fbpx
Wikipedia

Ellinizm

Ellinizm, Hellinizm (yun.Ἑλληνισμός; lat.Hellēnismós) Aralıq dənizinin şərq sahili ölkələri tarixində mərhələ; Makedoniyalı İsgəndərin e.ə. 334-323 cü illərdə hərbi səfərlərindən tutmuş, həmin ölkələrin Roma imperiyası tərəfindən işğalına qədər olan dövrü əhatə edir. Bu zaman aralığında yunan və İran, yunan və Misir, yunan və hind mədəniyyətlərinin sintezi baş vermişdir. Ellinizm ifadəsi tarixşünaslığa alman tarixçisi İohan Qustav Droyzen tərəfindən gətirilmişdir. Tarixçilər ellinizm terminini müxtəlif şəkildə şərh edirlər; bir çoxları yunan və yerli xüsusən də şərq mədəniyyətlərinin qarşılıqlı təsirini ön plana çəkir, bəzən ellinizm anlayışının xronoloji sərhədlərinin orta əsrin başlanğıcına qədər gətirib çıxardırlar. Digərləri isə başlıca diqqəti sosial-siyasi strukturların qarşılıqlı təsiri məsələsinə yınəldir, yunan-makedoniyalıların aparıcı rolunu qeyd edirlər. Ellinizmin tarixini bir qayda olaraq ellinist dövlətlərin yaranması, İsgəndərin sərkərdələri diadoxların mübarizəsi, ellinizmin çiçəklənməsi, ellinist dövlətlərin tənəzzülü və Roma tabeliyinə keçməsi dövrlərinə bölürlər.

Mündəricat

Ellinlər (yun.hellenes) yunanların özlərinə verdikləri ad. Hələ qədim Şərqi Aralıq dənizyanı ərazilərdə yaşayan və yunan dilində danışan əhali. Homer yalnız Cənubi Fessaliyanın Ellada vilayətinin əhalisindən ellinlər kimi bəhs etmişdir. Sonralar Orta və Şimali Yunanıstanın bütün əhalisinə aid edilən ellinlər adı dorilər tərəfindən Peloponesə yayılmışdı. Ellinlərin əcdadı əfsanəvi Ellin hesab olunur. Ellinlər termininin ümumxalq termini kimi işlədilməsi, ehtimal ki, yunan koloniyalarının və başqa xalqlarla ticarət münasibətlərinin inkişafı ilə əlaqədar olmuşdur. Bütün yunanların adı kimiellinlər terminini ilk dəfə Arxilox işlətmişdir.

İsgəndərin ölümündən sonra qısa müddətli çəkişmələrə baxmayaraq Balkanlardan başlamış, Egey dənizi adaları, Misir, Yaxın Şərq və Orta Asiyanın cənub əraziləri daxil olmaqla Hind çayının aşağı axarınadək olan bir ərazini əhatə edən dövlətin bütövlüyünü qoruyub saxlamaq memkün olmuşdur. II Filippin qeyri-qanuni oğlu Arridey və İsgəndərin arvadı Roksananın doğacağı uşaq vəliəhd elan olundular. Əslində isə hakimiyyət İsgəndərin dövründə yüksək hərbi və saray vəzifələri tutan bir qrup makedoniyalı əsilzadələrin əlinə keçmiş olur. Kəmağıl III Filipp (Arride) və IV Aleksandr (Roksananın yenicə doğduğu uşağı) dövründə Perdikka regent oldu, Yunanıstan və Makedoniya AntipatrlaKraterinin əlində qaldı. Frakiya Lisimaxın tabeliyinə keçdi. Antiqon Kiçik Asiyada ən nüfuzlu şəxsə çevrildi. Misir Ptolomey Laqın ixtiyarına verildi. Orduda bütün rəhbər vəzifələri Selevk və Antipatrın oğlu Kassandr tutdu.Perdikka işğal olunmuş əraziləri qarət etməklə yaşamağa öyrəşmiş ordudan istifadə edərək təkhakimiyyətliliyini möhkəmləndirməyə çalışırdı. Onun Antiqona və Ptolomey Laqa qarşı çıxışları diadoxların hakimiyyət üstündə uzunmüddətli çəkişmələrinin başlanğıcı oldu. Perdikkanın Misirə qarşı 321 ci ildə hərbi səfəri bir o qədər də uğurlu olmadığından orduda baş verən narazılıqlar fonunda sərkərdələri tərəfindən onun öldürülməsi ilə nəticələndi. Nəticədə Antipart regent keçdi, Antiqona isə Asiyanın strateq-avtokratoru səlahiyyəti verildi. Selevk Babilistan satraplığının hakimi oldu. 319 cu ildə Antipatrın ölümündən sonra diadoxların müharibəsi yenidən başlandı. Yunanıstan və makidoniya əsas hərbi mübarizələr meydanına çevrildi. Antipatrdan sonra səlahiyyət sərkərdə Poliperxonta keçdi. Kassandr Poliperxonta qarşı mübarizəyə başladı; bu mübarizəyə çar evi , Makedoniya əsilzadələri və yunan polisləri də cəlb olundu. Nəticədə çar sülaləsi tamamilə nüfuzunu itirmiş olur.

Hellinizm dövlətlərinin sərhədləri
İsgəndər dövlətinin sərhədləri e.ə. 323 cü il
Hellinizm arealına daxil olan müasir ölkələr

III Filipp, onun arvadı Evridika və İsgəndərin anası Olimpiada öldürüldü, Roksana oğlu ilə Kassandranın əlinə keçərək hər ikisi edam edildi. Beləliklə İsgəndər dövlətinin ayrı-ayrı əraziləri arasında olan formal əlaqə tamamilə qırılmış olur. Kassandr Yunanıstan və Makedoniyanın çox hissəsini özünə tabe etdi. Antiqonun güclərindən qorxan Kassandr, Ptolomey və Selevk ona qarşı ittifaq bağladılar. 312 ci ildə Ptolomey mühüm qələbə qazandı; 311 ci ildə bağlanmış sülhə əsasən diadoxlar müstəqil hakimlər kimi tanındı. Makedoniya taxt-tacını ələ keçirmək niyyətində olan Antiqon 307 ci ildə müharibəyə başladı. Onun oğlu Demetri Salamin yaxınlığında Ptolomeyin donanmasını məğlub etdi. Bu qələbədən sonra Antiqon özünə və Demetriyə çar titulu verdi. Lakin 301 ci ildə İps yaxınlığındakı həlledici döyüşdə Lisimax, I Selevk və Kassandr Antiqonu tam məğlubiyyətə uğratdılar; Antiqon döyüşdə öldürüldü, onun əraziləri əsasən I Selevklə Lisimax arasında bölüşdürüldü. Ptolomeylər dövləti, Selevkilər dövləti, Vifiniya və Pont padşahlığının əsas sərhədləri müəyyənləşdirildi. Makedoniya taxt-tacı uğrunda gedən sonrakı mübarizədə I Demetri qalib gəldi. Lakin 287-286 cı illərdə Lisimax Epir çarı Pirr ilə ittifaqda Demetrini məğlub edib, Makedoniyanı ələ keçirdi. Demetrinin oğlu II Antiqon Qonat 283 cü ildə Makedoniya çarı elan edilərək Frakiya ilə Makedoniyanı hakimiyyəti altında birləşdirdi. 281 ci ildə Lisimax I Selevklə mübarizədə həlak oldu, onun dövləti dağıldı. Sonra 281 ci ildə I Selevk də öldürüldü.

Xronologiya (e.ə. 400 – e. 100 cü illər)

Ellinizmin intibah dövrü e. ə. II-III əsrlərə təsadüf edir. Beləki III əsrdə hərbi münaqişələr məhəlli xarakter daşımağa başlamışdır. Ptolomeylər Egey dənizində və Yunanıstanda Makedoniyanın hökmranlığına son qoymağa can atırdılar. Bu zaman Makedoniyanın Yunanıstanın hesabına ərazilərini genişləndirmək planları yunan polislərin müqavimətinə rast gəlirdi. 283 cü ildə Perqam padşahlığı Selevkilərdən ayrıldı, 260 ci ildə Kappadokiya müstəqillik qazandı. Təqribən III əsrin ortalarında Parfiya və Yunan-Bəlx padşahlıqları yarandı. Ellinizm cəmiyyətinin iqtisadi inkişafının xarakter cəhəti əmtəə istehsalının və ticarətin artması idi. İsgəndəriyyə, Antioxiya və Selevkiya kimi yeni ticarət və sənətkarlıq mərkəzləri yarandı. Kiçik Asiya və Suriyanın sahil rayonlarında yeni polislər meydana gəldi. Misir, Suriya, Kiçik Asiya Yunanıstan və Makedoniya arasında müntəzəm dəniz əlaqələri yarandı; Qırmızı dənizdən Fars körfəzi boyunca, oradan da Hindistana ticarət yolu açıldı. Misirin Qara dəniz ölkələri, Karfagen və Roma ilə ticarət əlaqələri yarandı. Pul tədavülü və dövriyyəsi genişləndi. Diadoxlar arasındakı yarıməsrlik mübarizə dövrü, əslində, mürəkkəb strukturlu və yeni dövlət tipli ellinizm cəmiyyətinin yaranması dövrü idi. Çar ailəsi və saray adamları ali hərbi və mülki inzibati idarə aparatı, daha zəngin şəhərlilər və ali kahinlər yuxarı təbəqəni təşkil edirdi. Tacirlər, sənətkarlar, çar idarələrinin işçiləri, yerli kahinlər, müəllimlər, alimlər və filosoflar orta təbəqəyə aid edilirdilər. Əmlaksız yerli əhali asılı və yarım asılı əkinçilər, çar emalatxanalarının işçiləri aşağı təbəqəyə daxil idilər. Ən aşağı pillədə isə qullar dururdu. Yunanıstan və makedoniyada sosial inkişaf tipi öz xüsusiyyətilə seçilirdi. Yunan polislərinin Makedoniyaya birləşdirilməsi onlara əhəmiyyətli iqtisadi üstünlük vermədi. Polislərdə müstəqillik ən-ənələri güclü olduğundan Makedoniyanın işğalçılıq siyasəti əhalinin demokratik təbəqələrinin iddialı müqavimətinə rast gəlirdi. Makedoniya hökmranlığına qarşı Etoliya və Axayya kimi polis ittifaqları yaranmağa başladı. Lakin Axayya ittifaqının rəhbərliyiSpartadakı sosial həyatın inkişafından qorxaraq kımək üçün Makedoniya çarı III Anteqon Dosona müraciət etdi. 222/221 ci illərdə Sellasiya yaxınlığındakı döyüşdə Makedoniya və Axayya ittifaqının birləşmiş qüvvələri Sparta çarı III Kleomenin ordusunu məhv etdi, Spartaya Makedoniya qarnizonu yeridildi. Misirin daxili çətinliklərindən istifadə edən Makedoniya çarı V Filipp Selevki çarı III Antioxla ittifaqa girərək Ptolomeylərin Misirdən kənardakı torpaqlarını öz aralarında bölüşdürdülər. Zunan polislərinin azadlıq şüarından istifadə edən Roma Etoliya və Axayya ittifaqlarını öz tərəfinə çəkdi, Makedoniyaya qarşı müharibəyə başlandı. 197 ci il sülh müqaviləsinə əsasən Makedoniya Kiçik Asiya, Egey dənizi və Yunanıstandakı bütün ərazilərini itirdi. Misir daxili çətinliklərdən və Makedoniyanın Roma ilə müharibədə məğlubiyyətindən istifadə edən III Antiox təqr. e.ə. 210-204 cü illərdə Parfiya və Bəlxi Selevkilərdən asılı olmağa məcbur etdi. E. ə. 190 cı ildə Maqnesira yaxınlığında Romaya məğlub olduqdan sonra o, Avropa və Kiçik Asiyadakı ərazilərindən əl çəkməyə məcbur oldu. Bəlx, Parfiya və Sofena da Selevkilərin aslılığından çıxdı. Romanın qələbəsi siyasi vəziyyəti kökündən dəyişdirmiş oldu. Nəticədə ellenist dövlətlərin şərqi Aralıq dənizi əyalətlərində hegemonluğuna son qoyuldu.

Qərbi Aralıq dənizi ölkələrinin Roma hakimiyyəti altında birləşməsi e.ə. II əsr-I əsrin sonuna təsadüf edir. Nəticədə bu hadisə Yunanıstanın Siciliya və qərbdəki digər kaloniyaları ilə ənənəvi ticarət əlaqələrində, habelə Misir və Suriyanın e.ə. III əsrdən Şimali Afrika və Roma ilə möhkəmlənməmiş əlaqələrində mühüm dəyişikliyə səbəb oldu. Ticarət yollarının və iqtisadi mərkəzlərinin yerdəyişməsi baş verdi. Romalıların hərbi və iqtisadi ekspansiyası İtaliyada və digər işğal edilmiş vilayətlərdə quldarlıq münasibətlərinin intensiv inkişafına səbəb oldu; əhali kütləvi şəkildə əsarətə alındı, qul alveri və əməyinin tətbiqi geniş vüsət aldı. Romalılar işğal olunmuş dövlətlərin arasında ixtişaşları dərinləşdirməyə yönəldilmiş və durmadan artırılan vergi siyasəti kütləvi xalq hərəkatına və vətəndaş mmüharibələrinə səbəb olurdu. Makedoniya çarı Perseyin yunan polislərini Romaya qarşı birgə mübarizəyə cəlb etmək səylərinə baxmayaraq ona yalnız Epir və İlliriya qoşuldu, nəticədə Makedoniya ordusu Pidne yaxınlığında 168 ci ildə darmadağın edildi. Makedoniya dörd mahala bölündü. Epir şəhərinin əksəriyyəti dağıdıldı, 150 mindən artıq adam qul kimi satıldı. E.ə. 133 cü ildə Perqam Romanın tabeçiliyinə keçdi. Selevkilər dövlətindəki separatizm nəticəsində Babilistan, ParfiyaMidiya onun tərkibindən çıxmış oldu. E.ə. I əsrin əvvəllərində Kommagen və İudeya vilayətləri müstəqillik əldə etdi. E.ə. 64 cü ildə Selevki çarlığı suriya əyaləti adı ilə Romaya birləşdirildi. E.ə. 96 cı ildə Kirenaika, 58 ci ildə Kipr, 30 cu ildə isə sonuncu ellinist dövləti olan Misir Roma tərəfindən işğal olundu. Beləliklə siyasi sistem kimi ellinist dövrünə son qoyulmuş oldu.

Qədim Perqam şəhərinin maketi
Qədim Perqam şəhərinin xarabalıqları

Ellinizm mədəniyyəti dedikdə xronoloji olaraq ellinizm dövrü mədəniyyəti, tipoloji olaraq isə yunan və yerli ünsürlərin bir-birilərinə qarşılıqlı təsirin nəticəsində meydana çıxmış mədəniyyət nəzərdə tutulur. Ellinist ölkələri ərazisində bərqərar olmuş mədəniyyət yekrəng deyildir. Həmin mədəniyyət hər bir vilayətdə yerli, nisbətən sabit mədəniyyət ənənələri ilə, işğalçılar, gəlmə yunanlar və qeyri yunanlar tərəfindən gətirilən mədəniyyətin qarşılıqlı təsiri nəticəsində formalaşmışdır. Ellinizm mədəniyyətinin çiçəklənməsi e.ə. IV-III əsrlərəaiddir. Ellinizm dövrü monarxiyaların yaranması, yeni hüquq münasibətləri və sosial-psixoloji keyfiyyətlər və yeni məzmunlu ideologiyanı formalaşdırmış oldu.

Elm

Bu dövr üçün faktiki materialların sistemləşdirilməsi və elmi biliklərin diferensasiyası xarakterikdir. Dəqiq elmlər xsüsən inkişaf etmiş və Evklid, Eratosfen, Heron, Hipparx, Arximed, Strabon, Aristarx kimi alimlər yetişib məhşurlaşmışdırlar. İsgəndəriyyəli Hipparx günəş ilinin dəqiq vaxtını müəyyənləşdirmiş, Yerlə Günəş və Ay arasındakı məsafəni təyin etmişdi. Heronun buxar şarı nəzəriyyəsi məşhur idi. Samoslu Aristarx Yerin oxu ətrafında fırlanmasını və onun Günəş ətrafında hərəkətini göstərmişdi. Eratosfen riyazi coğrafiya sahəsində çalışmışdı. Evkilid elementar həndəsə sistemini yaratmışdı. Herofil və Erasistrat tibb sahəsində şöhrət qazanmışdı. Hərbi texnika və ticarətin genişlənməsi dənizçiliyin daha da inkişafına səbəb oldu. E.ə. 325-300 cü illərdə Massiliyalı Pitey qütb dairəsinə qədər Norveç sahillərini tədqiq etmiş, Elba şayı mənsəbinə çıxmışdı. Mayaklar, dalğa kəsici qurğular (İsgəndəriyyə. Rodos) qurulurdu. Misir və Perqam ipək dəzgahları texniki cəhətcə yüksək səviyyədə idi. İsgəndəriyyə məktəbindən olan filosoflar Zendot, Bizanslı Arestofan klassik yunan ədəbiyyatı nümunələrinin tənqidi mətnini və şərhinihazırlayırdılar. Ellinizm dövründə stoisizm, Epikür məktəbi kimi fəlsəfi görüşlər formalaşmışdi. Ptolomeylərzamanında İsgəndəriyyədə elm mərkəzi-muzey təşkil olunmuşdur. İsgəndəriyyə və Perqam kitabxanalarında qiymətli əsərlər saxlanılırdı.

Ədəbiyyat

Ellinizm dövrü ədəbiyyatının səciyyəvi cəhəti onun ictimai miqyasının əvvəlki dövrlərə nisbətən məhdudlaşmasıdır. Yalnız teatr kütləviliyini saxlamışdır. Məişət və ailə münaqişələrinə daha çox maraq göstərən Attika komediyası (Menandr, Filemon, Difil – e.ə. IV əsrin ikinci yarısı – III əsr) yaranmışdı. Ellinizm ölkələrində faciələrin tamaşaya qoyulması məlum olsa da onların dövrümüzə qədər nümunələri gəlib çatmamışdır. E.ə. III əsrdən etibarən ədəbiyyat yeni mədəniyyət mərkəzlərində, başlıca olaraq İsgəndəroyyədə inkişaf etmişdi. İsgəndəriyyə kitabxanasında çalışan filoloq və şairlər ənənəvi janrları yeniləşdirməyə çalışırdılar. Filit, Germesianak və Kallimaxın yaradıcılığında eligeya mifoloji məzmunlu hekayətə çevrildi. Kallimax qəhrəmanlıq eposunu məişət səhnələrini canlandıran kiçik poema ("epilliya") ilə əvəz etdi. Feokritin idilliyalarında Gerodun papirusda yazılmış "Mimiamblar"ında da məişət mövzusu əsas yer tuturdu. Bu dövrdə aşiqanə məzmunlu epiqramlar geniş yayılmışdı. Rodoslu Apolloni qəhrəmanlıq eposu ənənələrini davam etdirmişdir. Lakin onun yaradıcılığına da ellinizm poeziyasına xas olan elmilik (süjet xəttinə tarixi arayışlar, əsatirlər əlavə edilməsi, qədim sözlər işlədilməsi) təsiri göstərmişdir. Antik və orta əsrlər ədəbiyyatının sonrakı inkişafında ellinizm dövründə təşəkkül tapmış nəsr janrlarının – əfsanəvi hökmdar və sərkərdələrin iştirak etdiyi məhəbbət romanları ("Nina haqqında roman"), xəyali ideal cəmiyyətin təsvirinin (Yambul Evgemer) mühüm rolu olmuşdur. Ellinist ədəbiyyatı insanın daxili aləminin, onun gündəlik məişətinin təsvirinə xüsusi diqqət verirdi; folklor ənənələrinə müraciət isə ədəbi janrların sərhəddlərini genişləndirirdi.

Memarlıq

E.ə. IV əsrin sonu – e.ə. I əsrin axırınadək olan dövrdə Şərqi Aralıq dənizi vilayətlərində yaranmışdır. Ellin mədəniyyəti e.ə. V – IV əsrlərdə yunan incəsənətinin ənənələrini mənimsəmiş, onun bir çox xüsusiyyətlərini isə Yunanıstan və Şərq ölkələri mədəniyyətinin qarşılıqlı təsirlərindən yaranmışdı. Ellinizm dövründə şəhərsalma geniş inkişaf etmişdi. İsgəndəriyyə, Antioxya və s. Şəhərlər dəbdəbəli mərkəzlərə,, geniş küçə və meydanlara malik idi. İsgəndəriyyədəki əzəmətli Faros mayakı ellinizm dövründə inşaat texnikasının ən gözəl nümunələrindən olmuşdur. Bu dövrdə mənzil inşaatı genişlənir, interyerləri zəngin mozaika, divar rəsmləri kimi bəzəklərlə işlənmiş yaşayış evləri tikilirdi. Bu dövr təsviri sənətində Perqam, İsgəndəriyyə, Rodos kimi bir çox məktəblər yaranır. Ellinizm incəsənətinə məxsus əsərlər obrazların möhtəşəmliliyi (Zevs mehrabı, Perqam məktəbi) , dramatik surətlərin mürəkkəbliliyi ("Laokoon" heykəl qrupu; Rodos məktəbi) ilə fərqlənir. Samofrakiyalı Nike və Miloslu Afrodita heykəlləri ellinizm mədəniyyətinin ən gözəl nümunələridir. Dərin psixoloji portretlər (Demosfenin heykəli və s.), çoxfiqurlu kompozisiyalar, mənzərə və natürmortlar ellinizm incəsənətində geniş yayılmışdı. Dekorativ-tətbiqi sənət terrakota və fil sümüyündən heykəlciklər, daş üzərində oyma (qabarıq təsvirli kameyalar və s.) ilə təmsil olunur.

Şamaxı rayonunda Xınıslı yaşayış yerində arxeoloji qazıntılar zamanı aşkarlanmış Qafqaz Albaniyası dövrünə aid pul dəfinəsi (Azərbaycan Tarix Muzeyi)

Qafqaz AlbaniyasıAtropatena dövlətləri ilə ellinist ölkələri arasında müxtəlif xarakterli əlaqələr mövcud olmuşdur. Atropatena dövlətinin başçısı Atropat öz qızını Makedoniyalı İsgəndərin silahdaşı və görkəmli sərkərdələrində biri Perdikkaya verməklə onun etibarını qazanmışdır. İsgəndər ticarətin inkişaf etdirmək məqsədilə digər ölkələrlə münasibətlər qurulmasına çox fikir verirdi. O, Xəzərdən su yolu kimi istifadə etməklə xüsusi ekspedisiyalar təşkil etmək niyyətində idi. Onun qəfləti ölümü bu niyyətin həyata keçirilməsinə mane oldu. E.ə. 283-282 ci illərdə Selevk Patroklun başçılığı ilə ilk belə ekspedisiya təşkil olunmuşdur. Bu Xəzər dənizinin tədqiqi üçün elmə məlum olan ilk ekspedisiya sayılır. Bu səfər zamanı Patrokl Xəzər və onun qərb sahilindəki Qafqaz Albaniyası haqqında qiymətli məlumatlar toplamışdır. Bu ekspedisiyanın hesabatı qalmasa da sonrakı düvrlərdə yaşamış yunan vəRoma müəllifləri Xəzər dənizi və Qafqaz Albaniyası haqqında yazılarında həmin hesabatdan istifadə etmişdilər. Ellinist dövlətlərlə yaradılmış əlaqələr ölkənin iqtisadi və mədəni həyatına müsbət təsirlərini göstərmişdir. Bu dövrdə Azərbaycanda şəhərlər salınmış, sənətkarlıq və ticarət inkişaf etmişdir. Ticarətdə mühüm rol oynayan Ekbatandan (Həmədan) Qafqaz Albaniyası, Ermənistan və İberiyaya gedən yollar Atropatrnadan keçirdi. mənbələrə görə ellinizm dövründə Xəzər dənizi və Kür çazından su yolu ilə istifadə olunurdu. Mingəçevir, Qəbələ, Xınıslı (Şamaxı) və s. yerlərdə aparılmış arxeoloji qazıntılar zamanı ellinizm dövründə Misir, Suriya, İran, Bəlx və s. ölkələrdən gətirilən bəzək əşyalarına, şüşə. gil qablara, möhürlərə, pullara və s. təsadüf olunmuşdur. Arxeoloji materiallar bunu deməyə əsas verir ki, ellinizm dövründə Atropatena və Qafqaz Albaniyasında pul dövriyyəsi geniş yayılmışdır. Pulların əksəriyyətini makedoniyalı İsgəndərin draxma və tetradraxmaları təşkil edir. Azərbaycan ərazisində dəfələrlə tək-tək və dəfinələr halında ellinist dövrünə aid pullar tapılmışdır. Qəbilə və Bərdə dəfinələri buna aydın misallardandır. Bu tədqiqatlar hələ e.ə. III-II əsrlərdə daxili bazarın pula təlabatını ödəmək üçün Qafqaz Albaniyasında gümüş pull zərb edildiyini göstərməkdədir. Bu cür zərb pulların Atropatena ərazisində də kəsildiyi güman edilsə də onlara hələ də rast gəlinməmişdir. Bulla adlanan, yzərində möhür əksləri və onu bağlamaq üçün ip izləri olan gil parçalarına Qəbələdə daha çox təsadüf olunmuşdur. Təsvirlər sübut edir ki. üzərində yunan əsarətindən süjetlər olan mıhürlərin bir çoxu yunan sənətkarları tərəfindən ellinist ölkələrində hazırlanmışdır. Bullalardakı bəzi təsvirlər isə möhürlərin Qafqaz Albaniyasında yerli ustalar tərəfindən hazırlandığını göstərir. Mingəçevirdə tapılmış bir çox gil qabın hazırlanmasında ellinizm mədəniyyətinin təsiri duyulur. E.ə. III əsrdən başlayaraq bu təsir Yaloylutəpə mədəniyyətində də özünü göstərirdi. Ellinizm dövründə Azərbaycan ərazisində yunan dili də qismən yayılmışdır. Ellinizm dğvründə Azərbaycan ərazisində qul əməyindən istifadə olunsa da quldarlıq burada nisbətən məhdud xarakterdə idi. Mənbələrdə Qafqaz Albaniyasında yalnız məbəd qullarının olması haqqında məlumat var.

  • Gümüş tetradraxma (təqlidi)

  • Makedoniyalı İskəndərin təsviri olan gümüş tetradraxma (təqlidi)

  • Gümüş tetradraxma (təqlidi)

  • Gümüş tetradraxma (təqlidi)

  • Albaniyada kəsilmiş gümüş tetradraxma

  • Albaniya tetradraxma

  • Üzərində IV Fraatın təsviri olan Arşakilər dövrünə aid gümüş tetradraxma

  • Arşakilər dövrünə aid gümüş tetradraxma

  • Gümüş tetradraxma (təqlidi)

  • III Makedoniyalı İskəndərin təsviri olan mis draxma

  • Ковалев С. И. История античного общества. Эллинизм. Рим. Л., 1936.
  • Ранович, А.Б., Эллинизм и его историческая роль, Изд-во АН СССР, 1950 г. ISBN отсутствует
  • К. В. Тревер, Очерки по истории и культуре Кавказской Албании (IV в. до н.э. – VII в. н.э.), М. – Л., 1959 г
  • 2012-01-11 at the Wayback Machine
  • 2007-12-02 at the Wayback Machine
  • Ямпольский З.И. Древняя Албания в III-I вв. до н.э. Баку, 1962. С. 40-41
  • Кабалинский клад монет эллинистической эпохи. Нумизматика и эпиграфика, т. IX, Москва, 1971
  1. *Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası IV cild, səh. 39, Bakı, 1980
  2. Кабалинский клад монет эллинистической эпохи. Нумизматика и эпиграфика, т. IX, Москва, 1971

Ellinizm
ellinizm, hellinizm, Ἑλληνισμός, hellēnismós, aralıq, dənizinin, şərq, sahili, ölkələri, tarixində, mərhələ, makedoniyalı, isgəndərin, illərdə, hərbi, səfərlərindən, tutmuş, həmin, ölkələrin, roma, imperiyası, tərəfindən, işğalına, qədər, olan, dövrü, əhatə, e. Ellinizm Dil Izle Redakte Ellinizm Hellinizm yun Ἑllhnismos lat Hellenismos Araliq denizinin serq sahili olkeleri tarixinde merhele Makedoniyali Isgenderin e e 334 323 cu illerde herbi seferlerinden tutmus hemin olkelerin Roma imperiyasi terefinden isgalina qeder olan dovru ehate edir Bu zaman araliginda yunan ve Iran yunan ve Misir yunan ve hind medeniyyetlerinin sintezi bas vermisdir Ellinizm ifadesi tarixsunasliga alman tarixcisi Iohan Qustav Droyzen terefinden getirilmisdir Tarixciler ellinizm terminini muxtelif sekilde serh edirler bir coxlari yunan ve yerli xususen de serq medeniyyetlerinin qarsiliqli tesirini on plana cekir bezen ellinizm anlayisinin xronoloji serhedlerinin orta esrin baslangicina qeder getirib cixardirlar Digerleri ise baslica diqqeti sosial siyasi strukturlarin qarsiliqli tesiri meselesine yineldir yunan makedoniyalilarin aparici rolunu qeyd edirler Ellinizmin tarixini bir qayda olaraq ellinist dovletlerin yaranmasi Isgenderin serkerdeleri diadoxlarin mubarizesi ellinizmin ciceklenmesi ellinist dovletlerin tenezzulu ve Roma tabeliyine kecmesi dovrlerine bolurler Yunanistan tarixiBu meqaleler olke seriyasindandirTarixeqederki YunanistanYunan mifologiyasiYunan felsefesiEgey sivilizasiyasiEllada sivilizasiyasiKiklad sivilizasiyasiMinoy sivilizasiyasiMiken sivilizasiyasiQedim YunanistanYunan qaranliq erasiArxaik YunanistanQedim Yunanistan qanunlariQedim Yunanistan medeniyyetiYunan RomaRoma ve Bizans dovruBizans imperiyasiFrankokratiyaAfina hersoqluguOsmanli YunanistaniYeni dovrYunanistan Istiqlaliyyet muharibesiYunanistan kralligiIkinci Yunanistan RespublikasiIkinci Dunya muharibesinde YunanistanYunan herbi xuntasiUcuncu Yunanistan RespublikasiYunanistan portali bmr Mundericat 1 Ellinler 1 2 Ellinist dovletler 2 1 Xronologiya e e 400 e 100 cu iller 3 Ellinizmin ciceklenmesi 4 Ellinist dovletlerin suqutu 5 Ellinizm medeniyyeti 5 1 Elm 5 2 Edebiyyat 5 3 Memarliq 6 Azerbaycan ellinizm dovrunde 7 Menbeler 8 Istinadlar 9 Xarici kecidlerEllinler 1 RedakteEllinler yun hellenes yunanlarin ozlerine verdikleri ad Hele qedim Serqi Araliq denizyani erazilerde yasayan ve yunan dilinde danisan ehali Homer yalniz Cenubi Fessaliyanin Ellada vilayetinin ehalisinden ellinler kimi behs etmisdir Sonralar Orta ve Simali Yunanistanin butun ehalisine aid edilen ellinler adi doriler terefinden Peloponese yayilmisdi Ellinlerin ecdadi efsanevi Ellin hesab olunur Ellinler termininin umumxalq termini kimi isledilmesi ehtimal ki yunan koloniyalarinin ve basqa xalqlarla ticaret munasibetlerinin inkisafi ile elaqedar olmusdur Butun yunanlarin adi kimiellinler terminini ilk defe Arxilox isletmisdir Ellinist dovletler RedakteIsgenderin olumunden sonra qisa muddetli cekismelere baxmayaraq Balkanlardan baslamis Egey denizi adalari Misir Yaxin Serq ve Orta Asiyanin cenub erazileri daxil olmaqla Hind cayinin asagi axarinadek olan bir erazini ehate eden dovletin butovluyunu qoruyub saxlamaq memkun olmusdur II Filippin qeyri qanuni oglu Arridey ve Isgenderin arvadi Roksananin dogacagi usaq veliehd elan olundular Eslinde ise hakimiyyet Isgenderin dovrunde yuksek herbi ve saray vezifeleri tutan bir qrup makedoniyali esilzadelerin eline kecmis olur Kemagil III Filipp Arride ve IV Aleksandr Roksananin yenice dogdugu usagi dovrunde Perdikka regent oldu Yunanistan ve Makedoniya AntipatrlaKraterinin elinde qaldi Frakiya Lisimaxin tabeliyine kecdi Antiqon Kicik Asiyada en nufuzlu sexse cevrildi Misir Ptolomey Laqin ixtiyarina verildi Orduda butun rehber vezifeleri Selevk ve Antipatrin oglu Kassandr tutdu Perdikka isgal olunmus erazileri qaret etmekle yasamaga oyresmis ordudan istifade ederek tekhakimiyyetliliyini mohkemlendirmeye calisirdi Onun Antiqona ve Ptolomey Laqa qarsi cixislari diadoxlarin hakimiyyet ustunde uzunmuddetli cekismelerinin baslangici oldu Perdikkanin Misire qarsi 321 ci ilde herbi seferi bir o qeder de ugurlu olmadigindan orduda bas veren naraziliqlar fonunda serkerdeleri terefinden onun oldurulmesi ile neticelendi Neticede Antipart regent kecdi Antiqona ise Asiyanin strateq avtokratoru selahiyyeti verildi Selevk Babilistan satrapliginin hakimi oldu 319 cu ilde Antipatrin olumunden sonra diadoxlarin muharibesi yeniden baslandi Yunanistan ve makidoniya esas herbi mubarizeler meydanina cevrildi Antipatrdan sonra selahiyyet serkerde Poliperxonta kecdi Kassandr Poliperxonta qarsi mubarizeye basladi bu mubarizeye car evi Makedoniya esilzadeleri ve yunan polisleri de celb olundu Neticede car sulalesi tamamile nufuzunu itirmis olur Hellinizm dovletlerinin serhedleri Isgender dovletinin serhedleri e e 323 cu il Hellinizmin serhedleri e e 300 cu il Efqanistan Albaniya Azerbaycan Bolqaristan Kipr Misir Yunanistan Ermenistan Gurcustan Iran Hindistan Israil Italiya Iordaniya Kuveyt Livan Liviya Simali Makedoniya Pakistan Suriya Tacikistan Turkmenistan Turkiye OzbekistanHellinizm arealina daxil olan muasir olkeler III Filipp onun arvadi Evridika ve Isgenderin anasi Olimpiada olduruldu Roksana oglu ile Kassandranin eline kecerek her ikisi edam edildi Belelikle Isgender dovletinin ayri ayri erazileri arasinda olan formal elaqe tamamile qirilmis olur Kassandr Yunanistan ve Makedoniyanin cox hissesini ozune tabe etdi Antiqonun guclerinden qorxan Kassandr Ptolomey ve Selevk ona qarsi ittifaq bagladilar 312 ci ilde Ptolomey muhum qelebe qazandi 311 ci ilde baglanmis sulhe esasen diadoxlar musteqil hakimler kimi tanindi Makedoniya taxt tacini ele kecirmek niyyetinde olan Antiqon 307 ci ilde muharibeye basladi Onun oglu Demetri Salamin yaxinliginda Ptolomeyin donanmasini meglub etdi Bu qelebeden sonra Antiqon ozune ve Demetriye car titulu verdi Lakin 301 ci ilde Ips yaxinligindaki helledici doyusde Lisimax I Selevk ve Kassandr Antiqonu tam meglubiyyete ugratdilar Antiqon doyusde olduruldu onun erazileri esasen I Selevkle Lisimax arasinda bolusduruldu Ptolomeyler dovleti Selevkiler dovleti Vifiniya ve Pont padsahliginin esas serhedleri mueyyenlesdirildi Makedoniya taxt taci ugrunda geden sonraki mubarizede I Demetri qalib geldi Lakin 287 286 ci illerde Lisimax Epir cari Pirr ile ittifaqda Demetrini meglub edib Makedoniyani ele kecirdi Demetrinin oglu II Antiqon Qonat 283 cu ilde Makedoniya cari elan edilerek Frakiya ile Makedoniyani hakimiyyeti altinda birlesdirdi 281 ci ilde Lisimax I Selevkle mubarizede helak oldu onun dovleti dagildi Sonra 281 ci ilde I Selevk de olduruldu Xronologiya e e 400 e 100 cu iller RedakteEllinizmin ciceklenmesi RedakteEllinizmin intibah dovru e e II III esrlere tesaduf edir Beleki III esrde herbi munaqiseler mehelli xarakter dasimaga baslamisdir Ptolomeyler Egey denizinde ve Yunanistanda Makedoniyanin hokmranligina son qoymaga can atirdilar Bu zaman Makedoniyanin Yunanistanin hesabina erazilerini genislendirmek planlari yunan polislerin muqavimetine rast gelirdi 283 cu ilde Perqam padsahligi Selevkilerden ayrildi 260 ci ilde Kappadokiya musteqillik qazandi Teqriben III esrin ortalarinda Parfiya ve Yunan Belx padsahliqlari yarandi Ellinizm cemiyyetinin iqtisadi inkisafinin xarakter ceheti emtee istehsalinin ve ticaretin artmasi idi Isgenderiyye Antioxiya ve Selevkiya kimi yeni ticaret ve senetkarliq merkezleri yarandi Kicik Asiya ve Suriyanin sahil rayonlarinda yeni polisler meydana geldi Misir Suriya Kicik Asiya Yunanistan ve Makedoniya arasinda muntezem deniz elaqeleri yarandi Qirmizi denizden Fars korfezi boyunca oradan da Hindistana ticaret yolu acildi Misirin Qara deniz olkeleri Karfagen ve Roma ile ticaret elaqeleri yarandi Pul tedavulu ve dovriyyesi genislendi Diadoxlar arasindaki yarimesrlik mubarize dovru eslinde murekkeb strukturlu ve yeni dovlet tipli ellinizm cemiyyetinin yaranmasi dovru idi Car ailesi ve saray adamlari ali herbi ve mulki inzibati idare aparati daha zengin seherliler ve ali kahinler yuxari tebeqeni teskil edirdi Tacirler senetkarlar car idarelerinin iscileri yerli kahinler muellimler alimler ve filosoflar orta tebeqeye aid edilirdiler Emlaksiz yerli ehali asili ve yarim asili ekinciler car emalatxanalarinin iscileri asagi tebeqeye daxil idiler En asagi pillede ise qullar dururdu Yunanistan ve makedoniyada sosial inkisaf tipi oz xususiyyetile secilirdi Yunan polislerinin Makedoniyaya birlesdirilmesi onlara ehemiyyetli iqtisadi ustunluk vermedi Polislerde musteqillik en eneleri guclu oldugundan Makedoniyanin isgalciliq siyaseti ehalinin demokratik tebeqelerinin iddiali muqavimetine rast gelirdi Makedoniya hokmranligina qarsi Etoliya ve Axayya kimi polis ittifaqlari yaranmaga basladi Lakin Axayya ittifaqinin rehberliyiSpartadaki sosial heyatin inkisafindan qorxaraq kimek ucun Makedoniya cari III Anteqon Dosona muraciet etdi 222 221 ci illerde Sellasiya yaxinligindaki doyusde Makedoniya ve Axayya ittifaqinin birlesmis quvveleri Sparta cari III Kleomenin ordusunu mehv etdi Spartaya Makedoniya qarnizonu yeridildi Misirin daxili cetinliklerinden istifade eden Makedoniya cari V Filipp Selevki cari III Antioxla ittifaqa girerek Ptolomeylerin Misirden kenardaki torpaqlarini oz aralarinda bolusdurduler Zunan polislerinin azadliq suarindan istifade eden Roma Etoliya ve Axayya ittifaqlarini oz terefine cekdi Makedoniyaya qarsi muharibeye baslandi 197 ci il sulh muqavilesine esasen Makedoniya Kicik Asiya Egey denizi ve Yunanistandaki butun erazilerini itirdi Misir daxili cetinliklerden ve Makedoniyanin Roma ile muharibede meglubiyyetinden istifade eden III Antiox teqr e e 210 204 cu illerde Parfiya ve Belxi Selevkilerden asili olmaga mecbur etdi E e 190 ci ilde Maqnesira yaxinliginda Romaya meglub olduqdan sonra o Avropa ve Kicik Asiyadaki erazilerinden el cekmeye mecbur oldu Belx Parfiya ve Sofena da Selevkilerin asliligindan cixdi Romanin qelebesi siyasi veziyyeti kokunden deyisdirmis oldu Neticede ellenist dovletlerin serqi Araliq denizi eyaletlerinde hegemonluguna son qoyuldu Ellinist dovletlerin suqutu RedakteQerbi Araliq denizi olkelerinin Roma hakimiyyeti altinda birlesmesi e e II esr I esrin sonuna tesaduf edir Neticede bu hadise Yunanistanin Siciliya ve qerbdeki diger kaloniyalari ile enenevi ticaret elaqelerinde habele Misir ve Suriyanin e e III esrden Simali Afrika ve Roma ile mohkemlenmemis elaqelerinde muhum deyisikliye sebeb oldu Ticaret yollarinin ve iqtisadi merkezlerinin yerdeyismesi bas verdi Romalilarin herbi ve iqtisadi ekspansiyasi Italiyada ve diger isgal edilmis vilayetlerde quldarliq munasibetlerinin intensiv inkisafina sebeb oldu ehali kutlevi sekilde esarete alindi qul alveri ve emeyinin tetbiqi genis vuset aldi Romalilar isgal olunmus dovletlerin arasinda ixtisaslari derinlesdirmeye yoneldilmis ve durmadan artirilan vergi siyaseti kutlevi xalq herekatina ve vetendas mmuharibelerine sebeb olurdu Makedoniya cari Perseyin yunan polislerini Romaya qarsi birge mubarizeye celb etmek seylerine baxmayaraq ona yalniz Epir ve Illiriya qosuldu neticede Makedoniya ordusu Pidne yaxinliginda 168 ci ilde darmadagin edildi Makedoniya dord mahala bolundu Epir seherinin ekseriyyeti dagidildi 150 minden artiq adam qul kimi satildi E e 133 cu ilde Perqam Romanin tabeciliyine kecdi Selevkiler dovletindeki separatizm neticesinde Babilistan Parfiya ve Midiya onun terkibinden cixmis oldu E e I esrin evvellerinde Kommagen ve Iudeya vilayetleri musteqillik elde etdi E e 64 cu ilde Selevki carligi suriya eyaleti adi ile Romaya birlesdirildi E e 96 ci ilde Kirenaika 58 ci ilde Kipr 30 cu ilde ise sonuncu ellinist dovleti olan Misir Roma terefinden isgal olundu Belelikle siyasi sistem kimi ellinist dovrune son qoyulmus oldu Ellinizm medeniyyeti Redakte Qedim Perqam seherinin maketi Qedim Perqam seherinin xarabaliqlari Ellinizm medeniyyeti dedikde xronoloji olaraq ellinizm dovru medeniyyeti tipoloji olaraq ise yunan ve yerli unsurlerin bir birilerine qarsiliqli tesirin neticesinde meydana cixmis medeniyyet nezerde tutulur Ellinist olkeleri erazisinde berqerar olmus medeniyyet yekreng deyildir Hemin medeniyyet her bir vilayetde yerli nisbeten sabit medeniyyet eneneleri ile isgalcilar gelme yunanlar ve qeyri yunanlar terefinden getirilen medeniyyetin qarsiliqli tesiri neticesinde formalasmisdir Ellinizm medeniyyetinin ciceklenmesi e e IV III esrlereaiddir Ellinizm dovru monarxiyalarin yaranmasi yeni huquq munasibetleri ve sosial psixoloji keyfiyyetler ve yeni mezmunlu ideologiyani formalasdirmis oldu Elm Redakte Bu dovr ucun faktiki materiallarin sistemlesdirilmesi ve elmi biliklerin diferensasiyasi xarakterikdir Deqiq elmler xsusen inkisaf etmis ve Evklid Eratosfen Heron Hipparx Arximed Strabon Aristarx kimi alimler yetisib mehsurlasmisdirlar Isgenderiyyeli Hipparx gunes ilinin deqiq vaxtini mueyyenlesdirmis Yerle Gunes ve Ay arasindaki mesafeni teyin etmisdi Heronun buxar sari nezeriyyesi meshur idi Samoslu Aristarx Yerin oxu etrafinda firlanmasini ve onun Gunes etrafinda hereketini gostermisdi Eratosfen riyazi cografiya sahesinde calismisdi Evkilid elementar hendese sistemini yaratmisdi Herofil ve Erasistrat tibb sahesinde sohret qazanmisdi Herbi texnika ve ticaretin genislenmesi denizciliyin daha da inkisafina sebeb oldu E e 325 300 cu illerde Massiliyali Pitey qutb dairesine qeder Norvec sahillerini tedqiq etmis Elba sayi mensebine cixmisdi Mayaklar dalga kesici qurgular Isgenderiyye Rodos qurulurdu Misir ve Perqam ipek dezgahlari texniki cehetce yuksek seviyyede idi Isgenderiyye mektebinden olan filosoflar Zendot Bizansli Arestofan klassik yunan edebiyyati numunelerinin tenqidi metnini ve serhinihazirlayirdilar Ellinizm dovrunde stoisizm Epikur mektebi kimi felsefi gorusler formalasmisdi Ptolomeylerzamaninda Isgenderiyyede elm merkezi muzey teskil olunmusdur Isgenderiyye ve Perqam kitabxanalarinda qiymetli eserler saxlanilirdi Edebiyyat Redakte Ellinizm dovru edebiyyatinin seciyyevi ceheti onun ictimai miqyasinin evvelki dovrlere nisbeten mehdudlasmasidir Yalniz teatr kutleviliyini saxlamisdir Meiset ve aile munaqiselerine daha cox maraq gosteren Attika komediyasi Menandr Filemon Difil e e IV esrin ikinci yarisi III esr yaranmisdi Ellinizm olkelerinde facielerin tamasaya qoyulmasi melum olsa da onlarin dovrumuze qeder numuneleri gelib catmamisdir E e III esrden etibaren edebiyyat yeni medeniyyet merkezlerinde baslica olaraq Isgenderoyyede inkisaf etmisdi Isgenderiyye kitabxanasinda calisan filoloq ve sairler enenevi janrlari yenilesdirmeye calisirdilar Filit Germesianak ve Kallimaxin yaradiciliginda eligeya mifoloji mezmunlu hekayete cevrildi Kallimax qehremanliq eposunu meiset sehnelerini canlandiran kicik poema epilliya ile evez etdi Feokritin idilliyalarinda Gerodun papirusda yazilmis Mimiamblar inda da meiset movzusu esas yer tuturdu Bu dovrde asiqane mezmunlu epiqramlar genis yayilmisdi Rodoslu Apolloni qehremanliq eposu enenelerini davam etdirmisdir Lakin onun yaradiciligina da ellinizm poeziyasina xas olan elmilik sujet xettine tarixi arayislar esatirler elave edilmesi qedim sozler isledilmesi tesiri gostermisdir Antik ve orta esrler edebiyyatinin sonraki inkisafinda ellinizm dovrunde tesekkul tapmis nesr janrlarinin efsanevi hokmdar ve serkerdelerin istirak etdiyi mehebbet romanlari Nina haqqinda roman xeyali ideal cemiyyetin tesvirinin Yambul Evgemer muhum rolu olmusdur Ellinist edebiyyati insanin daxili aleminin onun gundelik meisetinin tesvirine xususi diqqet verirdi folklor enenelerine muraciet ise edebi janrlarin serheddlerini genislendirirdi Memarliq Redakte E e IV esrin sonu e e I esrin axirinadek olan dovrde Serqi Araliq denizi vilayetlerinde yaranmisdir Ellin medeniyyeti e e V IV esrlerde yunan incesenetinin enenelerini menimsemis onun bir cox xususiyyetlerini ise Yunanistan ve Serq olkeleri medeniyyetinin qarsiliqli tesirlerinden yaranmisdi Ellinizm dovrunde sehersalma genis inkisaf etmisdi Isgenderiyye Antioxya ve s Seherler debdebeli merkezlere genis kuce ve meydanlara malik idi Isgenderiyyedeki ezemetli Faros mayaki ellinizm dovrunde insaat texnikasinin en gozel numunelerinden olmusdur Bu dovrde menzil insaati genislenir interyerleri zengin mozaika divar resmleri kimi bezeklerle islenmis yasayis evleri tikilirdi Bu dovr tesviri senetinde Perqam Isgenderiyye Rodos kimi bir cox mektebler yaranir Ellinizm incesenetine mexsus eserler obrazlarin mohtesemliliyi Zevs mehrabi Perqam mektebi dramatik suretlerin murekkebliliyi Laokoon heykel qrupu Rodos mektebi ile ferqlenir Samofrakiyali Nike ve Miloslu Afrodita heykelleri ellinizm medeniyyetinin en gozel numuneleridir Derin psixoloji portretler Demosfenin heykeli ve s coxfiqurlu kompozisiyalar menzere ve naturmortlar ellinizm incesenetinde genis yayilmisdi Dekorativ tetbiqi senet terrakota ve fil sumuyunden heykelcikler das uzerinde oyma qabariq tesvirli kameyalar ve s ile temsil olunur Azerbaycan ellinizm dovrunde Redakte Samaxi rayonunda Xinisli yasayis yerinde arxeoloji qazintilar zamani askarlanmis Qafqaz Albaniyasi dovrune aid pul definesi Azerbaycan Tarix Muzeyi Qafqaz Albaniyasi ve Atropatena dovletleri ile ellinist olkeleri arasinda muxtelif xarakterli elaqeler movcud olmusdur Atropatena dovletinin bascisi Atropat oz qizini Makedoniyali Isgenderin silahdasi ve gorkemli serkerdelerinde biri Perdikkaya vermekle onun etibarini qazanmisdir Isgender ticaretin inkisaf etdirmek meqsedile diger olkelerle munasibetler qurulmasina cox fikir verirdi O Xezerden su yolu kimi istifade etmekle xususi ekspedisiyalar teskil etmek niyyetinde idi Onun qefleti olumu bu niyyetin heyata kecirilmesine mane oldu E e 283 282 ci illerde Selevk Patroklun basciligi ile ilk bele ekspedisiya teskil olunmusdur Bu Xezer denizinin tedqiqi ucun elme melum olan ilk ekspedisiya sayilir Bu sefer zamani Patrokl Xezer ve onun qerb sahilindeki Qafqaz Albaniyasi haqqinda qiymetli melumatlar toplamisdir Bu ekspedisiyanin hesabati qalmasa da sonraki duvrlerde yasamis yunan veRoma muellifleri Xezer denizi ve Qafqaz Albaniyasi haqqinda yazilarinda hemin hesabatdan istifade etmisdiler Ellinist dovletlerle yaradilmis elaqeler olkenin iqtisadi ve medeni heyatina musbet tesirlerini gostermisdir Bu dovrde Azerbaycanda seherler salinmis senetkarliq ve ticaret inkisaf etmisdir Ticaretde muhum rol oynayan Ekbatandan Hemedan Qafqaz Albaniyasi Ermenistan ve Iberiyaya geden yollar Atropatrnadan kecirdi menbelere gore ellinizm dovrunde Xezer denizi ve Kur cazindan su yolu ile istifade olunurdu Mingecevir Qebele 2 Xinisli Samaxi ve s yerlerde aparilmis arxeoloji qazintilar zamani ellinizm dovrunde Misir Suriya Iran Belx ve s olkelerden getirilen bezek esyalarina suse gil qablara mohurlere pullara ve s tesaduf olunmusdur Arxeoloji materiallar bunu demeye esas verir ki ellinizm dovrunde Atropatena ve Qafqaz Albaniyasinda pul dovriyyesi genis yayilmisdir Pullarin ekseriyyetini makedoniyali Isgenderin draxma ve tetradraxmalari teskil edir Azerbaycan erazisinde defelerle tek tek ve defineler halinda ellinist dovrune aid pullar tapilmisdir Qebile ve Berde defineleri buna aydin misallardandir Bu tedqiqatlar hele e e III II esrlerde daxili bazarin pula telabatini odemek ucun Qafqaz Albaniyasinda gumus pull zerb edildiyini gostermekdedir Bu cur zerb pullarin Atropatena erazisinde de kesildiyi guman edilse de onlara hele de rast gelinmemisdir Bulla adlanan yzerinde mohur eksleri ve onu baglamaq ucun ip izleri olan gil parcalarina Qebelede daha cox tesaduf olunmusdur Tesvirler subut edir ki uzerinde yunan esaretinden sujetler olan mihurlerin bir coxu yunan senetkarlari terefinden ellinist olkelerinde hazirlanmisdir Bullalardaki bezi tesvirler ise mohurlerin Qafqaz Albaniyasinda yerli ustalar terefinden hazirlandigini gosterir Mingecevirde tapilmis bir cox gil qabin hazirlanmasinda ellinizm medeniyyetinin tesiri duyulur E e III esrden baslayaraq bu tesir Yaloylutepe medeniyyetinde de ozunu gosterirdi Ellinizm dovrunde Azerbaycan erazisinde yunan dili de qismen yayilmisdir Ellinizm dgvrunde Azerbaycan erazisinde qul emeyinden istifade olunsa da quldarliq burada nisbeten mehdud xarakterde idi Menbelerde Qafqaz Albaniyasinda yalniz mebed qullarinin olmasi haqqinda melumat var Gumus tetradraxma teqlidi Makedoniyali Iskenderin tesviri olan gumus tetradraxma teqlidi Gumus tetradraxma teqlidi Gumus tetradraxma teqlidi Albaniyada kesilmis gumus tetradraxma Albaniya tetradraxma Uzerinde IV Fraatin tesviri olan Arsakiler dovrune aid gumus tetradraxma Arsakiler dovrune aid gumus tetradraxma Gumus tetradraxma teqlidi III Makedoniyali Iskenderin tesviri olan mis draxmaMenbeler RedakteKovalev S I Istoriya antichnogo obshestva Ellinizm Rim L 1936 Ranovich A B Ellinizm i ego istoricheskaya rol Izd vo AN SSSR 1950 g ISBN otsutstvuet K V Trever Ocherki po istorii i kulture Kavkazskoj Albanii IV v do n e VII v n e M L 1959 g Vseobshaya istoriya iskusstv t 1 M 1956 MAYa MAMEDOVNA RASULOVA TORGOVO EKONOMIChESKIE I KULTURNYE SVYaZI KAVKAZSKOJ ALBANII S ANTIChNYM I ELLINISTIChESKIM MIROM IV VEK DO N E III VEK N E Arxivlesdirilib 2012 01 11 at the Wayback Machine Arkadij Semenovich Shofman ISTORIYa ANTIChNOJ MAKEDONII Chast pervaya 1960 g Chast vtoraya 1963 g Arxivlesdirilib 2007 12 02 at the Wayback Machine Yampolskij Z I Drevnyaya Albaniya v III I vv do n e Baku 1962 S 40 41 Kabalinskij klad monet ellinisticheskoj epohi Numizmatika i epigrafika t IX Moskva 1971Istinadlar Redakte Azerbaycan Sovet Ensiklopediyasi IV cild seh 39 Baki 1980 Kabalinskij klad monet ellinisticheskoj epohi Numizmatika i epigrafika t IX Moskva 1971Xarici kecidler RedakteQuellenausschnitte und Bibliografie Umfassende Bibliografie Arxivlesdirilib 2008 02 05 at the Wayback Machine Reader mit Quellenausschnitten und einer systematisch geordneten Kurz Bibliografie PDF 237 kB Peter Greens Hellenistic History and Culture frei zuganglich englisch Internet Ancient History Sourcebook zum Hellenismus Quellen in englischer Ubersetzung Stanley M Burnstein The Hellenistic Period in World History Arxivlesdirilib 2012 09 05 at the Wayback Machine Artikelsammlung zu Alexander dem Grossen und den Diadochen englisch Menbe https az wikipedia org w index php title Ellinizm amp oldid 5784606, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.