olmuşdu. Zülfüqar xan məğlub olub Xalxala qaçmışdı. Xalxalın hakimi onu tutub Əlimurad xana verdi.

Əlimurad xan 1780-ci ildə Zülfüqar xanı öldürdü.

Zülfüqar xanın törəməsi Zülfiqari soyadını daşıyır.

Zülfüqar xandan sonra, 1780-ci ildə Zəncanın hakimi Əli xan Avşar oldu. Onun soyu Zayirli adlanırdı. Zayirli soyu Zəncanın ətrafında məskunlaşıblar. "Gülşəni-murad" kitabında bu barədə yazır ki, Əli xan Zayirli-Avşar Xəmsə və Zəncan əyalətinin hakimi və Zülfüqar xanın qohumu idi.

1783-cü ildə Təbriz şəhəri Urmiya qoşunları tərəfindən mühasirəyə alınmışdı. Nəcəfqulu xan Dünbili mühasirənin götürülməsindən sonra oğlu Xudadad xanı yardım üçün Əlimurad xanın yanına göndərdi. Əlimurad xan ona yardım etməyə söz verdi. Urmiya hakimi İmamqulu xan Qasımlı-Avşar bu hadisəni eşidib Əlimurad xanın üstünə qoşun göndərdi. Qoşun Sovucbulaq tərəfdən yola düşdü. Əmənulla xan Ərdəlani də yolda qoşuna qoşuldu.

Zəncan hakimi Əli xan bir müddət idi ki, Əlimurad xandan üz döndərmişdi, sevincək halda onlarla birləşdi. Onları ağırlayıb məsləhət gördü ki, əvvəl evin içi, sonra çölü. Bildirdi ki, gəlin Azərbaycanı iç düşmənlərdən təmizləyək, sonra Əlimurad xanın üstünə gedərik. Bu məsləhəti Imamqulu xan Qasımlı-Avşar qəbul edib Irağa getməkdən əl çəkdi. Birləşdiyi Əli xanın sərkərdələrindən olan Vəli bəyi qoşunla Azərbaycana göndərdi. Dost bildiyi Azərbaycan xanlarına məktub yazıb onlara qoşulmağı təklif etdi. Xalxalın hakimi Fərəculla xan Miyanədə ona qoşuldu.Sərab hakimi Əli xan Şəqaqi böyük oğlu Sadıq sultana qoşun götürüb onlara qoşulmasını tapşırdı. Onlar Təbrizin bir ağaclığında toplanıb oturaq etdilər. Qış həmin il soyuq gəldiyindən şəhəri mühasirə etməyə tablamayıb Urmiyaya yollandılar.

Əli xan Avşar Qarabağ hakimi Ibrahimxəlil xan Cavanşirlə yazışırdı. 1787-ci ildə Qarabağ xanı Əli xana yazırdı ki, Ağaməhəmməd xanın Azərbaycana girməsi böyük təhlükədir və buna görə də o, Məhəmmədhəsən xanın oğlunu şimala doğru hərəkətinə mane olmalıdır. Bunun üçün lazım gələrsə, ona qoşunla və pulla kömək etməyə hazırdır.

Ibrahimxəlil xan Cavanşirin məktubu Təbriz xanı tərəfindən ələ keçirildi. Ağaməhəmməd xana göndərildi. Ağaməhəmməd xan Qovanlı-Qacar 50 min qoşunla Zəncana gəldi. Əli xan Zayirli bir məktub vasitəsilə Avşar elinin butün oymaqlarını Tehrana dəvət etdi. Ta Tehranda Avşarlar sülaləsinin şahlığını elan etsin.

Bir neçə dəfəlik yüngül qarşılaşmada Əli xan Zayirli-Avşar Ağaməhəmməd xan Qacarın ordusunun nizamını pozmuşdu. Ağaməhəmməd xan da qalib gələndən sonra onu Zəncanın hakimliyindən və qoşun sərkərdəliyindən azad etdi.

Əli xan Qacar xanına qarşı mübarizədən əl çəkmirdi. 1788-ci ildə (hicri qəməri 1201-ci ildə) Ağaməhəmməd xan Əli xan Avşarı Isfəhan şəhərinə aparıb gözlərini çıxartdırdı. Onun bütün vəzifələrini Abdulla xan Usanlı-Avşara verdi.

Əli xan Zayirli-Avşardan sonra Zəncanın valisi Abdulla xan Usanlı-Avşar oldu. 1797-ci ildə Ağaməhəmməd şah Qovanlı-Qacar onu hakim kimi tanımışdı. Abdulla xan Xəmsəyə yetişəndən sonra şahlıq həvəsinə düşmüşdü. Yar-yoldaşlarından, dost-tanışlarından qoşun toplayıb taxt-tac iddiası edirdi. Sonra iddiasından əl çəkib Zəncanı idarə etməyə başladı.

Abdulla xan Usanlı 1797-ci ildə Qacar şahları tərəfindən Xəmsə əyalətinin valisi olmuşdu. Fətəli şah Qovanlı-Qacara xidmət etmişdi.

Abdulla xan Hüseynqulu xan Qovanlı-Qacarın oğlu Süleyman xanın qiyamına qarışdığı üçün Fətəli şah tərəfindən kor edildi.

Abdulla xandan sonra Zəncana Əmənulla xan Avşar başçılıq etməyə başladı.

Əmənulla xan Qacar dövlətinin adlı-sanlı sərkərdələrindən idi. 1806-cı ildə Fətəli şah Qovanlı-Qacar İbrahimxəlil xan Cavanşirin oğlu, İrana tabe olan Mehri mahalının başçısı Əbülfət xanı (Əbülfət xan Tuti) qızışdırıb 5 min nəfərlik qoşunla Qarabağa göndərdi. Əbülfət xanın yeznəsi Fərəculla xan Sarıxanbəyli-Şahsevəni də ona yardımçı təyin etdi. Iranın adlı-sanlı sərkərdələri, o cümlədən Qəzvinli sərdar Hüseynqulu xan Qacar, Damğanlı Ismayıl xan, Xəmsəli (Zəncanlı) Əmənulla xan Avşar və başqaları Əbülfət xanın başçılığı altında idi.

Xanları

  • Zülfüqar xan Əmirli-Avşar, (1747–1780)
  • Əli xan Zayirli-Avşar, (1780–1782)
  • Abdulla xan Usanlı-Avşar, (1782–1797)
  • Əmənulla xan Avşar, (1797–1810)

Müasir dövr

1945-ci ilin noyabr ayından 1946-cı ilin dekabr ayına qədər İran Azərbaycanında Azərbaycan Milli Hökuməti adlı muxtar sosialist hökumət fəaliyyət göstərmişdir. AMH-nin paytaxtı Təbriz şəhəri olmuşdur. 1946-cı ilin dekabr ayının 13-də İran ordusu Təbrizə daxil oldu. Beləcə, bir il mövcud olmuş Azərbaycan Milli Hökuməti süqut etdi.

Bölgə əhalisi ölkənin təhsil və digər sistemlərində olduğu kimi quruculuq və idarəetmə sistemində də önəmli rol oynayırlar. Mərkəzi İran Ağsaqqallar Şurasındakı 86 təmsilçidən 11-ni azərbaycanlılar təşkil edir.

Ad Ostan Ad Ostan Ad Ostan Ad Ostan
Həşim Həşimzadə Şərqi Azərbaycan ostanı Möhsün Müctəhid Şəbüstəri Şərqi Azərbaycan ostanı Məhəmməd Feyzi Şərqi Azərbaycan ostanı Məhəmməd Tağı Purməhəmmədi Şərqi Azərbaycan ostanı
Əli Məlakuti Şərqi Azərbaycan ostanı Əsgər Dirbaz Qərbi Azərbaycan ostanı Ələkbər Qüreyşi Qərbi Azərbaycan ostanı Cavad Müctəhid Şəbüstəri Qərbi Azərbaycan ostanı
Həsən Amili Ərdəbil ostanı Fəxrəddin Musəvi Ərdəbil ostanı Məhəmməd Rza Dulabi Zəncan ostanı

İslam Məşvərət Şurasının 290 üzvündən 44-ü cənubludur. Həmin təmsilçilərin 40-ı, eyni zamanda Türk Bölgələr Fraksiyasına da üzvdür.

İran Nazirlər Kabineti və İdarəetmə Apparatı

Baş Konsulluqları

Ölkə Ad Şəhər Əyalət Ölkə Ad Şəhər Əyalət
Təbriz Türkiyə Konsulluğu Təbriz Şərqi Azərbaycan
Urmiyə Türkiyə Konsulluğu Urmiya Qərbi Azərbaycan
Təbriz Azərbaycan Konsulluğu Təbriz Şərqi Azərbaycan

Mötəbər idman hadisələri

2010-cu il kişilər üzrə Asiya Voleybol ÇempionatıQədir Arena (Urmiya)

2012-ci il Qərbi Asiya Futzal ÇempionatıQədir Arena (Urmiya)

2012-ci il yeniyetmə gənclər üzrə Asiya Voleybol ÇempionatıQədir Arena (Urmiya)

Beynəlxalq Uşaqlar Gününə həsr olunmuş 16-cı güləş müsabiqəsiŞəhid Purşərifi Arena (Təbriz)

2014-cü il yeniyetmə gənclər üzrə Asiya Həndbol ÇempionatıŞəhid Purşərifi Arena (Təbriz)

1976-cı il futbol üzrə Asiya Kubokunun bir sıra matçlarıBağ Şəmal Stadionu (Təbriz)

1986-cı ildən bəri Cənubi Azərbaycan turu veloyürüşü

Bölgənin əsas idman klubları

Futbol

Futzal

  • Mes Sunqun PİK
  • Dəbiri Təbriz PİK

Voleybol

  • Şəhrdari Urmiya VK

Basketbol

  • Həmyeri BK

Veloidman

  • Petroçimi TVK

Sasanilər dövründə Adurbadaqanın ərazisi əsasən türkdilli tayfalarla məskun idi. Əhalinin bir hissəsi İran dilləri qrupunun dialektlərində danışsa da, həmin dil qrupundan olan hakim pəhləvi dili geniş xalq kütlələrinin danışıq dili ola bilməmiş, yalnız kargüzarlıqda işlədilmiş, hakim təbəqənin dili olmuşdu.

Azərbaycan türkləri İranda say etibarilə farslardan sonra ikinci yeri tuturlar. XIX əsrin sonlarında İranda Azərbaycan Türklərinin sayı 2 milyona yaxın idi. Onlardan 1 milyonu kənd əhalisi, 0,5 milyon şəhər əhalisi, 0,5 milyonu isə yarımköçərilərdən ibarət idi. XX əsrin ortalarında İrandakı azərbaycan türklərinin sayı 16–18 milyon (32–36%) olmuş və bunlardan 7–9 milyonu Cənubi Azərbaycanda məskunlaşmışdır. 90-cı illərin əvvəllərində aparılmış hesablamalara görə, İranda, 40.000.000 azərbaycan türkləri yaşayır. Onların böyük bir qismi (təxminən 20 mln.) Cənubi Azərbaycanda, qalanı isə İranın digər ərazilərində məskunlaşmışdr.

Şahlıq rejimi zamanı (1925–1978) dövlət siyasətinin əsas tərkib hissəsini millətçilik təşkil edirdi. İran hakim dairələrinin göstərişi ilə mədəniyyətin elm ədəbiyyat və incəsənət kimi sahələri də yeni nəslin fars şovinizmi ruhunda tərbiyəsi və hazırlanması işinə xidmət edirdi. Mədəniyyətin bu sahələrində qeyri-fars xalqlara (xüsusilə azərbaycanlılara) öz ana dillərində əsərlər yazıb-yaratmağa imkan verilmirdi. XV–XVII əsrlərin Azərbaycan mədəniyyətinin inkişafında mühüm mərhələ olduğunu görərik.

Xalçaçılıq

Təbriz xalçaçılıq məktəbi Azərbaycanın ən qədim və məşhur xalçaçılıq məktəbidir, Təbriz, Ərdəbil, Marağa, Mərənd, Maku, Xoy, Urmiya, Zəncan, Heris, Sərab, Əhmədabad, Əhər, Salmas, Qaradağ, o cümlədən, Qərəcə, Miriş, Görevan, Sennə və başqa xalça məntəqələrini əhatə edir. Bu ərazidə yaşamış türk dilli tayfalar hələ qədimdən xalçaçılığın yaranması və inkişafında mühüm rol oynamış, müxtəlif dövrlərdə Iran xalça sənətinin təşəkkülünə ciddi təsir göstərmişlər. Orta əsrlərdə Şərqin ən mühüm ticarət mərkəzlərindən və zəngin şəhərlərindən olan eləcə də Avropa ilə ticarət əlaqələri xalçaçılıq sənətinin sürətli inkişafına səbəb olmuşdur.

Öz kompozisiya tələbatına süjetlərin təfsirinə, parçanın koloritinə və texnologiyasına görə Cənubi Azərbaycan xalçaları XVI əsrdə Təbriz məktəbinin yüksək tərəqqisi dövründə dekorativ tətbiqi sənətin həmin məktəbə xas ənənələrinin inkişafına dəlalət edir. Bu xalçalarda klassik dövrün miniatür rəngkarlığının təsiri hələ də duyulur.Lakin əvvəlki üsullardan uzaqlaşma nəzərə çarpır. Süjetlər sanki ayrı-ayrı fraqmentlərə parçalanır və bu fraqmentlər ümumi dekorun daha çox formal ünsürlərinə çüvrilir,artıq rəvayət xarakterli və hadisələrin mənasını açıb göstərən motivlər kimi başa düşülmür. Bir qayda olaraq ovçuların fiqurları,ov motivləri naxışlarla əvəz olunur.

İlk XVI əsrin ən erkən nümunəsindən başlayaraq, ta keçən əsrin ortalarında toxunmuş məmulatadək "Dörd fəsil" tipli Təbriz xalçaları ilin dörd fəslinə dair mövzuların açib göstərilməsinin vahid ideya-bədii zəmininə malikdir və bu mövzular dəqiq bədii formalarla işlənir.Kompozisiyasına görə orta sahə ənənəyə uyğun olaraq dörd hissəyə bölünür və onlardan hər biri ilin bir fəslinin rəmzidir.Dörd fəslin mövzusu kökləri əkinçiliyə və mistik kultlara gedib çixan rəmzləri zodiak bürclərini və Şərqin mifoloji obrazlarını təcəssüm etdirir.

Xalçalardan medalton və medalyonlar boyunca Azərbaycan memarlığının abidələrinin təsviri,tarixi və din xadimlərinin obrazlarının verilməsi təqlidçilik xarakteri daşımır.Ənənəvi Şərq mədəniyyətinə əsaslanan müstəqil xarakterə malikdir.Dörd dəqiq hissəyə bölgü Şərqin dünya şöhrətli "bağ-bağçaları" üçün səciyyəvidir. Bu xalçalar haqqında XII əsr mənbələrində məlumat verilir.Əmək istilaçıları 637-ci ildə Ktesifonda Sasanilərin iqamətgahını ələ keçirərkən "Xosrovun Baharı" adlə xalçanı qənimət kimi götürmüş və onu misilsiz bir sərvət kimi qiymətləndirmişlər.Xalçanın fonunda şəlaləli irmaqlar, arxlı güllü-çiçəkli bağ təsvir olunmuşdur.

XVI əsrə aid edilən və hazırda Məşhəd muzeyində saxlanılan Təbriz xalçasına nəzarət yetirək. Burada ən əvvəl xalçanın orta hissəsində dörd hissədə fəsillərin rəmzləri:qar,gördurşağı,yağış təsvirləri,mərkəzdə medalyon nəzərə çarpır. Medalyonda çox güman Təhmasib şahın babası İmam Rzanın məqbərəsinin minarələri bir sıra dini abidələr və motivlər əks olunmuşdur.Bu prinsip sonralar tarixi və ictimai şəraitə uyğun olaraq dəyişmişdir.

Təbriz xalçalarının ənənəvi əlamətlərindən biri xalçalardan Azərbaycan memarlığının Göy Məscid,"Ucaytu Sultaniyyə" kimi abidələrin təsvir olunmasıdır. Çox vaxt xalça rəsmlərində Əhəmənilər sülaləsi dövrünün əfsanəvi saray kompleksini Təxti-Cəmşidin xarabalıqları,habelə din xadimlərinin klassik şərq ədəbiyyatı dahilərinin portretləri verilirdi.

1828-ci il fevralın 10-da Rusiya ilə Iran arasında Təbriz yaxınlığındakı Türkmənçay kəndində bağlanmış sülh müqaviləsi tarixə Türkmənçay müqaviləsi adı ilə daxil oldu və bu müqavilə 1826–28-ci illər Rusiya-Iran müharibəsinə son qoydu. Müqavilənin şərtlərinə əsasən Azərbaycanın şimal hissəsi Rusiya tərkibinə qatıldı. Təbriz, Ərdəbil, Urmiya, Xoy, Marağa, Mərənd, Maku və digər şəhərlər də daxil olmaqla ölkənin cənub hissəsi Iranın əsarəti altına keçdi. Beləliklə, Azərbaycan 2 yerə parçalandı. Bax elə həmin vaxtdan da "Cənubi Azərbaycan" termini yaranıb meydana gəldi. Həmin vaxtdan Təbriz xalçaçılıq məktəbinin xalça nümunələri bütün dünyada Iran xalçaları adı ilə tanındı.

Cənubi Azərbaycanda xalçaçılığın dünya miqyaslı ən məşhur və iri mərkəzi Təbriz şəhəridir. Həmin şəhər dekorativ-tətbiqi sənətin zəngin ənənələrinin inkişafında mühüm rol oynamışdır.

Təbriz xalçaçılıq sənətinin çiçəklənmə dövrü XII–XVI əsrlərə aiddir. Təbriz məktəbinin XVI əsr klassik və ya qızıl dövrünün 200-ə qədər şah əsərləri miniatür rəssamlıq sənəti ilə toxuculuğun harmonik birləşməsi, peşəkar rəssam və xalçaçıların yüksək ustalığı ilə səciyyələnir.

Təbriz məktəbini 2 yarımqrupa bölmək olar: TəbrizƏrdəbil.

Təbriz xalçaçılıq məktəbinin "Bağ-behişt xalçası", "Bağ-meşə xalçası", "Balıq xalçası", "Buta xalçası", "Dərviş xalçası", "Kətəbəli xalçası", "Gördəst xalçası", "Göllü-guşəli xalçası", "Güldanlı xalçası", "Leyli və Məcnun xalçası", "Məşahir xalçası", "Mun xalçası", "Namazlıq xalçaları", "Nəcaqlı xalçası", "Sərvistan xalçası", "Sərdari xalçası", "Səhənd xalçası", "Silsiləvi ləçək xalçası", "Fərhad və Şirin xalçası", "Xəyyam xalçası", "Xətai xalçası", "Həddad xalçası", "Çərxi-gül xalçası", "Ceyranlı xalçası" və s. klassik kompozisiyaları da məşhurdur.

Geris xalçası

Bu xalçaların adları Təbrizin şimal-şərqində yerləşən "Geris" və ya "Gəpəz" qəsəbəsinin adları ilə bağlıdır. "Geris" xalçalarının bədii tərtibatı çox orijinaldır. Kompozisiya və detalların ümumi formaları əyri xətli bitki naxışlarından ibarət olan "Ləçəkturunc" kompozisiyasının əsasında yaradılmışdır. Ancaq vaxt keçdikçə bu kompozisiyanın naxışları punktirli olub və sərbəst xalça rəsmi əmələ gətirməyə başlayıb. Adətən xalçanın eskizsiz öz başına toxuyurdular. Burada təəcüblü bir şey yoxdur, çünki xalçatoxuyanlar başqa tip xalça toxuya bilmirdilər. Təxminən XVI-cı əsrdən indiyə kimi adət-ənənəyə uyğun olaraq Gerisdə yalnız bu xalçanı toxuyurdular, ona görə də xalçatoxuyyanlar bu rəsmi çox gözəl bilirdilər. Qeyd etmək lazımdır ki, əhalisi həmçinin xovsuz xalça-palaz və kilimlərin istehsalı ilə tanınır.

Sərabi xalçası

Bu xalçalar adlarını Təbriz və Ərdəbilin arasında yerləşən Səraba şəhərindən götürüb. Sərabi xalçalarınını bir neçə növü mövcuddur.

  • - Orta hissəsi şaquli xətlərlərlə doldurulan xalçalar Sərabi xalçalarının birinci variantını təşkil edir. Bu şaquli xətlər bir-birinin ardınja assimmetrik düzülmüş çiçəklənmiş budaqlarla bəzənmişdir.
  • - Orta sahənin mərkəzində bir gel yerləşən xalçalar Sərabi xalçalarının ikinci variantını təşkil edir. Xalçalar gözəldir və rənglər harmoniya təşkil edir.

Bitki ornamentləri demək olar ki, punktir xətlərlə toxunub, bu da müəyyən mənada Qarabağ xalçalarını xatırladır.

Mir xalçası

Təbriz məktəbinin Ərdəbil qrupuna daxil olan bu xalçaların adları Ərdəbil şəhərindən cənubda yerləşən Mir və Mirşi qəsəbələrinin adları ilə bağlıdır. Xalçanını orta sahəsinin kompozisiyasını buta təşkil edir. Şaquli və üfiqi yerləşən bu butalar quruluş və formasına görə Şirvan tipinə daxil olan "Mərəzə" və "Hilə buta" xalçalarını xatırladır. "Mir" xalçalarındakı ayrı-ayrı buta kompozisiyaları böyük sadəliyi ilə fərqlənir. Bu tip butaları həmçinin Təbrizdə, Kerman və Hindistanda istehsal olunan tirmə parçalarda görmək olar. Xalçanının orta haşiyəsi və orijinal köbəsi əvvəllər əyri xətli bitki elementlərindən ibarət idisə, lakin toxuculuq texnikasının inkişafı ilə yeni formalar aldılar.

Ağaclı xalçası

Bu xalçalar öz adlarını istehsal olunduqları yerin adına görə deyil, kompozisiyasına görə adlanırlar. İranda bu xalçalar "Dəraxti", Əfqanıstanda "Baqqi", Azərbaycanda isə "ağacalı" kimi məşhurdurlar. "ağacalı" kimi tanınan xalçaların orta sahəsi, əsas etibarilə, bir və ya bir neçə ağac və kollardan ibarətdir, nadir hallarda isə ağac qruplarından ibarət olur. ağacların müxtəlif növləri olur. Qədim dövrlərdə əfsanəvi hadisələr, məhəbbət səhnələri, mifoloji, bəzən isə dini fantastik süjetlər bu kompozisiyaların əsas süjetini təşkil edirdi. Məlumdur ki, Orta Asiyada, Yaxın Şərqdə, həmçinin Azərbaycanda da zeytun, çinar, əncir ağacları, üzüm müqəddəs sayılırdı. Ağlayan söyüd məhəbbətin rəmzi, palıd — Güc və ərlik təcəssümü, nar ağacı isə var-dövlət, uğurun simvolu hesab olunurdu.

Şahabbası xalçası

Bu xalçaların adlarını Səfəvilər dövlətinin beşinji hökmdarı I Şah Abbasın adı ilə bağlıdı. Şah Abbas Səfəvilər dövlətinin paytaxtını Azərbaycandan İranın daxili rayonu olan İsfahan şəhərinə köçürüb. Bununla əlaqədar olaraq Azərbaycanın bir çox usta və sənətkarları İsfahana köçməyə məjbur olublar. "Qum — Şah Abbası" xalçası "Şah Abbası gülləri" adlı orijinal formalı elementləri ilə səciyyələnir. Onlar əsas etibarilə fantastik güllər, həmçinin əncir yarpaqlarından ibarətdir. Üfiqi şəkildə assimetrik yerləşən elementlər bu xalçaların xarakterik xüsusiyyətlərindən hesab edilir.

Xalçaların süjet və kompozisiyası

Bədii və texniki cəhətdən yüksək səviyyəyə çatmış Təbriz xalçaçılıq məktəbinin ənənəvi xüsusiyyətləri vaxt ötdükcə Azərbaycandan kənarda da tanınmağa başladı.

Bu dövrün süjet-mövzulu xalçaları Azərbaycan xalqının maddi və mənəvi mədəniyyətinin dəyərli abidələrindəndir, onun öyrənilməsi üçün zəngin faktiki material rolunu oynayır.

Süjetli xalçalar bütün mümkün mövzular əsasında toxunurdu, bu mövzular arasında əsasən "ovçu", "heyvan", illyustrasiyalı ədəbi Süjetli, dini mövzuya həsr olunmuş mövzular daha çox sevilən idi.

Sücet-mövzulu xalçaların yaranmasında bəzi rəssamlar birbaşa iştirak edirdilər. Məsələn, Sultan Məhəmməd XVI əsr Təbriz məktəbinin ən məşhur miniatür rəssamı idi. Ənənəvi mövzulardan biri — Ömər Xəyyamın sevgilisiylə olan təsviridir. Miniatür rəssamlığın xüsusi dili və böyük realistik ruhu ilə xalçanın kompozisiyası Xəyyam poeziyasının ruhunu və mahiyyətini çatdırır. Burada məhəbbət mövzusuna aid müdrik sözlər və aforizmlərdən ibarət olan Firdovsinin, Sədinin, Həccə, Şeyx Attarın ikimisralı və dördmisralı beyt və rübailərdən ibarət poetik əsərləri göstərilib. Təbrizdə "Dörd fəsil" ənənəvi təsvirli xalçalar istehsal olunurdu (İlin dörd fəsli). Bu xalçalarda mövzu dəyişməz olaraq qalırdı, kompozisiya isə rəssasmın zövqü və baxışlarına uyğun dəyişirdi. Kompozisiyasına görə orta sahə hər biri ilin bir fəslini simvolizə edən ənənəvi dörd yerə ayrılır.

Cənubi Azərbaycan xalçaları dünya muzeylərində

  • Xalça "Ovçuluq"-Təbriz, 1522–1523 (m) / 929 (hicri), Poldi-Peccoli Muzeyi, Milan
  • Xalça "Heyvani"-Təbriz, XVI əsr, Viktoriya və Albert Muzeyi, London
  • Xalça "Heyvani"-Təbriz, XVI əsrin ortaları, Metropoliten İncəsənət Muzeyi, Nyu-York
  • Süjetli xalça-Tətbiqi Sənət Muzeyi, Budapeşt
  • Xalça "Heyvani"-Təbriz, XVI əsrin ortaları, Dekorativ Sənət Muzeyi, Paris
  • Xalça "Heyvani"-Təbriz, XVI əsr, Klarens Moskinin kolleksiyasından
  • Xalça "Dörd fəsil"-Təbriz, XIX əsrin ikinci yarısı, R. Mustafayev adına Azərbaycan Dövlət İncəsənət Muzeyi. Bakı
  • Xalça "Ağaclı"-Təbriz, XX əsrin əvvəli, Azərbaycan Dövlət Xalça və Xalq Tətbiqi Sənət Muzeyi. Bakı
  • Xalça "Rüstəm ağ divi öldürür"-Təbriz, XX əsrin əvvəli, Azərbaycan Dövlət Xalça və Xalq Tətbiqi Sənət Muzeyi. Bakı
  • Xalça "Rüstəmin Aşkavusla döyüşü"-Təbriz, XX əsrin əvvəli, Şərq xalqları Sənəti Dövlət Muzeyi, Moskva
  • Xalça "Ömər Xəyyam öz sevgilisi ilə"-Təbriz, XIX əsrin axırı, Azərbaycan Dövlət Xalça və Xalq Tətbiqi Sənət Muzeyi. Bakı
  • Xalça "Şeyx Sənan"-Təbriz, XX əsrin əvvəli, Azərbaycan Dövlət Xalça və Xalq Tətbiqi Sənət Muzeyi. Bakı
  • Xalça "Məlik Məmməd"-Təbriz, XX əsrin əvvəli, Nizami Gəncəvi adına Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyi, Bakı
  • Dərviş təsvir olunmuş xalça-Təbriz, XIX əsr, Azərbaycan Dövlət Xalça və Xalq Tətbiqi Sənət Muzeyi. Bakı
  • Dərvişlər təsvir olunmuş xalça-Təbriz, XIX əsr, R. Mustafayev adına Azərbaycan Dövlət İncəsənət Muzeyi. Bakı
"Ağaclı" xalçası. Təbriz xalçaçılıq məktəbi. XIX əsrin əvvəli. "Təbriz" xalçası. Təbriz xalçaçılıq məktəbi. Paris. Təbriz xalçaçılıq məktəbi. Şəxsi kolleksiyadan. Budapeşt. "Qaradağ" xalçası. Təbriz xalçaçılıq məktəbi. XIX əsrin əvvəli. Rippon Bosvell auksionu.
"Medalyon" xalçası. Həriz, XVI əsr. Şəxsi kolleksiyadan, Lissabon. "Bəh-bəh" xalçası. Həriz, XVI əsr. Şəxsi kolleksiyadan, ABŞ. "Heriz" xalçası. XIX əsrin sonu. Sotbi auksionu. Təbriz xalçaçılıq məktəbi. Həriz, XIX əsrin sonu.. Xalça müzeyi, Tehran.

Teatr

1871–1974-cü illərdə M.F.Axundzadənin 6 komediyasının fars dilinə tərcümə edilərək İranda yayılması Cənubi Azərbaycanda teatr sənətinə marağı artırmışdı. İlk teatr 1905–1911-ci illər İran inqilabı dövründə yaradılmışdı. 1909–21-ci illərdə "Azərbaycan artistləri dəstəsi" fəaliyyət göstərmişdir. 1920-ci ildə Təbrizdə Sidqi Ruhulla, M.Şəfizadə, M.R.Vaizzadə və başqalarının təşəbbüsü ilə ilk teatr binası — "Xeyriyyə teatrı" tikildi. Təbriz, Urmiya və Xoy şəhərlərində Ü.Hacıbəylinin məşhur komediyaları tamaşaya qoyulmuşdu. Azərbaycan Milli hökuməti zamanı Təbrizdə ilk Azərbaycan Dövət Teatrı yaradılmışdı. 1946-cı ildə Təbriz Dövlət Filarmoniyasıda fəaliyyət göstərmişdir. 1946-cı ilin dekabrında ölkədə milli azadlıq hərəkatına divan tutulduqdan sonra Azərbaycan Dövlət Teatrı da bağlandı. Yalnız qısa bir müddət ərzində (1948–1949) Tehranın "Ziba" teatr salonunda azərbaycanlı incəsənət xadimləri tərəfindən türk dilində bir sıra tamaşa və konsertlər verilmişdir. Həmin tədbirlərin təşkilinə və göstərilməsinə məşhur ziyalı alim, yazıçı Gəncəli Sabahının qardaşı Səməd Səbahi də başçılıq etmişdir.

Türk dilində tamaşa və göstərilər qadağan edildikdən sonra S.Səbahi 10 ilə yaxın müddətdə (1949–1959) 40-dan çox bədii əsəri, o cümlədən C.Cabbarlının, M.F.Axundzadənin, H.Cavidin, Ü.Hacıbəylinin əsərlərini fars dilində tamaşaya qoyur. 30 ilə yaxın müddətdə səhnədə fars dilində əsərləri ifa edən azərbaycanlı aktyorlar peşəkar sənətçi kimi də bütün ölkə tamaşaçılarının rəğbətini qazanmış və 1978–79-cu illər inqilabından dərhal sonra türk dilində tamaşaların yüksək səviyyədə səhnəyə gətirilməsi üzərində çalışmışlar. Nəticədə bu gün İranın bir sıra iri şəhərlərində, eləcə də Güney Azərbaycanın teatr salonlarında azərbaycanlı aktyorlar tərəfindən türk dilində dram əsərləri səhnəyə gətirilmişdir. Bir sıra komik əsərlərdə baş rolda çıxış edən azərbaycanlı Haşım Çavuşi bütün İranda tanınır. Azərbaycanlı teatr aktyoru sırasında Səid Xeyirxah, Yaqub Xeyrulla və onlarca başqalarının adını çəkmək olar. 1994-cü ildə gənc azərbaycanlı recissor Hüseyn Lələ türkcədə "Alın yazısı" adlı tamaşa və sonra dahi sənətkar M.Şəhriyarın "Heydərbabaya salam" poeması əsasında eyni adlı musiqili-ədəbi kompozisiya yaradaraq Tehranın "Vəhdət" adlı ən böyük konsert və teatr salonunda səhnəyə çıxarmışdır. Sonuncu səhnə əsərinə Tehranda minlərcə tamaşaçı baxmış və sonralar bu əsər həmin recissorun səyi nəticəsində Bakı teatr salonlarında səhnəyə çıxarılmışdır.

Musiqi

Ququş Cənubi Azərbaycan türklərindən olan ən məşhur müğənnidir

Azərbaycan türkcəsindəki radio verilişlərinin proqramına, əsasən bu tayda bəstələnmiş və orada yayılmış bir sıra xalq mahnıları və havaları "məhəlli nəğmə" adı altında daxil edilirdi. Bu yolla Azərbaycan musiqisi xalq arasında yayılır və qorunurdu. Tanınmış bəstəkar Əli Səliminin bəstələdiyi mahnılar 90-cı illərədək bu tayda da (Şimali Azərbaycanda) anonim qalmışdı. 1979-cu ildən bu tərəfə Azərbaycan musiqisində bir sıra irəliləyişlər baş vermişdir. Daim sənətkar kimi formalaşmış bəstəkar Əli Səliminin bu illərdə "Fantaziya", "Elim, günüm, şövkətim", "Ceyran sevgilim" və s. filmlər üçün bəstələdiyi musiqi əsərləri nəinki İranda, eləcə də bütün dünyada məşhurlaşdı. Onun "Aman, ayrılıq", "Sizə salam gətirmişəm" mahnıları bütün dünya azərbaycanlıları arasında çox məşhurdur. Orta musiqi təhilini Bakıda alan Ə.Səlimi sonralar Tehran radiosunda işləmiş, Təbrizdə orkestr rəhbəri və musiqişünas olmuşdur. O, 1988-ci ildə İslam Mədəniyyəti və İrşad Nazirliyi tərəfindən İranın ən yaxşı bəstəkarı kimi tanınmış, qızıl lövhəyə və medala layiq görülmüşdür.

Güneyli Həsən Ənami Bülbül adına Uluslararası Musiqi Festivalının qaliblərindən biri olub. O, 1999-cu ildə Bakı Musiqi Akademiyasının III kurs tələbəsi ikən Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrında "Sevil" operasında baş rolda çıxış edib. Vətənpərvər muğənni Araz Elsəs, Almaniyada yaşayan və gözəl səsi olan Yaqub Zurufçu azərbaycanlılar arasında çox populyardır. AvropaAmerikanın bir çox şəhərlərində muhacirət həyatı yaşayan çoxlu cənublu sənətçilər vardır. Onların arasında Ə.Bekkalam, İ.Əhrari bu gün dünyanın sayılan rəssamlardandır.

Cənubi Azərbaycan mövzusu Şimali Azərbaycan musiqisində

Ədəbiyyat

XIX əsrin I yarısında bütün Azərbaycan ədəbiyyatında olduğu kimi, onun cənub qolunda da aşıq şeiri və lirik poeziya əsas yeri tuturdu. Nəbati, Heyran xanım, Ə.Qaracadaği, M.Aciz, M.Dilsuz, H.M.Şükuhi, H.R.Sərraf, M.Ə.Ləli, M.Hidəci və başqaları lirik şeirin gözəl nümunələrini yaratmışdır. Ə.Raci və bir çox başqa şairlər lirik şeirlərlə yanaşı, dini mövzulu əsərlər də yazmışlar. M.Xəlxalinin əsərlərində ictimai qüsurlar tənqid edilirdi. XIX əsrin II yarısında maarifçi ədəbiyyat yarandı. Bu dövrdə M.F.Axundzadənin bilavasitə təsiri ilə dram əsərləri yarandı. M.F.Axundzadənin davamçıları Z.Marağayi və M.Ə.Talıbovun əsərləri (həmçinin Türkiyədəki Tənzimat inqilabı, Rusiyadakı inqilab, Təbrizdəki xalq hərəkatları) 1905-ci illər inqilabının ideoloci və siyasi cəhətdən hazırlanmasında mühüm rol oynadı.

XX əsrin 20-ci illərində bütün İran ədəbiyyatında yeniləşmə başlandı. İranda yeni şerin təməli "Təcəddüd" (Ş.Ə.Xiyabaninin rəhbərliyi ilə) qəzetinin ətrafına toplaşan Tağı Rüfət, Cəfər Xamneyi, Şəms Kəsmayi kimi Azərbaycan şairləri tərəfindən qoyulmuşdur. Bununla ədəbiyyatın həm forma, həm də məzmununda təcəddüd yaranmış, sərbəst şerin əsası qoyulmuşdur.

M.Siqqətülislam, Ə.Səfərov, S.Səlmasi, Ş.M.Xiyabani və başqaları realist demokratik Azərbaycan ədəbiyyatını inkişaf etdirmişlər. Sabir ədəbi məktəbinin görkəmli davamçısı M.Möcüzün, B.Abbaszadənin satirik şeirlərində ictimai eybəcərliklər kəskin tənqid olunurdu. Güney Azərbaycan tarixində Məşrutiə hərəkatı milli istiqlaliyyətin, mübarizə tarixinin başlanğıcıdır. Ş.M.Xiyabani hərəkatı onun başlanmasına təkan verdi. Demokratik ədəbiyyatın yaranması S.C.Pişəvərinin rəhbərlik etdiyi dövrə düşdü. Beləliklə, 1905–1911-ci illərdə Məşrutə ədəbiyyatı, 1917–1920-ci illərdə "Təcəddüd" (yeniləşmə) ədəbiyyatı, 1945–1946-cı illəridə demokratik ədəbiyyat meydana gəldi. 1978–1979-ci illərin inqilabı ilə Güney Azərbaycanda təzə ab-hava yaranmağa başlasa da o, uzun çəkmədi.

1946-cı ildə Milli hökumət tərəfindən təşkil edilmiş "Azərbaycan Şairlər və Yazıçılar Cəmiyyəti"nin bir sıra üzvləri sonralar həbs edildi, bir qismi xarici ölkələrə mühacirət etdi, bir hissəsi isə gizli iş şəraitinə keçdi. Təqribən 1960-cı illərə qədər Azərbaycan mədəni həyatında durğunluq yarandı. 1945-ci ildə çıxan Məhəmmədhüseyn Şəhriyarın "Heydərbabaya salam" poeması bütün Yaxın və Orta Şərq mühitində görkəmli bir ədəbi hadisə kimi qarşılandı. Çağdaş fars şeirlərinin ustadı sayılan M. Şəhriyar öz ədəbi istiqamətini dəyişərək Azərbaycan türkcəsində yazdığı yeni şeirləri ilə Azərbaycan ədəbiyyatında yeni ədəbi məktəbin bünövrəsini qoydu.

Şah rejiminin farslaşdırma siyasətinə baxmayaraq, ana dilində ədəbiyyat 1950–1970-ci illərdə inkişafdan qalmamışdır (Səhənd, Əli Kərimi, Əli Təbrizi, Həbib Sahir, Səbahi, Səməd Behrəngi, Savalan, Sönməz, Coşqun, Yəhya Şeyda, Piruz Dilənçi və b.). Azərbaycan folklorunun toplanması və nəşri sahəsində müəyyən tədqiqi işlər aparılmışdır (S.Behrəngi, M.Fərzanə, S.Cavid, A.Təbrizi, M.Tərbiyət, M.Təbrizi, H.Məmmədzadə, Q.Kəndli, Q.Biqdeli, M.Müsaddıq, M.Mənafi, C.Müciri, Məhəmmədsədiq Hüseyn Məhəmmədzadə (Hüseyn Düzgün) və başqaları).

1978–1979-cu illər İran islam inqilabından sonra keçən qısa müddət ərzində Azərbaycan türkcəsində onlarla kitab nəşr edilmişdir. Onların bir neçəsi təkrar işıq üzü görmüşdür.

Tanınmış şəxsiyyətlər

Əsas məqalə: İran azərbaycanlıları

Muzeylər

Hazırda İranın muzey, məscid və şəxsi kolleksiyalarında Azərbaycan xalqının əsrlər boyu yaratdığı minlərlə nadir sənətkarlıq nümunələri mühafizə olunur. Xüsusilə Tehranın Arxeologiya Muzeyindəki eksponatlar-Təbrizdən bir az aralı Urmiya gölü ətrafında yerləşən Həsənli, Qaratəpə, Zaviyə və s. təpələrdən yaxın vaxtlarda tapılmış abidələr, əşyalar Azərbaycanın qədim tarix və mədəniyyətini işıqlandıra bilən qiymətli sənət əsərləridir. Pəhləvi recimi dövründə Cənubi Azərbaycanın mühüm muzeyləri Təbriz, Urmiya, XoyMiyandoabda idi. İslam inqilabından sonra bir sıra adlar kimi Güney Azərbaycandakı muzeylərin də adları dəyişdirildi və bir neçə yeni muzeylər yaradıldı. Belə ki, 1962-ci ildə Təbrizdə təsis edilmiş "Şərqi Azərbaycan Muzeyi" indi "Azərbaycan Muzeyi" adlanır və bu muzeydə 2.300-ə yaxın nadir tarixi eksponat, milli geyim, təsviri və tətbiqi incəsənət, o cümlədən Əhəd Hüseyni tərəfindən hazırlanmış heykəltaraşlıq nümunələri saxlanılır. Muzeydə Məşrutə inqilabına aid ayrıca bir salon fəaliyyət göstərir. Bundan başqa, Təbrizdə "Zoologiya" muzeyi də fəaliyyət göstərir. Təbrizdəki Darülfünun Şərqdə ilk universitetlərdən olmuşdur.

Azərbaycanlılar Azərbaycan türkcəsində danışmaqdadırlar. 1888-ci ildə M.H.Rüşdiyyə Təbrizdə yeni tipli məktəb təşkil etmiş, Cənubi Azərbaycanda ilk dəfə olaraq əlifbanı yeni-sövti üsul ilə türk dili əsasında tədris etməyə başlamış, ana dilində çoxlu dərsliklər yazmışdır. 1926-cı ildən məktəblərdə türk dilində tədris qadağan edilmişdir. Hakim dairələr Təbriz Universitetində Azərbaycanın tarixi, etnoqrafiyası, sosial-siyası vəziyyəti və s. ilə əlaqəli məsələlərin öyrənilməsinə maneçilik törətmişdir. II dünya müharibəsindən bugünə kimi bütün İran maarif və mədəniyyəti sahəsindəki diqqətəlayiq və yaddaqalan ən mühüm və demokratik işlər Azərbaycan Milli hökumətinə məxsusdur. Belə ki, bu dövrdə onlarca universitet və institut yaradılmışdır. Türk dilində 50-yə yaxın müxtəlif adda qəzet və jurnal, dərslik, bədii-ədəbiyyat nəşr edilmiş, kino-teatrlar tikilmiş, radio stansiyası və radio xəbərləri komitəsi yaradılmış, milli qəhrəmanlara: Səttar xana, Bağır xana, Xiyabaniyə heykəllər ucadılmışdır. Təbriz Universiteti kitabxanası, Milli Kitabxana və "Tərbiyət kitabxanası" Cənubi Azərbaycanın ən böyük kitabxanalarıdır.

Cənubi Azərbaycanda ilk radio stansiyasının əsası 1946-cı ildə Azərbaycan Milli hökuməti tərəfindən qoyulmuşdur. 1980-ci illərdə radio şəbəkələrində türk dilində verilişlərin sayı xeyli azalmışdır. Yalnız Təbriz, Urmiya və Ərdəbil radio şəbəkələrindən qısa verilişlər verilir. Onlarda da, xüsusilə Təbriz radiosunda səsləndirilən cümlələr ədəbi dilimizdən çox uzaq olub, yarı türk, yarı fars horrasından ibarətdir. Cənubi Azərbaycanda ilk televiziya stansiyası 1972-ci ildə yaradılıb. Verilişlər ciddi nəzarətlə yalnız farsca aparılır. İnqilabdan bugünə kimi keçən müddət də Güney Azərbaycanın radio və televiziya sistemində edilmiş bütün texnoloji yeniləşmə və keyfiyyət dəyişikliklərinə baxmayaraq verilişlərin məzmununda əsaslı dəyişikliklər baş verməmişdir.

Güney Azərbaycan əhalisinin böyük əksəriyyətini özlərini 12 imamın davamçıları sayan Şiələr təşkil edir. Bölgədə bu təriqətin əsası Şah İsmayıl Xətainin başçılıq etdiyi Qızılbaş hərəkatı tərəfindən qoyulmuşdur. Bununla yanaşı Ərdəbil ostanının Heşəcin şəhristanı ətrafında, habelə Biləsuvar yaxınlığındakı bir sıra kəndlərdə yaşayan az sayılı Sünni təriqətli əhali də yaşayır. Onlar, əsasən, ŞafiHənəfi məzhəbinə mənsubdurlar.

Bölgədə az sayıda xristianyəhudi inancına sahib xalqlarla yanaşı, İbrahimi dinlərdən öncəki ənənəvi inanclara sahib xalqlar da mövcuddur.

Güney Azərbaycanda mətbuatın əsası ötən əsrdə qoyulmuşdur. Milli hökumətin devrilməsindən 1978–1979-cu illər inqilabına kimi Güney Azərbaycanda ana dilinin mətbuatda işlədilməsi yasaq edilmişdi. Belə ki, göstərilən dövrün müxtəlif illərində Azərbaycanda fars, ingilis və fransız dillərində müxtəlif ideya-siyasi istiqamətli 20-dən artıq qəzet və curnal çap olunsa da türk dilində heç bir mətbuat orqanı mövcud olmamışdır. 1978–1979-cu illər inqilabı ərəfəsində İranda demokratik, o cümlədən türkcə mətbuatın nəşrinə imkan yarandı. İnqilabdan keçən sonrakı illərdə Tehranda, eləcə də Güney Azərbaycanın Təbriz, Urmiya, Ərdəbil, Astara, Miyana, Zəncan, Əhər, Xoy, Maku, Şəbüstər, Muğan, və bu kimi şəhərlərində "Odlar yurdu", "Çənlibel", "Araz", "Molla Nəsrəddin", "Azərbaycan", "Vətən uğrunda", "Oxtay", "Səttar xan bayrağı", "İrəli", "Muştuluq", "Bahari-Azərbaycan", "Ayəndeyi-Azərbaycan" kimi qəzetlər və "Koroğlu", "Birlik", "Azadlıq", "Qardaşlıq", "Varlıq", "Dədə Qorqud", "İnqilab yolunda", "Azərbaycan səsi", "Günəş", "Ülkər", "Yeni yol" kimi curnallar çap edilərək yayıldı. Bu mətbuait orqanlarında İran, o cümlədən Azərbaycan cəmiyyətinin sosial-iqtisadi problemlərinə, onların çətinlik və ehtiyaclarını əks etdirən yazılara çox yer verilirdi. Bununla yanaşı, türkcə mətbuat səhifələrində Azərbaycan xalqının tarixi, onun mədəniyyəti, dili və ədəbiyyatının işıqlandırılması və populyarlaşdırılması da əhəmiyyətli yer tuturdu.

Qəzet və jurnallar

İranın yeni hakim dairələrinin İran İslam Respblikası rəhbərliyinin qeyri-fars xalqların milli demokratik hərəkatlarına mənfi münasibəti 1980–1981-ci illərdə türkcə mətbuat orqanlarının, demək olar ki, əksəriyyətinin nəşrinin dayandırılması üçün başlıca səbəblərdən biri oldu. Bütün bu proseslərdə ana dildində öz çapını davam etdirə bilən yeganə curnal Tehrandadır. Cavad Heyətin redaktorluğu ilə çıxan "Varlıq" curnalı idi. Onunla yanaşı "Fəcri-Azərbaycan", "Ümidi-Zəncan", "Ərk", "Ərdəbil", "Əhrar", "Keyhan" və bu kimi qəzet və curnallar da nəşr olunmağa başladı. Qeyd edilməlidir ki, həmin nəşrlər iki dildə — fars və türk dillərində çap olunur.

Televiziya və radio

Cənubi Azərbaycanda azərbaycan dilində danışılır. Azərbaycan cümhuriyyəti öz müstəqilliyini qazandıqdan sonra güneydə azərbaycan dilinin inkişafı daha da sürətlənib. Bunun əsas səbəbi sovetlər birliyinin dağılmasından sonra güneylə quzeyin yaxınlaşmasıdır.

  • Kənd: Ölkənin ən kiçik bölgü vahidi
  • Rayon: Bir neçə kənd qrupu
  • Bölüm: Bir neçə rayon qrupu
  • Şəhər: Bir neçə bölgə toplusu
  • Bölgə: İranın ən böyük inzibati bölgü vahidi və neçə şəhər toplusu. Misal olaraq Qərbi Azərbaycan ostanı, Tehran bölgəsi (İranda 30 bölgə var)
  • Ölkə: İran

Cənubi Azərbaycanın etnik tərkibi Türklərdən ibarətdir. Qismən burada farslar, kürdlər, tatlar, talışlar və ermənilər də yaşayırlar.

  1. Özət: The population consists mainly of Azeri-speaking Turks…
  2. Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East/Jamie Stokes, editor; Anthony Gorman and Andrew Newman, historical consultants.Includes bibliographical references and index. ISBN 978-0-8160-7158-6 (hardcover : alk. paper),ISBN 978-1-4381-2676-0 (e-book). An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001 in the United States of America, 2009.: Contents: Entries A to Z: Azeris (Azerbaijanis), page 78
    Orijinal mətn(ing.)

    ..Today an estimated 75 percent of ethnic Azeris live in Iran, while most of the rest live in the Azerbaijan. It is estimated that in the Iranian provinces of Ardabil, East Azerbaijan, West Azerbaijan, Zenjan, Hamadan, Astara, and Qazvin, the population is about 90 percent ethnic Azeri. The Azeri-dominated provinces of Iran cover about 65,600 square miles, while the territory of the Republic of Azerbaijan is only about 33,400 square miles in area...

    , 79
    Orijinal mətn(ing.)

    ..The Azeri language is part of the Turkic family of languages. Approximately 8 million people in the Republic of Azerbaijan, 32 million people in Iran,...

  3. . INN. 2013-10-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:2013-10-19.
  4. . Donya-e-Eqtesad. 2010. 25 June 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:26 May 2016.
  5. . PressTV. 27 May 2015. İstifadə tarixi:26 May 2016.
  6. . Donya-e-Eqtesad. 2014. İstifadə tarixi:26 May 2016.
  7. İran türklərinin əski tarixi, məhəmməd təqi zehtabi,1379 h.ş təbriz s. 211,212
  8. Azərbaycan tarixi (yeddi cildd), Bakı, 2007, II cild
  9. Azərbaycan tarixi (yeddi cilddə), Bakı, 2007, II cild
  10. Ət-Təbəri, III, səh. 1015
  11. Məsudi. Muruc, VII, səh. 130
  12. Bağdadi, səh. 252
  13. Е.А.Беляев. Мусульманское сектанство, стр. 21
  14. З.И.Ямпольский. Восстание Бабека, стр. 14.
  15. Əd-Dinəvəri,səh.397
  16. Abu Dulaf. Mis'ar ibn Muhalhil's travels in Iran, p. 6.
  17. Fihrist, I, səh. 343
  18. Ət-Təbəri, III, səh. 1171
  19. Əbu Dulaf səh. 37
  20. Əl-Məsudi, II, səh. 235, 247
  21. Mütəhhər əl-Müqəddəsi, səh. 115
  22. Əl-Fihrist, səh.480
  23. Ət-Təbəri, III, səh. 1164.
  24. Ət-Təbəri, III, səh. 1165.
  25. M.Siriyets, səh. 531.
  26. İbn əl-İbri, səh. 155
  27. Əz-Zəhəbi, səh. 384
  28. Ət-Təbəri, III, səh. 1232–1233
  29. əl-Müqəddəsi. Kitab əl-bəd, səh. 117
  30. İbn əl-Əsir, VI, səh. 176
  31. Əl-Müqəddəsi. Kitab əl-bəd, səh. 117
  32. İbn əl-İbri, səh. 241
  33. Ət-Təbəri, III, səh. 1179
  34. İbn əl-Əsir, VI, səh. 165
  35. Ət-Təbəri, III, səh. 1187–1188
  36. İbn əl-Əsir, VI, səh. 167.
  37. Ət-Təbəri, III, səh. 1188–1193
  38. İbn əl-Əsir, VI, səh. 167–168
  39. Tarix əs-Salihi, vər. 56
  40. Əl-Bağdadi. Kitab əl-fərq, səh. 251, 268, 269
  41. İbn İsfəndiyar, səh. 155
  42. Əl-Yəqubi, II, səh. 578
  43. Siyasətnamə, səh. 226
  44. Ət-Təbəri, III, səh. 1197
  45. əz-Zəhəbi, səh. 384
  46. Yaqut İrşad, I, səh. 361–364
  47. Siyasətnamə, səh. 228
  48. Siyasətnamə, səh. 227
  49. Ət-Təbəri, III. Səh. 1229
  50. Əl-Bəlazuri, səh. 325–326
  51. Yaqut, I, 173
  52. Əl-Bəlazuri, 326
  53. əl-Yaqut, I, 173
  54. Ət-Təbəri, I, 2804
  55. əl-Bəlazuri, 328
  56. . 2016-03-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:2017-01-31.
  57. . 2014-02-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:2017-01-31.
  58. . 2012-11-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:2017-01-02.
  59. . 2009-10-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:2017-01-02.
  60. Ənvər Çingizoğlu, Aydın Avşar, Avşarlar, Bakı, "Şuşa", 2008, səh. 279.
  61. ЦГВИА, ф. 52, д. 218, лл. 39–40.(rus.)
  62. McEvoy, Joanne; O'Leary, Brendan (2013). Power Sharing in Deeply Divided Places. Filadelfiya: University of Pennsylvania Press. 191. ISBN 9780812245011.
  63. Hamshahri Online
  64. . Mojnews. 16 August 2013. 20 October 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:29 August 2013.
  65. . Persian Deutsche Welle. 13 August 2013. İstifadə tarixi:8 October 2013.
  66. . President of Iran Website. 13 August 2013. İstifadə tarixi:8 October 2013.
  67. . ISNA. İstifadə tarixi:2013-10-20.
  68. . Asar-e Omid News Agency. İstifadə tarixi:2013-10-20.
  69. . Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Website. İstifadə tarixi:2013-10-20.
  70. I Fəsil. — § 3. Yeril və gəlmə tayfalar, xalqlar, onların qarşılıqlı münasibətləri, səhifə 22. // Azərbaycan tarixi. Yeddi cilddə. II cild: III–XIII əsrin I rübü. Məsul redaktor: akademik Nailə Vəlixanlı. . Bakı: "Elm" nəşriyyatı, 2007, 608 səhifə. ISBN 9789952448344
  71. 2017-11-16 at the Wayback Machine Vaqif Piriyev
  72. Azərbaycan musiqisinin cənub səhifəsi. "Musiqi dünyası" jurnalı.

Cənubi Azərbaycan
cənubi, azərbaycan, güney, azərbaycan, səhifəsindən, istiqamətləndirilmişdir, güney, azərbaycan, azərb, ərəb, گونئی, آذربایجان, sadəcə, azərbaycan, azərb, ərəb, آذربایجان, bölgənin, iran, ərazisində, yerləşdiyinə, görə, digər, adı, iran, azərbaycanı, azərb, ər. Cenubi Azerbaycan Dil Izle Redakte Guney Azerbaycan sehifesinden istiqametlendirilmisdir Cenubi Azerbaycan ya da Guney Azerbaycan azerb ereb گونئی آذربایجان ve ya sadece Azerbaycan azerb ereb آذربایجان ve ya bolgenin Iran erazisinde yerlesdiyine gore diger adi Iran Azerbaycani 1 azerb ereb ایران آذربایجانی Iran Islam Respublikasinin simal qerbinde Iraq Respublikasi Turkiye Respublikasi Naxcivan Muxtar Respublikasi Ermenistan Respublikasi ve Azerbaycan Respublikasi ile olan serhedinde yerlesen tarixi erazi Iran Azerbaycani resmi sekilde dord inzibati erazi vahidine bolunmusdur Qerbi Azerbaycan Serqi Azerbaycan Erdebil ve Zencan ostanlari Bolgede esasen Azerbaycan turkleri yasayir Buna baxmayaraq bolgenin erazilerinde kurd ermeni tat talis aysor ve fars azliqlar da yasayir Cenubi Azerbaycan37 36 sm e 47 00 s u Olke Iran Vikianbarda elaqeli mediafayllar Mundericat 1 Cografiya 1 1 Serhedleri 1 2 Relyefi 1 3 Iqlimi 1 4 Daxili sulari 1 5 Bitkiler alemi 1 6 Bolgu 1 7 Neqliyyat 1 7 1 Hava yollari 1 7 2 Demiryolu 1 7 3 Metro 1 7 4 Korpuler 1 8 Faydali qazintilari 2 Iqtisadiyyat 2 1 Agir senaye 2 2 Kend Teserrufati 2 3 Qida Senayesi 3 Tarixi 3 1 Antik dovr 3 1 1 Sasaniler Imperiyasi dovrunde Azerbaycan 3 2 Orta Esrler Dovru 3 2 1 Ereb istilasi 3 2 2 Xurremiler herekati 3 2 3 Abbasiler xilafeti dovrunde Azerbaycan 3 2 4 Selcuq Imperiyasi dovrunde Azerbaycan 3 3 Xanliqlar dovru 3 3 1 Erdebil xanligi 3 3 2 Maraga xanligi 3 3 3 Maku xanligi 3 3 4 Qaradag xanligi 3 3 5 Serab xanligi 3 3 6 Tebriz xanligi 3 3 7 Urmiya xanligi 3 3 8 Xalxal xanligi 3 3 9 Xoy xanligi 3 3 10 Zencan xanligi 3 4 Muasir dovr 4 Siyaseti 4 1 Iran Nazirler Kabineti ve Idareetme Apparati 4 2 Bas Konsulluqlari 5 Idmani 6 Ehalisi 7 Medeniyyeti 7 1 Xalcaciliq 7 1 1 Geris xalcasi 7 1 2 Serabi xalcasi 7 1 3 Mir xalcasi 7 1 4 Agacli xalcasi 7 1 5 Sahabbasi xalcasi 7 1 6 Xalcalarin sujet ve kompozisiyasi 7 1 7 Cenubi Azerbaycan xalcalari dunya muzeylerinde 7 2 Teatr 7 3 Musiqi 7 3 1 Cenubi Azerbaycan movzusu Simali Azerbaycan musiqisinde 7 4 Edebiyyat 7 5 Taninmis sexsiyyetler 7 6 Muzeyler 8 Dili 9 Dini 10 Metbuat 10 1 Qezet ve jurnallar 10 2 Televiziya ve radio 11 Inzibati bolgu sistemi 12 Etnik terkibi 13 Istinadlar 14 Xarici kecidler 15 Hemcinin baxCografiya RedakteHemcinin bax Azerbaycan tarixi erazi Cenubi Azerbaycan xeritesi Qerbi Azerbaycan Serqi Azerbaycan Erdebil ve Zencan ostani Serhedleri Redakte Cenubi Azerbaycan Iran Islam Respublikasinin simal qerb hissesinde yerlesir Simalda Azerbaycan Respublikasi ile serhedi Araz cayi Mugan duzu ve Talis daglarindan kecir Qerbde Turkiye ve cenub qerbde ise Iraqla hemserheddir Gosterilen serhedler cercivesinde Cenubi Azerbaycan erazisinin serqden qerbe eni 375 km dir Elverisli cografi movgeye malikdir Ister simal cenub isterse serq qerb istiqametinde kecen demir ve avtomobil yollarinin uzerinde yerlesir Cenubi Azerbaycanin erazisi teqribi olaraq 286 6 min km olaraq qiymetlendirilir Qerb serhedlerinden Zaqroz dag silsilesi su ayrici funksiyasi rolunu oynayir Urmiya Zencan ve Tebriz seherleri esas inzibati merkez rolunu oynayir 1992 ci ilde Serqi Azerbaycan ostani iki ostanliga bolunmusdur Bu bolguye baxmayaraq yene de Zencan ostani erazisinde turklerin sayi ustunluk teskil edir Relyefi Redakte Cenubi Azerbaycan esasen dagliq olkedir Yuksekliyi 200 metre qeder olan duzenlikler yalniz onun simal serqinde Mugan duzunun cenub qerbinde yerlesir Qalan eraziler ise dag silsilelerinden ve onlarin arasinda yerlesen genis dag cokekliklerinden qalxanvari vulkan massivlerinden ibaretdir Cenubi Azerbaycanin qerb serhedleri boyunca uzanan Kurdustan daglari murekkeb geoloji ve tektonik qurulusa malikdir Burada qedim kristalik ve metomorfik suxurlar genis yayilmisdir Daglar tektonik qirilmalarla ayri ayri massivlere parcalanmisdir Onlarin hundurluyu 3500 3600 metre catir Serqdeki Talis ve Boqrov dag silsileleri esasen Paleogenin ve Mezazoyun cokme ve vulkanik suxurlardan ibaretdir Bu daglarin hundurluyu 2500 3800 m e qederdir Daxili hissenin simal terefinde Maraga Miyane xettinin simali daglar esasen enlik istiqametine uzanmaqla qisa silsilelerden ibaretdir Erazide vulkan meshelli daglarda az deyil Bunlardan diqqeti celb eden Erdebil yaylasi uzerinde ucalan zirvesi hemise qar ve buzla ortulu olan Savalan dagi 4821 m ve Tebrizden cenubda yerlesen Sehend daglaridir 3722 m Olkenin cenub hissesindeki daglarin istiqameti simal qerbden cenub serqedir Onlarin qurulusunda Mezazoyun ve Kaynazoyun vulkanik metamorfik suxurlari esas rol oynayir Burada mutleq yuksekliyi 2700 3300 metre catan Zencan Rustan Qefedan ve s daglar vardir Cenubi Azerbaycanin relyefinde dagarasi cokeklikler xususi yer tutur Erazinin simal qerbinde Arazyani Arazbasar simal serqinde Cenubi Mugan duzenlikleri yerlesir Qerbde Urmiya merkezi hissede Erdebil ve Miyane cokeklikleri vardir Qiziluzen ve Zencan caylari boyunca uzanan dagarasi duzenlikler ise cenubda relyefin boyuk formalarindandir Dagarasi cokek ve yaylalarin ekseriyyeti Kaynazoyun deniz gol ve dorduncu dovrun kontinental cokuntu laylarindan gil qum cinqil ve s teskil olunub Ehali esasen bu genis dagarasi cokeklerde ve dag caylarinin derelerinde meskunlasmisdir Kend teserrufati ucun yararli torpaq sahelerinin ekseriyyetinde relyefin bu formalari ile baglidir Cenubi Azerbaycanin en boyuk seherlerinden olan Tebriz Erdebil Zencan Xoy Miyane ve s dag arasi cokekliklerde yerlesir Iqlimi Redakte Cenubi Azerbaycan subtropik qursagin kontinental bolgesinde yerlesir Onun her terefi daglarla ehatelendiyinden hava kutleleri daxili hisselere gelib cata bilmir Bu sebebden erazide quru kontinental iqlim hakimdir Dagarasi cokekliklerde Xezer denizi ve qerb istiqametden gelen rutubetli hava kutlelerinin qarsisinda ucalan kenar dag silsilelerinin yamaclainda 800 1000 mm den artiq 1700 m e qeder yaginti dusur Daxili cokekliklerde yagintinin miqdari 200 400 mm arasinda deyisir Daxili daglarin qerb ve simal yamaclarinda illik yaginti 500 600 mm teskil edir Yagintinin en cox dusduyu dovr dekabr ve aprel aylari erzinde dusur Dagarasi cokekliklerde yanvar ayinin orta temperaturu 20 30 C arasinda olur Yayda ise temperatur 38 45 C ye qeder qizir Daxili sulari Redakte Qizil Uzen cayi Xelxal Cenubi Azerbaycanda cay sebekesi o qederde inkisaf etmemisdir Caylarin coxu az suludur Coxu kicik caylari quruyur Caylari esasen ya daxili hovzeye Urmiya golune ya da Araz ve Qiziluzen hovzesine aiddir Bu iki iri cayda oz novbesinde Xezer denizine tokulur Araz cayinin en iri sag qollari Cenubi Azerbaycan erazisinden axan Qoturcay Qarasu ve Qirmizicay calaridir Qarasu cayi butun serq hissenin Savalan dagi ve Erdebil cokekliyi sularini yigir Cenubi Azerbaycanin cenubundan axan ve umumen olkenin Cenubi Azerbaycan en gursulu cayidir Quraq iqlim sebebinden caylar suvarma senaye ve icmeli suya olan telabatin odenilmesinde genis istifade edilir Bezen ifrat sekilde su anbarlarinin insasi caylari tamamen qurudur Cenubi Azerbaycanin en boyuk golu Urmiya goludur Golun seviyesi teetdutludur Yagislar zamani suyunun seviyyesi artir Evveller hetta etraf duzenlilleri basirdi Golun sahesi evveller 5 8 min km teskil edirdi Gol deniz seviyesinden 1275 m yukseklikde yerlesirdi Derinlik 16 metr teskil etsede hazirda azdir Vaxti ile gemicilikde istifade edilirdi Suyun duzlugu 220 280 yuksek olur Diger iri golu Ag goldur Gol Arazqiragi duzenlikde yerlesir Savalan daginin vulkan kraterinde gozel vulkan meselli gol vardir Qis aylari gol donur Bitkiler alemi Redakte Qaraqat Qaradag mehsulu Yabani bitkiler alemi baximindan ele de zengin deyil Genis erazilerde yarimsehra qurucol dag col ve dag cemen bitkileri yayilmisdir Meselere kicik talalar seklinde esasen qerb serhed daglarinda rast gelinir Arid seyrek kollar dag yamaclarinda xususi ile cenub qerbde ve Zencan daglarinin simal yamaclarinda yayilmisdir Dagarasi cokekliklerde yovsan efemerli birillik yarimsehralar muxtelif otlu coller ve quru coller genis yer tutur Bolgu Redakte Cenubi Azerbaycan ehalisinin sayi baximindan dunyada azerbaycanlilarin en kompakt yasadigi bolge sayilir Neceki biz izah edirdik Turkmanlar olkesi ne Iran dovletinin eyaleti deyil ne de onun seherlerinden biri deyil buna gore biz onun haqqinda eyalet kimi danismirdiq Lakin onlar basqa Iran xanedani xalqlari arasinda cox boyuk ehemiyete malikdirler cunki onlar en igid xalqdirlar ve yeterince coxsaylidirlar Oruc bey Bayatin Don Juan kitabi Baki Yazici 1988 seh 118 Cenubi Azerbaycan Iranin inzibati bolgusunde esasen asagidaki ostanlardan ibaretdir Serqi Azerbaycan ostani Merkezi Tebriz seheridir Qerbi Azerbaycan ostani Merkezi Urmiya seheridir Erdebil ostani Merkezi Erdebil seheridir Zencan ostani Merkezi Zencan seheridir Qezvin ostani Merkezi Qezvin seheridir Kurdustan ostani qismen Merkezi Senendec seheridir Hemedan ostani qismen Merkezi Hemedan seheridir Merkezi ostani qismen Merkezi erak seheridir Kirmansah ostani qismen Merkezi Kirmansah seheridir Gilan ostani qismen Merkezi Rest seheridir Cenub Azerbaycan ehalisi esasen azerbaycanlilardan ibaretdir 2 3 Neqliyyat Redakte Esas neqliyyat saheleri avtomobil demiryol ve boru neqliyyati genis yayilmisdir Bununla bele avtomobil neqliyyati aparicidir Demir yolu Culfa Tebriz Tehran istiqametlidir Diger erazilerde bu neqliyyatin inkisaf etdirilmesi ya elverissiz seraitden ya da maliyyenin coxlugu sebebinden inkisaf etdirilmemisdir Bu xett 1916 ci ilde Rusiya imperiyasi terefinden heyata kecirilmisdir Hal hazirda bu demir yolu Azerbaycan erazilerinin Ermenistan terefinden isgali sebebinden ve Mehri erazisinden kecen demir yolun ermeniler terefinden sokulesinden peresoektivsizdir Iran hazirda Ermenistan erazisinden kecmekle Qara denize cixmaq meqsedi ile Culfadan Mehri istiqametinde demir yolu tipintisini planlasdirir Esas avtomagistrallari ise Culfa Tebriz Tehran ve Astara Erdebil Tebriz yollaridir Boru neqliyyati son zamanlar inkisaf etmisdir Buradan Naxcivana qaz verilisi heyata kecirilirdi Son zamanlar ise Turkiye ve Ermenistan istiqmetinde boru kemerlerinin cekilisi planlasdirilir Hava yollari Redakte ATA Airlines A320 200 teyyaresi enis edir ATA Hava Yollari Tebrizde fealiyyet gosteren hava yollari sirketidir Sirket Yaxin Serqe o cumleden Avropaya muntezem ucuslar heyata kecirir Cenubi Azerbaycanin sernisin ve yukdasima xidmetli hava limanlari Sira Liman Seher Eyalet1 Tebriz Beynelxalq Hava Limani Tebriz Serqi Azerbaycan ostani2 Urmiya Hava Limani Urmiya Qerbi Azerbaycan ostani3 Erdebil Hava Limani Erdebil Erdebil ostani4 Zencan Hava Limani Zencan Zencan ostani5 Sehend Hava Limani Bunab Serqi Azerbaycan ostani6 Xoy Hava Limani Xoy Qerbi Azerbaycan ostani7 Mugan Hava Limani Parsaabad Erdebil ostaniDemiryolu Redakte Ilk Tebriz demiryolu stansiyasi 1917 ci ilde istifadeye verilmisdir Hazirki tikinti ikinci Pehlevi hokmranligi dovrunde memar Heyder Gaycamli terefinden insa olunmusdur Ilk qatar vaqonlari Rusiyadan getirilmisdir Demiryolu stansiyasi Azerbaycan Respublikasi erazisinde yerlesen Culfa rayonunun Cenubi Azerbaycana dusen payindan baslanir Metro Redakte Tebriz Metropoliteni 2001 ci ilden istifadeye verilmisdir 4 u esas olmaqla 5 xetti movcuddur El Golu ve Lale stansiyalarin birlesdiren ana xettin umumi uzunlugu 75 kilometrdir 4 Tabriz Urban Railway Organization TURO El Golu Station Tabriz Railway Station Korpuler Redakte Esrarengiz Meskinsehr Birlesdirici Korpu Urmiya golu korpusu Urmiya golunun ustunde insa olunan Serqi ve Qerbi Azerbaycan ostanlarini birlesdiren memarliq incisidir Meskinsehr Birlesdirici Korpu 80 metr uzunlugundadir ve Yaxin Serqin en uzun korpusudur Tebriz Asma Korpusu olkenin en boyuk asma dayali korpusudur Xudaferin koprusu Cenubi Azerbaycanla Simali Azerbaycani birlesdiren kopruFaydali qazintilari Redakte Cenubi Azerbaycanda esasen Tebriz yaxinliginda aluminium gumus qurgusum das komur Qaradagda demir filizi Zencanda mis ve mobilden yataqlari vardir Eraziler muxtelif tikinti materallari ile zengindir Savalan etrafinda ve bir sira basqa yerlerde mualice ememiyyetli mineral isti sular var Iqtisadiyyat RedakteIqtisadiyyati esasen kend teserrufatinin muxtelif saheleri ilkin emal saheleri ve bir qederde masinqayirma sahelerinden ibaretdir Iri seherler arasinda mueyyen ferqler vardir Senaye saheleri de mehz bu seherlerde cemlesmisdir Tebriz bu baximdan secilir Seherde masinqayirma neft emali yungul yeyinti metal emali suse istehsali ve d senaye saheleri vardir Seherde radioqurasdirma zavodu fealiyyet gosterir Burada Ruminiyanin komeyi ile masinqayirma zavodlari tikilmisdir Agir senaye Redakte Agir senaye 1960 ci illerin ortalari yaradilmisdir Masinqayirma muherrikqayirma poladtokme ve demirpresleme movcuddur Burada kend teserrufati texnikalarinin istehsali heyata kecirilir Urmiya ise seker yag xalca ve deri memulatlari istehsali ile secilir Yeyinti senayesinin muasir tipli muessiseleri vardir Kustar senetkaligin numunelerine rast gelinir Iran Traktorqayirma Sirketi Tebriz seherinde fealiyyet gosteren traxtor istehsalatli senaye manufakturasidir Hazirda sirket 13 adda mehsulunu onlarla olkeye idxal etmekle mesguldur Olkenin agir senayesinin esas gelir getiren menbeyi hesab olunur Mehsullari beynelxalq miqyasda ISO 9000 sertifikati ile teltif olunmus bir sira keyfiyyet gostericileri ve mukafatlar qazanmisdir GoldStone Plastik Memulatlari Erdebilde fealiyyet gosteren sintetik kaucuk istehsali ile mesgul olan kommersiya sirketidir Avtomobil teyyare ve diger muherrikli vasiteler ucun keyfiyyetli teker rezinleri dunya standardlarina cavab veren brend hesab olunur MST muxtelif nov tikinti aletleri ve avadanliqlarinin istehsali ile mesgul olmaqdadir Rexs Xudro Dizel yukdasima masinlarinin istehsalati ile mesgul olan muessisedir 2005 ci ilden etibaren fealiyyet gosterir Kend Teserrufati Redakte Kend teserrufatinin esas saheleri ekincilik ve heyvandarliqdir Ekincilik suni suvarmaya esaslanir Denli ve paxlali bitkilerden bugda arpa celtik novud ve s ekilir Texniki bitkilerden ise seker cugunduru ketan tutun pambiq yagli bitkilerden gunebaxan soya ve s yetisdirilir Bagciliq uzumculuk subtropik meyvecilik inkisaf etmisdir Badam kismis ixracat ehemiyyetlidir Ehali bostanciliq ve terevezciliklede mesgul olur Duzen erazilerde camis deve daglarda qoyun ari at ve barama yetisdirilir Qida Senayesi Redakte Iranin qida idxali senayesinin 50 den coxu Cenubi Azerbaycanin payina dusur 5 Tebrizde esas qida manufakturalari Sirin Esel Aydin Seniz Enate Bereket ve Cicek muesisseleridir 6 Tebrizden kenarda da Xurremdare kimi onemli senaye istehsalat muesisseleri movcuddur 7 Tarixi RedakteAntik dovr Redakte Miladdan 4 min il onceden baslayaraq Orta Asiyadan Derbend ve Daryal kecidlerile yaxin serqe el axinlari olmus ve bu axinlar Azerbaycan Zaqros زاگرس Dag serqi ve qerbi etekleri ve umumiyyetle Iranin qerb erazisinden kecerken onlarin belli el tayfa ve qollarindan esas toplumlarindan ayrilaraq bu yerlerin muxtelif yerlerinde yurd salaraq qalmislar Sumer ilam axinlari kimi tarixe melum onemli el axinlarindan elave cox ehtimal basqa axinlar ve xususile kicik el qebile ve obalarda hemin yol ile orta asiyadan gelib hemin yaxin serq menteqelerinde yurd salib qalmis soydaslari yerli ehaliye qarisaraq xalqlar seklinde medeniyyet ve hakimiyyet qurmuslar Hemin yaxin serq menteqesinin simaldan merkezinde yerlesen Azerbaycan Hemedan همدان Qum قم Qezvin قزوين Zencan زنجان Texti Suleyman تخت سليمان aralari yerleride bu muxtelif iltisaqi dilli eller soylar ve qebilelerin yurd salaraq qaldigi yerler olmusdur Bu gelen koceriler etnik baximindan yaxin olmus yerli ehali ile qarisib Kuti Lulubi Hurri Manna Matiyin Kassiler urartu Saspir Kaspiler Alban Meskut salk Isgur toplumlari ve kutlelerini yaratmislar ki onlarin bezi si zaman kecib Artdiqca yasadiqlari erazide belli medeniyyet ve hakimiyyet qurmuslar Bilavasite Azerbaycan erazisi ve oranin cenub ve cenub serqinde yerlesen Hemedan torpaqlarinda M o 3 min illikde formalasan ve tarixde taninmis ilk xalqlar Kuti ve Lulubiler olmuslar qutti ve lullubi xalqlari simaldan kaspiler simal qerbden hurriler ve mannalar cenub ve cenub qerbde kassiler ve onlarin vasitesi ile ve bilavasite ilamlarla elaqede olmus ve onlarin habele Sumer ve Akkadlarin qurdugu medeniyyetle tanis olaraq onlardan etgilenmisler Kuti Lulubiler bu gun Iran turklerinin yasadigi bitisik erazinin en cenub bolgesinde hemedan esedabad qum qezvin zencan maraga texti sulyman arasindaki erazide ve azerbaycanda yasamislar demek gosterdiyimiz bu erazini ehalisinin bu gun Turk olmasi olduqca qedim tarixe malikdir daha dogrusu bu yerlerin sakinleri tarixe melum ilk caglardan iltisaqi dilli eski turk olmus hemde azerbaycan ve hemedan erazisinde ilk medeniyyet qurmuslar Bu medeniyyet hind avropali xalqlarin menteqemize gelmesinden teqriben 1500 2000 il once olmusdur 8 Sasaniler Imperiyasi dovrunde Azerbaycan Redakte 224 cu ilde Iranin cenubunda yerlesen Pars vilayetinin Sasan neslinden olan hokmdari I Erdesir Papakan Parfiya hokmdari V Artabani meglubiyyete ugratdi Bununla da Arsakiler sulalesinin hakimiyyetine son qoyuldu 226 ci ilde I Erdesir 226 241 ozunu Ktesifon seherinde Iran sahensahi elan etdi Hakimiyyet Sasaniler sulalesinin eline kecdiyinden bu dovlet de Sasaniler dovleti adlandirilmaga baslandi Ktesifon seheri Medain adlandirildi ve yene de paytaxt seher oldu Sasaniler Roma imperiyasina qarsi munasibetlerde kecmis Parfiya dovletinin siyasetini davam etdirirdiler I Erdesir Azerbaycan torpaqlarindan basqa kecmis Ehemeni torpaqlarini da birlesdirmisdi Zeiflemis Kusan dovletinin torpaqlari hesabina oz erazisini serqe teref daha da genislendirmisdi Roma ile sahensah I Sapur 242 272 arasinda Mesopotomiya ve Ermenistan ugrunda siddetli mubarize Romanin meglubiyyeti ile bitmisdi Sasaniler sulalesinin hakimiyyet dovrunde resmi ve qeyri resmi dovlet dili iran kokenli pehlevi dili idi O donemler bolgede yasayan qedim turkdilli xalqlarin yazi medeniyyeti inkisaf etmemisdi Bu sebebden qedim turkce variantlari esasen sifahi formada inkisaf edirdi Orta Esrler Dovru Redakte Ereb istilasi Redakte Ibn Hovqelin 10 cu esrde cekdiyi bir xerite Xeritede Xezer denizi ve etrafi tesvir edilib Azerbaycanin serhedleri Xezer denizinin boyunca el Bab yeni Derbend الباب seherinden Mugan موقان bolgesinedek uzanir ve Araz نهر الرس ve Kur نهر الكر caylari Azerbaycan serhedleri icinde verilir Idrisinin cekdiyi xerite 1154 Azerbaycan serhedleri Xezer denizinin qerb terefinde bellidir Azerbaycanin real futuhatinin baslandigi hicri 22 643 ci ilden cox evvel Iyad ibn Qenmin basciliq etdiyi ereb ordusunun xelife Omerin emri ile 639 cu ilin avqustunda baslamis Mesopotamiyanin isgali prosesinde Azerbaycan erazisine hucum ve belke de hucumlar olmusdur Hucum Urmiya golunun cenub qerbinden baslamis ve neticede qerb serhedlerinin merzbani ile muqavile baglanmisdi Ereblerin Sasaniler imperiyasinin Xezer sahili vilayetlerine o cumleden Azerbaycana real hucumu yalniz 642 ci ilde bas veren fethinden sonra Hemedana hucumla mumkun oldu Tarixci et Teberi bildirir ki o gunden iranlilarin birliyi pozuldu Her vilayetin ehalisi dusmenle yalniz oz vilayeti hududlarinda doyusurdu El Belazurinin verdiyi melumata gore Nehavend doyusunden bilavasite sonra erebler Hemedan Rey yolu ustunde yerlesen Qum ve Kasani tutdular Bu qelebelerden sonra qedim Midiya erazisinde mohkemlenen erebler simala dogru istiqamet goturduler Xurremiler herekati Redakte Esas meqale Xurremiler herekati Xurremiler herekatina rehberlik etmis boyuk Azerbaycan serkerdesi Babekin portreti Azerbaycanin Ereb Xilafetinin terkibinde oldugu dovrde hemin olkenin erazisinde baslamis en genis xalq herekati Xurremiler herekatidir Xurremilerin ilk melum cixisi 162 778 ci ile aid edilir 9 Usyanin basinda Ebd el Qehhar adli birisinin durdugu haqqinda xeber veren et Teberiden ferqli olaraq Nizamulmulk usyan bascisinin Ebu Muslimin oglu Ebu el Qerra oldugunu usyancilarin E bu Muslim sagdir Memleketi tutaq suari ile cixis etdiklerini deqiqlesdirir Nizamulmulk usyancilari qirmizi geyinmisler evezine xurremdinilerle birlesmis qirmizi bayraq sorxelem batiniler adlandirir Xurremilerin yeni cixisini et Teberi 192 808 809 cu ile aid edir Nizamulmulk usyanin Harun er Residin Xorasanda oldugu vaxta tesaduf etdiyini qeyd edir Bu defe Isfahan Rey Hemedan ve b yerleri ehate eden usyan et Teberinin melumatina gore Azerbaycanda baslanmis 10 her yerden gelen yuz minden artiq adam usyana qosulmusdu Lakin Abbasi usuli idaresine qarsi yoneldilmis bu cixis da ugursuzluqla neticelenmis saysiz adam oldurulmus coxlu esir tutularaq Harunun Karmisindeki qerargahina getirilmis onlarin bir hissesi mehv edilmis qalanlari ise Bagdad bazarinda satilmisdilar Bu hadiseden sonra xurremilerin Xilafete qarsi cixislari ara verdi Menbelerden melum olur ki xurremilerin rehberleri olan Cavidan ve Ebu Imran bu zaman edavete baslamis aralarindaki munasibetleri aydinlasdirmaqla mesgul olmusdular Bascilar arasinda gunu gunden artan bu cekisme onlari habele onlarin ardicillarini Xilafete qarsi mubarizeden yayindirirdi 816 ci ile qeder xurremiler merkezi hakimiyyeti yalniz adda budda cixislarla narahat edirdiler 816 ci ilde Cavidan ve Ebu Imran aciq doyusde bir birini oldurduler Ebu Imran doyus meydaninda Cavidan ise aldigi agir yaradan uc gun sonra helak oldu Cavidanin olumunden sonra xurremilere rehberlik etmeye baslayan Babek herekatin mecrasini tamamile Xilafete qarsi yoneltdi Babek xurremilere rehberliyi qebul etdikden sonra onlarin mubarizesi tamamile Xilafete qarsi cevrildi Bezi menbelerin verdiyi melumata gore Babek bir vaxt islami qebul edibmis ve onun muselman adi Hesen imis 11 12 Xurremilerin ekseriyyeti Azerbaycanin ve qonsu vilayetlerin kendlilerinden ibaret idi 13 14 15 Cavidanin rehberlik etdiyi xurremiler 816 ci iledek Xilafeti yalniz herdenbir narahat edirdilerse Cavidanin olumunden sonra Xilafet ucun dehsetli bir quvve oldular Babek Xilafete qarsi usyan qaldirmaq vaxtini yaxsi secdi O Emin ve Memun qardaslarinin Xilafet taxti ustundeki daxili mubarizelerinden istifade etdi cunki bu zaman ereblerin yuxari tebeqelerinin diqqeti Bagdaddan uzaqdaki simal vilayetlerinden yayinmisdi Dineverinin verdiyi melumata gore Babek Xilafetde arasi kesilmeyen qarisiqliq ve cetinlikler dovrunde puxtelesmisdi 16 iki ereb tarixcisi Bagdadi ve Mesudi onun haqqinda eyni fikri ifade edir O Azerbaycan vilayetinin Bezzeyn daginda meydana cixdi Orada onun terefdarlarinin sayi artdi El Bagdadi seh 251 el Mesudi Tenbeh seh 352 Ebu Dulaf qeyd edir ki Bezzde el xurremiyye adi ile meshur olan elmuhemmire bayraqlari tenteneli suretde teqdis edildi Babek buradan cixmisdir 17 Orta esr menbelerinde bildirildiyi kimi evvelce Cavidanin sonra ise iyirmi ilden artiq Babekin basciliq etdiyi xurremilerin Azerbaycandaki merkezi ve ya paytaxti qala seheri olan Bezz idi 18 Et Teberi deyir ki Bezz Babekin vilayeti ve seheri idi 19 20 El Mesudi yazir Babek Azerbaycan olkesinde olan Bezzeyn daglarinda usyan qaldirmisdi El Mesudi BGA VIII seh 353 Mesudinin eserinde deyilir ki Babekin olkesi Bezzeyn Azerbaycan Arran ve Beyleqandadir Bezzeynde Arranda Babekin olkesinde olan dagdir 21 Yaquta Hemevi yazir Bezz Azerbaycanla Arran arasinda bir vilayetdir EI Yaqut I seh 529 Babek Bezzde xurremiler icmasinin rehberliyini qebul eden zaman onun terefdarlarinin sayi nisbeten cox deyildi Bir menbede bildirilir ki Babek onlara qilinc ve xencer payladi ve emr etdi ki oz kendlerine gedib cixis ucun onun xeberdarliq isaresini gozlesinler 22 Xeberdarliq isaresi verilende Babekin ardicillari kendlerde ereblerin ve onlarin etrafindaki adamlarin ustune atildilar ve hamisini qirdilar Bundan sonra Babek oz adamlarini Bezzden uzaq mahallara gonderdi orada da butun erebler ve onlarin yerli ehaliden olan terefdarlari mehv edildi Ibn en Nedim yazir ki Babekden evvel xurremilerin dini etiqadinda qetl ezab ve muharibe yox idi xurremiler butun bunlarin ne oldugunu bilmirdiler 23 Xelife Memun 833 cu il 7 avqustda oldu oz qardasi Motesimi Ebu Ishaq Mehemmed ibn Harun er Residi taxta veliehd teyin ederek ona vesiyyetname qoydu Bu vesiyyetnamenin baslica maddesi xurremilere qarsi muharibeye baslica diqqet vermek serencami idi Xurremilere gelince onlara qarsi muharibeye qetiyyetli ve rehmsiz bir adam gonder ona sebrle pul silah atli ve piyada qosunla komek et Eger onlarin vaxti uzun cekse sen ozun oz terefdarlarin ve yaxin adamlarin ile onlarin ustune get Et Teberi III 1163 Ibn el Esir VI seh 158 833 cu il 10 avqustda Motesim xelife elan edildi 24 ve bununla da xurremilere qarsi mubarizenin yeni merhelesi basladi Yeni xelife taxta cixan kimi birinci novbede oz selefinin vesiyyetine emel etmeyi qerara aldi O xurremilere qarsi muharibeye ciddi hazirliq gormeye basladi zira gorurdu ki Azerbaycanin ve diger eyaletlerin xalq kutlelerinin bu tehlukeli herekati qarsisinda daha da zeiflik gosterilse Xilafetin oz varligi ucun ciddi neticeler dogura biler O bu is ucun hec bir seyi esirgemedi Buna gore xurremilere qarsi onun qosunlarinin ilk hucumu muveffeqiyyetle neticelendi Et Teberinin verdiyi melumata gore 833 cu ilde Cibalda Hemedan Isfahan Masabzan ve Mehricanqazaq seherlerinde olan coxlu ehali xurremilerin dinini qebul etdi Onlar toplandilar ve Hemedan terefde duserge qurdular Motesim onlara qarsi qosun gonderdi onun gonderdiyi axirinci ordu Ishaq ibn Ibrahim ibn Musebin komandasi altinda idi ki onu da Motesim hemin ilin sevvalinda oktyabrin 20 si noyabrin 17 si Cibala hakim teyin etmisdi O zilqede ayinda noyabrin 18 i dekabrin 17 si onlara getdi Onun xurremiler uzerinde caldigi qelebe haqqindaki melumat Bagdadda terviye gununde 833 cu il 25 dekabr oxundu O Hemedan rayonunda onlardan 60 min adam qirdi qalanlari Rum erazisine qacdilar 25 M Siriyets meglub edilen xurremilerin qalan hissesinin Bizans erazisine qacdigi haqqinda bele deyir Hemin 833 ilde Babek terefdarlarinin boyuk bir hissesi ereblerin muharibesinden cana gelerek bas komandan Nesr ile birlikde Rum padsahi Feofili axtarmaga getdi ve xristianligi qebul etdi 26 Ibn el Ibri hemin varianti daha qisa sekilde verir onun Babekin serkerdesi Nesr oz hemqebilelerinden bir coxu ile Feofilin yanina qacdilar ve xristian oldular 27 Xelife Motesim Misirde Bizans qosunlari ile vurusmada oz herbi meharetini gosteren istedadli serkerde Afsin Heyder ibn Kavusu 28 835 ci il 3 iyunda xurremilere qarsi muharibe eden butun qosunlarin bas komandani teyin etdi Xelife bu muharibe ucun vesait esirgemirdi Afsin ata minende yeni xurremilerle vurusmaga girende gunde 10 min dirhem herbi emeliyyat olmayanda ise 5 min dirhem pul alirdi 29 30 31 835 ci il Afsin Bezz yaxinliginda yeni istehkamlar tikdirdi Ereblerle xurremiler arasinda kesfiyyat xarakterli vurusmalar gedirdi Bezen bu bezen de o biri teref muveffeqiyyet qazanirdi 32 33 Bu yere yaxsi beled olan xurremiler ereb qosunlarinin techizat yollarini tutur erzaq ve silah karvanlarini ele kecirmekle erebleri cetin veziyyetde qoyurdular cunki karvanda olanlarin hamisini mehv edirdiler Neticede Afsinin qosunlari daim acliq ve susuzluqdan ezab cekirdi cismen ve ruhen meglub olurdu 34 35 836 ci ilde Hestadser dagi yaxinliginda xurremilerle Buga el Kebirin basciligi altindaki ereb ordusu arasinda vurusma olmusdu Tekebburlu Buga Afsinin emrine etina etmeyerek sexsen xurremilerle vurusmaq qerarina gelmis ve bunun cezasini gormusdu Evvelce Babek Buganin min neferlik erzaqdasiyan destesini mehv etdi esir aldigi ereblerden ikisini secdi ve bas vermis ehvalati Afsine soylemeye gonderdi 36 37 Buna baxmayaraq Buga oz ordusunu xurremilere qarsi herekete getirdi xurremiler ise erebleri izleyirdiler dag cigirlarindan kecib gucden dusen erebler tepelerden birine qalxmaga baslayanda xurremiler hucum edib onlari muhasireye saldilar ve erebleri onlar ucun elverisli olmayan seraitde vurusmaga mecbur etdiler Buganin ordusu meglub edildi bir nece serkerde olduruldu Buganin ozu ise qacdi Xurremiler butun ereb ordugahini pul ve silahlari ele kecirtdiler 38 39 40 Bu meglubiyyetden sonra Afsin oz qosunlarini Berzende cekdi Afsin Babekle mubaribenin axirinci ilinde Teberistan hakimi Mezyerle oldugu kimi gizli danisiqlar aparirdi ve meqsedi Xilafet hakimiyyetini mehv etmek idi Lakin Afsinin Babekle birlikde qesd duzeltmekde istiraki yalniz Mezyerin ve Afsinin ozunun muhakimesinde askara cixdi Bele bir qesdin movcud oldugunu ereb menbeleri de tesdiq edir Ebu Mensur el Bagdadi bildirir ki Afsin Babek ile gizli qesd duzeltmisdi Motesim Afsini Babeke qarsi muharibeye gonderende bele dusunurdu ki o muselmanlara semimi munasibet besleyir Gizlinde ise o Afsin Babekle elbir idi ve ona qarsi muharibeni uzadirdi ve muselman qosunlarinda catismazliq oldugunu ona hiss etdirirdi o da Babek de dusmen qosununun coxunu mehv edirdi 41 42 Yalniz xurremilerle muharibe qurtardiqdan sonra xelife Afsinin satqinligini ve Babekle muharibe zamani onun muselmanlara xeyanet etdiyini oyrendi 43 Lakin Xilafete qarsi elbir emeliyyat kecirmek baresinde Afsin Babek ve Mezyer arasinda geden gizli danisiq ve yazismalar bir netice vermedi odur ki Afsin de ozunu tamamile ifsa etmemek ucun Bezze hucum etmek emrini vermeye mecbur oldu Cefer el Xeyyat Ebu Seid ve Buxaraxudatin serkerdeliyi altindaki turk qosunlari ve konulluler qalani muhasire etdiler Seher ucun uzun suren vurusma baslandi bu zaman xurremiler qaladan cixib erebleri hiss edilecek telefat vermeye mecbur edirdiler Erebler mancanaqlari Bezzin hasarlarina yaxinlasdirdilar isci korpusu ise hasarlari sokerek daslari cixarmaga basladi Xurremilerin butun qehremanligi ve igidliyine baxmayaraq ereblerin ustun quvvelerinin muhasiresine qalanin davam getire bilmeyeceyi Babeke aydin olanda o Afsinle sexsi danisiga girdi Bu danisiqlar zamani Afsin Babeke aman teklif etdi lakin o bir gun de gozlemeyi xahis edende Afsin ele dedi Sen isteyirsen oz seherini mohkemledesen Eger amanda qalmaq isteyirsense cayi kec lakin o uzaqlasdi 43 Babekin amani qebul etmekden boyun qacirmasina baxmayaraq Afsin bir muddetden sonra onun yanina adam gonderib xahis etdi ki barisiq haqqinda danisiqlar ucun onun yanina etibarli bir adam gondersin Babekin elcisine o dedi Babeke bunlari soyle her baslangicin bir axiri var Insanin basi sogan govdesi deyil ki yeniden cucere bilsin Menim adamlarimin coxu qirilmisdir on neferden biri de qalmamisdir Senin veziyyetin de yeqin beledir Gel sulh baglayaq Senin elinde olan mulk sende qalsin sen burada qal men qayidib gedim xelifeden senin ucun bir mulk daha alib ferman gonderim 44 Afsin sehere neftsatanlar destesini getirdi ve bunlarin komeyi ile seher 837 ci il 26 avqustda ereb qosunu terefinden alindi 45 Afsin emr etdi ki seherin qalalarini dagitsinlar ve seheri uc gun erzinde yandirsinlar Birce ev birce qala salamat qalmadi o her birini yandirdi ve ya dagitdi 45 Babekin ogullari ve onlarin aile uzvleri seherde tutuldular 46 47 48 Nizam el MuIkun verdiyi melumata gore Bezz alinarken 80 minden artiq xurremi oldurulmusdu 49 Bu meglubiyyetden sonra 837 ci ilde Babek Sunik hakimi Sehl ibn Sunbatin mulkunde tutularaq Samire seherine getirilir ve 838 ci ilde hemin seherde edam edilir 50 Ereblerin Azerbaycana teref yollarinin ustundeki ilk vilayet Rey idi Bu seheri tutmaq ucun erebler Hemedan Rey vilayetleri ayricindaki Destebe serhed nahiyesini isgal etdiler onun qalalarinda ise herbi qarnizonlar yerlesdirdiler Mehz bu qarnizonlardaki ereb esgerleri Azerbaycana ve Iranin Xezeryani vilayetlerine edilecek yuruslere hazirliq gorurduler Azerbaycan qosunlarina merzban Isfendiyar ibn Ferruxzad komandanliq edirdi O Bacrevan Maymed Nariz Siz Meyanic ve diger yerlerin ehalisinden Erdebilde boyuk qosun toplayib ereblerle vurusmaga girisdi Vurusma bir nece gun davam etdi ve ereblerin qelebesi ile sona catdi 51 52 Nihavend doyusunden duz bir il sonra yeni 643 cu ilde Reyin isgali hele tam basa catmamis xelife Omerin 634 644 emri ile Bukayr ibn Abdullah ve Utba ibn Farkadin basciliq etdikleri qosun desteleri Azerbaycan serhedlerini kecdiler Erdebilden bir qeder arali Cermidan dagi yaninda Isfendiyarin hele yaxsi mohkemlene bilmemis desteleri onlari qarsiladi Menbelerin melumatina gore bu Bukayrin Azerbaycan erazisinde azerbaycanlilarla ilk toqqusmasi idi Bir nece gun davam eden qanli doyus ereblerin qelebesile basa catir Isfendiyar ozu ise esir dusur Rey yanindaki doyuslerin erebler ucun muveffeqiyyetle basa catdirilmasi xelifenin Bukayra komek gondermek haqqinda evvelki emrinin yerine yetirilmesine imkan yaradir Serkerde Simak komeye gonderilir Cox kecmeden Isfendiyarin qardasi Behramin basciligi altinda teskil olunmus yeni qosun Utba ibn Farkadin destesine hucum edir Erebler bu defe de qelebe qazanirlar Behram qacir Hele de Bukayrin yaninda esirlikde qalan Azerbaycan merzbani Isfendiyar ise bu hadiseden sonra ereblerle sulh muqavilesi imzalamali olur Bu muqavileye gore Azerbaycan ehalisi imkanlari daxilinde can vergisi cizye odemeli idi qadinlar ve usaqlar hemcinin yasamaq ucun vesaiti olmayan xroniki xesteler dunya malindan hec neyi olmayan zahidler bu vergiden azad olunurdular Yeni hakimiyyet Azerbaycanin butun ehalisine onun duzlerinde daglarinda ucqar ve serhed yerlerinde yasayanlarina onlarin emlakina dini icmalarina qanunlarina qaydalarina aman vermeyi oz uzerine gotururdu Belazuri ise yazir ki hicri 18 ci ilde Xuzeyfe ibn el Yemen Azerbaycani dinc yol ile istila edib Azerbaycan ehalisi adindan hereket eden Azerbaycan merzbani ile muqavile baglamisdir Bu muqavileye gore merzban 800 min dirhem vermeyi ohdesine goturdu erebler ise oz terefinden ohdelerine almisdilar ki hec kesi oldurmesinler esir almasinlar atesgedeleri dagitmasinlar ve Balasacan Savalan ve Satrudan kurdlerini teqib etmesinler Siz ehalisinin oz bayramlarinda reqs etmesine ve kecmisde icra etdikleri her isi aciq gormelerine mane olmasinlar 53 54 Bundan sonra xelife Omer Xuzeyfe ibn el Yemeni vezifesinden goturdu ve Utbe ibn Farkadi Azerbaycana canisin teyin etdi Lakin ereb qosunlari Azerbaycandan gedenden sonra olkenin ehalisi hicri 24 644 645 cu ilde usyan qaldirib muselmanlarin onlarla bagladiqlari sulh sertlerine emel etmekden boyun qacirdilar 55 56 Abbasiler xilafeti dovrunde Azerbaycan Redakte Emeviler xilafetinin cokusunden sonra hakimiyyete gelen Abbasiler sulalesi dovrunde yeni qanunlar quvveye mindi Bir nece adda yeni vergilerin tertib olunmasi isgalciliq fealiyyetini genis vuset almasi yerli xalqin muqavimet ezmini qirirdi Bu dovrde Azerbaycan sakinleri de xeyli zulm cekmisler Torpaqlarin muhum hissesi formal olaraq dovletin mulkiyeti hesab olunurdu Bunun esasinda xezine ekincilerden torpaqdan ve dovletin suvarma sisteminden yararlanma haqqi kimi vergi yigirdi Dovletin torpaginin bir hissesi iqta kimi herbi xidmetinin teminati kimi feodallara verilirdi Tedricen renta iqtasi torpaq iqtasina cevrildi ve erken hem de sonraki dovrlerde serti torpaq mulkiyeti olaraq omurluk benefisiden irsi lene cevrildi Xususi ile torpagi feodala mehsulun 50 ve daha cox qederini odemek serti ile icareye goturen kendlilerin veziyeti agir idi Selcuq Imperiyasi dovrunde Azerbaycan Redakte Revvadiler dovleti 57 58 Ereblerin regionda movqeyinin zeiflemesinden istifade eden oguz soylu turk tayfalari tezlikle bolgeye ugurlu herbi yurusler ederek erazileri isgal etmisler Selcuqlar evvelce Xorasanda meskunlasdilar 1038 ci ilde paytaxti Nisapur seheri olan ilk Selcuq dovleti yarandi Selcuqlarin Azerbaycanda oldugu muddetde qedimden erazide yasayan Azeri xalqalarinin oz etnik mensubiyyetini dasiyan turk qardaslariyla qaynayib qarismasi prossesi suretlendi Xanliqlar dovru Redakte Guney Azerbaycanda yaranan xanliqlar arasinda Urmiya xanligi muhum yer tuturdu Xanligin esasini Nadir sahin emisi oglu Feteli xan Efsar qoymusdu Tebriz ve Xoy xanliqlari Dunbuli tayfasindan olan neslin elinde idi Cox da boyuk erazi ve ehalisi olmayan Qaradag xanliginin basinda Qaradag tayfalarina basciliq eden Kazim xan 1747 1752 dururdu Maraga xanligi hele Nadirin sagliginda burada hakim olan Eliqulu xan Muqeddemin elinde idi Erdebil xanligini 1792 ci iledek Nezereli xan Sahseven idare edib 0 Erdebil Xalxal ve Mugandaki sahseven tayfalarini birlesdirmis mahallarin etibarli idaresini teskil ede bilmisdi Nezereli xandan sonra oglu Nesireli xanliq taxtina cixdi Maku xanligini Bayat boyundan olan Ehmed Soltan 1747 1778 Serab xanligini ise Seqaqi boyundan olan Eli xan 1747 1786 yaratmisdir Guney Azerbaycan xanliqlari ictimai siyasi ve medeniyyet merkezleri olan seherler etrafinda yaranmislar Xanlar baslica olaraq el tayfa bascilari icerisinden cixirdi Erdebil xanligi Redakte XVIII esrin ortalarinda yaranmis xanliqlardan biri de Erdebil xanligi olmusdur Lenkeran Qaradag Qarabag Serab ve Gilan xanliqlari ile hemserhed olan xanligin merkezi Erdebil idi Xanligin esaseni Sahseven tayfasindan olan Bedir xan qoymus ve dovleti siyasi cehetce mohkemlendirmisdi Xanligi feodal eyanlarindan ibaret divanxana idare edirdi Mahallarda idarecilik isleri beyler naibler kendlerde ketxudalar terefinden aparilirdi Xanligin 3 min neferlik daimi qosunu var idi Bedir xanin oglu Nezereli xan Sahsevenin dovrunde 1747 1783 zendler ve qacarlarla munasibet keskinlesmisdi Nezereli xan Sahseven nikah diplomatiyasi vasitesile qarabagli Ibrahim xanla dostluq elaqeleri yaratmisdi Talis xanligi ile de mehriban qonsuluq munasibetinde idi Qubali Feteli xan 1784 cu ilin mayinda hucum ederek Erdebili ve Meskini tutdu Bu hadise Feteli xanin dusmenlerinin xususile Rusiyanin naraziligina sebeb oldu Ona gore de Feteli xan Erdebili terk etmeli oldu Nezereli xandan sonra hakimiyyete gelen Nesir xanin 1783 1808 dovrunde 1797 ci ilden etibaren xanliq musteqilliyini itirerek Qacarlardan asili veziyyete dusmusdu Xanligin fealiyyetine 1820 ci ilde Qacarlar sulalesi terefinden son qoyulmusdu Xanlari Bedir xan Sahseven 1747 1763 Nezereli xan Sahseven 1763 1792 Nesir xan Sahseven 1793 1808 Maraga xanligi Redakte Maraga torpaqlarini I Sah Abbasin ora kocurduyu Qarabagin cavansir elinin qolu olan muqeddem tayfasi idare edirdi XVIII yuzilin evvellerinde Maraga eyaletini osmanlilar tuta bilmis lakin Nadirin komeyile vekil Heseneli bey eyaleti azad etmisdi Tayfa bascisi Ebdurrezaq ora hakim teyin olundu O ise Nadirin siyasetinden ehtiyat ederek Bagdada qacdigindan xanliq yeniden vekil Heseneli beye hevale olundu Onun oglu Eliqulu xanin dovrunde Nadirin olumunden sonra xanliq musteqillesdi Maraga xanligi XIX yuzilin 20 ci illerinde legv olundu Xanlari Eliqulu xan Muqeddem Haci Elimehemmed xan Muqeddem Ehmed xan Muqeddem 1763 1797 Ceferqulu xan Muqeddem 1797 1811Maku xanligi Redakte Maku eyaleti Sefevi hokmranligi dovrunde Cuxur Sed beylerbeyliyine daxil olan yarimmusteqil sultanliqdan ibaret idi Onu bayat tayfasindan olan nesli hakimler idare edirdi Xanligin banisi Bayat tayfasindan Ehmed Sultan idi O xanligin idaresi ve mohkemlendirilmesi ucun bezi tedbirler gordu Vaxtile Nadir Sahin Xorasandaki serkerdelerinden biri idi Nadir sahin oldurulmesinden sonra onun arvadlarindan biri ile evlenir Onun ve oglu Huseyn xanin haqqinda melumat azdir Xanligin icinde anklav olaraq Ayrimli tayfasinin 30 kendden ibaret olan oz Avaciq xanligi da var idi Xanin olumunden sonra torpaqlar oglanlari Hesen ve Huseyn xan arasinda bolundu Hesen xan Irevanli Mehemmed xan Qacardan asililiga dusdu Huseyn xanin Mahmudi ve Ebaqiyye mahallari Osmanlilar terefinden tutuldu lakin bu mahallari tezlikle geri ala bildi Eli xanin dovrunde xanliq mohkemlenmeye nail oldu Huseyn xanin oglu Eli xan haminin qibte etdiyi bir xan olaraq taninirdi Eli xan daha sonra Islam dininden cixaraq Babin telimini qebul etmisdi Bu xett Haci Ismayil xanin zamaninda da davam etdirildi Teymur Pasa xan 1877 1878 ci illerde xanligi guclendirdi O rus generali Alxazovun Naxcivan destelerile birge Tebriz ucun tehluke yaradan Seyx Ubeydullanin destesini meglubiyyete ugratdi Ona yerli xalq Azerbaycan Padsahi leqebi vermisdi Xanligin son numayendesi Murtuzaqulu xan ise 1922 ci ilde devrildi 59 Xanlari Ehmed Sultan 1747 1778 Huseyn xan 1778 1822 Eli xan 1822 1866 Haci Ismayil xan 1866 1899 Teymur Pasa xan 1899 1922 Murtuzaqulu xan Bayat 1922 Ehalisi Xanligin ehalisi Azerbaycan turkleri ve kurdlerden ibaret idi Ehalinin 900 ailesi Ehl Haqq Yersanizm dinine etiqad edirdi Xalq arasinda sunniler qaraqoyunlu sieler ise agqoyunlu adlanirdi 1200 ermeninin de yasadigi qeyd olunur Xanin esas guvendiyi qulluqculari ermenilerden idi Qaradag xanligi Redakte Qaradagli tayfasi Sefevilerin hakimiyyete gelmesinde fealiyyet gosterdiyinden I Sah Ismayildan baslayaraq Qaradag vilayetinin idaresine nail ola bilmisdi XVI esrden XIX esrin evvellerinedek Qaradag vilayetinin idaresi irsi olaraq mueyyen nesil uzre olmusdu Onlar hem de ruhani selahiyyetlerine malik idi XVIII yuzilin evvellerinde Sefevi sulalesi zeiflediyinden hakim Kazim xan merkezi hakimiyyete tabecilikden cixmis sah Sultan Huseynin ehtiramina layiq gorulen rus A Volinskini Ehere qoymamisdi Nadir merkezi hakimiyyete tabe olmayan xanin gozlerini cixartdirmisdi Nadirin olumunden sonra Qaradag xanligi musteqillesmis Kazim xan Qaradag xani olmusdu Kazim xan XVIII yuzilin ortalarinda Qarabag Gence ve Naxcivan xanlari ile birlikde Seki xanligina qarsi ittifaqa qosulmusdu Bu ittifaq meqsedine nail ola bilmemisdi Qaradag xani Qarabag xanligina Kerim xan Zende 1761 sonra ise Aga Mehemmed Qacara 1791 tabe olmusdu Qaradag xani Abbasqulu xan XIX yuzilin evvellerinde P Sisianova mektub yazaraq Rusiyaya sadiq qalacagini bildirmis lakin 1804 1813 cu iller rus Iran muharibesinde Rusiyaya qarsi cixmisdi Xanlari Kazim xan Mehemmedkazim xan 1747 1763 Mustafaqulu xan 1763 1782 1786 1791 Ismayil xan 1782 1783 1791 1797 Necefqulu xan 1783 1786 Abbasqulu xan 1797 1813 Mehemmedqulu xan 1813 1828 Serab xanligi Redakte Serab xanligi Iran erazisinde xanliq XVIII esrin 40 ci illeri XIX esrin evvelleri Erazisi Erdebil Qaradag Maraga xanliqlari ve Tebrizla hududlanirdi Merkezi Serab seheri Serab xanliginin esasi Seqaqi tayfasinin bascisi Eli xan 1747 1786 terefinden qoyulmusdur Nadir sahin olumunden sonra paytaxtdaki qarisiqliqdan istifade eden Eli xan ozunu hemtayfalari arasinda xan elan etdi O Mehemmedhesen xan Qacarla mubarizede oz musteqilliyini qoruyub saxlasa da Kerim xanin nominal hakimiyyetini qebul etmeye mecbur olmusdu Eli xanin olumunden sonra hakimiyyete Sadiq xan Seqaqi gelsi Sadiq xanin hakimiyyeti dovrunde Serab xanligi yeniden musteqilliye nail olmus oz serhedlerini genislendirmeye cehd gostennisdi 59 Sadiq xan xanligin idare sistemini nizama saldi mudafiesini teskil etdi Iran terefden tehlukeni nezere alaraq xan titulu verdiyi qardasi Eli beyi Zencana hakim teyin etdi Sadiq xan Tebrizi ele kecirdi Lakin Urmiya Qarabag ve basqa xanliqlardan komek alan Necefqulu xan Dunbuli Sadiq xani geri cekilmeye mecbur etdi Serab xanliginin erazisi Qacarlar dovletinin terkibine qatildi Xanlari Eli xan 1747 1786 Sadiq xan Seqaqi 1786 1800 Cahangir xan Seqaqi 1800 1822 Tebriz xanligi Redakte En gorkemli xanlarindan biri Emiraslan xan Qirxli Avsar olmusdur Onun hakimiyyeti dovrunde Tebriz xanligi Erdebili Xalxali Azerbaycanin cenub torpaqlarinin bir hissesini tutmaqla serhedlerini xeyli genislendirdi Lakin cox kecmedi ki Tebriz xanligi Fateh Eli xan Efsar terefinden ele kecirildi ve Tebriz onun olkesinin paytaxtina cevrildi Tebriz xanliginin idare edilmesi Necef Qulu xana tapsirilir Fateh Eli xanin olumunden sonra Tebriz xanligi yeniden musteqillik elde edir 60 Urmiya xanligi Redakte Xanligin esasini Nadir sah Efsar in emisi oglu Efsar tayfasindan olan Feteli xan Efsar qoymusdu O hetta Nadir sahin serkerdesi olan Azad xan i da oz terefine ceke bilmisdi Bundan sonra o merkezlesdirme siyasetini heyata kecirmeye basladi Ilk olaraq Tebrize hucum etdi Tebriz asili hala salindi Ve Tebriz paytaxt oldu Daha sonra Xoy xani Sahbaz xan da Feteli xanla ittifaq baglamaga mecbur oldu Bundan sonra ise Qaradag Maraga ve Serab xanliqlari Urmiya xanligindan asili veziyyete salindi O 1751 ci ilde Azad xani onunla ittifaqdan imtina eden Irevan xanligi uzerine gonderdi Irevan xani Mir Mehdi Kartli cari II Irakliden komek istedi II Irakli Qazax ve Borcali azerbaycanlilarindan topladigi ordunu Mir Mehdi xana komeye gonderdi Azad xan geri oturduldu Belelikle Feteli xan Efsar Maku ve Erdebil xanliqlari istisna olmaqla butun Iran Azerbaycani xanliqlarina oz hakimiyyetini yaya bilmisdi Urmiya xanliginin hokmdari Feteli xan Efsar Nadir sah Efsarin en yaxin adamlarindan biri idi ve Efsarlar tayfasina mensub idi Feteli xan Efsar Cenubi Qafqazin tutulmasi ve Iranda ali hakimiyyet ugrunda mubarizeye de xususi ehemiyyet verirdi Bu meqsedle muxtelif xanliqlara muttefiqlik haqqinda muracietnameler gonderildi Irevan xanligina hucum ugursuz olduqda hucum istiqameti Gurcustana yoneldi Car II Irakli meglub edildi Feteli xan Iranda ali hakimiyyet ugrunda mubarize aparan Kerim xan Zendin uzerinde qalib geldikden sonra hakimiyyetini Merkezi ve Qerbi Irana yaya bildi 1752 Iranin simalinda mohkemlenen Mehemmedhesen xan Qacarla mubarize cetin oldu Mehemmedhesen xan onun Kerim xan Zendle muharibesinden istifade ederek Gilani tutan Feteli xani orani terk etmeye mecbur etdi Bununla kifayetlenmeyerek Tebrizi sonra ise Urmiyani tutdu 1757 Yalniz Mehemmedhesen xanin oldurulmesile asililiqdan qurtulmaq mumkun oldu 1759 Feteli xan Tebrize qayitdi ve hakimiyyetini mohkemlendirdikden sonra Qarabaga hucum etdi ve onu asili veziyyete saldi 1759 Mehemmedhesen xandan sonra Iranda baslica quvveye cevrilen Kerim xan Zend Urmiyani 1763 cu ilde 9 ay muhasirede saxlayir Nehayet Urmiya xanligini tutan Kerim xan Zend Feteli xan Efsari Siraz qonaqliginda edam etdirir Kerim xan Zendin olumu ile xanliq yeniden musteqil siyaset yeritmeye basladi Bu zaman Mehemmedhesen xan Qacarin oglu Aga Mehemmed xan Urmiyali Eli xani yanina cagirib gozlerini cixartdi Aga Mehemmed xanin cekilmesinden sonra Imamqulu xan hakim secildi O Serabli Eli xan Seqaqi ile Xoylu Ehmed xana qarsi ittifaq bagladi Muttefiqler Tebriz yaxinligindaki doyusde meglub oldular Emiraslan xan Efsar Urmiyaya hakim teyin edildi lakin onun xanligi uzun cekmedi Mehemmedqulu xan yeni hakim teyin olundu Aga Mehemmed xanin hucumundan sonra Usnu qalasina cekildi Qacarin olumu ile musteqilliyini berpa eden xanliq Iran taxtina cixan Feteli saha tabe oldu 61 Xalxal xanligi Redakte Xanligin yaradicisi Emirgune xandir Emirgune xan Emirli Avsar Nadir sah Qirxli Avsarin olumunden sonra Gilanin valisi olmusdu Sonra Taroma basciliq etmisdi Emirgune xan Avsar Feteli xan Arasli Avsarla birlesib Kerim xan Zende qarsi cixdi Sonra Kerim xanin terefini tutub Feteli xani satdi Kerim xan onu Siraza fexri qonaqliga aparib ali suraya daxil etdi Kerim xanin vefatindan sonra Emirgune xan Taroma qayidib ozunun xanligini elan etmisdi Irani birlesdirmeye baslayan Agamehemmed xani tanimaq istemirdi Ilk novbede Urmiya hakimi Mehemmedqulu xan Qasimli Avsara muraciet etdi Mehemmedqulu xan ona etina etmedi Emirgune xan 1782 ci ilde basqa xanlarla birlesib Mazandarana hucum etdi Savasda yaralanib qacdi 62 General porucik Aleksandr Suvorov 28 iyul 1780 si ilde Hesterxandan Q A Potyomkine meruzesinde yazirdi Nezereli xan Resti alandan sonra Hidayet xan sanini qurtararaq gemide Restin 10 saatliginda Mazandaran terefde Sefidrud cayinin mensebine gelib cixmisdir O Restin 150 verstliyinde Tebriz terefde yasayan xalxalli Emirgune xana komek etmeyi xahis etmisdi ve onun teleb etdiyi her seyi yerine yetirmeye boyun olmusdur Emirgune xan guya onun xahisi ile qosunla Rest yaxinligina gelerek hemin sahsevenli Nezereli xani ordan qovub cixarmis ve hemin seheri idare etmek ucun evvelki kimi Hidayet xana vermisdir Nezereli xan ise Xalxal xanina muqavimet gostermek iqtidarinda olmadigini gorub ordan cixarken seherdeki butun tikilileri ve baglari yandirmisdir Lakin bu melumatin tesdiqini gozlemek lazimdir 63 Xoy xanligi Redakte Xoy xanliginin esasini dunbuli tayfa bascilari qoymusdu Dunbuli Ehmed xan XVIII yuzilin 60 ci illerinde Tebrizde de mohkemlenmisdi O Irevan Naxcivan ve Qaradag xanligini da ozune tabe etmisdi Qarabag xanligi ile muttefiqlik hakimiyyetinin mohkemlenmesine musbet tesir gosterdi 1775 ci ilde Xoy xani Ehmed xandan Cildir valisi Suleyman pasaya gonderilen mektubda Simali Qafqazin istilasindan quvvet alan Rusiyanin ve onunla ittifaq yaradan Irakli xanin tecavuzune imkan vermemesi ucun Azerbaycan ve Qafqaz xanlarinin Dovleti Aliyye Osmanli imperiyasi Q G ile birge mubarize aparmasinin vacib oldugu bildirilirdi Xoy xanligi ile Kerim xan Zendin zerbelerinden sonra dircelmeye baslayan Urmiya xanligi arasinda ziddiyyet var idi Xanliqlar arasindaki doyusde Urmiya xanligi meglub oldu Bu Xoy xanliginin nufuzunu xeyli artirdi Kerim xan Zend Xoy xanliginin guclenmesinden narahat olub Ehmed xani sarsitmaq ucun tedbirler gormeye basladi Bu meqsedle onun qardasi Sahbaz xanin oglanlarini emilerine qarsi mubarizeye hazirlayirdi Kerim xan Zendin sepdiyi dusmencilik toxumu onun olumunden sonra bele ozunu gosterdi Sahbaz xanin oglanlari Ehmed xana qesd edib onu oldurduler Qesdciler hakimiyyeti ele kecirmeye nail ola bilmediler Ceferqulu xan Xoylu xilas ola bildi onlari cezalandirdi ve qardasi Huseynqulu xani azad ederek hakimiyyete getirdi Xoy xanligi yaranmis veziyyetde evvelki movqeyini itirdi Irevan xanligi musteqillik elde etdi Irevan ve Qaradag xanligi yalniz Qarabagdan asili oldu Tebriz de elden cixdi Xanliqlar arasinda yeni cekismeler baslandi Xoy xanligi Qacarlardan asili veziyyete dusdu sonra xanliga son qoyuldu Xanlari Sahbaz xan Dunbili Ehmed xan Dunbili 1763 1786 Huseynqulu xan Dunbili 1786 1798 Ceferqulu xan Dunbili 1798 1806 Inzibati qurulusu Avaciq mahali Qotur mahali Salmas mahali Xoy mahali Elend mahali Caldiran mahali Cors mahali Qaraqoyunlu mahali Xoy Sokmenabad mahali Dergah mahaliZencan xanligi Redakte Zencan xanligin banisi Zulfuqar xan Emirli Avsar idi Avsar elinin Emirli oymaginin Zencan etrafinda cekisi agir idi Kitabi mecmeul sultaniyye nin 370 ci sehifesinde yazilir Emirli Avsar elinden bir tayfa adidir ki Xemsenin Zencanin etrafinda sakindirler Zulfuqar xan Emirli Avsar Zendiyye doneminde Zencanin valisi ve Kerim xan Zendin siyasi reqibi idi Bugunku Zulfuqarilerin ulu babasi olub ve Zencanin Sebze meydaninda yerlesen imaret onunkudur Gulseni murad Rustemuttevarix ve basqa kitablarda da onun haqqinda melumatlar verilib Kitablarin bir nece yerinde onun iqtidari ve qudretine gore Alicah Zulfuqar xan Sultan Zulfuqar xan Emirli Avsar Xaqan unvanlari ile xatirlanib Zulfuqarilerin daxil oldugu emirlilerin olduqlari yer Qoltuq qalasi Zencanin cenub yoresinde yerlesirdi Zulfuqar xan Kerim xan Zendin olumunden sonra qosun cekib Qezvini tutdu Sahliq iddiasinda idi Elimurad xanin hucumundan sonra Qezvini buraxib Zencana qayitdi Zulfuqar xan Agamehemmed xan Qovanli Qacarin qardasi Ceferqulu xanla vurusub meglub olmusdu Zulfuqar xan meglub olub Xalxala qacmisdi Xalxalin hakimi onu tutub Elimurad xana verdi Elimurad xan 1780 ci ilde Zulfuqar xani oldurdu Zulfuqar xanin toremesi Zulfiqari soyadini dasiyir Zulfuqar xandan sonra 1780 ci ilde Zencanin hakimi Eli xan Avsar oldu Onun soyu Zayirli adlanirdi Zayirli soyu Zencanin etrafinda meskunlasiblar Gulseni murad kitabinda bu barede yazir ki Eli xan Zayirli Avsar Xemse ve Zencan eyaletinin hakimi ve Zulfuqar xanin qohumu idi 1783 cu ilde Tebriz seheri Urmiya qosunlari terefinden muhasireye alinmisdi Necefqulu xan Dunbili muhasirenin goturulmesinden sonra oglu Xudadad xani yardim ucun Elimurad xanin yanina gonderdi Elimurad xan ona yardim etmeye soz verdi Urmiya hakimi Imamqulu xan Qasimli Avsar bu hadiseni esidib Elimurad xanin ustune qosun gonderdi Qosun Sovucbulaq terefden yola dusdu Emenulla xan Erdelani de yolda qosuna qosuldu Zencan hakimi Eli xan bir muddet idi ki Elimurad xandan uz dondermisdi sevincek halda onlarla birlesdi Onlari agirlayib meslehet gordu ki evvel evin ici sonra colu Bildirdi ki gelin Azerbaycani ic dusmenlerden temizleyek sonra Elimurad xanin ustune gederik Bu mesleheti Imamqulu xan Qasimli Avsar qebul edib Iraga getmekden el cekdi Birlesdiyi Eli xanin serkerdelerinden olan Veli beyi qosunla Azerbaycana gonderdi Dost bildiyi Azerbaycan xanlarina mektub yazib onlara qosulmagi teklif etdi Xalxalin hakimi Fereculla xan Miyanede ona qosuldu Serab hakimi Eli xan Seqaqi boyuk oglu Sadiq sultana qosun goturub onlara qosulmasini tapsirdi Onlar Tebrizin bir agacliginda toplanib oturaq etdiler Qis hemin il soyuq geldiyinden seheri muhasire etmeye tablamayib Urmiyaya yollandilar Eli xan Avsar Qarabag hakimi Ibrahimxelil xan Cavansirle yazisirdi 1787 ci ilde Qarabag xani Eli xana yazirdi ki Agamehemmed xanin Azerbaycana girmesi boyuk tehlukedir ve buna gore de o Mehemmedhesen xanin oglunu simala dogru hereketine mane olmalidir Bunun ucun lazim gelerse ona qosunla ve pulla komek etmeye hazirdir Ibrahimxelil xan Cavansirin mektubu Tebriz xani terefinden ele kecirildi Agamehemmed xana gonderildi Agamehemmed xan Qovanli Qacar 50 min qosunla Zencana geldi Eli xan Zayirli bir mektub vasitesile Avsar elinin butun oymaqlarini Tehrana devet etdi Ta Tehranda Avsarlar sulalesinin sahligini elan etsin Bir nece defelik yungul qarsilasmada Eli xan Zayirli Avsar Agamehemmed xan Qacarin ordusunun nizamini pozmusdu Agamehemmed xan da qalib gelenden sonra onu Zencanin hakimliyinden ve qosun serkerdeliyinden azad etdi Eli xan Qacar xanina qarsi mubarizeden el cekmirdi 1788 ci ilde hicri qemeri 1201 ci ilde Agamehemmed xan Eli xan Avsari Isfehan seherine aparib gozlerini cixartdirdi Onun butun vezifelerini Abdulla xan Usanli Avsara verdi Eli xan Zayirli Avsardan sonra Zencanin valisi Abdulla xan Usanli Avsar oldu 1797 ci ilde Agamehemmed sah Qovanli Qacar onu hakim kimi tanimisdi Abdulla xan Xemseye yetisenden sonra sahliq hevesine dusmusdu Yar yoldaslarindan dost tanislarindan qosun toplayib taxt tac iddiasi edirdi Sonra iddiasindan el cekib Zencani idare etmeye basladi Abdulla xan Usanli 1797 ci ilde Qacar sahlari terefinden Xemse eyaletinin valisi olmusdu Feteli sah Qovanli Qacara xidmet etmisdi Abdulla xan Huseynqulu xan Qovanli Qacarin oglu Suleyman xanin qiyamina qarisdigi ucun Feteli sah terefinden kor edildi Abdulla xandan sonra Zencana Emenulla xan Avsar basciliq etmeye basladi Emenulla xan Qacar dovletinin adli sanli serkerdelerinden idi 1806 ci ilde Feteli sah Qovanli Qacar Ibrahimxelil xan Cavansirin oglu Irana tabe olan Mehri mahalinin bascisi Ebulfet xani Ebulfet xan Tuti qizisdirib 5 min neferlik qosunla Qarabaga gonderdi Ebulfet xanin yeznesi Fereculla xan Sarixanbeyli Sahseveni de ona yardimci teyin etdi Iranin adli sanli serkerdeleri o cumleden Qezvinli serdar Huseynqulu xan Qacar Damganli Ismayil xan Xemseli Zencanli Emenulla xan Avsar ve basqalari Ebulfet xanin basciligi altinda idi Xanlari Zulfuqar xan Emirli Avsar 1747 1780 Eli xan Zayirli Avsar 1780 1782 Abdulla xan Usanli Avsar 1782 1797 Emenulla xan Avsar 1797 1810 Muasir dovr Redakte 1945 ci ilin noyabr ayindan 1946 ci ilin dekabr ayina qeder Iran Azerbaycaninda Azerbaycan Milli Hokumeti adli muxtar sosialist hokumet fealiyyet gostermisdir AMH nin paytaxti Tebriz seheri olmusdur 1946 ci ilin dekabr ayinin 13 de Iran ordusu Tebrize daxil oldu Belece bir il movcud olmus Azerbaycan Milli Hokumeti suqut etdi 64 Siyaseti RedakteBolge ehalisi olkenin tehsil ve diger sistemlerinde oldugu kimi quruculuq ve idareetme sisteminde de onemli rol oynayirlar Merkezi Iran Agsaqqallar Surasindaki 86 temsilciden 11 ni azerbaycanlilar teskil edir Serqi Azerbaycandan 5 temsilci Qerbi Azerbaycandan 3 temsilci Erdebil obasindan 2 temsilci Zencan obasindan 1 temsilciAd Ostan Ad Ostan Ad Ostan Ad OstanHesim Hesimzade Serqi Azerbaycan ostani Mohsun Muctehid Sebusteri Serqi Azerbaycan ostani Mehemmed Feyzi Serqi Azerbaycan ostani Mehemmed Tagi Purmehemmedi Serqi Azerbaycan ostaniEli Melakuti Serqi Azerbaycan ostani Esger Dirbaz Qerbi Azerbaycan ostani Elekber Qureysi Qerbi Azerbaycan ostani Cavad Muctehid Sebusteri Qerbi Azerbaycan ostaniHesen Amili Erdebil ostani Fexreddin Musevi Erdebil ostani Mehemmed Rza Dulabi Zencan ostani Islam Mesveret Surasinin 290 uzvunden 44 u cenubludur Hemin temsilcilerin 40 i eyni zamanda Turk Bolgeler Fraksiyasina da uzvdur Iran Nazirler Kabineti ve Idareetme Apparati Redakte Mehemmedrza Nemetzade Senaye ve Biznes Naziri 65 Hemid Cutcian Enerji Tehlukesizliyi Naziri 66 Sahindoxt Mollaverdi Bas vitse prezident 67 68 Bas Konsulluqlari Redakte Olke Ad Seher Eyalet Olke Ad Seher Eyalet Tebriz Turkiye Konsullugu 69 Tebriz Serqi Azerbaycan Urmiye Turkiye Konsullugu 70 Urmiya Qerbi Azerbaycan Tebriz Azerbaycan Konsullugu 71 Tebriz Serqi AzerbaycanIdmani RedakteMoteber idman hadiseleri 2010 cu il kisiler uzre Asiya Voleybol Cempionati Qedir Arena Urmiya 2012 ci il Qerbi Asiya Futzal Cempionati Qedir Arena Urmiya 2012 ci il yeniyetme gencler uzre Asiya Voleybol Cempionati Qedir Arena Urmiya Beynelxalq Usaqlar Gunune hesr olunmus 16 ci gules musabiqesi Sehid Purserifi Arena Tebriz 2014 cu il yeniyetme gencler uzre Asiya Hendbol Cempionati Sehid Purserifi Arena Tebriz 1976 ci il futbol uzre Asiya Kubokunun bir sira matclari Bag Semal Stadionu Tebriz 1986 ci ilden beri Cenubi Azerbaycan turu veloyurusu Bolgenin esas idman klublari Futbol Traktor FK Masin Sazi FK Gosteris Polad FK Sehrdari Tebriz FK Futzal Mes Sunqun PIK Debiri Tebriz PIK Voleybol Sehrdari Urmiya VK Basketbol Hemyeri BK Veloidman Petrocimi TVKEhalisi RedakteSasaniler dovrunde Adurbadaqanin erazisi esasen turkdilli tayfalarla meskun idi 72 Ehalinin bir hissesi Iran dilleri qrupunun dialektlerinde danissa da hemin dil qrupundan olan hakim pehlevi dili genis xalq kutlelerinin danisiq dili ola bilmemis yalniz karguzarliqda isledilmis hakim tebeqenin dili olmusdu 72 Azerbaycan turkleri Iranda say etibarile farslardan sonra ikinci yeri tuturlar XIX esrin sonlarinda Iranda Azerbaycan Turklerinin sayi 2 milyona yaxin idi Onlardan 1 milyonu kend ehalisi 0 5 milyon seher ehalisi 0 5 milyonu ise yarimkocerilerden ibaret idi XX esrin ortalarinda Irandaki azerbaycan turklerinin sayi 16 18 milyon 32 36 olmus ve bunlardan 7 9 milyonu Cenubi Azerbaycanda meskunlasmisdir 90 ci illerin evvellerinde aparilmis hesablamalara gore Iranda 40 000 000 azerbaycan turkleri yasayir Onlarin boyuk bir qismi texminen 20 mln Cenubi Azerbaycanda qalani ise Iranin diger erazilerinde meskunlasmisdr 73 Medeniyyeti Redakte Esas meqale Cenubi Azerbaycanin maarif ve medeniyyeti Sahliq rejimi zamani 1925 1978 dovlet siyasetinin esas terkib hissesini milletcilik teskil edirdi Iran hakim dairelerinin gosterisi ile medeniyyetin elm edebiyyat ve incesenet kimi saheleri de yeni neslin fars sovinizmi ruhunda terbiyesi ve hazirlanmasi isine xidmet edirdi Medeniyyetin bu sahelerinde qeyri fars xalqlara xususile azerbaycanlilara oz ana dillerinde eserler yazib yaratmaga imkan verilmirdi XV XVII esrlerin Azerbaycan medeniyyetinin inkisafinda muhum merhele oldugunu gorerik Xalcaciliq Redakte Tebriz xalcaciliq mektebi Azerbaycanin en qedim ve meshur xalcaciliq mektebidir Tebriz Erdebil Maraga Merend Maku Xoy Urmiya Zencan Heris Serab Ehmedabad Eher Salmas Qaradag o cumleden Qerece Miris Gorevan Senne ve basqa xalca menteqelerini ehate edir Bu erazide yasamis turk dilli tayfalar hele qedimden xalcaciligin yaranmasi ve inkisafinda muhum rol oynamis muxtelif dovrlerde Iran xalca senetinin tesekkulune ciddi tesir gostermisler Orta esrlerde Serqin en muhum ticaret merkezlerinden ve zengin seherlerinden olan elece de Avropa ile ticaret elaqeleri xalcaciliq senetinin suretli inkisafina sebeb olmusdur Oz kompozisiya telebatina sujetlerin tefsirine parcanin koloritine ve texnologiyasina gore Cenubi Azerbaycan xalcalari XVI esrde Tebriz mektebinin yuksek tereqqisi dovrunde dekorativ tetbiqi senetin hemin mektebe xas enenelerinin inkisafina delalet edir Bu xalcalarda klassik dovrun miniatur rengkarliginin tesiri hele de duyulur Lakin evvelki usullardan uzaqlasma nezere carpir Sujetler sanki ayri ayri fraqmentlere parcalanir ve bu fraqmentler umumi dekorun daha cox formal unsurlerine cuvrilir artiq revayet xarakterli ve hadiselerin menasini acib gosteren motivler kimi basa dusulmur Bir qayda olaraq ovcularin fiqurlari ov motivleri naxislarla evez olunur Ilk XVI esrin en erken numunesinden baslayaraq ta kecen esrin ortalarinda toxunmus memulatadek Dord fesil tipli Tebriz xalcalari ilin dord fesline dair movzularin acib gosterilmesinin vahid ideya bedii zeminine malikdir ve bu movzular deqiq bedii formalarla islenir Kompozisiyasina gore orta sahe eneneye uygun olaraq dord hisseye bolunur ve onlardan her biri ilin bir feslinin remzidir Dord feslin movzusu kokleri ekinciliye ve mistik kultlara gedib cixan remzleri zodiak burclerini ve Serqin mifoloji obrazlarini tecessum etdirir Xalcalardan medalton ve medalyonlar boyunca Azerbaycan memarliginin abidelerinin tesviri tarixi ve din xadimlerinin obrazlarinin verilmesi teqlidcilik xarakteri dasimir Enenevi Serq medeniyyetine esaslanan musteqil xaraktere malikdir Dord deqiq hisseye bolgu Serqin dunya sohretli bag bagcalari ucun seciyyevidir Bu xalcalar haqqinda XII esr menbelerinde melumat verilir Emek istilacilari 637 ci ilde Ktesifonda Sasanilerin iqametgahini ele kecirerken Xosrovun Bahari adle xalcani qenimet kimi goturmus ve onu misilsiz bir servet kimi qiymetlendirmisler Xalcanin fonunda selaleli irmaqlar arxli gullu cicekli bag tesvir olunmusdur XVI esre aid edilen ve hazirda Meshed muzeyinde saxlanilan Tebriz xalcasina nezaret yetirek Burada en evvel xalcanin orta hissesinde dord hissede fesillerin remzleri qar gordursagi yagis tesvirleri merkezde medalyon nezere carpir Medalyonda cox guman Tehmasib sahin babasi Imam Rzanin meqberesinin minareleri bir sira dini abideler ve motivler eks olunmusdur Bu prinsip sonralar tarixi ve ictimai seraite uygun olaraq deyismisdir Tebriz xalcalarinin enenevi elametlerinden biri xalcalardan Azerbaycan memarliginin Goy Mescid Ucaytu Sultaniyye kimi abidelerin tesvir olunmasidir Cox vaxt xalca resmlerinde Ehemeniler sulalesi dovrunun efsanevi saray kompleksini Texti Cemsidin xarabaliqlari habele din xadimlerinin klassik serq edebiyyati dahilerinin portretleri verilirdi 1828 ci il fevralin 10 da Rusiya ile Iran arasinda Tebriz yaxinligindaki Turkmencay kendinde baglanmis sulh muqavilesi tarixe Turkmencay muqavilesi adi ile daxil oldu ve bu muqavile 1826 28 ci iller Rusiya Iran muharibesine son qoydu Muqavilenin sertlerine esasen Azerbaycanin simal hissesi Rusiya terkibine qatildi Tebriz Erdebil Urmiya Xoy Maraga Merend Maku ve diger seherler de daxil olmaqla olkenin cenub hissesi Iranin esareti altina kecdi Belelikle Azerbaycan 2 yere parcalandi Bax ele hemin vaxtdan da Cenubi Azerbaycan termini yaranib meydana geldi Hemin vaxtdan Tebriz xalcaciliq mektebinin xalca numuneleri butun dunyada Iran xalcalari adi ile tanindi Cenubi Azerbaycanda xalcaciligin dunya miqyasli en meshur ve iri merkezi Tebriz seheridir Hemin seher dekorativ tetbiqi senetin zengin enenelerinin inkisafinda muhum rol oynamisdir Tebriz xalcaciliq senetinin ciceklenme dovru XII XVI esrlere aiddir Tebriz mektebinin XVI esr klassik ve ya qizil dovrunun 200 e qeder sah eserleri miniatur ressamliq seneti ile toxuculugun harmonik birlesmesi pesekar ressam ve xalcacilarin yuksek ustaligi ile seciyyelenir Tebriz mektebini 2 yarimqrupa bolmek olar Tebriz ve Erdebil Tebriz qrupuna asagidaki meshur xalcalar daxildir Qeris xalcasi Lecekturunc xalcasi Efsan xalcasi Agacali xalcasi Dord fesil xalcasi Erdebil qrupu ise Erdebil xalcasi Seyx Sefi xalcasi Serabi xalcasi Sah Abbasi xalcasi Mir xalcasi kimi xalcalari ile meshurdur Bu qrupun yuksek inkisaf seviyyesine catmis bedii ve texniki xususiyyetlerine gore enenevi xususiyyetleri zaman kecdikce Azerbaycandan kenarlarda da meshurlasmaga basladi Tebriz xalcaciliq mektebinin Bag behist xalcasi Bag mese xalcasi Baliq xalcasi Buta xalcasi Dervis xalcasi Ketebeli xalcasi Gordest xalcasi Gollu guseli xalcasi Guldanli xalcasi Leyli ve Mecnun xalcasi Mesahir xalcasi Mun xalcasi Namazliq xalcalari Necaqli xalcasi Servistan xalcasi Serdari xalcasi Sehend xalcasi Silsilevi lecek xalcasi Ferhad ve Sirin xalcasi Xeyyam xalcasi Xetai xalcasi Heddad xalcasi Cerxi gul xalcasi Ceyranli xalcasi ve s klassik kompozisiyalari da meshurdur Geris xalcasi Redakte Bu xalcalarin adlari Tebrizin simal serqinde yerlesen Geris ve ya Gepez qesebesinin adlari ile baglidir Geris xalcalarinin bedii tertibati cox orijinaldir Kompozisiya ve detallarin umumi formalari eyri xetli bitki naxislarindan ibaret olan Lecekturunc kompozisiyasinin esasinda yaradilmisdir Ancaq vaxt kecdikce bu kompozisiyanin naxislari punktirli olub ve serbest xalca resmi emele getirmeye baslayib Adeten xalcanin eskizsiz oz basina toxuyurdular Burada teecublu bir sey yoxdur cunki xalcatoxuyanlar basqa tip xalca toxuya bilmirdiler Texminen XVI ci esrden indiye kimi adet eneneye uygun olaraq Gerisde yalniz bu xalcani toxuyurdular ona gore de xalcatoxuyyanlar bu resmi cox gozel bilirdiler Qeyd etmek lazimdir ki ehalisi hemcinin xovsuz xalca palaz ve kilimlerin istehsali ile taninir Serabi xalcasi Redakte Bu xalcalar adlarini Tebriz ve Erdebilin arasinda yerlesen Seraba seherinden goturub Serabi xalcalarinini bir nece novu movcuddur Orta hissesi saquli xetlerlerle doldurulan xalcalar Serabi xalcalarinin birinci variantini teskil edir Bu saquli xetler bir birinin ardinja assimmetrik duzulmus ciceklenmis budaqlarla bezenmisdir Orta sahenin merkezinde bir gel yerlesen xalcalar Serabi xalcalarinin ikinci variantini teskil edir Xalcalar gozeldir ve rengler harmoniya teskil edir Bitki ornamentleri demek olar ki punktir xetlerle toxunub bu da mueyyen menada Qarabag xalcalarini xatirladir Mir xalcasi Redakte Tebriz mektebinin Erdebil qrupuna daxil olan bu xalcalarin adlari Erdebil seherinden cenubda yerlesen Mir ve Mirsi qesebelerinin adlari ile baglidir Xalcanini orta sahesinin kompozisiyasini buta teskil edir Saquli ve ufiqi yerlesen bu butalar qurulus ve formasina gore Sirvan tipine daxil olan Mereze ve Hile buta xalcalarini xatirladir Mir xalcalarindaki ayri ayri buta kompozisiyalari boyuk sadeliyi ile ferqlenir Bu tip butalari hemcinin Tebrizde Kerman ve Hindistanda istehsal olunan tirme parcalarda gormek olar Xalcaninin orta hasiyesi ve orijinal kobesi evveller eyri xetli bitki elementlerinden ibaret idise lakin toxuculuq texnikasinin inkisafi ile yeni formalar aldilar Agacli xalcasi Redakte Bu xalcalar oz adlarini istehsal olunduqlari yerin adina gore deyil kompozisiyasina gore adlanirlar Iranda bu xalcalar Deraxti Efqanistanda Baqqi Azerbaycanda ise agacali kimi meshurdurlar agacali kimi taninan xalcalarin orta sahesi esas etibarile bir ve ya bir nece agac ve kollardan ibaretdir nadir hallarda ise agac qruplarindan ibaret olur agaclarin muxtelif novleri olur Qedim dovrlerde efsanevi hadiseler mehebbet sehneleri mifoloji bezen ise dini fantastik sujetler bu kompozisiyalarin esas sujetini teskil edirdi Melumdur ki Orta Asiyada Yaxin Serqde hemcinin Azerbaycanda da zeytun cinar encir agaclari uzum muqeddes sayilirdi Aglayan soyud mehebbetin remzi palid Guc ve erlik tecessumu nar agaci ise var dovlet ugurun simvolu hesab olunurdu Sahabbasi xalcasi Redakte Bu xalcalarin adlarini Sefeviler dovletinin besinji hokmdari I Sah Abbasin adi ile baglidi Sah Abbas Sefeviler dovletinin paytaxtini Azerbaycandan Iranin daxili rayonu olan Isfahan seherine kocurub Bununla elaqedar olaraq Azerbaycanin bir cox usta ve senetkarlari Isfahana kocmeye mejbur olublar Qum Sah Abbasi xalcasi Sah Abbasi gulleri adli orijinal formali elementleri ile seciyyelenir Onlar esas etibarile fantastik guller hemcinin encir yarpaqlarindan ibaretdir Ufiqi sekilde assimetrik yerlesen elementler bu xalcalarin xarakterik xususiyyetlerinden hesab edilir Xalcalarin sujet ve kompozisiyasi Redakte Bedii ve texniki cehetden yuksek seviyyeye catmis Tebriz xalcaciliq mektebinin enenevi xususiyyetleri vaxt otdukce Azerbaycandan kenarda da taninmaga basladi Bu dovrun sujet movzulu xalcalari Azerbaycan xalqinin maddi ve menevi medeniyyetinin deyerli abidelerindendir onun oyrenilmesi ucun zengin faktiki material rolunu oynayir Sujetli xalcalar butun mumkun movzular esasinda toxunurdu bu movzular arasinda esasen ovcu heyvan illyustrasiyali edebi Sujetli dini movzuya hesr olunmus movzular daha cox sevilen idi Sucet movzulu xalcalarin yaranmasinda bezi ressamlar birbasa istirak edirdiler Meselen Sultan Mehemmed XVI esr Tebriz mektebinin en meshur miniatur ressami idi Enenevi movzulardan biri Omer Xeyyamin sevgilisiyle olan tesviridir Miniatur ressamligin xususi dili ve boyuk realistik ruhu ile xalcanin kompozisiyasi Xeyyam poeziyasinin ruhunu ve mahiyyetini catdirir Burada mehebbet movzusuna aid mudrik sozler ve aforizmlerden ibaret olan Firdovsinin Sedinin Hecce Seyx Attarin ikimisrali ve dordmisrali beyt ve rubailerden ibaret poetik eserleri gosterilib Tebrizde Dord fesil enenevi tesvirli xalcalar istehsal olunurdu Ilin dord fesli Bu xalcalarda movzu deyismez olaraq qalirdi kompozisiya ise ressasmin zovqu ve baxislarina uygun deyisirdi Kompozisiyasina gore orta sahe her biri ilin bir feslini simvolize eden enenevi dord yere ayrilir Cenubi Azerbaycan xalcalari dunya muzeylerinde Redakte Xalca Ovculuq Tebriz 1522 1523 m 929 hicri Poldi Peccoli Muzeyi Milan Xalca Heyvani Tebriz XVI esr Viktoriya ve Albert Muzeyi London Xalca Heyvani Tebriz XVI esrin ortalari Metropoliten Incesenet Muzeyi Nyu York Sujetli xalca Tetbiqi Senet Muzeyi Budapest Xalca Heyvani Tebriz XVI esrin ortalari Dekorativ Senet Muzeyi Paris Xalca Heyvani Tebriz XVI esr Klarens Moskinin kolleksiyasindan Xalca Dord fesil Tebriz XIX esrin ikinci yarisi R Mustafayev adina Azerbaycan Dovlet Incesenet Muzeyi Baki Xalca Agacli Tebriz XX esrin evveli Azerbaycan Dovlet Xalca ve Xalq Tetbiqi Senet Muzeyi Baki Xalca Rustem ag divi oldurur Tebriz XX esrin evveli Azerbaycan Dovlet Xalca ve Xalq Tetbiqi Senet Muzeyi Baki Xalca Rustemin Askavusla doyusu Tebriz XX esrin evveli Serq xalqlari Seneti Dovlet Muzeyi Moskva Xalca Omer Xeyyam oz sevgilisi ile Tebriz XIX esrin axiri Azerbaycan Dovlet Xalca ve Xalq Tetbiqi Senet Muzeyi Baki Xalca Seyx Senan Tebriz XX esrin evveli Azerbaycan Dovlet Xalca ve Xalq Tetbiqi Senet Muzeyi Baki Xalca Melik Memmed Tebriz XX esrin evveli Nizami Gencevi adina Azerbaycan Edebiyyati Muzeyi Baki Dervis tesvir olunmus xalca Tebriz XIX esr Azerbaycan Dovlet Xalca ve Xalq Tetbiqi Senet Muzeyi Baki Dervisler tesvir olunmus xalca Tebriz XIX esr R Mustafayev adina Azerbaycan Dovlet Incesenet Muzeyi Baki Agacli xalcasi Tebriz xalcaciliq mektebi XIX esrin evveli Tebriz xalcasi Tebriz xalcaciliq mektebi Paris Tebriz xalcaciliq mektebi Sexsi kolleksiyadan Budapest Qaradag xalcasi Tebriz xalcaciliq mektebi XIX esrin evveli Rippon Bosvell auksionu Medalyon xalcasi Heriz XVI esr Sexsi kolleksiyadan Lissabon Beh beh xalcasi Heriz XVI esr Sexsi kolleksiyadan ABS Heriz xalcasi XIX esrin sonu Sotbi auksionu Tebriz xalcaciliq mektebi Heriz XIX esrin sonu Xalca muzeyi Tehran Teatr Redakte 1871 1974 cu illerde M F Axundzadenin 6 komediyasinin fars diline tercume edilerek Iranda yayilmasi Cenubi Azerbaycanda teatr senetine maragi artirmisdi Ilk teatr 1905 1911 ci iller Iran inqilabi dovrunde yaradilmisdi 1909 21 ci illerde Azerbaycan artistleri destesi fealiyyet gostermisdir 1920 ci ilde Tebrizde Sidqi Ruhulla M Sefizade M R Vaizzade ve basqalarinin tesebbusu ile ilk teatr binasi Xeyriyye teatri tikildi Tebriz Urmiya ve Xoy seherlerinde U Hacibeylinin meshur komediyalari tamasaya qoyulmusdu Azerbaycan Milli hokumeti zamani Tebrizde ilk Azerbaycan Dovet Teatri yaradilmisdi 1946 ci ilde Tebriz Dovlet Filarmoniyasida fealiyyet gostermisdir 1946 ci ilin dekabrinda olkede milli azadliq herekatina divan tutulduqdan sonra Azerbaycan Dovlet Teatri da baglandi Yalniz qisa bir muddet erzinde 1948 1949 Tehranin Ziba teatr salonunda azerbaycanli incesenet xadimleri terefinden turk dilinde bir sira tamasa ve konsertler verilmisdir Hemin tedbirlerin teskiline ve gosterilmesine meshur ziyali alim yazici Genceli Sabahinin qardasi Semed Sebahi de basciliq etmisdir Turk dilinde tamasa ve gosteriler qadagan edildikden sonra S Sebahi 10 ile yaxin muddetde 1949 1959 40 dan cox bedii eseri o cumleden C Cabbarlinin M F Axundzadenin H Cavidin U Hacibeylinin eserlerini fars dilinde tamasaya qoyur 30 ile yaxin muddetde sehnede fars dilinde eserleri ifa eden azerbaycanli aktyorlar pesekar senetci kimi de butun olke tamasacilarinin regbetini qazanmis ve 1978 79 cu iller inqilabindan derhal sonra turk dilinde tamasalarin yuksek seviyyede sehneye getirilmesi uzerinde calismislar Neticede bu gun Iranin bir sira iri seherlerinde elece de Guney Azerbaycanin teatr salonlarinda azerbaycanli aktyorlar terefinden turk dilinde dram eserleri sehneye getirilmisdir Bir sira komik eserlerde bas rolda cixis eden azerbaycanli Hasim Cavusi butun Iranda taninir Azerbaycanli teatr aktyoru sirasinda Seid Xeyirxah Yaqub Xeyrulla ve onlarca basqalarinin adini cekmek olar 1994 cu ilde genc azerbaycanli recissor Huseyn Lele turkcede Alin yazisi adli tamasa ve sonra dahi senetkar M Sehriyarin Heyderbabaya salam poemasi esasinda eyni adli musiqili edebi kompozisiya yaradaraq Tehranin Vehdet adli en boyuk konsert ve teatr salonunda sehneye cixarmisdir Sonuncu sehne eserine Tehranda minlerce tamasaci baxmis ve sonralar bu eser hemin recissorun seyi neticesinde Baki teatr salonlarinda sehneye cixarilmisdir Musiqi Redakte Ququs Cenubi Azerbaycan turklerinden olan en meshur mugennidir Azerbaycan turkcesindeki radio verilislerinin proqramina esasen bu tayda bestelenmis ve orada yayilmis bir sira xalq mahnilari ve havalari mehelli negme adi altinda daxil edilirdi Bu yolla Azerbaycan musiqisi xalq arasinda yayilir ve qorunurdu Taninmis bestekar Eli Seliminin bestelediyi mahnilar 90 ci illeredek bu tayda da Simali Azerbaycanda anonim qalmisdi 1979 cu ilden bu terefe Azerbaycan musiqisinde bir sira irelileyisler bas vermisdir Daim senetkar kimi formalasmis bestekar Eli Seliminin bu illerde Fantaziya Elim gunum sovketim Ceyran sevgilim ve s filmler ucun bestelediyi musiqi eserleri neinki Iranda elece de butun dunyada meshurlasdi Onun Aman ayriliq Size salam getirmisem mahnilari butun dunya azerbaycanlilari arasinda cox meshurdur Orta musiqi tehilini Bakida alan E Selimi sonralar Tehran radiosunda islemis Tebrizde orkestr rehberi ve musiqisunas olmusdur O 1988 ci ilde Islam Medeniyyeti ve Irsad Nazirliyi terefinden Iranin en yaxsi bestekari kimi taninmis qizil lovheye ve medala layiq gorulmusdur Guneyli Hesen Enami Bulbul adina Uluslararasi Musiqi Festivalinin qaliblerinden biri olub O 1999 cu ilde Baki Musiqi Akademiyasinin III kurs telebesi iken Azerbaycan Dovlet Akademik Opera ve Balet Teatrinda Sevil operasinda bas rolda cixis edib Vetenperver mugenni Araz Elses Almaniyada yasayan ve gozel sesi olan Yaqub Zurufcu azerbaycanlilar arasinda cox populyardir Avropa ve Amerikanin bir cox seherlerinde muhaciret heyati yasayan coxlu cenublu senetciler vardir Onlarin arasinda E Bekkalam I Ehrari bu gun dunyanin sayilan ressamlardandir Cenubi Azerbaycan movzusu Simali Azerbaycan musiqisinde Redakte Cahangir Cahangirov Demokratik Azerbaycan himni sair Etimadin sozlerine Tebrizim valsi Arazin o tayinda vokal simfonik poemasi Settarxan poemasi Azad opera operasi Niyazi Menim Tebrizim 1941 Suleyman Rustemin sozlerine Seid Rustemov Tebriz Esref Abbasov Gelecek gun Ismayil Mehemmedelizade Yasa Azerbaycan Sanli Veten Vetenim Qizilbas marsi Bu gun Azerbaycan 74 Edebiyyat Redakte XIX esrin I yarisinda butun Azerbaycan edebiyyatinda oldugu kimi onun cenub qolunda da asiq seiri ve lirik poeziya esas yeri tuturdu Nebati Heyran xanim E Qaracadagi M Aciz M Dilsuz H M Sukuhi H R Serraf M E Leli M Hideci ve basqalari lirik seirin gozel numunelerini yaratmisdir E Raci ve bir cox basqa sairler lirik seirlerle yanasi dini movzulu eserler de yazmislar M Xelxalinin eserlerinde ictimai qusurlar tenqid edilirdi XIX esrin II yarisinda maarifci edebiyyat yarandi Bu dovrde M F Axundzadenin bilavasite tesiri ile dram eserleri yarandi M F Axundzadenin davamcilari Z Maragayi ve M E Talibovun eserleri hemcinin Turkiyedeki Tenzimat inqilabi Rusiyadaki inqilab Tebrizdeki xalq herekatlari 1905 ci iller inqilabinin ideoloci ve siyasi cehetden hazirlanmasinda muhum rol oynadi XX esrin 20 ci illerinde butun Iran edebiyyatinda yenilesme baslandi Iranda yeni serin temeli Teceddud S E Xiyabaninin rehberliyi ile qezetinin etrafina toplasan Tagi Rufet Cefer Xamneyi Sems Kesmayi kimi Azerbaycan sairleri terefinden qoyulmusdur Bununla edebiyyatin hem forma hem de mezmununda teceddud yaranmis serbest serin esasi qoyulmusdur M Siqqetulislam E Seferov S Selmasi S M Xiyabani ve basqalari realist demokratik Azerbaycan edebiyyatini inkisaf etdirmisler Sabir edebi mektebinin gorkemli davamcisi M Mocuzun B Abbaszadenin satirik seirlerinde ictimai eybecerlikler keskin tenqid olunurdu Guney Azerbaycan tarixinde Mesrutie herekati milli istiqlaliyyetin mubarize tarixinin baslangicidir S M Xiyabani herekati onun baslanmasina tekan verdi Demokratik edebiyyatin yaranmasi S C Piseverinin rehberlik etdiyi dovre dusdu Belelikle 1905 1911 ci illerde Mesrute edebiyyati 1917 1920 ci illerde Teceddud yenilesme edebiyyati 1945 1946 ci illeride demokratik edebiyyat meydana geldi 1978 1979 ci illerin inqilabi ile Guney Azerbaycanda teze ab hava yaranmaga baslasa da o uzun cekmedi 1946 ci ilde Milli hokumet terefinden teskil edilmis Azerbaycan Sairler ve Yazicilar Cemiyyeti nin bir sira uzvleri sonralar hebs edildi bir qismi xarici olkelere muhaciret etdi bir hissesi ise gizli is seraitine kecdi Teqriben 1960 ci illere qeder Azerbaycan medeni heyatinda durgunluq yarandi 1945 ci ilde cixan Mehemmedhuseyn Sehriyarin Heyderbabaya salam poemasi butun Yaxin ve Orta Serq muhitinde gorkemli bir edebi hadise kimi qarsilandi Cagdas fars seirlerinin ustadi sayilan M Sehriyar oz edebi istiqametini deyiserek Azerbaycan turkcesinde yazdigi yeni seirleri ile Azerbaycan edebiyyatinda yeni edebi mektebin bunovresini qoydu Sah rejiminin farslasdirma siyasetine baxmayaraq ana dilinde edebiyyat 1950 1970 ci illerde inkisafdan qalmamisdir Sehend Eli Kerimi Eli Tebrizi Hebib Sahir Sebahi Semed Behrengi Savalan Sonmez Cosqun Yehya Seyda Piruz Dilenci ve b Azerbaycan folklorunun toplanmasi ve nesri sahesinde mueyyen tedqiqi isler aparilmisdir S Behrengi M Ferzane S Cavid A Tebrizi M Terbiyet M Tebrizi H Memmedzade Q Kendli Q Biqdeli M Musaddiq M Menafi C Muciri Mehemmedsediq Huseyn Mehemmedzade Huseyn Duzgun ve basqalari 1978 1979 cu iller Iran islam inqilabindan sonra kecen qisa muddet erzinde Azerbaycan turkcesinde onlarla kitab nesr edilmisdir Onlarin bir necesi tekrar isiq uzu gormusdur Taninmis sexsiyyetler Redakte Esas meqale Iran azerbaycanlilari Fereh Pehlevi Mehemmed Huseyn Sehriyar Fetullah mirze Qovanli Qacar Bulud Qaracorlu Eli Nazim Ayetullah Kazim Serietmedari Zehtabi Settar xan Seyid Mehemmedhuseyn Tebatebai Mehemmed Tagi Ceferi Bagir xan Piruz DilenciMuzeyler Redakte Hazirda Iranin muzey mescid ve sexsi kolleksiyalarinda Azerbaycan xalqinin esrler boyu yaratdigi minlerle nadir senetkarliq numuneleri muhafize olunur Xususile Tehranin Arxeologiya Muzeyindeki eksponatlar Tebrizden bir az arali Urmiya golu etrafinda yerlesen Hesenli Qaratepe Zaviye ve s tepelerden yaxin vaxtlarda tapilmis abideler esyalar Azerbaycanin qedim tarix ve medeniyyetini isiqlandira bilen qiymetli senet eserleridir Pehlevi recimi dovrunde Cenubi Azerbaycanin muhum muzeyleri Tebriz Urmiya Xoy ve Miyandoabda idi Islam inqilabindan sonra bir sira adlar kimi Guney Azerbaycandaki muzeylerin de adlari deyisdirildi ve bir nece yeni muzeyler yaradildi Bele ki 1962 ci ilde Tebrizde tesis edilmis Serqi Azerbaycan Muzeyi indi Azerbaycan Muzeyi adlanir ve bu muzeyde 2 300 e yaxin nadir tarixi eksponat milli geyim tesviri ve tetbiqi incesenet o cumleden Ehed Huseyni terefinden hazirlanmis heykeltarasliq numuneleri saxlanilir Muzeyde Mesrute inqilabina aid ayrica bir salon fealiyyet gosterir Bundan basqa Tebrizde Zoologiya muzeyi de fealiyyet gosterir Tebrizdeki Darulfunun Serqde ilk universitetlerden olmusdur Dili RedakteAzerbaycanlilar Azerbaycan turkcesinde danismaqdadirlar 75 1888 ci ilde M H Rusdiyye Tebrizde yeni tipli mekteb teskil etmis Cenubi Azerbaycanda ilk defe olaraq elifbani yeni sovti usul ile turk dili esasinda tedris etmeye baslamis ana dilinde coxlu derslikler yazmisdir 1926 ci ilden mekteblerde turk dilinde tedris qadagan edilmisdir Hakim daireler Tebriz Universitetinde Azerbaycanin tarixi etnoqrafiyasi sosial siyasi veziyyeti ve s ile elaqeli meselelerin oyrenilmesine manecilik toretmisdir II dunya muharibesinden bugune kimi butun Iran maarif ve medeniyyeti sahesindeki diqqetelayiq ve yaddaqalan en muhum ve demokratik isler Azerbaycan Milli hokumetine mexsusdur Bele ki bu dovrde onlarca universitet ve institut yaradilmisdir Turk dilinde 50 ye yaxin muxtelif adda qezet ve jurnal derslik bedii edebiyyat nesr edilmis kino teatrlar tikilmis radio stansiyasi ve radio xeberleri komitesi yaradilmis milli qehremanlara Settar xana Bagir xana Xiyabaniye heykeller ucadilmisdir Tebriz Universiteti kitabxanasi Milli Kitabxana ve Terbiyet kitabxanasi Cenubi Azerbaycanin en boyuk kitabxanalaridir Cenubi Azerbaycanda ilk radio stansiyasinin esasi 1946 ci ilde Azerbaycan Milli hokumeti terefinden qoyulmusdur 1980 ci illerde radio sebekelerinde turk dilinde verilislerin sayi xeyli azalmisdir Yalniz Tebriz Urmiya ve Erdebil radio sebekelerinden qisa verilisler verilir Onlarda da xususile Tebriz radiosunda seslendirilen cumleler edebi dilimizden cox uzaq olub yari turk yari fars horrasindan ibaretdir Cenubi Azerbaycanda ilk televiziya stansiyasi 1972 ci ilde yaradilib Verilisler ciddi nezaretle yalniz farsca aparilir Inqilabdan bugune kimi kecen muddet de Guney Azerbaycanin radio ve televiziya sisteminde edilmis butun texnoloji yenilesme ve keyfiyyet deyisikliklerine baxmayaraq verilislerin mezmununda esasli deyisiklikler bas vermemisdir Dini RedakteGuney Azerbaycan ehalisinin boyuk ekseriyyetini ozlerini 12 imamin davamcilari sayan Sieler teskil edir Bolgede bu teriqetin esasi Sah Ismayil Xetainin basciliq etdiyi Qizilbas herekati terefinden qoyulmusdur Bununla yanasi Erdebil ostaninin Hesecin sehristani etrafinda habele Bilesuvar yaxinligindaki bir sira kendlerde yasayan az sayili Sunni teriqetli ehali de yasayir Onlar esasen Safi ve Henefi mezhebine mensubdurlar Bolgede az sayida xristian ve yehudi inancina sahib xalqlarla yanasi Ibrahimi dinlerden onceki enenevi inanclara sahib xalqlar da movcuddur Metbuat RedakteGuney Azerbaycanda metbuatin esasi oten esrde qoyulmusdur Milli hokumetin devrilmesinden 1978 1979 cu iller inqilabina kimi Guney Azerbaycanda ana dilinin metbuatda isledilmesi yasaq edilmisdi Bele ki gosterilen dovrun muxtelif illerinde Azerbaycanda fars ingilis ve fransiz dillerinde muxtelif ideya siyasi istiqametli 20 den artiq qezet ve curnal cap olunsa da turk dilinde hec bir metbuat orqani movcud olmamisdir 1978 1979 cu iller inqilabi erefesinde Iranda demokratik o cumleden turkce metbuatin nesrine imkan yarandi Inqilabdan kecen sonraki illerde Tehranda elece de Guney Azerbaycanin Tebriz Urmiya Erdebil Astara Miyana Zencan Eher Xoy Maku Sebuster Mugan ve bu kimi seherlerinde Odlar yurdu Cenlibel Araz Molla Nesreddin Azerbaycan Veten ugrunda Oxtay Settar xan bayragi Ireli Mustuluq Bahari Azerbaycan Ayendeyi Azerbaycan kimi qezetler ve Koroglu Birlik Azadliq Qardasliq Varliq Dede Qorqud Inqilab yolunda Azerbaycan sesi Gunes Ulker Yeni yol kimi curnallar cap edilerek yayildi Bu metbuait orqanlarinda Iran o cumleden Azerbaycan cemiyyetinin sosial iqtisadi problemlerine onlarin cetinlik ve ehtiyaclarini eks etdiren yazilara cox yer verilirdi Bununla yanasi turkce metbuat sehifelerinde Azerbaycan xalqinin tarixi onun medeniyyeti dili ve edebiyyatinin isiqlandirilmasi ve populyarlasdirilmasi da ehemiyyetli yer tuturdu Qezet ve jurnallar Redakte Iranin yeni hakim dairelerinin Iran Islam Respblikasi rehberliyinin qeyri fars xalqlarin milli demokratik herekatlarina menfi munasibeti 1980 1981 ci illerde turkce metbuat orqanlarinin demek olar ki ekseriyyetinin nesrinin dayandirilmasi ucun baslica sebeblerden biri oldu Butun bu proseslerde ana dildinde oz capini davam etdire bilen yegane curnal Tehrandadir Cavad Heyetin redaktorlugu ile cixan Varliq curnali idi Onunla yanasi Fecri Azerbaycan Umidi Zencan Erk Erdebil Ehrar Keyhan ve bu kimi qezet ve curnallar da nesr olunmaga basladi Qeyd edilmelidir ki hemin nesrler iki dilde fars ve turk dillerinde cap olunur Televiziya ve radio Redakte Sehend TV ve Sehend Radiosu Savalan TV ve Radio Savalan Seher TV ve Israq FMInzibati bolgu sistemi RedakteCenubi Azerbaycanda azerbaycan dilinde danisilir Azerbaycan cumhuriyyeti oz musteqilliyini qazandiqdan sonra guneyde azerbaycan dilinin inkisafi daha da suretlenib Bunun esas sebebi sovetler birliyinin dagilmasindan sonra guneyle quzeyin yaxinlasmasidir Kend Olkenin en kicik bolgu vahidi Rayon Bir nece kend qrupu Bolum Bir nece rayon qrupu Seher Bir nece bolge toplusu Bolge Iranin en boyuk inzibati bolgu vahidi ve nece seher toplusu Misal olaraq Qerbi Azerbaycan ostani Tehran bolgesi Iranda 30 bolge var Olke IranEtnik terkibi RedakteCenubi Azerbaycanin etnik terkibi Turklerden 76 ibaretdir Qismen burada farslar kurdler tatlar talislar ve ermeniler de yasayirlar Istinadlar Redakte Amerikanin sesi Iran Azerbaycani Britanika ansiklopediyasi Ozet The population consists mainly of Azeri speaking Turks Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East Jamie Stokes editor Anthony Gorman and Andrew Newman historical consultants Includes bibliographical references and index ISBN 978 0 8160 7158 6 hardcover alk paper ISBN 978 1 4381 2676 0 e book An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001 in the United States of America 2009 Contents Entries A to Z Azeris Azerbaijanis page 78Orijinal metn ing Today an estimated 75 percent of ethnic Azeris live in Iran while most of the rest live in the Azerbaijan It is estimated that in the Iranian provinces of Ardabil East Azerbaijan West Azerbaijan Zenjan Hamadan Astara and Qazvin the population is about 90 percent ethnic Azeri The Azeri dominated provinces of Iran cover about 65 600 square miles while the territory of the Republic of Azerbaijan is only about 33 400 square miles in area 79Orijinal metn ing The Azeri language is part of the Turkic family of languages Approximately 8 million people in the Republic of Azerbaijan 32 million people in Iran متروی تبریز اوایل خردادماه به راه میافتد INN 2013 10 17 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2013 10 19 استانهای آذری نشین قطب تولید شیرینی و شکلات کشور Donya e Eqtesad 2010 25 June 2016 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 26 May 2016 Iran brings sweet treat to 100 countries PressTV 27 May 2015 Istifade tarixi 26 May 2016 غول صنعتي مينو بورسي مي شود Donya e Eqtesad 2014 Istifade tarixi 26 May 2016 Iran turklerinin eski tarixi mehemmed teqi zehtabi 1379 h s tebriz s 211 212 Azerbaycan tarixi yeddi cildd Baki 2007 II cild Azerbaycan tarixi yeddi cildde Baki 2007 II cild Et Teberi III seh 1015 Mesudi Muruc VII seh 130 Bagdadi seh 252 E A Belyaev Musulmanskoe sektanstvo str 21 Z I Yampolskij Vosstanie Babeka str 14 Ed Dineveri seh 397 Abu Dulaf Mis ar ibn Muhalhil s travels in Iran p 6 Fihrist I seh 343 Et Teberi III seh 1171 Ebu Dulaf seh 37 El Mesudi II seh 235 247 Mutehher el Muqeddesi seh 115 El Fihrist seh 480 Et Teberi III seh 1164 Et Teberi III seh 1165 M Siriyets seh 531 Ibn el Ibri seh 155 Ez Zehebi seh 384 Et Teberi III seh 1232 1233 el Muqeddesi Kitab el bed seh 117 Ibn el Esir VI seh 176 El Muqeddesi Kitab el bed seh 117 Ibn el Ibri seh 241 Et Teberi III seh 1179 Ibn el Esir VI seh 165 Et Teberi III seh 1187 1188 Ibn el Esir VI seh 167 Et Teberi III seh 1188 1193 Ibn el Esir VI seh 167 168 Tarix es Salihi ver 56 El Bagdadi Kitab el ferq seh 251 268 269 Ibn Isfendiyar seh 155 1 2 El Yequbi II seh 578 Siyasetname seh 226 1 2 Et Teberi III seh 1197 ez Zehebi seh 384 Yaqut Irsad I seh 361 364 Siyasetname seh 228 Siyasetname seh 227 Et Teberi III Seh 1229 El Belazuri seh 325 326 Yaqut I 173 El Belazuri 326 el Yaqut I 173 Et Teberi I 2804 el Belazuri 328 Arxivlenmis suret 2016 03 14 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2017 01 31 Arxivlenmis suret 2014 02 15 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2017 01 31 1 2 Azerbaycan tarixi Yeddi cildde III cild XIII XVIII esrle r Baki Elm 2007 592 seh Azerbajdzhanskie hanstva 2012 11 20 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2017 01 02 Cenubi Azerbaycan Xanliqlari 2009 10 27 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2017 01 02 Enver Cingizoglu Aydin Avsar Avsarlar Baki Susa 2008 seh 279 CGVIA f 52 d 218 ll 39 40 rus McEvoy Joanne O Leary Brendan 2013 Power Sharing in Deeply Divided Places Filadelfiya University of Pennsylvania Press 191 ISBN 9780812245011 News Hamshahri Online 15 of 18 Proposed Iranian Cabinet Ministers Devoted by Parliament Mojnews 16 August 2013 20 October 2013 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 29 August 2013 شهیندخت مولاوردی معاون حسن روحانی در امور زنان شد Persian Deutsche Welle 13 August 2013 Istifade tarixi 8 October 2013 Ms Molaverdi appointed as vice president for women family Affairs President of Iran Website 13 August 2013 Istifade tarixi 8 October 2013 تبریز میهمان رئیس جمهور ترکیه ISNA Istifade tarixi 2013 10 20 مهمت بولوت سرکنسول جدید ترکیه در ارومیه با استاندار دیدار کرد Asar e Omid News Agency Istifade tarixi 2013 10 20 E F Elizadenin Iran Islam Respublikasinin Tebriz seherinde Azerbaycan Respublikasinin bas konsulu teyin edilmesi haqqinda Azerbaycan Respublikasi Prezidentinin Serencami Azerbaycan Respublikasinin Prezidenti Website Istifade tarixi 2013 10 20 1 2 I Fesil 3 Yeril ve gelme tayfalar xalqlar onlarin qarsiliqli munasibetleri sehife 22 Azerbaycan tarixi Yeddi cildde II cild III XIII esrin I rubu Mesul redaktor akademik Naile Velixanli Tekrar nesr Baki Elm nesriyyati 2007 608 sehife ISBN 9789952448344 Azerbaycanin Tarixi Siyasi Cografiyasi Arxivlesdirilib 2017 11 16 at the Wayback Machine Vaqif Piriyev Feride Eliyeva Azerbaycan musiqisinin cenub sehifesi Musiqi dunyasi jurnali Britanika ensiklopediyasi The population consists mainly of Azeri speaking Turks who use an http www kulichki com gumilev HE2 he2510 htmXarici kecidler RedakteBayragimiz nece olmalidir The Azer Times South and North Azerbaijan News Cenubi Azerbaycan Milli Azadliq Herekati CAMAH Arxivlesdirilib 2013 05 17 at the Wayback Machine Guney Azerbaycan Milli Oyanis Herekati GAMOH Cenubi Azerbaycan Milli Azadliq Herekati CAMAH South Azerbaijan Azerbaycan Milli Direnis Teskilati AMDT Arxivlesdirilib 2012 12 28 at the Wayback Machine Azerbaycan Iscileri Azerbaycan Milli Direnis Teskilati Isciler Komitesinin Orqani Arxivlesdirilib 2013 03 02 at the Wayback Machine Guney Azerbaycan Oyrenci Sesi Tebriz sesi تبریز سسی ADAPP Guney Azerbaycan TV Ehmedinecatin Axilles dabani Arxivlesdirilib 2009 06 18 at the Wayback Machine Xalq Cebhesi az Arxivlesdirilib 2011 07 06 at the Wayback Machine SANLM Press Archive 1 Hemcinin bax RedakteButov Azerbaycan Cenubi Azerbaycan Milli Azadliq Herekati Guney Azerbaycan Milli Oyanis Herekati Guney Azerbaycan Istiqlal Partiyasi Iran karikatura qalmaqali Piruz Dilenci Mahmudeli CohreqanliMenbe https az wikipedia org w index php title Cenubi Azerbaycan amp oldid 6106201, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.