fbpx
Wikipedia

Elamlar

Elamlar - Elam dövlətinin əsasını qoyan tayfa birliyi.

Elamlar
Tarixi
• Yaranması
e.ə. 2700
• Süqutu
e.ə. 539

Elam ərazisində Ön Asiyanın ən qədim mədəniyyətlərindən biri yaradılmışdı. Elam İranın cənubunda yerləşirdi və qərbdə İkiçayarası ilə həmsərhəd olmuşdu. Elamdan axan ən böyük çaylar Kərha və Karun qədim zamanlar Fars körfəzinə, indi isə Şətt ül-Ərəb çayına tökülür. İkiçayarasını keçən Dəclə və Fərat çayları birləşib Şətt ül-Ərəb çayını təşkil edirlər. Kərha və Karun çayları arası antik dövrdə Suziana adlanırdı. Suziana münbit və məhsuldar torpaqlara malik olmuşdur. Suziana düzənliyi hər tərəfdən dağ silsiləsi ilə əhatə olunmuşdur. Şimal qərbdə Puşti kuh dağ silsiləsi uzanır. Bu dağlar Kərha çayı vadisini İkiçayarasından təcrid edirdi. Dağ silsiləsinin son zirvəsi Kəbirkuh adlanır. Kəbirkuhdan başqa şimal-şərqə uca sıldırım dağ uzanır və İran ərazisini İkiçayarasından ayırır. Burada müasir Luristan vilayəti yerləşir. Cənub-şərqə uzanan sıldırım dağlar bəxtiyarların torpaqlarına çatır və bunun baş zirvəsi Zərdi kuh adlanır. Bu ərazi e.ə VI- IV minilliklər ərzində əkinçi-maldar tayfalar tərəfindən mənimsənilmişdi. E.ə III minillikdən etibarən ölkə Elam, əhalisi isə elamlı adı altında tanınmağa başlamışdı. Ola bilsin ki, elamlı adlandırdığımız əhali bu ərazinin ilk sakinləri olmuşlar. Erkən Elam mədəniyyətinin təsiri İran ərazisində və İkiçayarasında aşkar edilmişdir. Qonşu şumerlər, bu ölkəni Nim (“yüksək ölkə”) adlandırmışdılar. Akkad mənbələri isə bu adı Elamtu kimi tələffüz edirdilər. Elamlılar öz ölkəsini Hatamti (yaxud Halamti), qədim fars mənbələri Uvca ( yaxud Uca) kimi əks edirdilər. Orta əsr qaynaqları burada hozi dilini yad etmişdilər. Xuzistan adı hozi sözündən əmələ gəlmişdir. Tarix elmində işlədilən adını "Elam" forması isə Tövratdan götürülmüşdür. Yəqin ki, bu xoronimlər (ölkə adları), şumer adı kimi "yüksək, uca yer" mənasını daşımışlar. Mənbələr və tarixşünaslıq. Elam tarixi arxeoloji və yazılı qaynaqlar əsasında öyrənilir. Elam ərazisi XIX əsrin ortalarından arxeoloji cəhətdən tədqiq olunmağa başlamışdır. Suz şəhərinin ilk tədqiqatçıları arxeoloq V. Loftus və M. Delafua olmuşlar. XIX əsrin sonundan Suz qazıntıları Jak de Morqanın , R.Mekkenemin, sonra da R.Girşmanın rəhbərliyi altında fransız arxeoloji ekspedisiyası tərəfindən ardıcıl aparılmışdı. Suz qazıntıları zamanı arxaik, qədim Elam və sonrakı (Əhəməni, Sələfi, Parfiya, Sasani və ərəb ) dövrlərinə aid müxtəlif materiallar, o cümlədən piktoqrafik və mixi kitabələr aşkar edilmişdi. Əmək alətləri, əlvan qablar, mis balta, kərki, iynə, biz və güzgülərlə yanaşı Naram-Suenin, Hammurapinin yazılı abidələri tapılmşıdı. Suz akropolu( qalası ) və onun gizli tikintiləri tədqiq olunub başa çatdırılmışdı. Suz şəhərinin 50 km-də Çoqa Zəmbil (“Zənbil təpə”) qazıntıları qədim Dur-Untaş şəhərini üzə çıxartdı. Bu şəhər e.ə XIII əsrdə Elam hökmdarı Untaş-Humban tərəfindən tikdirilmişdi. Qazıntıları R.Mekkenem başlamış və R.Girşman başa çatdırmışdı. Şəhərin ərazisində bir sıra məbədlər, o cümlədən böyük qülləli zikkurat aşkar edilmişdi. Zikkurat beş mərtəbədən ibarət olmuşdu. Məbəd divarlarının eni bəzən 3,5 m-ə çatırdı. Məbədlərdən elam dilində tərtib dilində tərtib olunmuş xeyli ithaf mixi yazıları üzə çıxdı.

1946-cı ildə D.Makkonun Ram-Hörmüzd vadisində qazıntılar aparmışdı. Qazıntılar e.ə II minilliyə aid Elam yazılarını aşkar etmişdi. İran arxeoloqu E.Nigahban Həft-təpə ( “Yeddi təpə”) qazıntılarına rəhbərlik edirdi. O, e.ə XV əsrdə hakimiyyətə gəlmiş Elam hökmdarı Temptiaxarın akkad dilində tərtib olunmuş daş kitabəsini aşkar etmişdi. Le Breton arxeoloji materialların tarixi ardıcıllığına uyğun təsnifatını vermişdi. Elam tarixi ilə əlaqədar yerüstü abidələr də öyrənilirdi. Malamir vadisində ( Karun çayının sol sahili ) üstündə Elam dilində yazısı olan daş heykəllər tapılmışdı. Şikafti Salman yarğanlığında üstündə yazı olan qaya-heykəllər aşkar edilmişdi. Qazıntılar akkad, elam mixi yazılı kitabələri və piktoqrafik yazıları üzə çıxardı. Elam tarixi barədə əsasən yazılı qaynaqlar məlumat verirlər. Bunlar yerli, Elam və yadelli, Akkad yazılı mənbələrdən ibarətdir. Yerli qaynaqlar piktoqramma, yaxud protoelam xətti və mixi yazılardır. Xətti yazılar, o cümlədən piktoqramma, elam dilində tərtib olunmuşlar. Mixi yazılar isə həm elam, həm də şumer-akkad dillərində yazılmışdılar. Bu qaynaqlar Elamda mövcud olan ictimai, iqtisadi, hüquqi və siyasi münasibətlər barədə məlumatlar saxlamışlar. Şumer-akkad ( həmçinin assur-babil ) mixi yazıları Elam ilə İkiçayarasında baş vermiş siyasi hadisələri əks etdirmişlər. Elam piktoqrafiyası şəkli işarələrdən ibarət olmuşdur. Güman ki, belə işarələrin sayı 150-yə çatırdı. Şəkillər müxtəlif əşyaları, heyvanları təsvir edirdilər. Piktoqrafiya vasitəsilə təsərrüfat haqq-hesabı aparılırdı. Malların verilməsi və alınması qeyd olunurdu. Gil kitabələr üzərində atların başı, yallı və yalsız təsvirləri verilirdi. Yəqin ki, yalsız təsvir dayçanı, dik yallı ayğırı, yanakı yallı isə madyanı bildirirdi. Piktoqrafik yazıların öyrənilməsi davam etdirilir. Elam piktoqrafik yazıları əvvəlcə Suz, sonra isə Coğa-Miş, Yəhya təpə, Qodin-təpə, Məlyan təpə və başqa qazıntılar zamanı aşkar edilmişdi. Piktoqrafik yazıların müxtəlif yerlərdə tapılması belə bir qənaətə gətirmişdir ki, elam piktoqrafik işarələri müxtəlif dillərdə tətbiq olunurmuş. Piktoqrafiya əsasında elam xətti yazısı icad edilmişdi. Güman ki, xətti yazı təxminən 80 işarədən ibarət olmuşdu. İşarə heca kimi oxunulurdu. Xətti yazı ilə Elam hökmdarı Kutik-İnşuşinakın kitabələri yazılmışdı. Bu kitabələr ithaf xüsusiyyəti ddaşıyırdılar. Xətti yazılar Elam yazı sisteminin sonuncu nümayəndəsidir. Xətti yazıların oxunuşunda və məzmununun açılmasında alman alimi Valter Hinsin xidmətləri böyükdür. Qazıntılar zamanı aşkar edilmiş yazılı qaynaqların ilkin tədqiqatı və çap edilməsi fransız alimi V.Şeylin adı ilə bağlıdır. Elam mixi yazılı qaynaqları cərgəsinə “Akkad hökmdarı Naram-Suen ilə müqavilə” mətni daxildir. Mətn Elam dilində tərtib olunmuşdur. Akkad mətni hələ tapılmamışdır. Elam hökmdarı Şilhak-İnşuşinak salnaməsi və kitabələri elam dilində yazılmışdı. Onun kitabələrində Elam hökmdarlarının soy tarixi (genealogiyası) əks olunmuşdur. Bir çox Elam hökmdarlarının kitabələri ana dilində yazılırdı. Yazıların əksəriyyəti tikinti işləri və məbədlərin bərpası barədə məlumat verir. Kahin Şunturu elam dilində kitabə tərtib etdirmişdi. Kitabədə məbəd qulları, məbə ayrı-ayrı şəxslər tərəfindən hədiyyə verilmiş torpaq sahələri, məd mülkiyyətinin hifz edilməsi və toxunulmazlığı, bununla əlaqədar hökmdar fərmanı barədə bəhs edilir. Suz şəhərində tapılmış 300-dən artıq sənəd elam dilində yazılmışdı. “Suz təsərrüfat sənədləri” e.ə VI əsrə aiddirlər. Sənədlər hökmdar sənətkarlıq təsərrüfatında əmlak və əşyaların qəbulu və buraxılışı, sənət əşyalarının hazırlanması, təsərrüfat işçiləri haqqında müxtəlif məlumatlar saxlamışlar. Əhəməni hökmdarı I Daranın hakimiyyətə gəlməsi, ölkədə, o cümlədən Elamda baş vermiş üsyanları yatırması öz əksini tapmışdır. Elam dili Əhəməni dövlətinin dəftərxana dili kimi işlənirdi. Əhəməni dövrünə aid elam dilində minlərlə təsərrüfat sənədləri aşkar edilmişdir.Bunlar “Persepol kitabələri” və “Qala kitabələri” adı altında məlumdur. Elam qaynaqları həm də akkad dilində tərtib olunurdu. Erkən “Elam hökmdarlar siyahıları “ və Kutik-İnşuşinakın salnaməsi akkad dilində yazılmışdı. Salnamədə Kutik-İnşuşinakın işğalları, Simaşki vilayətini tabe etməsi və Kutium ölkəsinə gəlib çatması barədə məlumat verilirdi. Akkad dilində yüzlərlə “Elam təsərrüfat sənədləri “ aşkar edilmişdi. Bu sənədlər Elamın ictimai-iqtisadi tarixini öyrənmək üçün əvəzsiz əhəmiyyətə malikdir. Bu akkaddilli Elam kitabələri əsasən e.ə II minilliyin birinci yarısında mövcud olmuş ictimai-iqtisadi və hüquqi münasibətləri əks etdirilər. Assuriya hökmdarlarının salnamələri, xüsusilə Aşşurbanipalın salnaməsi və “Babil xronikası” Elamın siyasi tarixi barədə mühüm məlumatlar saxlamışlar. Elam tarixinə aid ilk qısahəcmli kitabça F.Köniqin qələmindən çıxmışdı. C.Kameronun “ İranın erkən tarixi “ əsərində Elam tarixinə nisbətən təfsilatlı nəzər yetirilmişdi. V.Hinsin Elamın xüsusilə siyasi tarixinə “Elam dövləti” kitabı həsr olunmuşdu. Y.B.Yusifov “Elam ictimai -iqtisadi tarix” adlı irihəcmli əsəri çap etdirmişdi. Son on illər ərzində elam dilinin qrammatikasına dair E.Rayner, R.Hallok, A.Kammenhuber, Y.B.Yusigovun bu və ya digər həcmdə tədqiqatları nəşrdən çıxmışdı.

Qədim Elam dövrü ( e.ə III minillik – e.ə II minilliyin ortası). “Şumer hökmdarlar siyahısı “ Elam üzərində ilk qələbəni Şumer hökmdarları Enmebaragesinin adı ilə bağlanmışdı. Demək olar ki, Elamın Şumer ilə siyasi münaqişələri, iqtisadi və mədəni əlaqələri e.ə. III minilliyin əvvəlindən daimi şəklə düşmüşdü. Elam öz növbəsində İkiçayarasına hücum edirdi. Bu hücumların birind Ur şəhər dövləti süquta uğradıldı və onun hakim süllaləsi Elamın Avan şəhərinə aparıldı. Lakin tezliklə Avan məğlub edildi və hakimiyyət rəmzi Kiş şəhər dövlətinə qaytarıldı. Buna baxmayaraq elamlılar İkiçayarası hadisələrinə müdaxiləni davam etdirirdilər. Elamın müdafiəsinin qarşısı Laqaş hökmdarı Eannatum tərəfindən alındı. O , Elama hücum etdi və ölkəni dağları ilə birlikdə tutdu. Çox keçmədən elamlılar əks hücuma başladılar, Laqaşı dağıtdılar və bəzi İkiçayarası şəhərləri üzərində öz ağalıqlarını təmin etdilər. Elamın erkən siyasi tarixi Avan sülaləsinin hakimiyyəti ilə başlanmışdı. Avan sülaləsi Elam dövlətinin başında dururdu və Şumer şəhər dövlətinə qarşı uğurla mübarizə aparırdı. E.ə III minilliyin ortasından etibarən mənbələrdə Avan hökmdarlarının adı çəkilir. Akkad hökmdarı Sarqon ( e.ə 2316-2261 ) Elama yürüş təşkil etdi. O, Elamın Baraxşi vilayətini və hakimlərini ələ keçirdi, Elam hökmdarını əsir apardı. Avan sülaləsinin nümayəndəsi Hişepraşir hakimiyyətə gəldi. O, Akkadı tanımaqdan imtina etdi. Belə halda Rimuş Elama soxuldu, Zaxara və Baraxşi vilayətlərini tutdu, hakimlərini isə əsir düşdülər. Digər Akkad hökmdarı Maniştusu ( e.ə 2360-2291- ci illər) Elamı öz siyasi təsiri altında saxlaya bildi, Suz şəhərində ona heykəl qoyuldu. O, Elamın ərazisini Anşan vilayətinə kimi tutdu. Lakin Elam Akkadın tabeliyində az qaldı.

Akkad hökmdarı Naram-Suen ( e.ə 2236-2200 ) Elama qarşı işğalçılıq yürüşlərinə son qoydu və onunla ittifaqa girdi. Bu zaman Elamda Avan sülaləsinin son nümayəndəsi Kutik-İnşuşinak (e.ə 2240-2190 ) hakimiyyətə gəlmişdi. Ehtimal ki, Naram-Suen ilə müqaviləni məhz o bağlamışdı. Müqavilənin Elam tərəfi Akkad hökmdarı ilə dost olacağınə vəd edirdi. Müqavilədə Elam hökmdarı adından yazılmışdı: “Naram-Suenin düşməni mənim düşmənimdir, Naram-Suenin dostu mənim dostumdur” . Müqavilə bağlandıqdan sonra Kutik-İnşuşinak geniş siyasi fəaliyyətə başladı. O, Zaqros dağları istiqamətinə yürüş təşkil etdi, Urmiya gölü hövzəsindəki Kutium ölkəsinə kimi çatdı. Güman etmək olar ki, bu yürüşlə Kutik-İnşuşinak bir müttəfiq kimi kutilərin İkiçayarasına basqınının qarşısını almağa çalışırdı.Lakin o, məqsədinə tam nail ola bilmədi. Kutik-İnşuşinak 70-ə qədər “ölkə” işğal etdiyini xəbər vermişdi. Bunların içərisində Elamın Hunhuri və Simaşki vilayətləri yad edilirdi. Mənbə qeyd edir ki, “Simaşki hökmdarı Kutik-İnşuşinakın ayaqlarını qucaqladı”, yəni ona tabeliyini bildirdi. Onun hakimiyyəti illərində Elam Ön Asiyanın qüdrətli dövlətinə çevrildi. Kutik-İnşuşinak ”Dünyanın dərd cinahının hökmdarı “ rütbəsini qəbul etmişdi. O, Elamın hakimiyyətini vahid mərkəzdə cəmləşdirmişdi. Kutik-İnşuşinak ölkədə tikiniti işləri və suvarma kanalları çəkdirməklə də məşğul olurdu. Onun hakimiyyəti illərində xeyli məbəd tikilmiş və onların şərəfinə xətti yazı ilə ithaflar yazılmışdı. Kutik-İnşuşinakın hakimiyyəti illərində kitabələr xətti işarələr ilə yazılırdı.Eyni zamanda İkiçayarasından mənimsənilmiş mixi yazıdan da istifadə edirdilər. Kutik-İnşuşinakın vəfatından sonra Elamın siyasi vəziyyəti haqqında bir müddət məmurlar məhdudlaşır. Kutilərin İkiçayarasında ağalığı zamanı Elamda da sakitlik yaranmışdı, İkiçayarası ilə sərbəst gediş-gəliş vardı. Elamlılar Şumer tikintilərində işləməyə gedirdilər. Elam bir müddət III Ur sülaləsi hökmdarlarının işğallarına məruz qaldı. Şulqi Anşan vilayətini və Elamı zəbt etdi. Suz kahinlərini öz tərəfinə çəkmək üçün Elam allahı İnşuşinakın şərəfinə məbəd tikdirdi. O, diplomatik tədbirlərə əl atır, öz qızlarını Baraxşi və Anşan hökmdarlarına ərə verir. Buna baxmayaraq Anşan itaətdən çıxdı. Şulqinin növbəti yürüşü Anşanın darmadağın edilməsi ilə başa çatdı. O, Anşan və Simaşki vilayətlərindən Elam hərbi dəstələrini öz ordusuna xidmətə cəlb etdi. Bir müddət Elam III Ur sülaləsinin canişini vasitəsilə idarə olundu . Elam Simaşki sülaləsi. III Ur sülaləsi ilə mübarizə Elamda yeni sülalənin hakimiyyətə gəlməsinə şərait yaratdı. “Hökmdar siyahısında” Simaşki sülaləsinin on iki hökmdarının adı qeyd olunmuşdur. Birinci hökmdar Qirnamme mənbələrdə təxminən e.ə 2032-ci ildə yad edilir. İkiçayarası ilə Elamın münaqişələri davam edirdi. İbbi-Sin ( e.ə 2027 -2005-ci illər ) həm diplomatiya ilə, həm də işğal ilə Elamı itaətdə saxlamaq istəyirdi. Simaşki sülaləsinin hökmdarı Hutrantempti e.ə 2004-cü ildə Cənubi İkiçayarsına soxuldu, İbbi-Sini əsir tutub apardı. Bundan sonra qərbi sami tayfaları İkiçayarasına yol açdılar. Nəhayət, şərqdən elamlılar, Urmiya gölü hövzəsindən sular ( su tayfaları ) İkiçayarasına daxil oldularvə III Ur sülaləsinin varlığına son qoydular. E.ə təxminən 1905-ci ildə Elam taxt-tacına Ebarti (e.ə 1905-1894-cü illər ) sahib oldu. O, Anşan hakim ailəsinə mənsub olmuşdu və ola bilsin ki, hakimiyyəti zorla ələ keçirmişdi. Ebarti “Anşan və Suz” hökmdarı rütbəsini qəbul etmişdi. Ebartinin hakimiyyəti uzun sürmədi. Onun oğlu Şilhaha( e.ə 1894-1874) hakimiyyətə sahib oldu. Bir müddət sonra əvvəlki hökmranlıq rütbəsini dəyişdi və “Elam, Simaşki və Suz sukkalmahı” rütbəsini qəbul etdi. Rütbədən göründüyü kimi , Simaşki sülaləsinin hakimiyyətə hüququ bərpa edildi. Qədim Elam dövrünün sonuna kimi Elamın ali hökmdarları sukkalmah (“ Böyük elçi “ ) rütbəsini daşıyırdılar. Simaşki sülaləsinin hakimiyyəti dövründə Elamda üçhakimiyyətlilik yaranmışdı. Sukkalmah Elamın ali hökmdarı hesab olunurdu. Ondan aşağı hakimiyyət pilləsində sukkal (“elçi”) dururdu. O, “Elam və Simaşkinin sukkalı “ adlanlanırdı. Elam dövlətində üçüncü hökmran şəxs Suz şəhərini idarə edirdi. O, “Suzun sukkalı”, yaxud “Suzun hökmdarı” rütbəsini daşıyırdı. Suzun hökmdarı tədricən yer boşaldıqca Elam sukkalmahı vəzifəsinə kimi qalxırdı. Qədim Şərq ölkələrinin heç birində belə hakimiyyət sistemi yaradılmamışdı.

Elam hakimiyyət sisteminə bir başqa cəhət də xas idi. Simaşki sülaləsinin nümayəndələri hakimiyyətə qadın xətti ilə sahib olurdular. Elam hökmdarları özlərini bu və ya digər əvvəlki sukkalmahın “bacısı oğlu” adlandırırdılar. Hakimiyyətə bacı xətti ilə vərəsəlik qaynaqlarda ilk dəfə Şilhahanın adı ilə bağlı olaraq yad edilmişdir. Bir qrup hökmdarlar özlərini “Şilhahanın bacısı oğlu” adlandırır, digər qrup öz mənşəyini başqa sukkalmahın adı ilə bağlayırdı. Qadın, yaxud bacı xəttilə hakimiyyətə vərəsəlik, yəqin ki, Avan sülaləsi dövründə də mövcud olmuşdu. Bu vərəsəlik qaydası ancaq hökmran ailədə qalırdı, əhali arasında ancaq oğul övladları atanın varisi hesab edilirdi. Elamda hakimiyyətə vərəslik qaydaları barədə müxtəlif mülahizələr mövcuddur. Bəzi müəlliflərin (F.Köniq, P.Koşaker, Q.Kameron, V.Hins ) fikrincə , Elamda ali hakimiyyət qardaşdan qardaşa keçirdi, yəni Elam hakim ailəsinə fratriarxat (“qardaşın ağalığı”) xas olmuşdur. Lakin yaddan çıxarılırdı ki, qardaşlar bir hakim atanın övladı kimi hakimiyyətə sahib olurdular. Eyni zamanda Elamda hakimiyyətə bacıoğlu sahib olurdu. Bundan belə nəticə əldə edilmişdi ki, Elam hakim ailəsində, bir sıra başqa ölkələrdə olduğu kimi, bacı və qardaş arasında nikah mövcud olmuşdur. Belə hallarda hakimiyyəti hakim ailədə saxlamaq məqsədi güdülürdü. Elamın bütün dövrlərinə aid vahid hakimiyyətə vərəsəlik qaydası olmamışdır. Avan, xüsusən Simaşki sülalələri dövründə hakimiyyətə vərəsəlik qadın (bacıoğlu) xətti ilə aparılırdı. Bu dövrə aid hakim ailədə qardaş-bacı nikahı barədə bir-başa məlumat yoxdur, bu ancaq ehtimal edilə bilər . Ancaq sonrakı dövrdə (e.ə VIII əsr) Elam əyalət hökmdarı Hanni öz bacısına evlənmişdi. Bu da qədim Şərq aləmində nadir hadisə deyildir. Bu zaman Elamın özündə isə hakimiyyətə ata xətti ilə sahibolma hüququ artıq üstünlük təşkil edirdi.

Elam sukkalmahları ( “Böyük elçi”) uzun müddət Babilistan ilə müharibələr aparmalı olurdular. Elam hökmdarı Sivepalarhuppak (e.ə 1788-1762-ci illər) Babilistana qarşı ittifaq yaratmışdı. İttifaqa Mari və Eşunna hökmdarları cəlb olunmuşdu. Babil hökmdarı Hammurapi Elam ordusunu və onun müttəfiq qüvvələrini ağır məğlubiyyətə uğratdı. Babilistan zəifləyən bir dövrdə digər Elam hökmdarı I Kutir Nahhunti (e.ə 1748-1734-cü illər) Babilistana yürüş təşkil etdi və Akkad ölkəsinin bir çox şəhərlərini tutub dağıtdı, Bail ilahəsi Nanayın heykəlini qənimət apardı. Mənbə qeyd edir ki, “elamlı Kutir-Nahhunti, böyük allahlara içdiyi anddan qorxmayaraq və kor-koranə gücünə arxalanaraq Akkadın ibadətgahlarına əl uzatdı və Akkadı külə döndərdi” . Bundan sonra uzun müddət Elamın siyasi tarixi barədə qaynaqlar məlumat vermirlər.

İctimai-iqtisadi münasibətlər. Elam erkən quldar dövləti olmuşdu. E.ə III minillikdə mülki bərabərsizlik daha da güclənmişdi. E.ə II minilliyin birinci yarısında Elamda cəmiyyətin iqtisadi özəyini böyük ailə icmaları, yaxud ev icmaları təşkil edirdi. Kənd icması dağılmışdı, lakin onun inzibati və idarə orqnları öz varlığını saxlıyırdı. Mübahisəli məsələlər, o cümlədən hüquqi münaqişələr xalq yığıncağında həll olunurdu. Kənd icmasında birgə torpaq sahibkarlığı artıq ləğv olunmuşdu. Torpaqlar ev icmaları arasında bölünmüşdü. Qədim Elam dövründə ev icmaları həmçinin mülki bərabərsizliyə düçar olurdu. Böyük ev icmaları parçalanırdı, torpaq və mülk alğı-satqısı peyda olurdu. Böyük ev əmlakı və ümumi torpaq övladlar arasında bölüşdürülürdü. İcma torpaqları artıq parçalanmış ailələrin xüsusi mülkiyyətinə çevrilirdi Ailələrarası iqtisadi münasibətlər meydana gəlirdi. Adətən ailə başçısı-ata vəfat etdikdən sonra vahid ailə təsərrüfatı da dağılırdı, ya da birgə təsərrüfat saxlanırdı. Ailə əmlakı və torpağı ev icmaları arasında bölünəndə bu bölgüdə cinsindən asılı olmayaraq bütün övladlar iştirak edirdilər. Qızın əmlak bölgüsündə iştirakı Elam ev icmasına xas olan cəhət idi. Başqa ölkərdə qıza ancaq cehiz ayrılırdı. Digər qədim ölkələrdə olduğu kimi, Elamda “oğulluğa götürmə” qaydası mövcud idi. Sənədlərin birində Rihua adlı birisi ailə başçısı tərəfindən oğulluğa qəbul edilir və evin bütün əmlakı onun adına yazılırdı. Ata əmlakını və torpaqlarını oğulluğuna verməklə əsil varislərini, yəni övladlarını bu əmlakdan məhrum edirdi. Ev əmlakı həm də “oğulluğa götürmə” vasitəsilə satılırmış.

Elamda “qardaşlığa götürmə” müqavilə forması daha geniş yayılmışdı. “Qardaşlığa götürmə” bir neçə iqtisadi nəticələrə gətiririb çıxarırdı. “Qardaşlığa götürmə” müqviləsi vasitəsilə mülk və torpaq “qardaşa” əvəzsiz verilirdi, ya “qardaşın” malına sahib olunurdu, ya da “qardaşların” təsərrüfatı birləşdirilirdi və gəlir aralarında tam bölünürdü. Sənəddən birində bibinin “qardaşlığa” götürülməsi və bütün mülkün ona verilməsi sənəddə qeyd olunmuşdu. Digər sənəddə qeyd edilmişdir ki, “qardaşlıq” müqaviləsi əks tərəfin mal-mülkinə sahib olmaq üçün bağlanmışdır. Üçüncü sənəddə isə yazılmışdı ki, hər iki tərəf qazancı öz aralarında bölüşdürməlidirlər. İlk əvvəllər “qardaşlıq” müqaviləsi vasitəsilə birgə təsərrüfat yaradılırdı və hər iki ailə icmasının işçi qüvvələri birləşdirilirdi. “Qardaşlıq”” müqavilələri qeyri qan qohumları arasında da bağlanırdı.

Ailənin başçısı ev mülkiyyətinin sahibi sayılırdı. Məhz onun sərəncamı, yaxud razılığı ilə ev xüsusi mülkiyyəti bölünə bilərdi. Atanın vəfatından sonra isə mövcud adət-ənənələrə uyğun olaraq ailə mülkiyyəti övladlar arasında bölüşdürülürdü. Ananın bu əmlaka hüququ yox idi . Ata sağlığında ona pay ayırırdı. Sənədlərin birində qeyd edilir ki, kişi “evini avadanlığı ilə, bağ və torpaq sahəsini, ….arabasını öküzləri ilə birlikdə arvadı Eriştuya bəxş edib verdi” . Göründüyü kimi, ailə başçısı bütün əmlakını arvadına bağışlamışdı, çünki onun övladı yox imiş. Bəzən ata əmlakını arvadına müəyyən şərtlə vəsiyyət edirdi. Qeyd edilirdi ki, arvad mülkdən “Nə qədər ki sağdır, istifade edəcəkdir…nə vaxt istəsə (övladlarına) verə bilər”. Belə hallarda ana ev mülkünü istədiyi övladı verirdi. Ailə mülki münasibətləri bardə bir aənəd təsəvvür yaradır. Orada deyilir: “Kişi öz əlinin gəlirini, nəyi varsa arvadına bəxş edir, çünki onunla birlikdə zəhmət çəkmiş, iş görmüş və ona vermişdi”. Sənəddə övladların anaya qarşı gələcək mülki iddiası belə bir ifadə ilə rədd edilir:”Əgər kimsə oğul və qızlarından “sənə bəxş edilməmiş, sənə verilməmiş” desə, onda onun evinə girməsin və onun çörəyini yeməsin”. Ata vəsiyyətini saxlamayan övlad ( yəqin ki, öz payını almış övladdan söhbət gedir ) evdən qovulurdu. Lakin ananı sayan övlad onun əmlakına sahib ola bilərdi:”Ona hörmət edən onun qulluğunda dayanan oğul, onun əlinin bütün gəlirlərinə sahib ola bilər”.

Ailə münasibətlərini qaydaya salan Elam qanunları aşkar edilməmişdir. Lakin belə qanunlar olmamış deyildi. Qızın vərəsəlik hüqunu bərpa edən qanun parçası qalmışdı. Burada deyilir:”Suzin qız vətəndaşı atasının əmlakına sahib ola bilər, necə ki, onun qardaşları, atasının varisləri sahib olurlar. Kim onunla (qız övladı ilə) bir yerdə qalırsa, o qadının əmlakəna sahib ola bilər”. Bu qanun qız övladının ata malına hüququnun möhkəmləndirilməsinə yönəldilmişdi. E.ə II minilliyin birinci yarısında Elam cəmiyyətində mülki bərabərsizlik sürətlə inkişaf edir, ev icmalarının larçalanmasına səbəb olurdu. Ev icma torpaqları bölüşdürülürdü, həm satılırdı. Torpaq üzərində xüsusi mülkiyyət yaranırdı. Elamda fərdi təsərrüfat ilə yanaşı, məbəd və dövlət təsərrüfatları da mövcud olmuşdur. Bu təsərrüfatlarda qul əməyindən idtifadə edilirdi. Elamda köləlik geniş yayılmışdı. Hər bir ev icması qullara malik idi. Dövlət və məbəd təsərrüfatında azad icmaçılar mükəlləfiyətə cəlb olunurdular. Dövlət təsərrüfatına qərbi samilər-amorilər, muşkenum adlanan asılı adamlar təhkim olunmuşdular. Dövlət torpaqları əkinçilərə icarəyə verilirdi. Dövlət idarələrində xidmətlərinə görə azaf adamlara torpaq sahəsi ayrılırdı. Elam məbədlərinin torpaq sahələri vardı. Burada qul əməyi də tətbiq olunurdu. Məbəd mülkiyyəti toxunulmaz idi.

Orta Elam dövrü (e.ə XIV-XI əsrlər ). E.ə XIV əsrin sonunda Elam yenidən siyasi cəhətdən dirçəlməyə başladı. Bu zaman Elam kassi hökmdarı II Kuriqalzunun (e.ə 1345-1324-cü illər) hakimiyyətindən azad olmuşdu. II Kuriqalzu Suz və Elamı işğal etmiş və böyük qənimətlə geri qayıtmışdı. Həmin dövrdə Elamdaa İqelhalki başda olmaqla ( e.ə 1350-1330 -cu illər) Anşan sülaləsi hakimiyyətə gəlmişdi. Anşan sülaləsinin ilk hökmdarlarının siyasi fəaliyyəti barədə məlumat qalmamışdır. Bu sülalənin nümayəndəsi Attarkitah (e.ə 1310-1300-cü illər) artıq “Anşan və Suz hökmdarı” rütbəsini daşıyırdı. Elam daxili işlərlə daha çox məşğul olurdular, məbəd tikintilərinə diqqət yetirirdilər. Untaş-Napirişa saldırdı. Burada məşhur zikkurat, yəni qülləli məbəd tikdirdi. Məbəd beş mərtəbəli olmaqla pillə şəklində inşa edilmişdi.Məbədi qoşa divarlar əhatə edirdi. Divarlararası məsafədə 13 məbəd ucaldılmışdı. Şəhərə 50 km uzunluğunda kanal çəkilmişdi. Kərha çayından kanal vasitəailə şəhər içməli su ilə təmin edilirdi. Sonralar bunu “Dara kanalı” adlandırırdılar. Hökmdar kitabəsi qeyd edirdi: Mən, Untaş-Napirişa, Humpanummennanın oğlu, Suz və Anşan hökmdarı, öz həyatının və rifahımın naminə hökmdar hakimiyyəti hüququndan istifadə etdim və könlümün hökmü ilə çoxlu günlər və uzun illər üçün mənim adımın şöhrəti kanalını çəkirdim”.

Dur-Untaş müqəddəs şəhər hesab olunurdu. Burada hökmdar və onun əyanları yaşayırdılar, lakin dövlətin paytaxtı Suz şəhəri idi. Şəhərin inşası barədə Untaş-Napirişa belə məlumat verirdi:”Mən tikinti materialı gətirdikdən sonra Untaş şəhərini burada tikdirdim və müqəddəs məkanı yaratdım. Mən bunları içəri və çöl sədləriylə əhatə etdim. Mən elə yüksək məbəd tikdirdim ki, beləsini tikmək heç bir əvvəlki hökmdara müyəssər olmamışdı. Mən bunu Humpan və İnşuşinak allahlarına , müqəddəs məskənin havadarlarına ithaf etdim… Kim müqəddəs səddi daşa tutsa, divarını deşsə, yazılı kərpicləri oğurlasa , tikinti tirləni yandırsa və darvazaları yaxınlaşan düşmənə açsa, qoy onu Humpan, İnşuşinak və Kiririşanın qəzəbi tutsun, qoy onun nəsli qalmasın”.

Untaş-Napirişa, digər Elam hökmdarları kimi , qadın şərəfini, ana şərəfini yüksək tuturdu. Arvadı Napirasunun (“Ayabənzər”, “Aytəkin” mənasını verir) tunc heykəlini düzəltdirmişdi. Hökmdarə əllərini çarpazlayıb ibadətə hazırlaşırmış kimi təsvir olunmuşdu. Təmtəraqlı libası ayaqlarını altına kimi sallanırdı. Heykəlin üzərində müvafiq yazı həkk olunmuşdu. Heykəlin baş hissəsi qalmamışdır. Untaş-Napirişanın hakimiyyəti illərində Elam çiçəklənmə dövrü keçirirdi. Elam hökmdarı Kiten-Hutran (e.ə 1235-1205 -ci illər) İkiçayarası ilə müharibələrə daha çox diqqət ayırırdı. E.ə 1226-cı ildə Kiten-Hutran İkiçayarasına soxuldu və Nippur şəhərini tutdu, əhalisini qırdı. Sonra Der şəhərini taladı, əhalisini isə köləliyə aparırdı. Bir müddət sonra Kiten-Hutran İkiçayarasına yenidən hücum etdi. İsin şəhərini tutdu və Nippurun kənar məskənlərinə gəlib çatdı, böyük qənimətlə Elama geri qayıtdı. İkiçayarası ilə daha uğurlu müharibələr Elam hökmdarı Şutruk-Nahhuntinin ( e.ə 1185-1155-ci illər ) adı ilə bağlıdır. O, Şutrukilər süalələsinin əsasını qoydu. E.ə 1160-cı ildə Şutruk-Nahhunti zəifləmiş kassi Babilistana yürüş təşkil etdi. O , Babilistan məbədlərini taladı və böyük bir qənimət ələ keçirtdi. Babilistan işğal edildi. Qələbə əlaməti olaraq Şutruk-Nahhunti Akkad hökmdarları Maniştusunun heykəlini, Naram -Suenin yazılı “qələbə abidəsini” , qədim Babilistan hökmdarı Hammurapinin qanunları həkk olunmuş qara sütun daşı və digər abidələri qəniçət kimi Suz şəhərinə gətirdi. Şutruk-Nahhunti işğal etdiyi başqa ölkələrdən də tarixi aabidələri Suz şəhərinə gətirtdirirdi. Sanki o, abidə toplayan həvəskar hökmdar imiş. Onun hakimiyyəti illərində, Elamın siaysi təsiri cənubda Fars körfəzinə kimi çatırdı. Babilistan Elama tabe edilmişdi. Oğlu Kutir-Nahhunti Babilistana hökmdar təyin etmişdi. II Kutir-Nahhunti bir müdfət Babikistanı öz hakimiyyəti altında saxlaya bildi. Baş vermiş üsyanları yatırtdı . Mənbə onun Babilistandakı siyasətini belə təsvir edir: “Kutir -Nahhunti qəzəbləndi və ümumidünya daşqını kimi Akkadın bütün əhalisini məhv etdi. Babili və başqa məmurlar ibadət şəhərlərini bir yığın xarabalığa çevirdi, böyük allah Marduku əzəmətli taxtından düşməyə vadar etdi. Şumer və Akkad əhalisini Elama əsir apardı….O, canişin təyin etdi, lakin Babil mənşəli yox, Mardukun düşmənini” . Bbilistanda kassi hakimiyyətinə son qoyuldu (e.ə 1157-ci il) .

Bəzi məlumatlara görə, Kutir-Nahhunti öz oğlu tərəfindən öldürülmüşdü, lakim hakimiyyətə qardaşı Şilhak-İnşuşinakın övladı kimi qələmə verirdi. Ehtimal ki, II Kutir-Nahhunti sui-qəsd nətucəsində öldürülmüşdü. Oğlu Huletuş-İnşuşinakın bu sui-qəsdlə heç bir əlaqəsi yox idi. Belə olsaydı, hakimiyyətə özü gələrdi. Kitabələrdə Şilhak-İnşuşinak özünü II Kutir-Nahhuntinin sevimli qardaşı kimi qələmə verməsinə baxmayaraq, sui-qəsdin təşkilatçısı olubmuş. Mövcud olan vərəsəlik qaydalarına görə Hutelutuş-İnşuşinak hakimiyyətə sahib olmalıymış, lakin Elam taxtına əmiso çıxdı. Şilhak-İnşuşinak hakimiyyətini möhkəmlətmək üçün II Kutir-Nahhuntinin arvadına evləndi.

Şilhak-İnşuşinak Elamın görkəmli hökmdarlarından biri idi. O özündən əvvəl gəlmiş hökmdarların siyahısını tərtib etdirmişdi. Siyahıda məbəd inşa etmiş on altı Elam hökmdarının adı çəkilmişdi. Şilhak İnşuşinakın kitabəsi qeyd edir ki, “əvvəlki hökmdarlar burada, İnşuşinakın ibadətgahında tikib yaratmışdılra. Mən onların kitabələrini məhv etmədim və dəyişdirmədim, sadəcə olaraq təzələdim və İnşuşinakın məbədinin divarını hördüm”. Şilhak-İnşuşinak nəinki öz hökmdar əcdadlarına, eyni zamanda yaxın qohum-əqrəbasına qayğı ilə yanaşırmış. Kitabələrində övladlarına, qohum-əqrəbasına əmin-amanlıq arzulayırdı. Şilhak-İnşuşinak yeni məbədlər tikdirdi, köhnəlib dağılmış məbədlərin bərpasına fikkr verirdi. Ölkənin, əhalinin və ailəsinin amin-amanlığı üçün allahlara müraciət edirdi. O, həddindən artıq dindar idi. Yazılarında allahlardan mərhəmət diləyirdi:”Bizim, nim və Nahhunti-Utunun firavanlığına qoy Elam allahları, Anşan allahları, Suz allahları kömək etsinlər. Qoy şər Suz əhalisinin üstünə gəlməsin”.

Şilhak-İnşuşinak işğalçılıq müharibələrini davam etdirirdi. Şimal istiqmətində o , Diyala və Aşağı Zab çaylarına kimi çatdı, Assuriya ərazisinə daxil oldu və Arrapxa şəhərini tutdu. Bundan sonra o, Babil ordusu ilə Dəclə çayı üzərində döyüşə başladı, məğlub olmuş ordu geriyə çəkildi. Şilhak-İnşuşinak Fərat çayına çatdı və burada da qələbə çaldı. Onun vəfatından sonra hakimiyyətə Hutelutuş-İnşuşinak (e.ə 1120-1110) gəldi. Bu xaman Babilistanın İsin hökmdarı I Navuxodonosor Elam ilə qəti döyüşə hazırlaşırdı. I Navuxodonosor böyük bir tərəddüdıə Elama qarşı hərbi yürüş təşkil edirdi. Əvbəlki Babilistan hökmdarlarının Elam əsarəti gözü qarşısında canlanırdı və buna görə qorxu keçirirdi.

E.ə 1110-cu ildə o, yeni yürüşə başladı. Kutabə qeyd edir: “ Navuxodonosor allahlar padişahı Mardukun məsləhətinə qulaq asaraq silaha sarıldı ki, Akkadın intiqamını alsın. O öz ordusu ilə Derdən çıxdı…. Yollardakı daş-kəsək od kimi ayağı yandırırdı, su qurtarmışdı, atlar yorulmuşdu, döyüşçülərin qıçları qırılırdı. Lakin nəcib hökmdar dayanmırdı, əlçatmaz torpaq onu qorxutmurdu, o, qoşqudakı atları qovurdu…qüdrətli hökmdar Ulay çayının sahilinə çatdı və hər iki hökmdar döyüşə başladı. Onların yanında hərdənbir alov qalxırdı, toz gün işığını tuturdu, müharibə tufan kimi tüğyan edirdi… Hutelutuş-İnşuşinak, Elam hökmdarı, öz dağını tapdı ( yəni həlak oldu-Y.Y) Navuxodonosor qələbə çaldı, Elam ölkəsini işğal etdi və onun var-yoxunu taladı”. Bu məğlubiyyətdən sonra təxminən üç əsr Elamın adı siyasi səhnədən silindi.

Yeni Elam dövrü ( e.ə VIII-VII əsrlər ). Bu dövrdə Elam hökmdarları İkiçayarası ilə yenidən uzun-uzadı müharibələrə girişmişdilər. Elam Babilistana qarşı ənənəvi hərbi siyasətini dəyişmişdi. Assur dövləti Ön Asiyanın siyasi səhnəsində qabaqcıl mövqe kəsb etmişdi. Assuriya Babilistan hadisələrinə yenə də müdaxilə edirdi. Belə şəraitdə Elam Babilistanın rəqibindən yaxın müttəfiqinə çevrilmişdi. Hər iki dövlət Assuriyaya qarşı birgə mübarizə aparırdı. Əslində Elam daha çox özünü müdafiə etməli olurdu. E.ə 720-ci ildə Assur hökmdarı II Sarqon Elamın sərhəd şəhəri Der yaxınlığında döyüşə başladı. Yeni Elam dövlətinin hökmdarı Humbannikaş Assur ordusu üzərində qələbə çaldı. Elamın müttəfiqi Babilistan hökmdarı Merodoxbaladan qələbədən sonra döyüş yerinə gəlib çıxdı. II Şutruk-Nahhunti öz sələflərinin işğalçılıq müharibələrini davam etdirirdi. O, 32 ölkəni zəbt etmişdi. Bu ölkələr şimal və güman ki, şərq istiqmətində yerləşirdi. O, Ayapir vilayətini Elama birləşdirdi. Ayapir hökmdarı Hanni öz bacısına evlənmişdi. Elamın bu kənar vilayətində bacı ilə nikah və bacı xəttilə hakimiyyətə sahib olmaq qaydası qabarıq şəkildə öz varlığını saxlayırdı. II Şitruk-Nahhuntinin özü də sələfinin bacısı oğlu kimi hakimiyyətə sahib olmuşdu. E.ə 710-cu ildə II Sarqon tərəfindən məğlubiyyətə uğradılmış Merodaxbaladan Elamda sığınacaq tapdı. Bir müddət birləşmiş Elam və Babilistan ordusu e.ə 703-cü ildə Sinahheribi məğlub etdi. Tezliklə II Hallutuş-İnşuşinak dövlət çevrilişi nəticəsində hakimiyyətə gəldi. O, Babilistana soxuldu, Sippar şəhərini tutdu, Babil taxtına oturmuş Sinahheribin oğlunu əsir apardı. Lakin e.ə 693-cü ildə Sinahherib Nippur yanında birləşmiş Elam-Babil ordusuna qalib gəldi. Elamlar bu məğlubiyyəti hökmdara bbağışlamadılar, Suz şəhəri kənarında Hallautuş-İnşuşinakı öldürdülər. Hakimiyyətə gəlmiş Humbanimmena Babilistan ilə ittifaqı saxlayaraq Sinahheribe qarşı vuruşmalı oldu . E.ə 691-ci ildə Halul düzənliyində döyüş başlandı. Elam tərəfindən döyüşdə Ellipi , Parsuaş və Anşan iştirak edirdi. Döyüşün nəticəsi mənbələrdə ziddiyətli əks olunmuşdur. Sinahherib öz kitabəsində qələbə çaldığını qeyd etmişdi, Babil xronikası ilə qələbəni Humbanummenaya qismət olduğunu göstərmişdi. Yəqin ki, döyüşən tərəflərin heç biri qələbə əldə edə bilməmişdi. Babiı xronikası xəbər verir ki, bundan sonra Humbanummenanı iflic vurdu:”Onun ağzı əyildi, buna görə dili daha söz tutmadı”.

Müharibələrdə əldən düşmüş Elamda hakimiyyət uğrunda mübarizə güclənirdi. Bir müddət Urtaki ilə Teumman ikisi birlikdə fövləti idarə edirdilər. E.ə 665-ci ildə Urtaki İkiçayarasına daxil oldu. Assur hökmdarları Aşşurbanipal salnaməsində onun hərəkətlərini belə pisləyirdi: “Elamda başlayan ağır aclıq günləri zamanı mən onun xalqını aclıqdan xilas etmək üçün taxıl göndərdim. Ağır dəqiqələrdə mən ona əl tutdum. Aclıq zamanı Elamdan gəlib Assuriyada sığınacaq tapanları yağışlar yağınca və məhsul yetişincə ölkəmdə onların həyatını qorudum, sonra geriyə, onun yanına göndərdim. Mən heç bir zaman güman etməzdim ki, elamlının mənə həmlə etməyə cürəti çatar, heç bir zaman onun düşmənçiliyini güman etməzdim”. Aşşurbanipalın ordusu Urtakink Babilistandan sıxışdırıb çıxartdı.

Teumman Elamı təkbaşına idarə etməyə başladı. Onun təqiblərinə dözməyən Elam hakim ailə üzvləri Assuriyanın paytaxtı Nineviyada pənah tapdılar. Aşşurbanipal onlara sığınacaq verdi. TeiUmmaan qaçqınların qaytarılmasını tələb etdi, lakin rədd cavabı aldı. İlk zamanlar Teumman Elamdan şimala yürüş təşkil etmiş və lallarip tayfasını məğlubiyyətə uğratmışdı. Lallarip vilayəti yəqin ki, Mannanın cənubunda yerləşirdi. Vaxtilə Assur hökmdarı Aşşurnazirpal burada Lalu çayının axdığını yad etmişdi. Elamdakı vəziyyət Aşşurbanipalı narahat edirdi. Aşşurbanipala xəbər çatdı ki, “Teummanı azar tytmjşdur, onun dodaqları qurumuş və gözləri kəlləsinə çıxmışdır” . Yəqin ki, Teumman huşunu itirmə, özündən getmə xəstəliyinə düçar olmuşdu. Aşşurbanipal fürsətdən istifadə edərək Elama yürüş təşkil etdi. E.ə 653-cü ildə o, Der keçidini aşaraq şimaldan Elama soxuldu. Aşşurbanipalın salnaməsi Teumman barədə qeyd edir:”O canımı xilas etməküçün öz ölkəsinin adamlarına qızıl və gümüş payladı. O, Ulay çayı yanında mənə qarşı mpvqe tutdu”. Qızğın döyüş elamların məğlubiyyəti ilə qurtardı. Aşşurbanipal öz qələbəsini belə təsvir edir: “Onun döyüşçülərini saysız-hesabsız qırdım, cəngavərlərini öz əlimlə diri-diri tutdum. Onların cəsədlərinin Şuşanın çölünə səpələdim. Onların qanını Ulay çayına axıtdım, suyunu isə qırmızı yun kimi qana buladım. Onların cəsədlərini üç gün içində çayda axıtdım”. Teumman döyüş meydanından qaçdı, lakin canını qurtara bilmədi. Assur döyüşçüləri onun dalınca düşdülər, tutub başını kəsdilər və Nineviyaya göndərdilər. Salnamə yazır ki, “Teummanın, Elam hökmdarının başını mənim döyüşçülərim təcili sürüyüb gətirdilər və Nineviyada Aşşur darvazaları qabağında mənim cəng arabalarımın altına atdılar. Mən xəncərlə onun sifətini yazdım, sonra isə ona tüpürdüm”. Teummanın başı şəhər mərkəzində xalqın tamaşasına qoyuldu. Aşşurbanipal Elam üzərində qələbəyə böyük əhəmiyyət verirmiş. Aşşurbanipalın göstərişi ilə Urtakinin övladları Elam şəhərlərinə hökmdar təyin edildilər. Bununla o, mərkəzi Elam hakimiyyətini parçalamaq məqsədini güdürdü. Müəyyən dərəcədə buna nail oldu. Elamın daxilində hakimiyyət uğrunda mübarizə başlandı.

  • Yusif Yusifov “ Qədim Şərq tarixi “ Bakı 2007
  • Quintana Cifuentes, E., "Historia de Elam el vecino mesopotámico", Murcia, 1997. Estudios Orientales. IPOA-Murcia.
  • Quintana Cifuentes, E., "Textos y Fuentes para el estudio del Elam", Murcia, 2000. Estudios Orientales. IPOA-Murcia.
  • Quintana Cifuentes, E., La Lengua Elamita (Irán pre-persa), Madrid, 2010. Gram Ediciones.
  • Khačikjan, Margaret: The Elamite Language, Documenta Asiana IV, Consiglio Nazionale delle Ricerche Istituto per gli Studi Micenei ed Egeo-Anatolici, 1998
  • Persians: Masters of Empire, Time-Life Books, Alexandria, Virginia (1995)
  • Pittman, Holly (1984). Art of the Bronze Age: southeastern Iran, western Central Asia, and the Indus Valley. New York: The Metropolitan Museum of Art.
  • D. T. Potts, "Elamites and Kassites in the Persian Gulf",Journal of Near Eastern Studies, vol. 65, no. 2, pp. 111–119, (April 2006)

Elamlar
elamlar, elam, dövlətinin, əsasını, qoyan, tayfa, birliyi, tarixi, yaranmasıe, 2700, süqutue, elam, ərazisində, asiyanın, qədim, mədəniyyətlərindən, biri, yaradılmışdı, elam, iranın, cənubunda, yerləşirdi, qərbdə, ikiçayarası, ilə, həmsərhəd, olmuşdu, elamdan,. Elamlar Dil Izle Redakte Elamlar Elam dovletinin esasini qoyan tayfa birliyi ElamlarTarixi Yaranmasie e 2700 Suqutue e 539 Elam erazisinde On Asiyanin en qedim medeniyyetlerinden biri yaradilmisdi Elam Iranin cenubunda yerlesirdi ve qerbde Ikicayarasi ile hemserhed olmusdu Elamdan axan en boyuk caylar Kerha ve Karun qedim zamanlar Fars korfezine indi ise Sett ul Ereb cayina tokulur Ikicayarasini kecen Decle ve Ferat caylari birlesib Sett ul Ereb cayini teskil edirler Kerha ve Karun caylari arasi antik dovrde Suziana adlanirdi Suziana munbit ve mehsuldar torpaqlara malik olmusdur Suziana duzenliyi her terefden dag silsilesi ile ehate olunmusdur Simal qerbde Pusti kuh dag silsilesi uzanir Bu daglar Kerha cayi vadisini Ikicayarasindan tecrid edirdi Dag silsilesinin son zirvesi Kebirkuh adlanir Kebirkuhdan basqa simal serqe uca sildirim dag uzanir ve Iran erazisini Ikicayarasindan ayirir Burada muasir Luristan vilayeti yerlesir Cenub serqe uzanan sildirim daglar bextiyarlarin torpaqlarina catir ve bunun bas zirvesi Zerdi kuh adlanir Bu erazi e e VI IV minillikler erzinde ekinci maldar tayfalar terefinden menimsenilmisdi E e III minillikden etibaren olke Elam ehalisi ise elamli adi altinda taninmaga baslamisdi Ola bilsin ki elamli adlandirdigimiz ehali bu erazinin ilk sakinleri olmuslar Erken Elam medeniyyetinin tesiri Iran erazisinde ve Ikicayarasinda askar edilmisdir Qonsu sumerler bu olkeni Nim yuksek olke adlandirmisdilar Akkad menbeleri ise bu adi Elamtu kimi teleffuz edirdiler Elamlilar oz olkesini Hatamti yaxud Halamti qedim fars menbeleri Uvca yaxud Uca kimi eks edirdiler Orta esr qaynaqlari burada hozi dilini yad etmisdiler Xuzistan adi hozi sozunden emele gelmisdir Tarix elminde isledilen adini Elam formasi ise Tovratdan goturulmusdur Yeqin ki bu xoronimler olke adlari sumer adi kimi yuksek uca yer menasini dasimislar Menbeler ve tarixsunasliq Elam tarixi arxeoloji ve yazili qaynaqlar esasinda oyrenilir Elam erazisi XIX esrin ortalarindan arxeoloji cehetden tedqiq olunmaga baslamisdir Suz seherinin ilk tedqiqatcilari arxeoloq V Loftus ve M Delafua olmuslar XIX esrin sonundan Suz qazintilari Jak de Morqanin R Mekkenemin sonra da R Girsmanin rehberliyi altinda fransiz arxeoloji ekspedisiyasi terefinden ardicil aparilmisdi Suz qazintilari zamani arxaik qedim Elam ve sonraki Ehemeni Selefi Parfiya Sasani ve ereb dovrlerine aid muxtelif materiallar o cumleden piktoqrafik ve mixi kitabeler askar edilmisdi Emek aletleri elvan qablar mis balta kerki iyne biz ve guzgulerle yanasi Naram Suenin Hammurapinin yazili abideleri tapilmsidi Suz akropolu qalasi ve onun gizli tikintileri tedqiq olunub basa catdirilmisdi Suz seherinin 50 km de Coqa Zembil Zenbil tepe qazintilari qedim Dur Untas seherini uze cixartdi Bu seher e e XIII esrde Elam hokmdari Untas Humban terefinden tikdirilmisdi Qazintilari R Mekkenem baslamis ve R Girsman basa catdirmisdi Seherin erazisinde bir sira mebedler o cumleden boyuk qulleli zikkurat askar edilmisdi Zikkurat bes mertebeden ibaret olmusdu Mebed divarlarinin eni bezen 3 5 m e catirdi Mebedlerden elam dilinde tertib dilinde tertib olunmus xeyli ithaf mixi yazilari uze cixdi 1946 ci ilde D Makkonun Ram Hormuzd vadisinde qazintilar aparmisdi Qazintilar e e II minilliye aid Elam yazilarini askar etmisdi Iran arxeoloqu E Nigahban Heft tepe Yeddi tepe qazintilarina rehberlik edirdi O e e XV esrde hakimiyyete gelmis Elam hokmdari Temptiaxarin akkad dilinde tertib olunmus das kitabesini askar etmisdi Le Breton arxeoloji materiallarin tarixi ardicilligina uygun tesnifatini vermisdi Elam tarixi ile elaqedar yerustu abideler de oyrenilirdi Malamir vadisinde Karun cayinin sol sahili ustunde Elam dilinde yazisi olan das heykeller tapilmisdi Sikafti Salman yarganliginda ustunde yazi olan qaya heykeller askar edilmisdi Qazintilar akkad elam mixi yazili kitabeleri ve piktoqrafik yazilari uze cixardi Elam tarixi barede esasen yazili qaynaqlar melumat verirler Bunlar yerli Elam ve yadelli Akkad yazili menbelerden ibaretdir Yerli qaynaqlar piktoqramma yaxud protoelam xetti ve mixi yazilardir Xetti yazilar o cumleden piktoqramma elam dilinde tertib olunmuslar Mixi yazilar ise hem elam hem de sumer akkad dillerinde yazilmisdilar Bu qaynaqlar Elamda movcud olan ictimai iqtisadi huquqi ve siyasi munasibetler barede melumatlar saxlamislar Sumer akkad hemcinin assur babil mixi yazilari Elam ile Ikicayarasinda bas vermis siyasi hadiseleri eks etdirmisler Elam piktoqrafiyasi sekli isarelerden ibaret olmusdur Guman ki bele isarelerin sayi 150 ye catirdi Sekiller muxtelif esyalari heyvanlari tesvir edirdiler Piktoqrafiya vasitesile teserrufat haqq hesabi aparilirdi Mallarin verilmesi ve alinmasi qeyd olunurdu Gil kitabeler uzerinde atlarin basi yalli ve yalsiz tesvirleri verilirdi Yeqin ki yalsiz tesvir daycani dik yalli aygiri yanaki yalli ise madyani bildirirdi Piktoqrafik yazilarin oyrenilmesi davam etdirilir Elam piktoqrafik yazilari evvelce Suz sonra ise Coga Mis Yehya tepe Qodin tepe Melyan tepe ve basqa qazintilar zamani askar edilmisdi Piktoqrafik yazilarin muxtelif yerlerde tapilmasi bele bir qenaete getirmisdir ki elam piktoqrafik isareleri muxtelif dillerde tetbiq olunurmus Piktoqrafiya esasinda elam xetti yazisi icad edilmisdi Guman ki xetti yazi texminen 80 isareden ibaret olmusdu Isare heca kimi oxunulurdu Xetti yazi ile Elam hokmdari Kutik Insusinakin kitabeleri yazilmisdi Bu kitabeler ithaf xususiyyeti ddasiyirdilar Xetti yazilar Elam yazi sisteminin sonuncu numayendesidir Xetti yazilarin oxunusunda ve mezmununun acilmasinda alman alimi Valter Hinsin xidmetleri boyukdur Qazintilar zamani askar edilmis yazili qaynaqlarin ilkin tedqiqati ve cap edilmesi fransiz alimi V Seylin adi ile baglidir Elam mixi yazili qaynaqlari cergesine Akkad hokmdari Naram Suen ile muqavile metni daxildir Metn Elam dilinde tertib olunmusdur Akkad metni hele tapilmamisdir Elam hokmdari Silhak Insusinak salnamesi ve kitabeleri elam dilinde yazilmisdi Onun kitabelerinde Elam hokmdarlarinin soy tarixi genealogiyasi eks olunmusdur Bir cox Elam hokmdarlarinin kitabeleri ana dilinde yazilirdi Yazilarin ekseriyyeti tikinti isleri ve mebedlerin berpasi barede melumat verir Kahin Sunturu elam dilinde kitabe tertib etdirmisdi Kitabede mebed qullari mebe ayri ayri sexsler terefinden hediyye verilmis torpaq saheleri med mulkiyyetinin hifz edilmesi ve toxunulmazligi bununla elaqedar hokmdar fermani barede behs edilir Suz seherinde tapilmis 300 den artiq sened elam dilinde yazilmisdi Suz teserrufat senedleri e e VI esre aiddirler Senedler hokmdar senetkarliq teserrufatinda emlak ve esyalarin qebulu ve buraxilisi senet esyalarinin hazirlanmasi teserrufat iscileri haqqinda muxtelif melumatlar saxlamislar Ehemeni hokmdari I Daranin hakimiyyete gelmesi olkede o cumleden Elamda bas vermis usyanlari yatirmasi oz eksini tapmisdir Elam dili Ehemeni dovletinin defterxana dili kimi islenirdi Ehemeni dovrune aid elam dilinde minlerle teserrufat senedleri askar edilmisdir Bunlar Persepol kitabeleri ve Qala kitabeleri adi altinda melumdur Elam qaynaqlari hem de akkad dilinde tertib olunurdu Erken Elam hokmdarlar siyahilari ve Kutik Insusinakin salnamesi akkad dilinde yazilmisdi Salnamede Kutik Insusinakin isgallari Simaski vilayetini tabe etmesi ve Kutium olkesine gelib catmasi barede melumat verilirdi Akkad dilinde yuzlerle Elam teserrufat senedleri askar edilmisdi Bu senedler Elamin ictimai iqtisadi tarixini oyrenmek ucun evezsiz ehemiyyete malikdir Bu akkaddilli Elam kitabeleri esasen e e II minilliyin birinci yarisinda movcud olmus ictimai iqtisadi ve huquqi munasibetleri eks etdiriler Assuriya hokmdarlarinin salnameleri xususile Assurbanipalin salnamesi ve Babil xronikasi Elamin siyasi tarixi barede muhum melumatlar saxlamislar Elam tarixine aid ilk qisahecmli kitabca F Koniqin qeleminden cixmisdi C Kameronun Iranin erken tarixi eserinde Elam tarixine nisbeten tefsilatli nezer yetirilmisdi V Hinsin Elamin xususile siyasi tarixine Elam dovleti kitabi hesr olunmusdu Y B Yusifov Elam ictimai iqtisadi tarix adli irihecmli eseri cap etdirmisdi Son on iller erzinde elam dilinin qrammatikasina dair E Rayner R Hallok A Kammenhuber Y B Yusigovun bu ve ya diger hecmde tedqiqatlari nesrden cixmisdi Qedim Elam dovru e e III minillik e e II minilliyin ortasi Sumer hokmdarlar siyahisi Elam uzerinde ilk qelebeni Sumer hokmdarlari Enmebaragesinin adi ile baglanmisdi Demek olar ki Elamin Sumer ile siyasi munaqiseleri iqtisadi ve medeni elaqeleri e e III minilliyin evvelinden daimi sekle dusmusdu Elam oz novbesinde Ikicayarasina hucum edirdi Bu hucumlarin birind Ur seher dovleti suquta ugradildi ve onun hakim sullalesi Elamin Avan seherine aparildi Lakin tezlikle Avan meglub edildi ve hakimiyyet remzi Kis seher dovletine qaytarildi Buna baxmayaraq elamlilar Ikicayarasi hadiselerine mudaxileni davam etdirirdiler Elamin mudafiesinin qarsisi Laqas hokmdari Eannatum terefinden alindi O Elama hucum etdi ve olkeni daglari ile birlikde tutdu Cox kecmeden elamlilar eks hucuma basladilar Laqasi dagitdilar ve bezi Ikicayarasi seherleri uzerinde oz agaliqlarini temin etdiler Elamin erken siyasi tarixi Avan sulalesinin hakimiyyeti ile baslanmisdi Avan sulalesi Elam dovletinin basinda dururdu ve Sumer seher dovletine qarsi ugurla mubarize aparirdi E e III minilliyin ortasindan etibaren menbelerde Avan hokmdarlarinin adi cekilir Akkad hokmdari Sarqon e e 2316 2261 Elama yurus teskil etdi O Elamin Baraxsi vilayetini ve hakimlerini ele kecirdi Elam hokmdarini esir apardi Avan sulalesinin numayendesi Hiseprasir hakimiyyete geldi O Akkadi tanimaqdan imtina etdi Bele halda Rimus Elama soxuldu Zaxara ve Baraxsi vilayetlerini tutdu hakimlerini ise esir dusduler Diger Akkad hokmdari Manistusu e e 2360 2291 ci iller Elami oz siyasi tesiri altinda saxlaya bildi Suz seherinde ona heykel qoyuldu O Elamin erazisini Ansan vilayetine kimi tutdu Lakin Elam Akkadin tabeliyinde az qaldi Akkad hokmdari Naram Suen e e 2236 2200 Elama qarsi isgalciliq yuruslerine son qoydu ve onunla ittifaqa girdi Bu zaman Elamda Avan sulalesinin son numayendesi Kutik Insusinak e e 2240 2190 hakimiyyete gelmisdi Ehtimal ki Naram Suen ile muqavileni mehz o baglamisdi Muqavilenin Elam terefi Akkad hokmdari ile dost olacagine ved edirdi Muqavilede Elam hokmdari adindan yazilmisdi Naram Suenin dusmeni menim dusmenimdir Naram Suenin dostu menim dostumdur Muqavile baglandiqdan sonra Kutik Insusinak genis siyasi fealiyyete basladi O Zaqros daglari istiqametine yurus teskil etdi Urmiya golu hovzesindeki Kutium olkesine kimi catdi Guman etmek olar ki bu yurusle Kutik Insusinak bir muttefiq kimi kutilerin Ikicayarasina basqininin qarsisini almaga calisirdi Lakin o meqsedine tam nail ola bilmedi Kutik Insusinak 70 e qeder olke isgal etdiyini xeber vermisdi Bunlarin icerisinde Elamin Hunhuri ve Simaski vilayetleri yad edilirdi Menbe qeyd edir ki Simaski hokmdari Kutik Insusinakin ayaqlarini qucaqladi yeni ona tabeliyini bildirdi Onun hakimiyyeti illerinde Elam On Asiyanin qudretli dovletine cevrildi Kutik Insusinak Dunyanin derd cinahinin hokmdari rutbesini qebul etmisdi O Elamin hakimiyyetini vahid merkezde cemlesdirmisdi Kutik Insusinak olkede tikiniti isleri ve suvarma kanallari cekdirmekle de mesgul olurdu Onun hakimiyyeti illerinde xeyli mebed tikilmis ve onlarin serefine xetti yazi ile ithaflar yazilmisdi Kutik Insusinakin hakimiyyeti illerinde kitabeler xetti isareler ile yazilirdi Eyni zamanda Ikicayarasindan menimsenilmis mixi yazidan da istifade edirdiler Kutik Insusinakin vefatindan sonra Elamin siyasi veziyyeti haqqinda bir muddet memurlar mehdudlasir Kutilerin Ikicayarasinda agaligi zamani Elamda da sakitlik yaranmisdi Ikicayarasi ile serbest gedis gelis vardi Elamlilar Sumer tikintilerinde islemeye gedirdiler Elam bir muddet III Ur sulalesi hokmdarlarinin isgallarina meruz qaldi Sulqi Ansan vilayetini ve Elami zebt etdi Suz kahinlerini oz terefine cekmek ucun Elam allahi Insusinakin serefine mebed tikdirdi O diplomatik tedbirlere el atir oz qizlarini Baraxsi ve Ansan hokmdarlarina ere verir Buna baxmayaraq Ansan itaetden cixdi Sulqinin novbeti yurusu Ansanin darmadagin edilmesi ile basa catdi O Ansan ve Simaski vilayetlerinden Elam herbi destelerini oz ordusuna xidmete celb etdi Bir muddet Elam III Ur sulalesinin canisini vasitesile idare olundu Elam Simaski sulalesi III Ur sulalesi ile mubarize Elamda yeni sulalenin hakimiyyete gelmesine serait yaratdi Hokmdar siyahisinda Simaski sulalesinin on iki hokmdarinin adi qeyd olunmusdur Birinci hokmdar Qirnamme menbelerde texminen e e 2032 ci ilde yad edilir Ikicayarasi ile Elamin munaqiseleri davam edirdi Ibbi Sin e e 2027 2005 ci iller hem diplomatiya ile hem de isgal ile Elami itaetde saxlamaq isteyirdi Simaski sulalesinin hokmdari Hutrantempti e e 2004 cu ilde Cenubi Ikicayarsina soxuldu Ibbi Sini esir tutub apardi Bundan sonra qerbi sami tayfalari Ikicayarasina yol acdilar Nehayet serqden elamlilar Urmiya golu hovzesinden sular su tayfalari Ikicayarasina daxil oldularve III Ur sulalesinin varligina son qoydular E e texminen 1905 ci ilde Elam taxt tacina Ebarti e e 1905 1894 cu iller sahib oldu O Ansan hakim ailesine mensub olmusdu ve ola bilsin ki hakimiyyeti zorla ele kecirmisdi Ebarti Ansan ve Suz hokmdari rutbesini qebul etmisdi Ebartinin hakimiyyeti uzun surmedi Onun oglu Silhaha e e 1894 1874 hakimiyyete sahib oldu Bir muddet sonra evvelki hokmranliq rutbesini deyisdi ve Elam Simaski ve Suz sukkalmahi rutbesini qebul etdi Rutbeden gorunduyu kimi Simaski sulalesinin hakimiyyete huququ berpa edildi Qedim Elam dovrunun sonuna kimi Elamin ali hokmdarlari sukkalmah Boyuk elci rutbesini dasiyirdilar Simaski sulalesinin hakimiyyeti dovrunde Elamda uchakimiyyetlilik yaranmisdi Sukkalmah Elamin ali hokmdari hesab olunurdu Ondan asagi hakimiyyet pillesinde sukkal elci dururdu O Elam ve Simaskinin sukkali adlanlanirdi Elam dovletinde ucuncu hokmran sexs Suz seherini idare edirdi O Suzun sukkali yaxud Suzun hokmdari rutbesini dasiyirdi Suzun hokmdari tedricen yer bosaldiqca Elam sukkalmahi vezifesine kimi qalxirdi Qedim Serq olkelerinin hec birinde bele hakimiyyet sistemi yaradilmamisdi Elam hakimiyyet sistemine bir basqa cehet de xas idi Simaski sulalesinin numayendeleri hakimiyyete qadin xetti ile sahib olurdular Elam hokmdarlari ozlerini bu ve ya diger evvelki sukkalmahin bacisi oglu adlandirirdilar Hakimiyyete baci xetti ile vereselik qaynaqlarda ilk defe Silhahanin adi ile bagli olaraq yad edilmisdir Bir qrup hokmdarlar ozlerini Silhahanin bacisi oglu adlandirir diger qrup oz menseyini basqa sukkalmahin adi ile baglayirdi Qadin yaxud baci xettile hakimiyyete vereselik yeqin ki Avan sulalesi dovrunde de movcud olmusdu Bu vereselik qaydasi ancaq hokmran ailede qalirdi ehali arasinda ancaq ogul ovladlari atanin varisi hesab edilirdi Elamda hakimiyyete vereslik qaydalari barede muxtelif mulahizeler movcuddur Bezi muelliflerin F Koniq P Kosaker Q Kameron V Hins fikrince Elamda ali hakimiyyet qardasdan qardasa kecirdi yeni Elam hakim ailesine fratriarxat qardasin agaligi xas olmusdur Lakin yaddan cixarilirdi ki qardaslar bir hakim atanin ovladi kimi hakimiyyete sahib olurdular Eyni zamanda Elamda hakimiyyete bacioglu sahib olurdu Bundan bele netice elde edilmisdi ki Elam hakim ailesinde bir sira basqa olkelerde oldugu kimi baci ve qardas arasinda nikah movcud olmusdur Bele hallarda hakimiyyeti hakim ailede saxlamaq meqsedi gudulurdu Elamin butun dovrlerine aid vahid hakimiyyete vereselik qaydasi olmamisdir Avan xususen Simaski sulaleleri dovrunde hakimiyyete vereselik qadin bacioglu xetti ile aparilirdi Bu dovre aid hakim ailede qardas baci nikahi barede bir basa melumat yoxdur bu ancaq ehtimal edile biler Ancaq sonraki dovrde e e VIII esr Elam eyalet hokmdari Hanni oz bacisina evlenmisdi Bu da qedim Serq aleminde nadir hadise deyildir Bu zaman Elamin ozunde ise hakimiyyete ata xetti ile sahibolma huququ artiq ustunluk teskil edirdi Elam sukkalmahlari Boyuk elci uzun muddet Babilistan ile muharibeler aparmali olurdular Elam hokmdari Sivepalarhuppak e e 1788 1762 ci iller Babilistana qarsi ittifaq yaratmisdi Ittifaqa Mari ve Esunna hokmdarlari celb olunmusdu Babil hokmdari Hammurapi Elam ordusunu ve onun muttefiq quvvelerini agir meglubiyyete ugratdi Babilistan zeifleyen bir dovrde diger Elam hokmdari I Kutir Nahhunti e e 1748 1734 cu iller Babilistana yurus teskil etdi ve Akkad olkesinin bir cox seherlerini tutub dagitdi Bail ilahesi Nanayin heykelini qenimet apardi Menbe qeyd edir ki elamli Kutir Nahhunti boyuk allahlara icdiyi anddan qorxmayaraq ve kor korane gucune arxalanaraq Akkadin ibadetgahlarina el uzatdi ve Akkadi kule donderdi Bundan sonra uzun muddet Elamin siyasi tarixi barede qaynaqlar melumat vermirler Ictimai iqtisadi munasibetler Elam erken quldar dovleti olmusdu E e III minillikde mulki berabersizlik daha da guclenmisdi E e II minilliyin birinci yarisinda Elamda cemiyyetin iqtisadi ozeyini boyuk aile icmalari yaxud ev icmalari teskil edirdi Kend icmasi dagilmisdi lakin onun inzibati ve idare orqnlari oz varligini saxliyirdi Mubahiseli meseleler o cumleden huquqi munaqiseler xalq yigincaginda hell olunurdu Kend icmasinda birge torpaq sahibkarligi artiq legv olunmusdu Torpaqlar ev icmalari arasinda bolunmusdu Qedim Elam dovrunde ev icmalari hemcinin mulki berabersizliye ducar olurdu Boyuk ev icmalari parcalanirdi torpaq ve mulk algi satqisi peyda olurdu Boyuk ev emlaki ve umumi torpaq ovladlar arasinda bolusdurulurdu Icma torpaqlari artiq parcalanmis ailelerin xususi mulkiyyetine cevrilirdi Ailelerarasi iqtisadi munasibetler meydana gelirdi Adeten aile bascisi ata vefat etdikden sonra vahid aile teserrufati da dagilirdi ya da birge teserrufat saxlanirdi Aile emlaki ve torpagi ev icmalari arasinda bolunende bu bolgude cinsinden asili olmayaraq butun ovladlar istirak edirdiler Qizin emlak bolgusunde istiraki Elam ev icmasina xas olan cehet idi Basqa olkerde qiza ancaq cehiz ayrilirdi Diger qedim olkelerde oldugu kimi Elamda ogulluga goturme qaydasi movcud idi Senedlerin birinde Rihua adli birisi aile bascisi terefinden ogulluga qebul edilir ve evin butun emlaki onun adina yazilirdi Ata emlakini ve torpaqlarini ogulluguna vermekle esil varislerini yeni ovladlarini bu emlakdan mehrum edirdi Ev emlaki hem de ogulluga goturme vasitesile satilirmis Elamda qardasliga goturme muqavile formasi daha genis yayilmisdi Qardasliga goturme bir nece iqtisadi neticelere getiririb cixarirdi Qardasliga goturme muqvilesi vasitesile mulk ve torpaq qardasa evezsiz verilirdi ya qardasin malina sahib olunurdu ya da qardaslarin teserrufati birlesdirilirdi ve gelir aralarinda tam bolunurdu Senedden birinde bibinin qardasliga goturulmesi ve butun mulkun ona verilmesi senedde qeyd olunmusdu Diger senedde qeyd edilmisdir ki qardasliq muqavilesi eks terefin mal mulkine sahib olmaq ucun baglanmisdir Ucuncu senedde ise yazilmisdi ki her iki teref qazanci oz aralarinda bolusdurmelidirler Ilk evveller qardasliq muqavilesi vasitesile birge teserrufat yaradilirdi ve her iki aile icmasinin isci quvveleri birlesdirilirdi Qardasliq muqavileleri qeyri qan qohumlari arasinda da baglanirdi Ailenin bascisi ev mulkiyyetinin sahibi sayilirdi Mehz onun serencami yaxud raziligi ile ev xususi mulkiyyeti bolune bilerdi Atanin vefatindan sonra ise movcud adet enenelere uygun olaraq aile mulkiyyeti ovladlar arasinda bolusdurulurdu Ananin bu emlaka huququ yox idi Ata sagliginda ona pay ayirirdi Senedlerin birinde qeyd edilir ki kisi evini avadanligi ile bag ve torpaq sahesini arabasini okuzleri ile birlikde arvadi Eristuya bexs edib verdi Gorunduyu kimi aile bascisi butun emlakini arvadina bagislamisdi cunki onun ovladi yox imis Bezen ata emlakini arvadina mueyyen sertle vesiyyet edirdi Qeyd edilirdi ki arvad mulkden Ne qeder ki sagdir istifade edecekdir ne vaxt istese ovladlarina vere biler Bele hallarda ana ev mulkunu istediyi ovladi verirdi Aile mulki munasibetleri barde bir aened tesevvur yaradir Orada deyilir Kisi oz elinin gelirini neyi varsa arvadina bexs edir cunki onunla birlikde zehmet cekmis is gormus ve ona vermisdi Senedde ovladlarin anaya qarsi gelecek mulki iddiasi bele bir ifade ile redd edilir Eger kimse ogul ve qizlarindan sene bexs edilmemis sene verilmemis dese onda onun evine girmesin ve onun coreyini yemesin Ata vesiyyetini saxlamayan ovlad yeqin ki oz payini almis ovladdan sohbet gedir evden qovulurdu Lakin anani sayan ovlad onun emlakina sahib ola bilerdi Ona hormet eden onun qullugunda dayanan ogul onun elinin butun gelirlerine sahib ola biler Aile munasibetlerini qaydaya salan Elam qanunlari askar edilmemisdir Lakin bele qanunlar olmamis deyildi Qizin vereselik huqunu berpa eden qanun parcasi qalmisdi Burada deyilir Suzin qiz vetendasi atasinin emlakina sahib ola biler nece ki onun qardaslari atasinin varisleri sahib olurlar Kim onunla qiz ovladi ile bir yerde qalirsa o qadinin emlakena sahib ola biler Bu qanun qiz ovladinin ata malina huququnun mohkemlendirilmesine yoneldilmisdi E e II minilliyin birinci yarisinda Elam cemiyyetinde mulki berabersizlik suretle inkisaf edir ev icmalarinin larcalanmasina sebeb olurdu Ev icma torpaqlari bolusdurulurdu hem satilirdi Torpaq uzerinde xususi mulkiyyet yaranirdi Elamda ferdi teserrufat ile yanasi mebed ve dovlet teserrufatlari da movcud olmusdur Bu teserrufatlarda qul emeyinden idtifade edilirdi Elamda kolelik genis yayilmisdi Her bir ev icmasi qullara malik idi Dovlet ve mebed teserrufatinda azad icmacilar mukellefiyete celb olunurdular Dovlet teserrufatina qerbi samiler amoriler muskenum adlanan asili adamlar tehkim olunmusdular Dovlet torpaqlari ekincilere icareye verilirdi Dovlet idarelerinde xidmetlerine gore azaf adamlara torpaq sahesi ayrilirdi Elam mebedlerinin torpaq saheleri vardi Burada qul emeyi de tetbiq olunurdu Mebed mulkiyyeti toxunulmaz idi Orta Elam dovru e e XIV XI esrler E e XIV esrin sonunda Elam yeniden siyasi cehetden dircelmeye basladi Bu zaman Elam kassi hokmdari II Kuriqalzunun e e 1345 1324 cu iller hakimiyyetinden azad olmusdu II Kuriqalzu Suz ve Elami isgal etmis ve boyuk qenimetle geri qayitmisdi Hemin dovrde Elamdaa Iqelhalki basda olmaqla e e 1350 1330 cu iller Ansan sulalesi hakimiyyete gelmisdi Ansan sulalesinin ilk hokmdarlarinin siyasi fealiyyeti barede melumat qalmamisdir Bu sulalenin numayendesi Attarkitah e e 1310 1300 cu iller artiq Ansan ve Suz hokmdari rutbesini dasiyirdi Elam daxili islerle daha cox mesgul olurdular mebed tikintilerine diqqet yetirirdiler Untas Napirisa saldirdi Burada meshur zikkurat yeni qulleli mebed tikdirdi Mebed bes mertebeli olmaqla pille seklinde insa edilmisdi Mebedi qosa divarlar ehate edirdi Divarlararasi mesafede 13 mebed ucaldilmisdi Sehere 50 km uzunlugunda kanal cekilmisdi Kerha cayindan kanal vasiteaile seher icmeli su ile temin edilirdi Sonralar bunu Dara kanali adlandirirdilar Hokmdar kitabesi qeyd edirdi Men Untas Napirisa Humpanummennanin oglu Suz ve Ansan hokmdari oz heyatinin ve rifahimin namine hokmdar hakimiyyeti huququndan istifade etdim ve konlumun hokmu ile coxlu gunler ve uzun iller ucun menim adimin sohreti kanalini cekirdim Dur Untas muqeddes seher hesab olunurdu Burada hokmdar ve onun eyanlari yasayirdilar lakin dovletin paytaxti Suz seheri idi Seherin insasi barede Untas Napirisa bele melumat verirdi Men tikinti materiali getirdikden sonra Untas seherini burada tikdirdim ve muqeddes mekani yaratdim Men bunlari iceri ve col sedleriyle ehate etdim Men ele yuksek mebed tikdirdim ki belesini tikmek hec bir evvelki hokmdara muyesser olmamisdi Men bunu Humpan ve Insusinak allahlarina muqeddes meskenin havadarlarina ithaf etdim Kim muqeddes seddi dasa tutsa divarini desse yazili kerpicleri ogurlasa tikinti tirleni yandirsa ve darvazalari yaxinlasan dusmene acsa qoy onu Humpan Insusinak ve Kiririsanin qezebi tutsun qoy onun nesli qalmasin Untas Napirisa diger Elam hokmdarlari kimi qadin serefini ana serefini yuksek tuturdu Arvadi Napirasunun Ayabenzer Aytekin menasini verir tunc heykelini duzeltdirmisdi Hokmdare ellerini carpazlayib ibadete hazirlasirmis kimi tesvir olunmusdu Temteraqli libasi ayaqlarini altina kimi sallanirdi Heykelin uzerinde muvafiq yazi hekk olunmusdu Heykelin bas hissesi qalmamisdir Untas Napirisanin hakimiyyeti illerinde Elam ciceklenme dovru kecirirdi Elam hokmdari Kiten Hutran e e 1235 1205 ci iller Ikicayarasi ile muharibelere daha cox diqqet ayirirdi E e 1226 ci ilde Kiten Hutran Ikicayarasina soxuldu ve Nippur seherini tutdu ehalisini qirdi Sonra Der seherini taladi ehalisini ise koleliye aparirdi Bir muddet sonra Kiten Hutran Ikicayarasina yeniden hucum etdi Isin seherini tutdu ve Nippurun kenar meskenlerine gelib catdi boyuk qenimetle Elama geri qayitdi Ikicayarasi ile daha ugurlu muharibeler Elam hokmdari Sutruk Nahhuntinin e e 1185 1155 ci iller adi ile baglidir O Sutrukiler sualelesinin esasini qoydu E e 1160 ci ilde Sutruk Nahhunti zeiflemis kassi Babilistana yurus teskil etdi O Babilistan mebedlerini taladi ve boyuk bir qenimet ele kecirtdi Babilistan isgal edildi Qelebe elameti olaraq Sutruk Nahhunti Akkad hokmdarlari Manistusunun heykelini Naram Suenin yazili qelebe abidesini qedim Babilistan hokmdari Hammurapinin qanunlari hekk olunmus qara sutun dasi ve diger abideleri qenicet kimi Suz seherine getirdi Sutruk Nahhunti isgal etdiyi basqa olkelerden de tarixi aabideleri Suz seherine getirtdirirdi Sanki o abide toplayan heveskar hokmdar imis Onun hakimiyyeti illerinde Elamin siaysi tesiri cenubda Fars korfezine kimi catirdi Babilistan Elama tabe edilmisdi Oglu Kutir Nahhunti Babilistana hokmdar teyin etmisdi II Kutir Nahhunti bir mudfet Babikistani oz hakimiyyeti altinda saxlaya bildi Bas vermis usyanlari yatirtdi Menbe onun Babilistandaki siyasetini bele tesvir edir Kutir Nahhunti qezeblendi ve umumidunya dasqini kimi Akkadin butun ehalisini mehv etdi Babili ve basqa memurlar ibadet seherlerini bir yigin xarabaliga cevirdi boyuk allah Marduku ezemetli taxtindan dusmeye vadar etdi Sumer ve Akkad ehalisini Elama esir apardi O canisin teyin etdi lakin Babil menseli yox Mardukun dusmenini Bbilistanda kassi hakimiyyetine son qoyuldu e e 1157 ci il Bezi melumatlara gore Kutir Nahhunti oz oglu terefinden oldurulmusdu lakim hakimiyyete qardasi Silhak Insusinakin ovladi kimi qeleme verirdi Ehtimal ki II Kutir Nahhunti sui qesd netucesinde oldurulmusdu Oglu Huletus Insusinakin bu sui qesdle hec bir elaqesi yox idi Bele olsaydi hakimiyyete ozu gelerdi Kitabelerde Silhak Insusinak ozunu II Kutir Nahhuntinin sevimli qardasi kimi qeleme vermesine baxmayaraq sui qesdin teskilatcisi olubmus Movcud olan vereselik qaydalarina gore Hutelutus Insusinak hakimiyyete sahib olmaliymis lakin Elam taxtina emiso cixdi Silhak Insusinak hakimiyyetini mohkemletmek ucun II Kutir Nahhuntinin arvadina evlendi Silhak Insusinak Elamin gorkemli hokmdarlarindan biri idi O ozunden evvel gelmis hokmdarlarin siyahisini tertib etdirmisdi Siyahida mebed insa etmis on alti Elam hokmdarinin adi cekilmisdi Silhak Insusinakin kitabesi qeyd edir ki evvelki hokmdarlar burada Insusinakin ibadetgahinda tikib yaratmisdilra Men onlarin kitabelerini mehv etmedim ve deyisdirmedim sadece olaraq tezeledim ve Insusinakin mebedinin divarini hordum Silhak Insusinak neinki oz hokmdar ecdadlarina eyni zamanda yaxin qohum eqrebasina qaygi ile yanasirmis Kitabelerinde ovladlarina qohum eqrebasina emin amanliq arzulayirdi Silhak Insusinak yeni mebedler tikdirdi kohnelib dagilmis mebedlerin berpasina fikkr verirdi Olkenin ehalinin ve ailesinin amin amanligi ucun allahlara muraciet edirdi O heddinden artiq dindar idi Yazilarinda allahlardan merhemet dileyirdi Bizim nim ve Nahhunti Utunun firavanligina qoy Elam allahlari Ansan allahlari Suz allahlari komek etsinler Qoy ser Suz ehalisinin ustune gelmesin Silhak Insusinak isgalciliq muharibelerini davam etdirirdi Simal istiqmetinde o Diyala ve Asagi Zab caylarina kimi catdi Assuriya erazisine daxil oldu ve Arrapxa seherini tutdu Bundan sonra o Babil ordusu ile Decle cayi uzerinde doyuse basladi meglub olmus ordu geriye cekildi Silhak Insusinak Ferat cayina catdi ve burada da qelebe caldi Onun vefatindan sonra hakimiyyete Hutelutus Insusinak e e 1120 1110 geldi Bu xaman Babilistanin Isin hokmdari I Navuxodonosor Elam ile qeti doyuse hazirlasirdi I Navuxodonosor boyuk bir tereddudie Elama qarsi herbi yurus teskil edirdi Evbelki Babilistan hokmdarlarinin Elam esareti gozu qarsisinda canlanirdi ve buna gore qorxu kecirirdi E e 1115 ci ilde Elam yurusune basladi Kitabesinde qeyd edirdi Men qorxu heyecan ve umidsizlik icinde oz ozume deyirdim Men indi Elamdan olan selefinin taleyini bolusdurmek istemirem olum bundan yaxsidir Men istemirem elamli ile doyusden kenarda qalam men istemirem dala cekilem Buna gore de men onu ordumun qaligi ile Uknu cayi yaninda guddum Lakin en guclu allah Nerqal menim doyusculerime ceza verdi Men olumden qorxdum ve doyuse girismedim geriye cekildim Elamli geldi ve men seherden qacdim I Navuxodonosorun bu yurusu ugursuz oldu Elam ordusu qelebe caldi E e 1110 cu ilde o yeni yuruse basladi Kutabe qeyd edir Navuxodonosor allahlar padisahi Mardukun meslehetine qulaq asaraq silaha sarildi ki Akkadin intiqamini alsin O oz ordusu ile Derden cixdi Yollardaki das kesek od kimi ayagi yandirirdi su qurtarmisdi atlar yorulmusdu doyusculerin qiclari qirilirdi Lakin necib hokmdar dayanmirdi elcatmaz torpaq onu qorxutmurdu o qosqudaki atlari qovurdu qudretli hokmdar Ulay cayinin sahiline catdi ve her iki hokmdar doyuse basladi Onlarin yaninda herdenbir alov qalxirdi toz gun isigini tuturdu muharibe tufan kimi tugyan edirdi Hutelutus Insusinak Elam hokmdari oz dagini tapdi yeni helak oldu Y Y Navuxodonosor qelebe caldi Elam olkesini isgal etdi ve onun var yoxunu taladi Bu meglubiyyetden sonra texminen uc esr Elamin adi siyasi sehneden silindi Yeni Elam dovru e e VIII VII esrler Bu dovrde Elam hokmdarlari Ikicayarasi ile yeniden uzun uzadi muharibelere girismisdiler Elam Babilistana qarsi enenevi herbi siyasetini deyismisdi Assur dovleti On Asiyanin siyasi sehnesinde qabaqcil movqe kesb etmisdi Assuriya Babilistan hadiselerine yene de mudaxile edirdi Bele seraitde Elam Babilistanin reqibinden yaxin muttefiqine cevrilmisdi Her iki dovlet Assuriyaya qarsi birge mubarize aparirdi Eslinde Elam daha cox ozunu mudafie etmeli olurdu E e 720 ci ilde Assur hokmdari II Sarqon Elamin serhed seheri Der yaxinliginda doyuse basladi Yeni Elam dovletinin hokmdari Humbannikas Assur ordusu uzerinde qelebe caldi Elamin muttefiqi Babilistan hokmdari Merodoxbaladan qelebeden sonra doyus yerine gelib cixdi II Sutruk Nahhunti oz seleflerinin isgalciliq muharibelerini davam etdirirdi O 32 olkeni zebt etmisdi Bu olkeler simal ve guman ki serq istiqmetinde yerlesirdi O Ayapir vilayetini Elama birlesdirdi Ayapir hokmdari Hanni oz bacisina evlenmisdi Elamin bu kenar vilayetinde baci ile nikah ve baci xettile hakimiyyete sahib olmaq qaydasi qabariq sekilde oz varligini saxlayirdi II Sitruk Nahhuntinin ozu de selefinin bacisi oglu kimi hakimiyyete sahib olmusdu E e 710 cu ilde II Sarqon terefinden meglubiyyete ugradilmis Merodaxbaladan Elamda siginacaq tapdi Bir muddet birlesmis Elam ve Babilistan ordusu e e 703 cu ilde Sinahheribi meglub etdi Tezlikle II Hallutus Insusinak dovlet cevrilisi neticesinde hakimiyyete geldi O Babilistana soxuldu Sippar seherini tutdu Babil taxtina oturmus Sinahheribin oglunu esir apardi Lakin e e 693 cu ilde Sinahherib Nippur yaninda birlesmis Elam Babil ordusuna qalib geldi Elamlar bu meglubiyyeti hokmdara bbagislamadilar Suz seheri kenarinda Hallautus Insusinaki oldurduler Hakimiyyete gelmis Humbanimmena Babilistan ile ittifaqi saxlayaraq Sinahheribe qarsi vurusmali oldu E e 691 ci ilde Halul duzenliyinde doyus baslandi Elam terefinden doyusde Ellipi Parsuas ve Ansan istirak edirdi Doyusun neticesi menbelerde ziddiyetli eks olunmusdur Sinahherib oz kitabesinde qelebe caldigini qeyd etmisdi Babil xronikasi ile qelebeni Humbanummenaya qismet oldugunu gostermisdi Yeqin ki doyusen tereflerin hec biri qelebe elde ede bilmemisdi Babii xronikasi xeber verir ki bundan sonra Humbanummenani iflic vurdu Onun agzi eyildi buna gore dili daha soz tutmadi Muharibelerde elden dusmus Elamda hakimiyyet ugrunda mubarize guclenirdi Bir muddet Urtaki ile Teumman ikisi birlikde fovleti idare edirdiler E e 665 ci ilde Urtaki Ikicayarasina daxil oldu Assur hokmdarlari Assurbanipal salnamesinde onun hereketlerini bele pisleyirdi Elamda baslayan agir acliq gunleri zamani men onun xalqini acliqdan xilas etmek ucun taxil gonderdim Agir deqiqelerde men ona el tutdum Acliq zamani Elamdan gelib Assuriyada siginacaq tapanlari yagislar yaginca ve mehsul yetisince olkemde onlarin heyatini qorudum sonra geriye onun yanina gonderdim Men hec bir zaman guman etmezdim ki elamlinin mene hemle etmeye cureti catar hec bir zaman onun dusmenciliyini guman etmezdim Assurbanipalin ordusu Urtakink Babilistandan sixisdirib cixartdi Teumman Elami tekbasina idare etmeye basladi Onun teqiblerine dozmeyen Elam hakim aile uzvleri Assuriyanin paytaxti Nineviyada penah tapdilar Assurbanipal onlara siginacaq verdi TeiUmmaan qacqinlarin qaytarilmasini teleb etdi lakin redd cavabi aldi Ilk zamanlar Teumman Elamdan simala yurus teskil etmis ve lallarip tayfasini meglubiyyete ugratmisdi Lallarip vilayeti yeqin ki Mannanin cenubunda yerlesirdi Vaxtile Assur hokmdari Assurnazirpal burada Lalu cayinin axdigini yad etmisdi Elamdaki veziyyet Assurbanipali narahat edirdi Assurbanipala xeber catdi ki Teummani azar tytmjsdur onun dodaqlari qurumus ve gozleri kellesine cixmisdir Yeqin ki Teumman husunu itirme ozunden getme xesteliyine ducar olmusdu Assurbanipal fursetden istifade ederek Elama yurus teskil etdi E e 653 cu ilde o Der kecidini asaraq simaldan Elama soxuldu Assurbanipalin salnamesi Teumman barede qeyd edir O canimi xilas etmekucun oz olkesinin adamlarina qizil ve gumus payladi O Ulay cayi yaninda mene qarsi mpvqe tutdu Qizgin doyus elamlarin meglubiyyeti ile qurtardi Assurbanipal oz qelebesini bele tesvir edir Onun doyusculerini saysiz hesabsiz qirdim cengaverlerini oz elimle diri diri tutdum Onlarin cesedlerinin Susanin colune sepeledim Onlarin qanini Ulay cayina axitdim suyunu ise qirmizi yun kimi qana buladim Onlarin cesedlerini uc gun icinde cayda axitdim Teumman doyus meydanindan qacdi lakin canini qurtara bilmedi Assur doyusculeri onun dalinca dusduler tutub basini kesdiler ve Nineviyaya gonderdiler Salname yazir ki Teummanin Elam hokmdarinin basini menim doyusculerim tecili suruyub getirdiler ve Nineviyada Assur darvazalari qabaginda menim ceng arabalarimin altina atdilar Men xencerle onun sifetini yazdim sonra ise ona tupurdum Teummanin basi seher merkezinde xalqin tamasasina qoyuldu Assurbanipal Elam uzerinde qelebeye boyuk ehemiyyet verirmis Assurbanipalin gosterisi ile Urtakinin ovladlari Elam seherlerine hokmdar teyin edildiler Bununla o merkezi Elam hakimiyyetini parcalamaq meqsedini gudurdu Mueyyen derecede buna nail oldu Elamin daxilinde hakimiyyet ugrunda mubarize baslandi Edebiyyat RedakteYusif Yusifov Qedim Serq tarixi Baki 2007 Quintana Cifuentes E Historia de Elam el vecino mesopotamico Murcia 1997 Estudios Orientales IPOA Murcia Quintana Cifuentes E Textos y Fuentes para el estudio del Elam Murcia 2000 Estudios Orientales IPOA Murcia Quintana Cifuentes E La Lengua Elamita Iran pre persa Madrid 2010 Gram Ediciones Khacikjan Margaret The Elamite Language Documenta Asiana IV Consiglio Nazionale delle Ricerche Istituto per gli Studi Micenei ed Egeo Anatolici 1998 Persians Masters of Empire Time Life Books Alexandria Virginia 1995 Pittman Holly 1984 Art of the Bronze Age southeastern Iran western Central Asia and the Indus Valley New York The Metropolitan Museum of Art D T Potts Elamites and Kassites in the Persian Gulf Journal of Near Eastern Studies vol 65 no 2 pp 111 119 April 2006 Menbe https az wikipedia org w index php title Elamlar amp oldid 5674347, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.