fbpx
Wikipedia

Cəlil Məmmədquluzadə

Cəlil Məmmədquluzadə (tam adı: Cəlil Məmmədqulu oğlu Məmmədquluzadə;10 fevral 1869(1869-02-10),Naxçıvan,Qafqaz canişinliyi4 yanvar 1932(1932-01-04),Bakı) — Azərbaycan yazıçısı, dramaturqu, jurnalisti, ictimai xadimi; "Molla Nəsrəddin" ədəbi məktəbinin banisi və ideya rəhbəri.

Cəlil Məmmədquluzadə
Doğum tarixi 10 fevral 1869(1869-02-10)
Doğum yeri
Vəfat tarixi 4 yanvar 1932(1932-01-04)(62 yaşında)
Vəfat yeri
Vəfat səbəbi insult
Dəfn yeri
Vətəndaşlığı
Həyat yoldaşı
Uşaqları Münəvvər Məmmədquluzadə, Midhət Məmmədquluzadə, Ənvər Məmmədquluzadə-Cavanşiri
Atası Məmmədqulu Məmmədquluzadə
Anası Sara Məmmədquluzadə
Təhsili
Fəaliyyəti jurnalist,yazıçı,şair
Əsərlərinin dili azərbaycanca
Janr nəsr
Cəlil Məmmədquluzadə Vikimənbədə
Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Cəlil Məmmədquluzadə həmçinin Azərbaycanda və Şərqdə ilk feminizm, qadınların və kişilərin hüquq bərabərliyi ideologiyasının əsasını qoymuş ictimai xadim hesab olunur.

Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 7 may 2019-cu il tarixli, 211 nömrəli Qərarı ilə Cəlil Məmmədquluzadə Azərbaycan Respublikasında əsərləri dövlət varidatı elan edilən müəlliflərin siyahısına daxil edilmişdir.

Mündəricat

Cəlil Məmmədquluzadə 10 fevral 1869-cu ildə Naxçıvan şəhərində kiçik tacir ailəsində anadan olmuşdur. Bəzi mənbələrdə ədibin doğum tarixi 1866-cı il olaraq göstərilmişdir. Lakin son illərdə aparılmış tədqiqatlar Cəlil Məmmədquluzadənin 1869-cu ildə anadan olduğunu müəyyən etmişdir. Ədibin babası daşyonan, bənna Məşədi Hüseynqulu İran Azərbaycanın Xoy şəhərindən olub, sonralar Naxçıvana köçmüşdür. Atası Məmmədqulu Məşədi Hüseynqulu oğlu (1840–1905) ibtidai səviyyədə savadı olan dindar biri olmuşdur. O, ömrünü yoxsulluqla keçirmiş, elmə, maarifə rəğbət bəsləmişdir.

Məşədi Məmmədqulu XIX əsrin ikinci yarısında Naxçıvan şəhərində yerli sahibkarlardan olan Canpoladovların duz anbarlarında çalışmış, burada duz, ot və saman satmış, həmçinin ailəsini dolandırmaq üçün Şahab məhəlləsində baqqal dükanı işlətmişdi. 1877-ci il müharibəsi zamanı Naxçıvan duz mədənlərinin məşhur icarədarları olan Canpoladov qardaşları Məşədi Məmmədquluya podrat duz buraxmışlar. Bununla da onun maddi vəziyyəti bir qədər yaxşılaşmışdı.

Məşədi Məmmədqulu təxminən 1860-cı ildə öz həmyerlisi dirrikçi Məşədi Babanın qızı Sara Babayeva ilə evlənmiş, onların 4 oğlu və 1 qızı olmuşdu. M.Məmmədqulunun böyük oğlu Mirzə Yusif saatsaz idi, fars dilini mükəmməl bilirdi. O, cavan yaşlarında vəfat etmişdi. Kiçik oğlu Xəlil də çox erkən — 1904-cü ildə dünyasını dəyişmişdi. Məşədi Məmmədqulu yalnız iki oğlunu — Ələkbəri, Cəlili və qızı Səkinəni böyüdüb, onlara tərbiyə verə bilmişdi.

Onun üçüncü oğlu Mirzə Ələkbər (1872–1922) 1906–1911-ci illərdə İran Azərbaycanındakı milli-azadlıq hərəkatının fəal iştirakçılarından biri olmuşdur. O, Səttar xanın yaxın silahdaşlarından idi. Qızı Səkinə isə 1900-cü ildə Məmmədqulu bəy Kəngərliyə, sonra isə onun qohumu Əsgər ağa Kəngərliyə ərə getmiş, 1913-cü ildə vəfat etmişdi. Onun Teymur və Cəlal adlı iki oğlu, Pakizə adlı bir qızı qalmışdır. Onlar Mirzə Cəlilin himayəsində böyümüşdü. Ədibin valideynləri 1905-ci ilin əvvəllərində Naxçıvanda vəfat etmişlər.

Təhsil illəri

Cəlil Məmmədquluzadə 1873–1876-cı illərdə Molla Əli Hüseynzadənin, 1877–1879-cu illərdə isə Hacı Molla Bağırın məktəbində oxumuşdur. O, bu barədə qeyd etmişdir:

7-8 yaşında molla yanına gedib çərəkə və Quran oxumağım da yadıma düşür. Naxçıvanda o vədə müdərrislikdə məşhur olan Hacı Bağır və Molla Əlinin də məktəblərində oxumuşam və Hacı Molla Bağırın falaqqasının çubuqlarının acısını, deyəsən, indi – bu saat yenə ayaqlarımda hiss edirəm.

Ədib ərəb və fars dillərini də həmin vaxtda öyrənmişdir. Daha sonra Cəlil 1879-cu ildən Naxçıvan şəhər üçsinifli məktəbində təhsilini davam etdirir. Həmin məktəbdə dərslər rus dilində tədris olunurdu və Azərbaycan dilinin tədrisinə cuzi yer verilirdi. O, burada 3 il təhsil almışdı. Mirzə Cəlilin dünyagörüşünün inkişafına burada keçirilən dünyəvi fənlərin, həmçinin məktəbin müdiri, maarifçi Konstantin Nikitinin (1832–1894), qabaqcıl görüşlərinə görə mərkəzdən uzaqlaşdırılaraq Naxçıvanda müəllimliyə göndərilmiş gürcü xalqçı-demokrat, coğrafiya müəllimi Georgi Uturqaurinin, ana dili və şəriət müəllimi, teatr həvəskarı Mirzə Sadıq Qulubəyovun (1823- ?), Qori Müəllimlər Seminariyasının Azərbaycan şöbəsini beş il əvəzinə iki ilə bitirərək doğma şəhərə təyinat almış, A.O. Çernyayevskinin yetirməsi olan Əliməmməd Xəlilovun (1862–1896) da mühüm təsiri olmuşdur.

Qori Müəllimlər Seminariyası

Çar hökuməti 1879-cu ildə Zaqafqaziya (Qori) Müəllimlər Seminariyası nəzdində Azərbaycan şöbəsi yaradılması haqqında fərman vermişdi. Seminariya pansionlu qapalı təhsil ocağı olub, kənd məktəbləri üçün müəllim hazırlayırdı. Seminariyanın Azərbaycan şöbəsinin müfəttişi A.O.Çernyayevski ilk illərdə Azərbaycan rayonlarını gəzərək, seminariyada oxumaq üçün tələbələr seçirdi. O, 1882-ci ildə Naxçıvana gəlmiş və Cəlil Məmmədquluzadəni də başqa şagirdlərlə birlikdə təhsil alması üçün siyahıya almışdı.

Cəlilin bu məktəbdə oxumağa istiqamətləndirilməsində müəllimi Əliməmməd Xəlilovun xüsusi rolu olmuşdur. Əliməmməd Xəlilov C.Məmmədquluzadənin seminariyaya daxil olması barədə Məşədi Məmmədqulunun adından göndərilmiş kalleqrafik xətlə yazılmış 21 iyun 1882-ci il tarixli ərizəsini də öz xətti ilə köçürmüşdü. Həmin il qəbul imtahanlarını uğurla verən Cəlil seminariyanın aşağı hazırlıq sinfində dərslərə başlamışdır. Ədib aşağı və yuxarı hazırlıq siniflərində, habelə birinci əsas sinifdə yaxşı oxumuşdur. Professor Əziz Şərif bununla bağlı qeyd etmişdir:

Gələcək yazıçı hazırlıq siniflərini müsbət nəticələrlə başa vurmuş və seminariyanın birinci əsas sinfinə keçirilmişdir.

Lakin əsas siniflərdə təhsil alarkən onun qiymətləri birdən-birə aşağı düşmüşdür. Buna səbəb isə sərt rejimin olmağı, həmçinin seminaristləri ana dilində danışmaqdan, ətraf mühitlə əlaqə saxlamaqdan məhrum edən qaydaların mövcudluğu idi. Cəlil Məmmədquluzadə seminariyanı 1887-ci ildə bitirir və müəllimlik attestatı alır. Attestatda qeyd edilmişdir: (Gürcüstan SSR Dövlət Xalq Maarif Muzeyinin arxivi, Zaqafqaziya (Qori) müəllimlər seminariyasının işi, № 1565)

Bu attestat Zaqafqaziya müəllimlər seminariyası şurası tərəfindən, müəllim seminariyaları haqqındakı qaydaya əsasən, verilir seminariyanın yetişdirməsi (müsəlman şiə məzhəbinə mənsub) meşşan oğlu, 21 yaşında olan Cəlil Məmmədquliyeva bundan ötrü ki, o, əla əxlaqla birlikdə son imtahanlarda aşağıdakı bilik səviyyəsini göstərmişdir:"şəriət- çox kafi, Pedaqogika- kafi, Rus dili – kafi, Azərb.dili- kafi, hesab- kafi, həndəsə və yerölçmə-çox kafi, tarix ,coğrafiya ,təbiətşünaslıq – kafi, hüsnxət, rəsmxət və rəsm – çox kafi, müəllimlik təcrübə dərsləri – çox kafi”. Bunlardan başqa sənət, bağçılıq, idman, mahnı, meteoroloji nəzarəti də öyrənmişdir. Bunlara görə də ibtidai xalq məktəblərində müəllimlik adına layiq görülmüşdür.

Ədibin dünyagörüşünün, bədii zövqünün, yaradıcılıq vərdişlərinin formalaşmasında 5 il (1882–1887) oxuduğu Zaqafqaziya Müəllimlər Seminariyasındakı təhsil illəri mühüm mərhələ təşkil etmişdir. Cəlil burada Azərbaycan və Şərq ədəbiyyatı ilə yanaşı, Avropa, rus elmi, mədəniyyəti və demokratik fikri, mütərəqqi pedaqoji təlimi ilə də yaxından tanış olmuşdur.

Seminariyada başqa fənlərlə yanaşı, tərcümə dərslərinə xüsusi fikir verilirdi. Bu yolla həm dünya ədəbiyyatı ilə əsaslı tanışlıq başlanırdı, həm də tərcümə seminaristlərdə qələm vərdişləri yaradırdı. Ədib seminariyada tərcümə üçün Qoqolun və Krılovun əsərlərini seçmişdir. Burada o, müxtəlif millətlərdən olan A.O.Çernyayevski, D.D.Semyonov, N.N.Novospasski, N.O.Lomouri, habelə azərbaycanlı müəllimlər Mirzə Əbdülqasım Axundzadə, Səfərəlibəy Vəlibəyov kimi pedaqoqlardan dərs almışdır.

Gənc Cəlil seminariyada təşkil olunmuş tədbirlərdə fəal iştirak etmiş, teatr tamaşalarında həvəskar aktyor kimi səhnəyə çıxmışdır. Bununla yanaşı, ədəbi gecələr üçün ssenarilər, sınaq dərslər üçün icmallar yazmışdır. Qori seminariyası Cəlil Məmmədquluzadənin mənəvi aləmində, dünyaya baxışında, təbiət və cəmiyyət hadisələri anlayışında əsaslı dönüş yaratmışdı.

Buraxılış imtahanları qurtardıqdan sonra seminariya yoldaşı İsmayılbəy Şərifbəyovun dəvəti ilə Cəlil Şuşaya getmişdir. O, burada Xurşidbanu Natəvanla və yerli ziyalılarla tanış olmuşdur.

Cəlil Məmmədquluzadə seminariyanı bitirib müəllimlik attestatı aldıqdan sonra pedaqoji fəaliyyətə başlamışdır. O, 1887–1897-ci illər arasında İrəvan quberniyasının Uluxanlı, Naxçıvan mahalının Baş Noraşen (indiki Şərur rayonunda Cəlilkənd) və Nehrəm kəndlərində müəllimlik etmişdir.

Mirzə Cəlil 1887-ci ilin avqustundan Uluxanlı kəndinə müəllim təyin olunmuşdu. Belə ki, Qafqaz tədris dairəsinin müdiri İrəvan və Yelizavetpolun xalq məktəbləri müdirinə göndərdiyi 7 avqust tarixli məktubunda Uluxanlı məktəbinin müəllimi Məmmədbəy Qazıyevin işdən azad edildiyini və onun əvəzinə Cəlil Məmmədqulizadənin təyin olunduğunu bildirmişdi. Gənc müəllim 1887-ci ilin sentyabrın 1-dən Uluxanlı qəsəbəsində 1-ci dərəcəli məktəbdə pedaqoji fəaliyyətə başlamışdır. Həmin vaxt Uluxanlıda əhalinin elmə, məktəbə həvəsi yox idi. Məktəbdə cəmisi 10–12 nəfər şagird oxuyurdu.

Zaqafqaziya (Qori) Müəllimlər Seminariyasında Mirzə Cəlilə dərs demiş, həmçinin Naxçıvan əyalətindəki Baş Noraşen ikisinifli zemstvo məktəbinin müdiri olan Əliməmməd Xəlilov xəstələndiyi üçün müalicəyə getmək zərurəti qarşısında qalaraq bir müddət pedaqoji fəaliyyətinə ara vermişdi. Həmin müddətdə müfəttiş U.Pasxalov müdiriyyətə belə bir məlumatla müraciət etmişdi:

Cənab Xəlilovun getməsilə ilə məktəbin bağlanması lazım gəldiyi üçün bəlkə siz Xəlilov qayıdana qədər şagirdlərlə məşğul olmaqdan ötrü Uluxanlıdakı ikisinifli məktəbin müəllimi Məmmədquliyevin müvəqqəti olaraq, Baş Noraşen məktəbinə təyin olunmasını mümkün hesab edəsiniz? Belə ki, mən bu yaxınlarda Uluxanlı məktəbini təftiş edərkən məlum oldu ki, burada hər iki sinifdə cəmisi on iki şagird vardır və Uluxanlı məktəbinin nəzarətçisi özü müvəqqəti olaraq bu bir neçə şagirdlə məşğələ apara bilər.

Beləliklə, Pasxalovun bu müraciətinə müsbət cavab verilmiş və 13 oktyabr 1887-ci ildə Cəlil Məmmədquluzadə Əliməmməd Xəlilovu müvəqqəti əvəz etmək məqsədilə həmin məktəbə təyin edilmişdir. Ə.Xəlilov sağalıb qayıdarkən Uluxanlı məktəbinin nəzarətçisi İ.N.Novruzov Mirzə Cəlil kimi bir müəllimi itirmək istəməmiş, buna görə də İrəvan xalq məktəblərinin müfəttişliyinə göndərdiyi 4 dekabr tarixli raportunda ədibin Uluxanlıya qayıtmasını xahiş etmişdir. Həmin ayın 18-də müfəttişlik Cəlil Məmmədquluzadənin Uluxanlıda saxlanılmasına icazə vermişdir. Lakin Baş Noraşenin Naxçıvana yaxın olduğunu və dərs şəraitinin də nisbətən yaxşı olmasını nəzərə alan Cəlil Məmmədquluzadə 1888-ci il yanvarın 16-da İrəvandan Gəncəyə, müdir Orlovun adına belə bir teleqram göndərmişdi:

Acizanə xahiş edirəm ki, məni Uluxanlıya qaytarmayıb Baş Noraşendə saxlayasınız.

Baş Noraşenin məktəb nəzarətçisi və müəllimi Xəlilov isə öz teleqramında yazmışdır:

Xahiş edirəm ki, yeni təyin olunmuş Məmmədquliyevi mənim yanımda saxlayasınız, rədd etməyin, yalvarıram.

Bu teleqramdan sonra Orlov müfəttiş U.Pasxalova məlumat verir ki, Cəlil Məmmədquluzadə Baş Noraşen məktəbində saxlanılsın. Cəlil Məmmədquluzadə Baş Noraşendə 1887-ci ildən 1890-cı il yanvarın 15-nə qədər müəllimlik etmişdir. Ədib hələ Baş Noraşendə işləyərkən xalq məktəbləri müdirinə teleqram vuraraq xahiş etmişdi ki, yer boşalanda onu Naxçıvan şəhərinə daha yaxın məsafdə yerləşən, keçmiş seminariya dostu Mirzə Əbülqasın Sultanovun müəllimlik etdiyi Şahtaxtı məktəbinə müəllim təyin etsinlər. Lakin bir ildən artıq keçməsinə baxmayaraq, o, müsbət cavab almamışdı.

Cəlil Məmmədquluzadə 1890-cı il yanvarın 15-də valideynlərinin yaşadığı Naxçıvan şəhərinin cəmi 5 verstliyində olan ikisinifli Nehrəm məktəbinə təyinat almışdır. Gələcək yazıçı 10 iyul 1897-ci ilədək, təxminən 7 il burada çalışmışdır. Bu barədə Qafqaz tədris idarəsinin əmrində qeyd olunmuşdur:

Baş Noraşen kəndindəki ikisinifli Zemski məktəbinin müəllimi Cəlil Məmmədquliyev Nehrəm kəndindəki ikisinifli Zemski məktəbinin nəzarətçisi vəzifəsinə və Eçmiədzin qəzasının Korxun birsinifli məktəbinin sabiq müəllimi Ələşrəf Qazıyev isə Baş Noraşen ikisinifli Zemski məktəbinin müəllimi vəzifəsinə təyin edilirlər.

Cəlil Məmmədquluzadə burada da təlim-tərbiyə işlərinin yüksəldilməsinə xüsusi fikir vermiş, məktəbə səkkiz nəfər azərbaycanlı qız cəlb edərək xüsusi sinif təşkil etmiş və bu sinifdə məşğələləri özü aparmışdır. Ədiblə bir müddət birgə işləmiş müəllim T.S.Smbatyan bu barədə yazmışdır:

Mirzə Cəlil bütün qəlbini və qüvvəsini gənc nəslin təlim-tərbiyəsi işinə sərf edir, uşaqları mədəni adamlar etməyə çalışırdı. Uşaqları məktəbə cəlb etmək məqsədilə Mirzə Cəlil öz pulu ilə kasıblara kitab, dərs vəsaiti, ayaqqabı və s. alardı.

Lakin insanların təhsilə maraq göstərməməsi, mühitin yaratdığı çətinliklər, eyni zamanda ədibin kənddə qalmamaq, başqa xalqların həyatı və mədəniyyəti ilə də tanış olmaq arzusu onu 26 may 1895-ci ildə xalq məktəbləri müfəttişinə raport yazmağa vadar etmişdir. Raportda qeyd edilmişdir:

Daşıdığım vəzifəni müvəffəqiyyətlə yerinə yetirməyə əks təsir göstərən və məni işləmək imkanından məhrum edən yerli şəraitə qarşı mübarizədə gücsüz olduğumu görüb, işləmək üçün özümə başqa bir yer tapmaq məqsədilə həmin il may ayının 11-də xalq məktəbləri müfəttişinə yazdığım raportda xahiş etmişdim ki, qarşıdakı tətil zamanı mənə üç aylıq məzuniyyət götürməyə icazə versin.

Müdir həmin raportu xalq məktəbləri müfəttişinə göndərmiş və xeyli çətinlikdən sonra müfəttiş Cəlil Məmmədquluzadənin "Avropa Rusiyanın müxtəlif yerlərinə getmək üçün iyunun 10-dan avqustun 25-dək" məzuniyyətə izn vermişdi. Beləliklə, gənc müəllim 1895-ci ilin yayında Peterburq və Moskvada olmuş, "Novoye vremya" qəzetinin redaktoru Suvorinlə görüşərək ərəb əlifbasını latın əlifbası ilə dəyişdirmək məsələsini öz qəzetində qaldırmağı ondan xahiş etmişdi. Suvorin isə bu məsələnin vaxtının hələ çatmadığını bildirmişdir. Yazıçının "Eşşəyin itməkliyi" əsərini radlov əlifbası ilə yazması da onun köhnə əlifbanın dəyişdirilməsinə inamını və təşəbbüsünü göstərmişdir.

Cəlil Məmmədquluzadə 1896-cı ildə Nehrəm məktəbində tarix muzeyi yaratmış, bu muzeydə Azərbaycan tarixinin müxtəlif dövrlərinə dair materialların toplanmasına nail olmuşdur. Bununla yanaşı, ipəkçilik peşəsini öyrətmək üçün xüsusi məşğələlər təşkil etmiş, kəndlilərin ağır iş şəraitini yüngülləşdirmək üçün Tiflisdən dəmir kotan gətirilməsinə nail olmuşdur. O, həmçinin yerli həvəskarlarla birlikdə Naxçıvanda teatr tamaşaları təşkil etmişdir. Bununla əslində mənsub olduğu xalqın maariflənməsi, milli oyanışı və mədəni tərəqqisi üçün çalışmışdır.

Cəlil Məmmədquluzadə Azərbaycan ədəbiyyatı taixində görkəmli jurnalist və publisist olmaqla bərabər, həm də böyük bir dramaturq və nasir kimi tanınmışdır. Kəndlərdə müəllim işlədiyi illər ədibin gələcək yaradıcılığı üçün zəngin material vermişdir. Bir sıra kiçik hekayələrini, "Danabaş kəndinin əhvalatları" (1936-cı ildə nəşr olunmuşdur) povestini də bu dövrdə yazmışdır. 1895-ci ildə yayında Moskvaya və Peterburqa getmiş, bu şəhərin mədəni həyatı ilə tanış olmuşdur. Naxçıvandaİrəvanda müxtəlif hüquq idarələrində çalışmışdır.

Bədii nəsri

İlk nəsr əsərləri (1894–1904)

Cəlil Məmmədquluzadənin ilk yaradıcılıq dövrü 1905-ci il inqilabına qədər davam etmişdir. Bu dövrdə "Çay dəstgahı" adlı alleqorik mənzum dramını, "Danabaş kəndinin əhvalatları" povestini, "Danabaş kəndinin məktəbi", "Kişmiş oyunu", "Poçt qutusu" hekayələrini yazmış, rus dilindən bəzi tərcümələr etmişdir. Ədibin yaradıcılığının birinci dövrünə aid olan bu ilk əsərlərində inqilabdan əvvəlki Azərbaycan kəndinin, kəndlisinin həyat və məişətinin müxtəlif cəhətləri əks olunmuşdur.

Mirzə Cəlilin ilk məlum nəsr əsəri 1894-cü ildə yazılmış "Danabaş kəndinin əhvalatları" povestidir. Povest ədibin Nemhrəmdə müəllimlik etdiyi illərdə qələmə alınmışdır. Müəllif "Danabaş kəndinin əhvalatları" adı altında silsilə, seriya əsərlər yazmağı nəzərdə tutmuşdur. Həmin seriyaya daxil olan "Eşşəyin itməkliyi" povestini tamamlamış, "Danabaş kəndinin məktəbi" hekayəsi isə yarımçıq qalmışdır. Ona görə də "Danabaş kəndinin əhvalatlari"dedikdə "Eşşəyin itməkliyi" povesti nəzərdə tutulur.

Kəndli məişətini dərindən öyrənən, kənddəki zülmü, yoxsulluq və avamlığın bilavasitə şahidi olan Cəlil Məmmədquluzadə "Danabaş kəndinin əhvalatları" povestinin mövzusunu məhz bu həyatdan götürmüşdür. Əsərin ideyası ilə əlaqədar olaraq, ədib Danabaş kəndində cərəyan edən bir əhvalat seçmiş və povestin sujet xəttini həmin əhvalat üzərində qurmuşdur. Povestin sujetini real həyat materialı üzərində quran müəllif kəndlilərin həyatını, məişətini, qadınların kölə vəziyyətini, zəhmətkeşlər üzərində hökm sürən zülm və ədalətsizliyi əks etdirmişdir. Əsərdə satira atəşinə tutulan hədəflərdən biri də bəylər, çarizm üsul-idarəsi, rüşvətxor çar çinovnikləridir.

Əsər o zaman çap olunmamışdır, ancaq əlyazması şəklində ədibin yaxın dostları arasında yayılıb oxunurdu. (C.Məmmədquluzadə "Əsəri", II cild, Bakı, Azərnəşr, 1936, səh. 485).)

Yazmaq istəyirdim. Çox istəyirdim yazmaq. Amma bilmirdim niyə yazım və kimdən ötrü yazım. Çünki ümidvar deyildim ki, yazdıqlarımı çap etməyə və intişarə qoymağa hökumət icazə verəcək.

(C.Məmmədquluzadə "Seçilmiş əsərləri", Bakı, Azərnəşr, 1951, I cild, səh.430)

1901-ci ildə İrəvandan Naxçıvana maarifpərvər M.T.Sidqiyə göndərdiyi 27 yanvar tarixli məktubunda Cəlil Məmmədquluzadə belə yazmışdır:

"Məhəmmədhəsən əminin eşşəyini" ("Danabaş kəndinin əhvalatları") istəyirəm yazib göndərəm, senzor izn versin, İrəvanda çap elətdirəm.

(C.Məmmədquluzadənin arxivi, Azərbaycan SSR EA Respublika Əlyazmaları fondu, Q-3(137)

Mirzə Cəlil həmin dövrdə çap etdirə bilməsə də, gördüyü hadisələri müntəzəm qələmə almışdır. Ədib 1921-ci ildə Təbrizdən qayıtdıqdan sonra əsəri çap olunmaq üçün Bakıda Maarif Komissarlığına təqdim etmişdir. Ancaq povest Maarif Komissarlığında itdiyindən ədib öz sağlığında onu çap etdirə bilməmişdir. Beləliklə, povest ilk dəfə yazıçının ölümündən sonra 1936-cı ildə Azərnəşrdə ayrıca kitab şəklində çap olunmuş, sonra isə ədibin "Əsərləri" (1936), üçcildlik və altıcildlik "Əsərləri"nin I cildinə (1966, 1983) daxil edilmişdir.

Cəlil Məmmədquluzadənin "Danabaş kəndinin əhvalatları" seriyasından yazılmış "Danabaş kəndinin məktəbi" adlı yarımçıq bir hekayəsi də vardır. Hekayədə milli maarifçiliyə çağırış motivləri əks olunmuşdur. Ədib sonralar yenidən həmin məsələyə qayıtmış, eyni mövzu və eyni adda bir pyes yazmışdır.

Mirzə Cəlilin ilk mətbu əsəri olan "Poçt qutusu" hekayəsi 1903-cü ilin noyabr ayında qələmə alınmışdır. Fikri istiqaməti etibarilə bu hekayə "Danabaş kəndinin əhvalatları" povestinin davamıdır. Mülkədar Vəlixan ilə avam kəndli Novruzəli arasındakı münasibət əsərin əsas məzmununu təşkil edir. "Poçt qutusu" hekayəsi gənc yazıçının ədəbi həyatında xüsusi əhəmiyyətə malik olmuş, onun gələcək yolunu müəyyənləşdirmişdir.

Ədib sonralar bu barədə qeyd etmişdir:

... Mən "Poçt qutusu"nu ondan ötrü oxucuların nəzərinə gətirirəm ki, mənim bu hekayəm ədəbi həyatımda bir əhəmiyyətli rol oynayıbdır. Bu da odur ki, bəlkə bu hekayəmin səbəbindən mən bu müsafirətimdə Tiflisə azarlını apardıqda dəxi İrəvana qayıdıb gəlmədim və Tiflisdə qalıb sonra da həmişəlik tiflisli oldum.

Əsər Tiflisdə Azərbaycan dilində çıxan "Şərqi-Rus" qəzetinin 1904-cü il 16 və 18 yanvar tarixli saylarında "Poçt qutusu" sərlövhəsi və "Cəlil Məmmədquluzadə" imzası ilə dərc edilmişdir. ("Şərqi-Rus" qəzeti, 16, 18 yanvar 1904-cü il, № 5, 6) Beləliklə də, ədibin "Şərqi-Rus" qəzetində çap olunan ilk hekayəsi "Poçt qutusu" olmuşdur. Müəllif onu ruscaya çevirərək, "Novoye obozreniye" qəzetində dərc etdirmişdir. 1905-ci ildə isə "Qeyrət" mətbəəsində ayrıca kitabça halında buraxılmışdır.

"Poçt qutusu" Mirzə Cəlilin əsərlərinin nəşrlərinin hamısına daxil edilmiş, xarici dillərə tərcümə olunmuş və orta məktəblərdə tədris olunur. Hekayə əsasında "Azərbaycantelefilm" kinostudiyasında qısametrajlı film çəkilmişdir.

1905–1920-ci illərdəki hekayələri

XX əsrin əvvəllərindən etibarən Cəlil Məmmədquluzadə bədii yaradıcılıqla da ardıcıl məşğul olmuşdur. Qüdrətli yazıçının "Usta Zeynal" (1905), "Dəllək" (1906), "İranda hürriyyət" (1906), "Fatma xala" (1906), "Qurbanəli bəy", "Quzu" (1914), "Nigarançılıq" (1916), "Konsulun arvadı" (1918), "Pirverdinin xoruzu" (1906) və b. hekayələri onu kiçik janrın böyük ustadı kimi tanıtmışdır.

İlk əsələrində əsasən kənd və kəndli həyatından, bəy-xan zülmündən yazan müəllif yeni dövrdə öz hekayələri üçün fəhlə həyatından da mövzu seçir. Fəhlə mövzusunun işlənməsi nöqteyi-nəzərindən Cəlil Məmmədquluzadə nəsrinin inkişafını göstərən əsərlər içərisində "Usta Zeynal" (1905) və "İranda hürriyyət"(1906) hekayələri xüsusi yer tutur.

"Usta Zeynal" hekayəsinin ideyası dini mövhumatın, puç müsəlman etiqadının insanları tənbəl etdiyini, onları iş və fəaliyyətdən uzaqlaşdırdığını ifşa etməkdən ibarətdir. "Usta Zeynal" 1906-cı ildən başlayaraq, bu günə qədər dəfələrlə nəşr olunmuşdur. Həmçinin Təbrizdə çıxan "Vətən yolunda" qəzetində çap olunmuşdur. ("Vətən yolunda" qəzeti, 13, 15,17,23,25,27 və 29 dekabr 1944-cü il, № 107,108,109,111,112,113 və 114). Eyni zamanda 1945–1946-cı ildə illərdə Təbriz dövlət teatrı kollektivi "Usta Zeynal" hekayəsini səhnələşdirmişdir.(Cəfər Xəndanın "Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatında milli azadlıq ideyaları (1906–1946-cı illər)" adlı doktorluq dissertasiyası).

Cəlil Məmmədquluzadənin 1905-ci ildən sonrakı yaradıclığında, o cümlədən hekayələrində İranda və İran Azərbaycanında cərəyan edən ictimai-siyasi hadisələr mühüm yer tutmağa başlamışdır. Bu cəhətdən qələmə aldığı "İranda hürriyyət" hekayəsi çox xarakterikdir. "İranda hürriyyət" şah hökuməti tərəfindən 1906-cı ilin avqustunda verilmiş hürriyyətlə əlaqədar yazılmışdır. Əsər özünün bəzi xüsusiyyətlərilə, xüsusən zəhmətkeşlərin avamlığını tənqid cəhətdən "Usta Zeynal" hekayəsi ilə səsləşir. "İranda hürriyyət" hekayəsi yazıçının məqalələrində dəfələrlə təkrar etdiyi bu fikri təsdiq edir: edir:

Nə qədər ki, zəhmətkeş insan mövhumat azarından xilas olmamışdır, azadlığın nemətlərindən istifadə edə bilməz.

Ədib əsərdə şah hökumətinin verdiyi hürriyyətin mahiyyətini ifşa etmiş, xalq kütlələrini aldanmamağa, əsaslı demokrtatik islahat keçirilməsi uğrunda fəal və ardıcıl mübarizəyə çağırmışdır. Mirzə Cəlil hekayəni İranda hürriyyət elan edilməsindən təxminən üç ay sonra qurtarmışdır. Əsərin sonundakı: "23 noyabr 1906, Tiflis" qeydi də onun tamamlandığı tarixi göstərir.

Buradan aydın olur ki, Mirzə Cəlil hürriyyət xəbərini eşidən kimi hekayəni yazmağa başlamış və günün zəruri məsələsinə dərhal öz münasibətini bildirmişdir. Hekayənin sentyabrın əvvəllərində, yəni İranda məşrutə elan edilməsindən bir neçə gün sonra yazılmağa başlandığına dair ədibin müəyyən işarələri vardır. Mövzusu siyasi məqsəd üçün seçilmiş, sujeti real həyat materialı üzərində qurulmuş "İranda hürriyyət" ilk dəfə 1906-cı ilin dekabr ayında Tiflisdə "Qeyrət" mətbəəsində ayrıca kitabça halında çap olunmuşdur. Kitabda rəssam O.l.Şmerlinqin üç illüstrasiyası yer almışdır. Hekayənin nəşri haqqında "Molla Nəsrəddin" jurnalının 1906-cı il 22 dekabr tarixli 38-ci nömrəsində dərc edilmiş "Elan" da yazılmışdır:

1906-cı ili müştərilərinə Ümidvarın yazdığı: "Bəsdir bu qədər zülm" kitabçasını hədiyyə edəcəyimizi vəd eləmişdik. Məzkur kitabın çapına ruxsət verilmədiyindən onun yerinə "İranda hürriyyət" kitabçası gələcək nömrə ilə hədiyyə göndəriləcəkdir.

("Molla Nəsrəddin" jurnalı, 22, 29 dekabr 1906-cı il, № 38,39).

Jurnalın həmin il 29 dekabr tarixli 39-cu nömrəsində isə deyilirdi:

Həmin nömrə ilə 9 aylıq müştərilərə "İranda hürriyyət" kitabı göndərilir.

Cəlil Məmmədquluzadənin Cənubi Azərbaycan mövzusuna həsr olunmuş hekaəylərindən biri də "Xanın təsbehi"dir. Ədib İranda olduğu vaxt özünün bilavasitə şahidi olduğu hadisələri qələmə almışdır. Hekayınin mövzusu İran despotlarının həyatından götürülmüşdür. Əsərdə həmçinin xan və bəylərin rəiyyətə amansız münasibətini əks olunmuşdur.

"Usta Zeynal"da olduğu kimi, "Rus qızı" hekayəsində də iki ailə münasibəti, iki əxlaq və iki tərbiyə sistemi göstərilmişdir. "Usta Zeynal"da dini mövhumat, "Rus qızı"nda isə cəhalət, nadanlıq əks olunmuşdur. Hekayə ilk dəfə 1925-ci ildə "Yeni yol" qəzetinin 2 dekabr tarixli 275 və 6 dekabr tarixli 278-ci nömrələrində çap olunmuşdur. Hekayənin inqilabdan əvvəl yazıldığı qeyd olunmuşdur.

Dramaturgiyası

Cəlil Məmmədquluzadə bədii yaradıcılığa 23 yaşından, kənddə müəllim ikən başlamışdır. Ədibin ilk qələm təcrübəsi "Çay dəstgahı" alleqorik dramı olmuşdur. Bundan sonra ədib müntəzəm surətdə ədəbiyyatla məşğul olmuş, qəzetlərdə işləmiş, müəllimlik etmişdir. Əsər 1889–1894-cü illər arasında yazılmışdır. "Çay dəstgahı"nda müəllif nökər Əlinin simasında kəndin ən aşağı təbəqələrinin cəmiyyətdə yazıq və acınacaqlı halını əks etdirir. Nökər Əlilərin məişətdəki gülünc hərəkətlərində müəllif onların özlərini yox, Hacı Rəhim xanları günahlandırır.

Cəlil Məmmədquluzadənin ilk əsərləri alleqorik mənzum "Çay dəstgahı" dramı və birpərdəli "Kişmiş oyunu" pyesidir. Birpərdəli "Kişmiş oyunu"nu pyesi 1892-ci ildə yazılmışdır. Pyesdə müəllifin əsas tənqid hədəfi zəhmətkeşlərin malına zorla sahiblənməyə çalışan kobud, tamahkar kənd mülkədarı Vəlisoltan və quldurluğa adət etmiş dələduzlardır.

XX əsr Azərbaycan dramaturgiyasının inkişafında yeni bir mərhələni təşkil edən "Ölülər" komediyası 1909-cu ildə yazılmışdır. Əsərdə din, mövhumat və feodal həyat tərzi əleyhinə mübarizə öz əksini tapmışdır. "Ölülər"də cəhalət, gerilik, ikiüzlülük və yalan ifşa olunur. Avamlıq və nadanlığın nə kimi bəlalar yaratdığı göstərilir. Bu komediyanı yazmaqda böyük dramaturqun məqsədi müsəlman ölkələri xalqlarını uzun əsrlər cəhalətdə saxlayan, mövhumat içində çürüdən, dini, şəriəti soyğunçuluq vasitəsinə çevirən yalançı, fırıldaqçı ruhanilərin həqiqi simasını olduğu kimi xalqa tanıtmaq olmuşdur. Cəlil Məmmədquluzadənin tərcümeyi-halı ilə əlaqədar olan materiallar, arxiv sənədləri və xatirələr göstərir ki, Şeyx Nəsrullah surətinin yaradılmasında müəllifin şahidi olduğu konkret tarixi faktların və həqiqətlərin böyük təsiri olmuşdur. Şeyx Nəsrullah bütün Yaxın və Azərbaycan üçün səciyyəvi olan canlı, tipik və mürəkkəb bir ruhani obrazıdır. Ədib Şeyx Nəsrullahın əksi olaraq yaratdığı Kefli İskəndər obrazı vasitəsilə xalqı oyatmağa çalışmışdır.

1916-cı ildə Bakıda səhnəyə qoylumuş "Ölülər" komediyası uzun müddət Azərbaycan və Şərq ölkələrinin teatrlarında oynamışdır. Əsər tez bir zamanda Dərbənd, Buxara, Səmərqənd, Orenburq, Kazan, Tiflis, Yerevan və bşaqa şəhərlərin səhnələrində uğurla göstərilmişdir. "Ölülər" haqqında Üzeyir Hacıbəyov demişdir:

"Ölülər" "Molla Nəsrəddin" kimi baltanı dibindən vuran bir pyesdir".

Əsərin ilk tamaşası haqqında o zamanlar xüsusi nəşriyyat sahibi olan mühərrir Oruc Orucov yazmışdı:

Yuxarıdan aşağı zikr edilən sözlərə diqqətlə baxılacaq olursa, bu cümlələr eylə silsiləvari irad olunur ki, əsla bir sərxoş nə qədər müqtədir olsa da, o dərəcədə aqilanə, mahiranə nəsihətlərdə buluna bilməz.

("Yeni İqbal" qəzeti, 1916, № 298).

"Ölülər" Təbrizdə 1921-ci ildə tamaşa qoyulmuşdur. Həmin dövrdə Kefli İsgəndər obrazını Böyükxan Naxçıvanski, Hacı Baxşalı obrazını Səməd Mövləvi, Məşədi Oruc obrazını naxçıvanlı Cabar Əmirov, Hacı Həsənağa obrazını Mehdi, Cəlal obrazını Mirzə Cəlilin oğlu Midhət, Nazlı obrazını Mirzə Cəlilin qızı Münəvvər, müəllim obrazını qafqazlı Mehdi, Şeyx Nəsrullah obrazını Əli Azəri ifa etmişdir.

"Anamın kitabı" komediyası Azərbaycanda Sovet hakimiyyətindən qabaq 1919-cu ildə yazılmışdır. Ədib əsərdə dil və mədəniyyət məsələsinə toxunmuş, müəyyən qrup ziyalıların canlı ana dilinə yabançı olmasını göstərmişdir. Dramaturq bir ananın övladları olan üç qardaşın simasında xalqdan uzaq belə ziyalıların tipik surətlərini yaratmışdır. Hələ 1906-cı ildə "Molla Nəsrəddin"in birinci nömrəsində ədib yazıçılara və oxuculara bu cür müraciət etmişdir:

Salınız yadınıza o günləri ki, ananız sizi beşikdə yırğalay-yırğalaya sizə türk dilində lay-lay deyirdi... Hərdənbir ana dilində danışmaq ilə keçmişdəki gözəl günlərini yad etməyin nə eybi var?.

Əsərdə həmçinin Azərbaycan xalqının milli azadlığı, milli intibah və yüksəlişi məsələləri də öz əksini tapmışdır. Müəllif tipləri, hadisələri, komediyanın sujetini həyatdan götürmüşdü.

XX əsr Azərbaycan nəsri və dramaturgiyasının inkişafında yeni bir mərhələ olan birpərdəli "Kamança" pyesi 1920-ci ildə Şuşada yazılmışdır. Pyesdəki hadisələr Qarabağda cərəyan edir və həmin dövrdə Qarabağda yaşayan ədibin real həyati müşahidələri əsasında qələmə alınmışdır. Janrına görə faciə olan əsərdə 1918–1920-Cİ illərdə Qarabağda baş vermiş erməni- Azərbaycan münaqişəsi dövrünün hadisələrindən bəhs olunur.

Sovet hakimiyyəti illərində

Cəlil Məmmədquluzadənin yaradıcılığının və ictimai fəaliyyətinin mühüm bir mərhələsini də onun həyatının Sovet hakimiyyəti illərində keçən 1921-ci ildən 1932-ci ilə qədərki dövrü təşkil edir. Sovet dövründə də ədib bədii yaradıcılığını davam etdirmişdir.

Sovet hakimiyyəti illərində qələmə alınmış "Lal", "Oyunbazlar", "Lənət" səhnəciklərində (1921) köhnəlik və gerilik, mövhumat və cəhalət tənqid olunmuşdu. Bu kiçik həcmli əsərlərdə elm, təhsil, məktəb kimi məsələlər ön plana çəkilmişdir.

Bu dövrdə "Danabaş kəndinin məktəbi" pyesini yazmışdır. Ədibin irihəcmli dramlarından olan, 1921-ci ildə qələmə alınan "Danabaş kəndinin məktəbi" pyesi əvvəlcə hekayə şəklində olmuş, sonralar müəllif tərəfindən səhnələşdirilmişdir. Pyesdə təsvir olunan həyat təxminən "Ölülər"in əhatə etdiyi tarixi dövrə yaxındır. Ədib özü də əsərin başlanğıcında əhvalatın 1895-ci ildə vaqe olduğunu qeyd edir. Əsərdə elm, maarif, məktəb təbliğ olunmuş, cəhalət və savadsızlıq tənqid olunmuşdur. Cəlil Məmmədquluzadə 1928-ci ildə əsəri tamaşaya qoyulmaq üçün Dövlət Türk Akademik Dram Teatrına "Danabaş kəndinin müəllimi" adı ilə təqdim etmişdir.

1926-ci ildə qələmə alınmış "Yığıncaq" pyesində sovet cəmiyyətinin ilk onilliyində Azərbaycan cəmiyyətində gedən mürəkkəb ictimai proseslər əks olunmuşdur.

"Dəli yığıncağı" tragikomik pyesi 1927-ci ildə Bakıda yazılmışdır. Əsərdə Cənubi Azərbaycan zəhmətkeşləri üzərində ağalıq edən müstəmləkəçilərin soyğunçuluğu, özbaşınalığı, xarici düşmənlərin mənafeyini müdafiə edən mühafizəkar ruhanilərin geniş kütlələri mövhumatda saxlamaqları kəskin tənqid olunmuşdur. "Dəli yığıncağı" mövzu etibarilə "Ölülər"ə daha yaxın əsərdir. Əsərdə "Ölülər"də əks olunan feodal həyatı və tipləri əks olunmuşdur.

Dörd pərdəli "Ər" pyesi 1930-cu ildə sovet hakimiyyəti illərində yazılmışdır. Əsərdə sovet hakimiyyətinin başlanğıc illərində Azərbaycanda gedən ictimai proseslər əks olunmuşdur.

Cəlil Məmmədquluzadənin hekayələrində qadın əsarətinə qarşı mübarizə mövzusu mühüm yer tutmuşdur. Ədib "Molla Nəsrəddin" jurnalı səhifələrində olduğu kimi, hekayələrində də həmişə qadınların ağır kölə vəziyyətinə qarşı çıxmış, onların azadlığı uğrunda ciddi mübarizə aparmışdır. Mirzə Cəlilin 1905–1920-ci illərdə yazdığı hekayələrdə ən çox işlənən mövzulardan biri də məhz qadın azadlığı məsələsi ilə bağlı olmuşdur.

Ədib həmin illərdə qadın əsarətinə qarşı "İranda hürriyyət", "Xanın təsbehi", "Konsulun arvadı", "Qəssab", "Molla Fəzləli", "Pirverdinin xoruzu" və s. hekayələri yazmışdır. "Molla Fəzləli" (1915) hekayəsində ədib qadın səadətini alt-üst edən köhnə əxlaq normalarından, siğə məsələsindən bəhs etmişdir. "Xanın təsbehi", "Konsulun arvadı" hekayələrində isə qadına olan xüsusi mülkiyyətçilik əlaqəsinin başqa bir cəhəti, qadın alverinin başqa bir forması öz əksini tapmışdır.

Eyni zamanda ədib sovet dövründə qələmə aldığı "İki ər", "Qiyamət", "Eydi-rəməzan" hekayələrində də bu məsələyə toxunmuşdur. 1927-ci ildə yazılmış "İki ər" hekayəsi "Şərq qadını" jurnalının həmin il 10–11-ci nömrəsində dərc edilmişdir. Həmçinin ədibin 1927-ci ildə Oktyabr inqilabının on illiyi münasibətilə yazdığı "Qiyamət", "Eydi-rəməzan" hekayələrində qadının ictimai həyatdakı fəaliyyəti əks olunmuşdur.

Mirzə Cəlil qadın azadlığı məsələsinə həm hekayələrində, həm də dramaturji və publisist fəaliyyətində geniş yer vermişdir. Ədib uzun illər arzusunda olduğu "Şərq qadını" jurnalının nəşrini sevinclə qarşılamış, "Molla Nəsrəddin"də dərc etdiyi "Şərq qadını" məqaləsində onu təbrik etmişdir. Mirzə Cəlilin həmin jurnalda "Hünərli qadınlar", "İki ər", "Bir balaca yanlışlıq" hekayələri, həmçinin "Köhnə dərdim", "Mirzə Fətəli Axundov dinlər haqqında", "Mirzə Fətəli Axundov və qadm məsələsi" məqalələri dərc olunmuşdur.

Yazıçı 1924-cü ildə "Şərq qadını" jurnalının ildönümü münasibətilə yazdığı "Köhnə dərdim" adlı məqaləsində demişdi:

Bütün ömrümdə vurduğum qələmin çox hissəsi Şərq qadını məsələsi üstünə vurulub. Şərq qadınının dərdini mən hamıdan artıq anlaya bilərəm. O mənim köhnə dərdimdi... Nədir onların dərdi? Şərq qadınını azad etmək! Nədən? Şəriətin kəməndindən, müsəlmanlığın zəncirindən, hərəmxanələrin zindanından, qara çarşafın zülmündən.

(Cəlil Məmmədquluzadə "Köhnə dərdim, "Şərq qadını" jurnalı, 1924, № 10, səh.25").

Ədib müsəlman aləmində dəbdə olan siğəni əxlaqa, ailə məsuliyyətinə zidd hesab etmiş və bu cür fikirlərinə görə ruhanilər tərəfindən təqib olunmuş, ölümlə hədələnmişdir. Bu barədə Həmidə xanım öz xatirələrində belə yazırdı:

Faiq əfəndi Mirzə Cəlilə bildirdi ki, evdən kənara çıxmasın, onu öldürmək istəyirlər. Şəhərin müsəlman hissəsi böyük həyəcan keçirirdi. Camaat mollaların başçılığı ilə məscidə toplanıb Mirzə Cəlilə lənət oxuyur, islama rəxnə yetirən o dinsiziin qətlinə fərman verirdi. Başqa yerlərdən avamlar Mirzə Cəlilə söyüş və hədələrlə dolu məktublar göndərmişdilər.

Buna baxmayaraq, Şərq qadınının azadlığı uğrunda ədibin apardığı mübarizəyə yüksək qiymət verən dövrün mütərəqqi ziyalıları da az deyildi. Y.Vəzirov "Millət" qəzetində çap etdirdiyi məqaləsində yazırdı:

İslam aləmində həlli üsyana səbəb olan bir çox dini məsələləri "Molla Nəsrəddin" zəmanə nöqteyi- nəzərini etibara alaraq, qolaylıqla həll yoluna saldı. Əski qanun və adətlər dairəsini pozub geniş bir vadiyə çıxdı. Qadın məsələsi kimi zəruri, həyati və bununla belə qarışıq məsələni həll etdi. Zəmanə yazılmlş qanunlardan qüvvətlidir,-dedi. Zəmanə tələbatına tabe olunuz!

Midhət Məmmədquluzadə atası Cəlil Məmmədquluzadə ilə birlikdə. (1916)

1896-cı ildə ilk ailəsini qurmuşdur. 1897-ci ildə qızı Münəvvər anadan olmuş, həyat yoldaşı Həlimə xanım vəfat etmişdir. 1900-cü ildə dövrünün tanınmış hüquqşünaslarından olan Məhəmmədqulu bəy Kəngərli-nin bacısı Nazlı xanım Kəngərli ilə ailə həyatı qurur. Lakin sonradan Mirzə Cəlillə Nazlı xanımın münasibətləri korlanır. 1903-cü ildə Nazlı xanım vaxtından əvvəl ölü uşaq doğur və bununla da əsəb xəstəliyinə tutulur. Mirzə Cəlil Məhəmmədqulu bəylə birlikdə xəstəni Tiflisə aparır və həkimlərin tövsiyəsi ilə əsəb xəstəlikləri üzrə Mixaylovski xəstəxanasına yerləşdirir. Buna baxmayaraq Nazlı xanımın xəstəliyi şiddətlənir, yeməkdən qəti imtina edir və tezliklə dünyasını dəyişir. Üçüncü dəfə 15 iyun 1907-ci ildə Həmidə xanım Əhmədbəy qızı Cavanşirlə ailə həyatı qurmuş, oğlanları Midhət və Ənvər dünyaya gəlmişdir.Həmidə xanım Azərbaycanın ilk maarifçi qadınlarından olmuşdur. 1955-ci ildə vəfat edən Həmidə xanım Cavanşir-Məmmədquluzadə Fəxri Xiyabanda Mirzə Cəlilin məzarı yanında dəfn olunmuşdur.

  • Oğlu Midhət Məmmədquluzadə 1908-ci ildə Tbilisi şəhərində anadan olmuşdur. Məşədi Əzizbəyov adına Azərbaycan Dövlət Politexnik İnstitutunun Hidrotexniki tikintilər fakültəsində oxumuş (1928–1931), su inşaatı mühəndisi ixtisası qazanmışdır. Midhət Azərbərbaycan Dövlət Plan Komitəsində çalışmış, Mingəçevir SES-inin layihəsini hazırlayan komissiyanın elmi katibi olmuşdur. Dövlət Plan Komitəsinin kollegiya üzvü seçilmişdir. Mühəndis Rzazadə ilə birlikdə Bakinskiy Raboçiy qəzetində Mingəçevir SES-i haqqında ilk məqaləni dərc etdirmişdir. Bakıda vəfat etmiş, Çəmbərəkənd qəbiristanlığında dəfn olunmuşdu. Sonralar həmin məzarıstan köçürülərkən cənazəsinin qalıqları atasının Fəxri xiyabandakı qəbrinin yanında torpağa tapşırılmışdır.

1903-cü ildən Tbilisidə nəşr edilən "Şərqi-Rus" qəzeti redaksiyasında işləmişdir. C. Məmmədquluzadənin yazıçıjurnalist kimi formalaşmasında "Şərqi-Rus" qəzeti və onun redaktoru Məhəmməd ağa Şahtaxtinskinin mühüm rolu olmuşdur. "Poçt qutusu" adlı ilk mətbu əsəri, "Kişmiş oyunu", Lev Tolstoydan tərcümə etdiyi "Zəhmət, ölüm və naxoşluq" hekayələri ilk dəfə bu qəzetdə dərc edilmişdir. 1904-cü il noyabrında C. Məmmədquluzadənin "Şərqi-Rus" qəzetinin müvəqqəti redaktoru olmuşdur. 1905-ci ildə "Şərqi-Rus" bağlandığı zaman Məmmədquluzadə, jurnalist Ömər Faiq Nemanzadə və maarifpərvər tacir Məşədi Ələsgər Bağırzadə ilə şərikli bu qəzetin mətbəəsini alıb, ona " Qeyrət" adı vermişdir. 1905–1907-ci illərdə C. Məmmədquluzadənin ilk kitabçaları, ("Poçt qutusu", "Usta Zeynal", "Qurbanəli bəy", "İranda hüriyyət") "Qeyrət" mətbəəsində nəşr olunmuşdur. Həmin ildə C. Məmmədquluzadə Tiflisdə uşaqlar üçün məktəb və pansion açmışdı. 1905-ci ildə "Kavkazski raboçi listok" qəzetində Cənubi Azərbaycandan gəlmiş fəhlələrin ağır həyatını təsvir edən "Binəsiblər" və "Xeyirdua" məqalələri ilə çıxış etmişdi. C. Məmmədquluzadə həmin ildə "Novruz" adlı gündəlik qəzet çıxarmağa icazə alsa da, azadlıq hərakatının təsiri ilə mübariz satira orqanı nəşr etməyi daha münasib bildi.

Cəlil Məmmədquluzadənin 100 illiyi münasibətilə buraxılmış SSRİ poçt markası (1966)

İlk nömrəsi 1906-cı il aprelin 7-də (köhnə stil ilə 20 aprel) çıxan "Molla Nəsrəddin" jurnalının nəşrinə başlamaqla o, Azərbaycanda, eləcə də türk-müsəlman dünyasında ilk dəfə satirik jurnalistikanın əsasını qoydu. Həmin vaxtdan o, Molla Nəsrəddin adı ilə tanındı. Mirzə Ələkbər Sabir, Nəriman Nərimanov, Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev, Məmməd Səid Ordubadi, Ömər Faiq Nemanzadə, Əli Nəzmi, Əliqulu Qəmküsar kimi yazıçı və jurnalistlərlə möhkəm ideya-yaradıcılıq əlaqəsi yarandı. C.Məmmədquluzadənin təbliğ etdiyi dərin demokratizm və azadlıq ideyaları jurnala ümumxalq məhəbbəti, beynəlxalq aləmdə böyük nüfuz qazandırdı. Mollanəsrəddinçilər Yaxın və Orta Şərqdə "Molla Nəsrəddin məktəbi" adlı qüdrətli mətbuat və ədəbiyyat məktəbi yaratdılar. "Molla Nəsrəddin" "Suri-İsrafil" (Azərbaycan), "Nəsimi-şimal" (İran), "Cəm" (Türkiyə), "Uklar" , "Yəşen" (Tatarıstan), "Tokmaq" (Türkmənistan), "Sinək" (Krım) və s. satirik jurnallar üçün örnək oldu. Ə. Lahuti, A. Turkay, M. Dehxuda, Ə. Gilani "Molla əmi"ni özlərinə müəllim və ustad seçmişdilər. Jurnalın Rusiyadan başqa Asiya, AvropaAmerikanın bir sıra ölkəsində də abunəçiləri var idi. Başqa mollanəsrəddinçilər kimi, C.Məmmədquluzadə də irtica və qaraguruhçuların arakəsilməz təqib və təzyiqinə məruz qalırdı. Çar hökuməti onu tez-tez məhkəmə məsuliyyətinə cəlb edir, "Qeyrət" mətbəəsində axtarışlar aparır, bəzən də "Molla Nəsrəddin"in nəşrini dayandırırdı."Molla Nəsrəddin" jurnalı yazıçının M.Ə.Sabirlə ayrılmaz dost olmasında da böyük rol oynamışdır.

Cəlil Məmmədquluzadə ev muzeyi

1920-ci ilin iyun ayında C.Məmmədquluzadə ailəsi ilə birlikdə Təbrizə köçmüş və 1921-ci ildə orada Molla Nəsrəddinin 8 nömrəsini çap etmişdir. 1922-ci ildə "Molla Nəsrəddin"in nəşrinin burada davam etdirmişdir. "Yeni yol" qəzetinin redaktoru, Ümumittifaq Mərkəzi Yeni Əlifba Komitəsinin üzvü, Bakı Tənqid-Təbliğ Teatrının təşkilatçılarından olmuş, "Maarif və mədəniyyət", "Yeni kənd", "Şərq qadını" (indiki "Azərbaycan qadını") və s. mətbuat orqanlarında fəaliyyət göstərmişdir. 20-ci illərin ikinci yarısından tibarən C. Məmmədquluzadənin həyatında ciddi sarsıntılar dövrü başlanmışdır. Onun baş redaktoru olduğu "Molla Nəsrəddin" jurnalına ciddi senzura nəzarəti qoyulmuş, jurnalın nəşri üçün ayrılan dövlət vəsaiti (dotasiya) azaldılmışdı. Hətta "Molla Nəsrəddin" jurnalının Mübariz Allahsızlar Cəmiyyətinin orqanı kimi fəaliyyət göstərməsi məqsədəuyğun hesab edilmişdi. Bir çox dövlət səviyyəli toplantılara, ədəbi-mədəni tədbirlərə dəvət edilməməsi, dövri mətbuatda haqqında çap olunan yersiz tənqidi məqalələr də böyük demokrat ədib üçün gözlənilməz mənəvi-zərbələrə çevrilmişdir. Bütün bunlar yazıçının sağlamlığını ciddi surətdə sarsıtmışdı. Cəlil Məmmədquluzadə 40 illik yaradıcılığı boyu müxtəlif janrlarda (dram, hekayə, povest, şeir, publisistika, ədəbi tənqid, xatirə və s.) yazdığı əsərləri ilə realist Azərbaycan ədəbiyatının yeni, yüksək pilləyə qalxmasında müstəsna rol oynamışdı. C. Məmmədquluzadə ədəbi və estetik görüşlərində realizmin ardıcıl tərəfdarı, mübariz təbliğatçısı və nəzəriyyəçısi idi. M. F. Axundov ənənələrinə əsaslanan C. Məmmədquluzadə sənətdə mücərrədliyə, formalizm təzahürlərinə, bitərəflik və ideyasızlıq meyllərinə qarşı kəskin mübarizə aparırdı. Ədəbiyyatı və mətbuatı bütün xalqın, hətta sadə, savadsız, avam adamların malı etmək onun əsas yaradıcılıq qayələrindən idi. O, "qələmlə təşəxxüs satan" məsləksiz yazıçıları — "şeir bülbülləri"ni hiddətlə tənqid edirdi. Hələ "Danabaş kəndinin əhvalatları" povesti və ilk hekayələri ilə C. Məmmədquluzadə tənqidi realizm yolunu tutmuşdu. Bu əsərlərdə o zamankı Azərbaycan kəndində hökm sürən feodal-patriarxal münasibətlər, çar məmurlarının və din xadimlərinin özbaşınalığı, şüurlarda və məişətdəki gerilik, mövhumat və xürafat, qadınların acınaclıq taleyi, tərəqqi və dirçəlişə çağıran böyük vətəndaş yanğısı ilə qələmə alınmışdı. C. Məmmədquluzadə öz qələm və məslək dostları ilə birgə Azərbaycan satirasını daha da inkişaf etdirərək, ona demokratik məzmun verdi. Onun " Poçt qutusu" (1905), "Usta Zeynal", "İranda hürriyyət" (1906), "Qurbanəli bəy" (1907) kimi hekayələri, məşhur "Ölülər" mühitinin rəzalətlərini nifrətlə damğalamış, işıqlı həyat haqqında arzuların tərcümanı olmuşdur. İlk dəfə 1916-cı ildə Bakıda tamaşaya qoyulan "Ölülər" komediyası "baltanı dibindən vuran" (Ü. Hacıbəyov), "İdeyası inqilabi" (N. Nərimanov) bir əsər kimi hərarətlə qarşılanmışdı. C. Məmmədquluzadənin yaradıcılığında milli şüur, mənsub olduğu xalqın müstəqilliyi və taleyi ("Anamın kitabı",1919), ailə məktəb tərbiyəsi, ümumiyyətlə, marifçilik ideyaları ("Danabaş kəndinin məktəbi", 1921) və s. problemlər də geniş yer almışdı. Erməni və Azərbaycan münaqişəsi mövzusunda yazılmış birpərdəli "Kamança" (1920) pyesində xalqımızın dərin humanizmini böyük sənətkarlıqla təcəssüm etdirmişdir. "Dəli yığıncağı" (nəşri 1936) komediyasında feodal-patriarxal münasibətləri, fantizm kəskin tənqid atəşinə tutulur. Bədii yaradıcılığda da olduğu kimi, publisistikasında da əsasən, satirik janrlardan istifadə etmişdir. O, çarizm, sosial ədalətsizlik, fantaizm, xurafat, cəhalət və nadanlıq, Qərb inperailzmi və Şərq istibdadı əleyhinə çevrilmiş yüzlərcə publisistik məqalə, fleyton və satirik miniatürün müəllifidir. Həmçinin, müxtəlif satirik təsvir üsulları ilə II Nikolay, Məmmədəli şah, Sultan Əbdülhəmid, Kayzer Vilhelm və b. "böyükləri ifşa edirdi. Digər dünya demokrat yazıçıları və M. F. Axundov məzlumlar ələ, "dəyənək" almağa, zalımlara qarşı qəti mübarizə aparmağa çağırırdı. "Cümhuriyyət" (1917) adlı əsərində xalq hakimiyəti, demokratik respublika tələbi irəli sürülürdü.

Cəlil Məmmədquluzadənin büstü

C. Məmmədquluzadənin publisit əsərlərində milli məsələdən, İran və Türkiyə inqilablarından, qadın azadlığı, maarif, ədəbiyyat, incəsənət, ana dili və s. ictimai-mədəni tərəqqi problemlərindən bəhs edilir, qabaqcıl fikirlər yürüdülürdü. Çoxcəhətli, dərin bilik sahibi olan ədib Datvin, Epikür, və Sokrat, Şekspir və Şiller, Kant və Spinoza, HolbaxLeybnits, Qlinka və Bethoven, Derjavin və Puşkin, ZərdüştMani, müxtəlif siyasi, fəlsəfi, dini, sosioloji cərəyanlar haqqında yazmış, mürtəce ideyaları rədd etmiş, Bəşər dühasının mühüm nailiyyətlərini təbliğə çalışmışdır. 1922–1930-cu illərdə C. Məmmədquluzadə "Molla Nəsrəddin"i mübariz mətbua orqanlarından birinə çevirmək üçün səylə çalışmış, gənc yazıçı və rəssamların böyük bir nəslini satirik jurnalistika sahəsində işləməyə hazırlayırdı. Jurnalın bu illərdə çıxan nomrələrində C. Məmmədquluzadə satiraya yeni ictimai məzmun vermək məqsədi ilə ciddi yaradıcılıq axtarışları aparırdı. O, publisistikası, nəsrdram əsərləri ilə Azərbaycan ədəbiyyatını janr və formaca da zənginləşdirmişdir. Xüsusilə də, kiçik hekayənin böyük ustadı hesab edilirdi. Hekayələri sosial mətləbləri son dərəcə yığcam formada, məharətlə əks etdirmək baxımından dünya ədəbiyyatının kamil nümunələri sırasında durur. C. Məmmədquluzadənin zəngin bədii irsi, "Molla Nəsrəddin" jurnalı təkcə Azərbaycanda deyil, Yaxın və Orta Şərqdə, xüsusilə İran və Türkiyədə ədəbi-ictimai fikrin, maarifçi-demokratik hərəkkatın inkişafına təsir göstərmişdir.

Cəlil Məmmədquluzadənin Bakıdakı Ev Muzeyi

C.Məmmədquluzadənin əsərləri bir sıra dillərə tərcümə edilmişdir. Azərbaycan Respublikasında bir sıra küçə və mədəni-maarif müəssisəsinə (o cümlədən Naxçıvan Dövlət Musiqili Dram Teatrına və Naxçıvan Muxtar Respublika Ədəbiyyat Muzeyinə) C.Məmmədquluzadənin adı verilmişdir. Keçmiş Astraxan rayonu və şəhəri 1967-ci ildə onun şərəfinə Cəlilabad, vaxtilə müəllimlik etdiyi Baş Noraşen kəndi isə Cəlilkənd adlandırılmışdır. NaxçıvandaCəlilabadda heykəli qoyulmuşdur. BakıdaNaxçıvanda ev-muzeyləri, NehrəmCəlilkənd kəndlərində xatirə muzeyləri açılmışdır. Anadan olmasının 100 və 125 illik yubileyləri geniş qeyd olunmuşdur.

17 yanvar 2019-cu ildə Azərbaycan prezidenti Cəlil Məmmədquluzadənin 150 illik yubileyinin qeyd edilməsi haqqında sərəncam imzalamışdır.

Cəlil Məmmədquluzadənin 25 il redaktoru olduğu "Molla Nəsrəddin" jurnalının üz qabığı (1906)
  • Baba
    • Hüseynqulu (1808-?)
      • Məşədi Məmmədqulu (1836–1905)
        • Cəlil Məmmədquluzadə (1869–1932)

Cəlil Məmmədquluzadənin dini görüşləri, ümumiyyətlə, mübahisə doğurur. Bəzi mənbələrə görə o ateist, bəzi mənbələrə görə isə sadəcə müsəlman demokratizminin tərəfdarı olmuşdur. Amma bu dəqiqdir ki, o öz əsərlərində dövrünün ekstremist düşüncələrinə, cahilliyə, savadsızlığa və dini xurafatlara qarşı kəskin tənqidi fikirlər səsləndirmişdir.

  1. Cəlil Məmmədquluzadə (film, 1966)
  1. Большая российская энциклопедия, 2004. — ISBN 978-5-85270-320-0
  2. "Müasir Azərbaycan ədəbiyyatı". I. Bakı. 2007. səh. 47.
  3. Cəfərov M. (2002). "Cəlil Məmmədquluzadə". Bakı: "Çinar-Çap". 72.
  4. (PDF). I. Bakı: "Öndər". 2004. 664. ISBN 9952-416-17-1..
  5. Məmmədquluzadə C. (2004). (PDF). III. Bakı: "Öndər". 480. ISBN 9952-416-19-8.
  6. "Azərbaycanda ilk feministlər kişilər olub". Azadliq.org. 2016–03–08 az
  7. (azərb.). nk.gov.az. 2019-05-11. İstifadə tarixi:2019-05-13.
  8. İbrahimov M. (1966). "Böyük satira ustası". Bakı: "Azərnəşr". 96.
  9. "Cəlil Məmmədquluzadə". Bakı: "İşıq". 1987. 190.
  10. "Cəlil Məmmədquluzadə. Həyat və yaradıcılığı". Bakı: "Elm". 1974. 318.
  11. Məmmədquluzadə H. (1981). "Mirzə Cəlil haqqında xatirələrim". Bakı: "Gənclik". 156.
  12. Şərif Ə. (1968). "Molla Nəsrəddinin doğulması". Bakı: "Gənclik". səh. 78.
  13. Məmmədov M. (1967). "İdeal qardaşları". Bakı: "Azərnəşr". 184.
  14. Məmmədov M. (1963). "Cəlil Məmmədquluzadənin bədii nəsri". Bakı: "Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası". 156.
  15. İbrahimov M. (1957). "Böyük Demokrat". Bakı. 216.
  16. Süleymanlı.Ş (2007). "Nəşriyyat işi və Azərbaycan ədəbiyyatı dünya nəşrində". Bakı: "Təhsil". səh. 206-209.
  17. (azərb.‎). 25 iyul 2014 tarixində .
  18. (azərb.‎). 27 mart 2019 tarixində .
  19. (azərb.‎). 24 aprel 2017 tarixində .
  20. (azərb.‎). 26 may 2017 tarixində .
  21. (azərb.‎). 9 oktyabr 2015 tarixində .
  22. (azərb.‎). 29 yanvar 2017 tarixində .
  23. (azərb.‎). 27 mart 2019 tarixində .
  24. CBC TV (13.02.2019). (azərb.). . İstifadə tarixi:2019-02-13.
  25. (azərb.‎). 26 aprel 2017 tarixində .
  26. (azərb.‎). 28 mart 2019 tarixində .
  27. (azərb.‎). 17 dekabr 2014 tarixində .
  28. (azərb.‎). 27 mart 2019 tarixində .
  29. (azərb.‎). 17 may 2017 tarixində .
  30. Məmmədquluzadə H. (1976). "Mirzə Cəlil haqqında xatirələrim”. Bakı. səh. 29-30.
  31. Qulam Məmmədli (1966). "Molla Nəsrəddin salnaməsi". Bakı. səh. 370-371.
  32. "C.Məmmədquluzadə və Ü.Hacıbəyovun pedaqoji fikirləri". Yusif Talıbov, Fərahim Sadıqov, Sərdar Quliyev. Azərbaycanda məktəb və pedaqoji fikir tarixi. Bakı: Ünsiyyət, 2000. — səh. 347.
  33. Hüseyn Əhmədov. Azərbaycan məktəb və pedaqoji fikir tarixi. Bakı: Elm və təhsil, 2014. — səh. 287.
  34. NE, II cild,, 2005. səh. 23-25
  35. President.Az (17.01.2019). (azərb.). . İstifadə tarixi:2019-01-17.
  36. . 2017-07-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:2018-05-22.
  37. Arxadaki Azerbaycan, Kulis.az; accessed 25 October 2016.(azərb.)
  38. Mammadguluzadeh profile, Calilbook.musigi-dunya.az; accessed 5 October 2016.(azərb.)
  • Azərvənd Əsgər. "Sadə insan" (xatirə), "Vətən yolunda" qəzeti, 1944, 15 dekabr, № 109.
  • Əli Azəri, "Bircə yarpaq", Bakı, 1966.
  • Kamal Camalov. Mollanəsrəddinçilərin maarifçilik ideyaları. Bakı: Elm və təhsil, 2015.
  • İsa Həbibbəyli, Cəlil Məmmədquluzadə: Mühit və müasirləri, Bakı, 1997;
  • İsa Həbibbəyli, Mirzə Cəlilin nəsil şəcərəsi,"Qobustan" toplusu, 1999, № 2;
  • Məmmədquluzadə Həmidə, Mirzə Cəlil haqqında xatirələrin, Bakı, 1981;
  • Həmidə və Cəlil Məmmədquluzadə. Məktublar (tərtib edəni Ə.Mirəhmədov),Bakı,1994
Vikianbarda Cəlil Məmmədquluzadə ilə əlaqəli mediafayllar var.
Vikisitatda Cəlil Məmmədquluzadə ilə əlaqədar sitatlar var.

Cəlil Məmmədquluzadə
cəlil, məmmədquluzadə, azərbaycanlı, satirik, yazıçı, dramaturq, adı, cəlil, məmmədqulu, oğlu, məmmədquluzadə, fevral, 1869, 1869, naxçıvan, qafqaz, canişinliyi, yanvar, 1932, 1932, bakı, azərbaycan, yazıçısı, dramaturqu, jurnalisti, ictimai, xadimi, molla, nə. Celil Memmedquluzade Azerbaycanli satirik yazici ve dramaturq Dil Izle Redakte Celil Memmedquluzade tam adi Celil Memmedqulu oglu Memmedquluzade 10 fevral 1869 1869 02 10 1 Naxcivan Qafqaz canisinliyi 4 yanvar 1932 1932 01 04 Baki Azerbaycan yazicisi dramaturqu jurnalisti ictimai xadimi Molla Nesreddin edebi mektebinin banisi ve ideya rehberi 2 3 4 5 Celil MemmedquluzadeDogum tarixi 10 fevral 1869 1869 02 10 1 Dogum yeri Naxcivan Naxcivan qezasi Irevan quberniyasi Qafqaz canisinliyi Rusiya ImperiyasiVefat tarixi 4 yanvar 1932 1932 01 04 62 yasinda Vefat yeri Baki Azerbaycan SSR ZSFSR SSRIVefat sebebi insultDefn yeri Fexri xiyabanVetendasligi Rusiya Imperiyasi SSRIHeyat yoldasi Hemide MemmedquluzadeUsaqlari Munevver Memmedquluzade Midhet Memmedquluzade Enver Memmedquluzade CavansiriAtasi Memmedqulu MemmedquluzadeAnasi Sara MemmedquluzadeTehsili Zaqafqaziya Muellimler SeminariyasiFealiyyeti jurnalist yazici sairEserlerinin dili azerbaycancaJanr nesrCelil Memmedquluzade Vikimenbede Vikianbarda elaqeli mediafayllar Celil Memmedquluzade hemcinin Azerbaycanda ve Serqde ilk feminizm qadinlarin ve kisilerin huquq beraberliyi ideologiyasinin esasini qoymus ictimai xadim hesab olunur 6 Azerbaycan Respublikasi Nazirler Kabinetinin 7 may 2019 cu il tarixli 211 nomreli Qerari ile Celil Memmedquluzade Azerbaycan Respublikasinda eserleri dovlet varidati elan edilen muelliflerin siyahisina daxil edilmisdir 7 Mundericat 1 Heyati 1 1 Tehsil illeri 1 1 1 Qori Muellimler Seminariyasi 2 Pedaqoji fealiyyeti 3 Yaradiciligi 3 1 Bedii nesri 3 1 1 Ilk nesr eserleri 1894 1904 3 1 2 1905 1920 ci illerdeki hekayeleri 3 2 Dramaturgiyasi 3 2 1 Sovet hakimiyyeti illerinde 4 Qadin azadligi meselesi 5 Ailesi 6 Elmi fealiyyeti 7 Xatiresi 8 Seceresi 9 Dini gorusleri 10 Eserleri 11 Haqqinda cekilen film 12 Eserleri uzre cekilen filmler 13 Hemcinin bax 14 Istinadlar 15 Edebiyyat 16 Xarici kecidlerHeyati RedakteCelil Memmedquluzade 10 fevral 1869 cu ilde Naxcivan seherinde kicik tacir ailesinde anadan olmusdur 3 4 5 Bezi menbelerde edibin dogum tarixi 1866 ci il olaraq gosterilmisdir 8 9 10 Lakin son illerde aparilmis tedqiqatlar Celil Memmedquluzadenin 1869 cu ilde anadan oldugunu mueyyen etmisdir 3 4 5 Edibin babasi dasyonan benna Mesedi Huseynqulu Iran Azerbaycanin Xoy seherinden olub sonralar Naxcivana kocmusdur Atasi Memmedqulu Mesedi Huseynqulu oglu 1840 1905 ibtidai seviyyede savadi olan dindar biri olmusdur O omrunu yoxsulluqla kecirmis elme maarife regbet beslemisdir 4 9 10 11 Mesedi Memmedqulu XIX esrin ikinci yarisinda Naxcivan seherinde yerli sahibkarlardan olan Canpoladovlarin duz anbarlarinda calismis burada duz ot ve saman satmis hemcinin ailesini dolandirmaq ucun Sahab mehellesinde baqqal dukani isletmisdi 1877 ci il muharibesi zamani Naxcivan duz medenlerinin meshur icaredarlari olan Canpoladov qardaslari Mesedi Memmedquluya podrat duz buraxmislar Bununla da onun maddi veziyyeti bir qeder yaxsilasmisdi 4 9 10 11 Mesedi Memmedqulu texminen 1860 ci ilde oz hemyerlisi dirrikci Mesedi Babanin qizi Sara Babayeva ile evlenmis onlarin 4 oglu ve 1 qizi olmusdu M Memmedqulunun boyuk oglu Mirze Yusif saatsaz idi fars dilini mukemmel bilirdi O cavan yaslarinda vefat etmisdi Kicik oglu Xelil de cox erken 1904 cu ilde dunyasini deyismisdi Mesedi Memmedqulu yalniz iki oglunu Elekberi Celili ve qizi Sekineni boyudub onlara terbiye vere bilmisdi 10 11 Onun ucuncu oglu Mirze Elekber 1872 1922 1906 1911 ci illerde Iran Azerbaycanindaki milli azadliq herekatinin feal istirakcilarindan biri olmusdur O Settar xanin yaxin silahdaslarindan idi Qizi Sekine ise 1900 cu ilde Memmedqulu bey Kengerliye sonra ise onun qohumu Esger aga Kengerliye ere getmis 1913 cu ilde vefat etmisdi Onun Teymur ve Celal adli iki oglu Pakize adli bir qizi qalmisdir Onlar Mirze Celilin himayesinde boyumusdu Edibin valideynleri 1905 ci ilin evvellerinde Naxcivanda vefat etmisler 10 11 Tehsil illeri Redakte Celil Memmedquluzade 1873 1876 ci illerde Molla Eli Huseynzadenin 1877 1879 cu illerde ise Haci Molla Bagirin mektebinde oxumusdur O bu barede qeyd etmisdir 7 8 yasinda molla yanina gedib cereke ve Quran oxumagim da yadima dusur Naxcivanda o vede muderrislikde meshur olan Haci Bagir ve Molla Elinin de mekteblerinde oxumusam ve Haci Molla Bagirin falaqqasinin cubuqlarinin acisini deyesen indi bu saat yene ayaqlarimda hiss edirem Edib ereb ve fars dillerini de hemin vaxtda oyrenmisdir Daha sonra Celil 1879 cu ilden Naxcivan seher ucsinifli mektebinde tehsilini davam etdirir Hemin mektebde dersler rus dilinde tedris olunurdu ve Azerbaycan dilinin tedrisine cuzi yer verilirdi O burada 3 il tehsil almisdi Mirze Celilin dunyagorusunun inkisafina burada kecirilen dunyevi fenlerin hemcinin mektebin mudiri maarifci Konstantin Nikitinin 1832 1894 qabaqcil goruslerine gore merkezden uzaqlasdirilaraq Naxcivanda muellimliye gonderilmis gurcu xalqci demokrat cografiya muellimi Georgi Uturqaurinin ana dili ve seriet muellimi teatr heveskari Mirze Sadiq Qulubeyovun 1823 Qori Muellimler Seminariyasinin Azerbaycan sobesini bes il evezine iki ile bitirerek dogma sehere teyinat almis A O Cernyayevskinin yetirmesi olan Elimemmed Xelilovun 1862 1896 da muhum tesiri olmusdur 3 4 8 9 10 11 Qori Muellimler Seminariyasi Redakte Car hokumeti 1879 cu ilde Zaqafqaziya Qori Muellimler Seminariyasi nezdinde Azerbaycan sobesi yaradilmasi haqqinda ferman vermisdi Seminariya pansionlu qapali tehsil ocagi olub kend mektebleri ucun muellim hazirlayirdi Seminariyanin Azerbaycan sobesinin mufettisi A O Cernyayevski ilk illerde Azerbaycan rayonlarini gezerek seminariyada oxumaq ucun telebeler secirdi O 1882 ci ilde Naxcivana gelmis ve Celil Memmedquluzadeni de basqa sagirdlerle birlikde tehsil almasi ucun siyahiya almisdi 10 Celilin bu mektebde oxumaga istiqametlendirilmesinde muellimi Elimemmed Xelilovun xususi rolu olmusdur Elimemmed Xelilov C Memmedquluzadenin seminariyaya daxil olmasi barede Mesedi Memmedqulunun adindan gonderilmis kalleqrafik xetle yazilmis 21 iyun 1882 ci il tarixli erizesini de oz xetti ile kocurmusdu Hemin il qebul imtahanlarini ugurla veren Celil seminariyanin asagi hazirliq sinfinde derslere baslamisdir Edib asagi ve yuxari hazirliq siniflerinde habele birinci esas sinifde yaxsi oxumusdur Professor Eziz Serif bununla bagli qeyd etmisdir 9 12 Gelecek yazici hazirliq siniflerini musbet neticelerle basa vurmus ve seminariyanin birinci esas sinfine kecirilmisdir Lakin esas siniflerde tehsil alarken onun qiymetleri birden bire asagi dusmusdur Buna sebeb ise sert rejimin olmagi hemcinin seminaristleri ana dilinde danismaqdan etraf muhitle elaqe saxlamaqdan mehrum eden qaydalarin movcudlugu idi Celil Memmedquluzade seminariyani 1887 ci ilde bitirir ve muellimlik attestati alir Attestatda qeyd edilmisdir Gurcustan SSR Dovlet Xalq Maarif Muzeyinin arxivi Zaqafqaziya Qori muellimler seminariyasinin isi 1565 3 8 9 10 11 13 14 Bu attestat Zaqafqaziya muellimler seminariyasi surasi terefinden muellim seminariyalari haqqindaki qaydaya esasen verilir seminariyanin yetisdirmesi muselman sie mezhebine mensub messan oglu 21 yasinda olan Celil Memmedquliyeva bundan otru ki o ela exlaqla birlikde son imtahanlarda asagidaki bilik seviyyesini gostermisdir seriet cox kafi Pedaqogika kafi Rus dili kafi Azerb dili kafi hesab kafi hendese ve yerolcme cox kafi tarix cografiya tebietsunasliq kafi husnxet resmxet ve resm cox kafi muellimlik tecrube dersleri cox kafi Bunlardan basqa senet bagciliq idman mahni meteoroloji nezareti de oyrenmisdir Bunlara gore de ibtidai xalq mekteblerinde muellimlik adina layiq gorulmusdur Edibin dunyagorusunun bedii zovqunun yaradiciliq verdislerinin formalasmasinda 5 il 1882 1887 oxudugu Zaqafqaziya Muellimler Seminariyasindaki tehsil illeri muhum merhele teskil etmisdir Celil burada Azerbaycan ve Serq edebiyyati ile yanasi Avropa rus elmi medeniyyeti ve demokratik fikri mutereqqi pedaqoji telimi ile de yaxindan tanis olmusdur 9 10 Seminariyada basqa fenlerle yanasi tercume derslerine xususi fikir verilirdi Bu yolla hem dunya edebiyyati ile esasli tanisliq baslanirdi hem de tercume seminaristlerde qelem verdisleri yaradirdi Edib seminariyada tercume ucun Qoqolun ve Krilovun eserlerini secmisdir Burada o muxtelif milletlerden olan A O Cernyayevski D D Semyonov N N Novospasski N O Lomouri habele azerbaycanli muellimler Mirze Ebdulqasim Axundzade Seferelibey Velibeyov kimi pedaqoqlardan ders almisdir 5 9 Genc Celil seminariyada teskil olunmus tedbirlerde feal istirak etmis teatr tamasalarinda heveskar aktyor kimi sehneye cixmisdir Bununla yanasi edebi geceler ucun ssenariler sinaq dersler ucun icmallar yazmisdir Qori seminariyasi Celil Memmedquluzadenin menevi aleminde dunyaya baxisinda tebiet ve cemiyyet hadiseleri anlayisinda esasli donus yaratmisdi 5 8 11 13 Buraxilis imtahanlari qurtardiqdan sonra seminariya yoldasi Ismayilbey Serifbeyovun deveti ile Celil Susaya getmisdir O burada Xursidbanu Natevanla ve yerli ziyalilarla tanis olmusdur 10 11 Pedaqoji fealiyyeti RedakteCelil Memmedquluzade seminariyani bitirib muellimlik attestati aldiqdan sonra pedaqoji fealiyyete baslamisdir O 1887 1897 ci iller arasinda Irevan quberniyasinin Uluxanli Naxcivan mahalinin Bas Norasen indiki Serur rayonunda Celilkend ve Nehrem kendlerinde muellimlik etmisdir 5 Mirze Celil 1887 ci ilin avqustundan Uluxanli kendine muellim teyin olunmusdu Bele ki Qafqaz tedris dairesinin mudiri Irevan ve Yelizavetpolun xalq mektebleri mudirine gonderdiyi 7 avqust tarixli mektubunda Uluxanli mektebinin muellimi Memmedbey Qaziyevin isden azad edildiyini ve onun evezine Celil Memmedqulizadenin teyin olundugunu bildirmisdi Genc muellim 1887 ci ilin sentyabrin 1 den Uluxanli qesebesinde 1 ci dereceli mektebde pedaqoji fealiyyete baslamisdir Hemin vaxt Uluxanlida ehalinin elme mektebe hevesi yox idi Mektebde cemisi 10 12 nefer sagird oxuyurdu Zaqafqaziya Qori Muellimler Seminariyasinda Mirze Celile ders demis hemcinin Naxcivan eyaletindeki Bas Norasen ikisinifli zemstvo mektebinin mudiri olan Elimemmed Xelilov xestelendiyi ucun mualiceye getmek zerureti qarsisinda qalaraq bir muddet pedaqoji fealiyyetine ara vermisdi Hemin muddetde mufettis U Pasxalov mudiriyyete bele bir melumatla muraciet etmisdi Cenab Xelilovun getmesile ile mektebin baglanmasi lazim geldiyi ucun belke siz Xelilov qayidana qeder sagirdlerle mesgul olmaqdan otru Uluxanlidaki ikisinifli mektebin muellimi Memmedquliyevin muveqqeti olaraq Bas Norasen mektebine teyin olunmasini mumkun hesab edesiniz Bele ki men bu yaxinlarda Uluxanli mektebini teftis ederken melum oldu ki burada her iki sinifde cemisi on iki sagird vardir ve Uluxanli mektebinin nezaretcisi ozu muveqqeti olaraq bu bir nece sagirdle mesgele apara biler Belelikle Pasxalovun bu muracietine musbet cavab verilmis ve 13 oktyabr 1887 ci ilde Celil Memmedquluzade Elimemmed Xelilovu muveqqeti evez etmek meqsedile hemin mektebe teyin edilmisdir E Xelilov sagalib qayidarken Uluxanli mektebinin nezaretcisi I N Novruzov Mirze Celil kimi bir muellimi itirmek istememis buna gore de Irevan xalq mekteblerinin mufettisliyine gonderdiyi 4 dekabr tarixli raportunda edibin Uluxanliya qayitmasini xahis etmisdir Hemin ayin 18 de mufettislik Celil Memmedquluzadenin Uluxanlida saxlanilmasina icaze vermisdir Lakin Bas Norasenin Naxcivana yaxin oldugunu ve ders seraitinin de nisbeten yaxsi olmasini nezere alan Celil Memmedquluzade 1888 ci il yanvarin 16 da Irevandan Genceye mudir Orlovun adina bele bir teleqram gondermisdi Acizane xahis edirem ki meni Uluxanliya qaytarmayib Bas Norasende saxlayasiniz Bas Norasenin mekteb nezaretcisi ve muellimi Xelilov ise oz teleqraminda yazmisdir Xahis edirem ki yeni teyin olunmus Memmedquliyevi menim yanimda saxlayasiniz redd etmeyin yalvariram Bu teleqramdan sonra Orlov mufettis U Pasxalova melumat verir ki Celil Memmedquluzade Bas Norasen mektebinde saxlanilsin Celil Memmedquluzade Bas Norasende 1887 ci ilden 1890 ci il yanvarin 15 ne qeder muellimlik etmisdir Edib hele Bas Norasende isleyerken xalq mektebleri mudirine teleqram vuraraq xahis etmisdi ki yer bosalanda onu Naxcivan seherine daha yaxin mesafde yerlesen kecmis seminariya dostu Mirze Ebulqasin Sultanovun muellimlik etdiyi Sahtaxti mektebine muellim teyin etsinler Lakin bir ilden artiq kecmesine baxmayaraq o musbet cavab almamisdi Celil Memmedquluzade 1890 ci il yanvarin 15 de valideynlerinin yasadigi Naxcivan seherinin cemi 5 verstliyinde olan ikisinifli Nehrem mektebine teyinat almisdir Gelecek yazici 10 iyul 1897 ci iledek texminen 7 il burada calismisdir Bu barede Qafqaz tedris idaresinin emrinde qeyd olunmusdur Bas Norasen kendindeki ikisinifli Zemski mektebinin muellimi Celil Memmedquliyev Nehrem kendindeki ikisinifli Zemski mektebinin nezaretcisi vezifesine ve Ecmiedzin qezasinin Korxun birsinifli mektebinin sabiq muellimi Elesref Qaziyev ise Bas Norasen ikisinifli Zemski mektebinin muellimi vezifesine teyin edilirler Celil Memmedquluzade burada da telim terbiye islerinin yukseldilmesine xususi fikir vermis mektebe sekkiz nefer azerbaycanli qiz celb ederek xususi sinif teskil etmis ve bu sinifde mesgeleleri ozu aparmisdir Edible bir muddet birge islemis muellim T S Smbatyan bu barede yazmisdir Mirze Celil butun qelbini ve quvvesini genc neslin telim terbiyesi isine serf edir usaqlari medeni adamlar etmeye calisirdi Usaqlari mektebe celb etmek meqsedile Mirze Celil oz pulu ile kasiblara kitab ders vesaiti ayaqqabi ve s alardi Lakin insanlarin tehsile maraq gostermemesi muhitin yaratdigi cetinlikler eyni zamanda edibin kendde qalmamaq basqa xalqlarin heyati ve medeniyyeti ile de tanis olmaq arzusu onu 26 may 1895 ci ilde xalq mektebleri mufettisine raport yazmaga vadar etmisdir Raportda qeyd edilmisdir Dasidigim vezifeni muveffeqiyyetle yerine yetirmeye eks tesir gosteren ve meni islemek imkanindan mehrum eden yerli seraite qarsi mubarizede gucsuz oldugumu gorub islemek ucun ozume basqa bir yer tapmaq meqsedile hemin il may ayinin 11 de xalq mektebleri mufettisine yazdigim raportda xahis etmisdim ki qarsidaki tetil zamani mene uc ayliq mezuniyyet goturmeye icaze versin Mudir hemin raportu xalq mektebleri mufettisine gondermis ve xeyli cetinlikden sonra mufettis Celil Memmedquluzadenin Avropa Rusiyanin muxtelif yerlerine getmek ucun iyunun 10 dan avqustun 25 dek mezuniyyete izn vermisdi Belelikle genc muellim 1895 ci ilin yayinda Peterburq ve Moskvada olmus Novoye vremya qezetinin redaktoru Suvorinle goruserek ereb elifbasini latin elifbasi ile deyisdirmek meselesini oz qezetinde qaldirmagi ondan xahis etmisdi Suvorin ise bu meselenin vaxtinin hele catmadigini bildirmisdir Yazicinin Esseyin itmekliyi eserini radlov elifbasi ile yazmasi da onun kohne elifbanin deyisdirilmesine inamini ve tesebbusunu gostermisdir Celil Memmedquluzade 1896 ci ilde Nehrem mektebinde tarix muzeyi yaratmis bu muzeyde Azerbaycan tarixinin muxtelif dovrlerine dair materiallarin toplanmasina nail olmusdur Bununla yanasi ipekcilik pesesini oyretmek ucun xususi mesgeleler teskil etmis kendlilerin agir is seraitini yungullesdirmek ucun Tiflisden demir kotan getirilmesine nail olmusdur O hemcinin yerli heveskarlarla birlikde Naxcivanda teatr tamasalari teskil etmisdir Bununla eslinde mensub oldugu xalqin maariflenmesi milli oyanisi ve medeni tereqqisi ucun calismisdir Yaradiciligi RedakteCelil Memmedquluzade Azerbaycan edebiyyati taixinde gorkemli jurnalist ve publisist olmaqla beraber hem de boyuk bir dramaturq ve nasir kimi taninmisdir Kendlerde muellim islediyi iller edibin gelecek yaradiciligi ucun zengin material vermisdir Bir sira kicik hekayelerini Danabas kendinin ehvalatlari 1936 ci ilde nesr olunmusdur povestini de bu dovrde yazmisdir 1895 ci ilde yayinda Moskvaya ve Peterburqa getmis bu seherin medeni heyati ile tanis olmusdur Naxcivanda ve Irevanda muxtelif huquq idarelerinde calismisdir Bedii nesri Redakte Ilk nesr eserleri 1894 1904 Redakte Celil Memmedquluzadenin ilk yaradiciliq dovru 1905 ci il inqilabina qeder davam etmisdir Bu dovrde Cay destgahi adli alleqorik menzum dramini Danabas kendinin ehvalatlari povestini Danabas kendinin mektebi Kismis oyunu Poct qutusu hekayelerini yazmis rus dilinden bezi tercumeler etmisdir Edibin yaradiciliginin birinci dovrune aid olan bu ilk eserlerinde inqilabdan evvelki Azerbaycan kendinin kendlisinin heyat ve meisetinin muxtelif cehetleri eks olunmusdur 10 14 15 Mirze Celilin ilk melum nesr eseri 1894 cu ilde yazilmis Danabas kendinin ehvalatlari povestidir Povest edibin Nemhremde muellimlik etdiyi illerde qeleme alinmisdir Muellif Danabas kendinin ehvalatlari adi altinda silsile seriya eserler yazmagi nezerde tutmusdur Hemin seriyaya daxil olan Esseyin itmekliyi povestini tamamlamis Danabas kendinin mektebi hekayesi ise yarimciq qalmisdir Ona gore de Danabas kendinin ehvalatlari dedikde Esseyin itmekliyi povesti nezerde tutulur 3 8 9 10 14 15 16 17 Kendli meisetini derinden oyrenen kenddeki zulmu yoxsulluq ve avamligin bilavasite sahidi olan Celil Memmedquluzade Danabas kendinin ehvalatlari povestinin movzusunu mehz bu heyatdan goturmusdur Eserin ideyasi ile elaqedar olaraq edib Danabas kendinde cereyan eden bir ehvalat secmis ve povestin sujet xettini hemin ehvalat uzerinde qurmusdur Povestin sujetini real heyat materiali uzerinde quran muellif kendlilerin heyatini meisetini qadinlarin kole veziyyetini zehmetkesler uzerinde hokm suren zulm ve edaletsizliyi eks etdirmisdir Eserde satira atesine tutulan hedeflerden biri de beyler carizm usul idaresi rusvetxor car cinovnikleridir 3 10 14 15 Eser o zaman cap olunmamisdir ancaq elyazmasi seklinde edibin yaxin dostlari arasinda yayilib oxunurdu C Memmedquluzade Eseri II cild Baki Azernesr 1936 seh 485 14 Yazmaq isteyirdim Cox isteyirdim yazmaq Amma bilmirdim niye yazim ve kimden otru yazim Cunki umidvar deyildim ki yazdiqlarimi cap etmeye ve intisare qoymaga hokumet icaze verecek C Memmedquluzade Secilmis eserleri Baki Azernesr 1951 I cild seh 430 1901 ci ilde Irevandan Naxcivana maarifperver M T Sidqiye gonderdiyi 27 yanvar tarixli mektubunda Celil Memmedquluzade bele yazmisdir 14 Mehemmedhesen eminin esseyini Danabas kendinin ehvalatlari isteyirem yazib gonderem senzor izn versin Irevanda cap eletdirem C Memmedquluzadenin arxivi Azerbaycan SSR EA Respublika Elyazmalari fondu Q 3 137 Mirze Celil hemin dovrde cap etdire bilmese de gorduyu hadiseleri muntezem qeleme almisdir Edib 1921 ci ilde Tebrizden qayitdiqdan sonra eseri cap olunmaq ucun Bakida Maarif Komissarligina teqdim etmisdir Ancaq povest Maarif Komissarliginda itdiyinden edib oz sagliginda onu cap etdire bilmemisdir Belelikle povest ilk defe yazicinin olumunden sonra 1936 ci ilde Azernesrde ayrica kitab seklinde cap olunmus sonra ise edibin Eserleri 1936 uccildlik ve alticildlik Eserleri nin I cildine 1966 1983 daxil edilmisdir 3 8 14 Celil Memmedquluzadenin Danabas kendinin ehvalatlari seriyasindan yazilmis Danabas kendinin mektebi adli yarimciq bir hekayesi de vardir Hekayede milli maarifciliye cagiris motivleri eks olunmusdur Edib sonralar yeniden hemin meseleye qayitmis eyni movzu ve eyni adda bir pyes yazmisdir 4 14 Mirze Celilin ilk metbu eseri olan Poct qutusu hekayesi 1903 cu ilin noyabr ayinda qeleme alinmisdir Fikri istiqameti etibarile bu hekaye Danabas kendinin ehvalatlari povestinin davamidir Mulkedar Velixan ile avam kendli Novruzeli arasindaki munasibet eserin esas mezmununu teskil edir Poct qutusu hekayesi genc yazicinin edebi heyatinda xususi ehemiyyete malik olmus onun gelecek yolunu mueyyenlesdirmisdir 4 10 14 15 18 Edib sonralar bu barede qeyd etmisdir 10 Men Poct qutusu nu ondan otru oxucularin nezerine getirirem ki menim bu hekayem edebi heyatimda bir ehemiyyetli rol oynayibdir Bu da odur ki belke bu hekayemin sebebinden men bu musafiretimde Tiflise azarlini apardiqda dexi Irevana qayidib gelmedim ve Tiflisde qalib sonra da hemiselik tiflisli oldum Eser Tiflisde Azerbaycan dilinde cixan Serqi Rus qezetinin 1904 cu il 16 ve 18 yanvar tarixli saylarinda Poct qutusu serlovhesi ve Celil Memmedquluzade imzasi ile derc edilmisdir Serqi Rus qezeti 16 18 yanvar 1904 cu il 5 6 Belelikle de edibin Serqi Rus qezetinde cap olunan ilk hekayesi Poct qutusu olmusdur Muellif onu ruscaya cevirerek Novoye obozreniye qezetinde derc etdirmisdir 1905 ci ilde ise Qeyret metbeesinde ayrica kitabca halinda buraxilmisdir 10 18 Poct qutusu Mirze Celilin eserlerinin nesrlerinin hamisina daxil edilmis xarici dillere tercume olunmus ve orta mekteblerde tedris olunur Hekaye esasinda Azerbaycantelefilm kinostudiyasinda qisametrajli film cekilmisdir 18 1905 1920 ci illerdeki hekayeleri Redakte XX esrin evvellerinden etibaren Celil Memmedquluzade bedii yaradiciliqla da ardicil mesgul olmusdur Qudretli yazicinin Usta Zeynal 1905 Dellek 1906 Iranda hurriyyet 1906 Fatma xala 1906 Qurbaneli bey Quzu 1914 Nigaranciliq 1916 Konsulun arvadi 1918 Pirverdinin xoruzu 1906 ve b hekayeleri onu kicik janrin boyuk ustadi kimi tanitmisdir 3 4 16 Ilk eselerinde esasen kend ve kendli heyatindan bey xan zulmunden yazan muellif yeni dovrde oz hekayeleri ucun fehle heyatindan da movzu secir Fehle movzusunun islenmesi noqteyi nezerinden Celil Memmedquluzade nesrinin inkisafini gosteren eserler icerisinde Usta Zeynal 1905 ve Iranda hurriyyet 1906 hekayeleri xususi yer tutur 3 4 8 10 14 Usta Zeynal hekayesinin ideyasi dini movhumatin puc muselman etiqadinin insanlari tenbel etdiyini onlari is ve fealiyyetden uzaqlasdirdigini ifsa etmekden ibaretdir Usta Zeynal 1906 ci ilden baslayaraq bu gune qeder defelerle nesr olunmusdur Hemcinin Tebrizde cixan Veten yolunda qezetinde cap olunmusdur Veten yolunda qezeti 13 15 17 23 25 27 ve 29 dekabr 1944 cu il 107 108 109 111 112 113 ve 114 Eyni zamanda 1945 1946 ci ilde illerde Tebriz dovlet teatri kollektivi Usta Zeynal hekayesini sehnelesdirmisdir Cefer Xendanin Cenubi Azerbaycan edebiyyatinda milli azadliq ideyalari 1906 1946 ci iller adli doktorluq dissertasiyasi 10 14 19 20 Celil Memmedquluzadenin 1905 ci ilden sonraki yaradicliginda o cumleden hekayelerinde Iranda ve Iran Azerbaycaninda cereyan eden ictimai siyasi hadiseler muhum yer tutmaga baslamisdir Bu cehetden qeleme aldigi Iranda hurriyyet hekayesi cox xarakterikdir Iranda hurriyyet sah hokumeti terefinden 1906 ci ilin avqustunda verilmis hurriyyetle elaqedar yazilmisdir Eser ozunun bezi xususiyyetlerile xususen zehmetkeslerin avamligini tenqid cehetden Usta Zeynal hekayesi ile seslesir Iranda hurriyyet hekayesi yazicinin meqalelerinde defelerle tekrar etdiyi bu fikri tesdiq edir edir 3 10 13 14 Ne qeder ki zehmetkes insan movhumat azarindan xilas olmamisdir azadligin nemetlerinden istifade ede bilmez Edib eserde sah hokumetinin verdiyi hurriyyetin mahiyyetini ifsa etmis xalq kutlelerini aldanmamaga esasli demokrtatik islahat kecirilmesi ugrunda feal ve ardicil mubarizeye cagirmisdir Mirze Celil hekayeni Iranda hurriyyet elan edilmesinden texminen uc ay sonra qurtarmisdir Eserin sonundaki 23 noyabr 1906 Tiflis qeydi de onun tamamlandigi tarixi gosterir 10 13 Buradan aydin olur ki Mirze Celil hurriyyet xeberini esiden kimi hekayeni yazmaga baslamis ve gunun zeruri meselesine derhal oz munasibetini bildirmisdir Hekayenin sentyabrin evvellerinde yeni Iranda mesrute elan edilmesinden bir nece gun sonra yazilmaga baslandigina dair edibin mueyyen isareleri vardir Movzusu siyasi meqsed ucun secilmis sujeti real heyat materiali uzerinde qurulmus Iranda hurriyyet ilk defe 1906 ci ilin dekabr ayinda Tiflisde Qeyret metbeesinde ayrica kitabca halinda cap olunmusdur Kitabda ressam O l Smerlinqin uc illustrasiyasi yer almisdir Hekayenin nesri haqqinda Molla Nesreddin jurnalinin 1906 ci il 22 dekabr tarixli 38 ci nomresinde derc edilmis Elan da yazilmisdir 1906 ci ili musterilerine Umidvarin yazdigi Besdir bu qeder zulm kitabcasini hediyye edeceyimizi ved elemisdik Mezkur kitabin capina ruxset verilmediyinden onun yerine Iranda hurriyyet kitabcasi gelecek nomre ile hediyye gonderilecekdir Molla Nesreddin jurnali 22 29 dekabr 1906 ci il 38 39 10 13 14 21 22 Jurnalin hemin il 29 dekabr tarixli 39 cu nomresinde ise deyilirdi 13 14 Hemin nomre ile 9 ayliq musterilere Iranda hurriyyet kitabi gonderilir Celil Memmedquluzadenin Cenubi Azerbaycan movzusuna hesr olunmus hekaeylerinden biri de Xanin tesbehi dir Edib Iranda oldugu vaxt ozunun bilavasite sahidi oldugu hadiseleri qeleme almisdir Hekayinin movzusu Iran despotlarinin heyatindan goturulmusdur Eserde hemcinin xan ve beylerin reiyyete amansiz munasibetini eks olunmusdur 10 14 15 Usta Zeynal da oldugu kimi Rus qizi hekayesinde de iki aile munasibeti iki exlaq ve iki terbiye sistemi gosterilmisdir Usta Zeynal da dini movhumat Rus qizi nda ise cehalet nadanliq eks olunmusdur Hekaye ilk defe 1925 ci ilde Yeni yol qezetinin 2 dekabr tarixli 275 ve 6 dekabr tarixli 278 ci nomrelerinde cap olunmusdur Hekayenin inqilabdan evvel yazildigi qeyd olunmusdur 14 23 Dramaturgiyasi Redakte Celil Memmedquluzade bedii yaradiciliga 23 yasindan kendde muellim iken baslamisdir Edibin ilk qelem tecrubesi Cay destgahi alleqorik drami olmusdur Bundan sonra edib muntezem suretde edebiyyatla mesgul olmus qezetlerde islemis muellimlik etmisdir Eser 1889 1894 cu iller arasinda yazilmisdir Cay destgahi nda muellif noker Elinin simasinda kendin en asagi tebeqelerinin cemiyyetde yaziq ve acinacaqli halini eks etdirir Noker Elilerin meisetdeki gulunc hereketlerinde muellif onlarin ozlerini yox Haci Rehim xanlari gunahlandirir 3 8 9 10 16 24 Celil Memmedquluzadenin ilk eserleri alleqorik menzum Cay destgahi drami ve birperdeli Kismis oyunu pyesidir Birperdeli Kismis oyunu nu pyesi 1892 ci ilde yazilmisdir Pyesde muellifin esas tenqid hedefi zehmetkeslerin malina zorla sahiblenmeye calisan kobud tamahkar kend mulkedari Velisoltan ve quldurluga adet etmis deleduzlardir 3 9 10 XX esr Azerbaycan dramaturgiyasinin inkisafinda yeni bir merheleni teskil eden Oluler komediyasi 1909 cu ilde yazilmisdir Eserde din movhumat ve feodal heyat terzi eleyhine mubarize oz eksini tapmisdir Oluler de cehalet gerilik ikiuzluluk ve yalan ifsa olunur Avamliq ve nadanligin ne kimi belalar yaratdigi gosterilir Bu komediyani yazmaqda boyuk dramaturqun meqsedi muselman olkeleri xalqlarini uzun esrler cehaletde saxlayan movhumat icinde curuden dini serieti soygunculuq vasitesine ceviren yalanci firildaqci ruhanilerin heqiqi simasini oldugu kimi xalqa tanitmaq olmusdur Celil Memmedquluzadenin tercumeyi hali ile elaqedar olan materiallar arxiv senedleri ve xatireler gosterir ki Seyx Nesrullah suretinin yaradilmasinda muellifin sahidi oldugu konkret tarixi faktlarin ve heqiqetlerin boyuk tesiri olmusdur Seyx Nesrullah butun Yaxin ve Azerbaycan ucun seciyyevi olan canli tipik ve murekkeb bir ruhani obrazidir Edib Seyx Nesrullahin eksi olaraq yaratdigi Kefli Iskender obrazi vasitesile xalqi oyatmaga calismisdir 3 8 10 15 16 1916 ci ilde Bakida sehneye qoylumus Oluler komediyasi uzun muddet Azerbaycan ve Serq olkelerinin teatrlarinda oynamisdir Eser tez bir zamanda Derbend Buxara Semerqend Orenburq Kazan Tiflis Yerevan ve bsaqa seherlerin sehnelerinde ugurla gosterilmisdir Oluler haqqinda Uzeyir Hacibeyov demisdir 3 8 15 16 Oluler Molla Nesreddin kimi baltani dibinden vuran bir pyesdir Eserin ilk tamasasi haqqinda o zamanlar xususi nesriyyat sahibi olan muherrir Oruc Orucov yazmisdi 10 Yuxaridan asagi zikr edilen sozlere diqqetle baxilacaq olursa bu cumleler eyle silsilevari irad olunur ki esla bir serxos ne qeder muqtedir olsa da o derecede aqilane mahirane nesihetlerde buluna bilmez Yeni Iqbal qezeti 1916 298 Oluler Tebrizde 1921 ci ilde tamasa qoyulmusdur Hemin dovrde Kefli Isgender obrazini Boyukxan Naxcivanski Haci Baxsali obrazini Semed Movlevi Mesedi Oruc obrazini naxcivanli Cabar Emirov Haci Hesenaga obrazini Mehdi Celal obrazini Mirze Celilin oglu Midhet Nazli obrazini Mirze Celilin qizi Munevver muellim obrazini qafqazli Mehdi Seyx Nesrullah obrazini Eli Azeri ifa etmisdir Anamin kitabi komediyasi Azerbaycanda Sovet hakimiyyetinden qabaq 1919 cu ilde yazilmisdir Edib eserde dil ve medeniyyet meselesine toxunmus mueyyen qrup ziyalilarin canli ana diline yabanci olmasini gostermisdir Dramaturq bir ananin ovladlari olan uc qardasin simasinda xalqdan uzaq bele ziyalilarin tipik suretlerini yaratmisdir Hele 1906 ci ilde Molla Nesreddin in birinci nomresinde edib yazicilara ve oxuculara bu cur muraciet etmisdir 4 9 10 15 Saliniz yadiniza o gunleri ki ananiz sizi besikde yirgalay yirgalaya size turk dilinde lay lay deyirdi Herdenbir ana dilinde danismaq ile kecmisdeki gozel gunlerini yad etmeyin ne eybi var Eserde hemcinin Azerbaycan xalqinin milli azadligi milli intibah ve yukselisi meseleleri de oz eksini tapmisdir Muellif tipleri hadiseleri komediyanin sujetini heyatdan goturmusdu 3 XX esr Azerbaycan nesri ve dramaturgiyasinin inkisafinda yeni bir merhele olan birperdeli Kamanca pyesi 1920 ci ilde Susada yazilmisdir Pyesdeki hadiseler Qarabagda cereyan edir ve hemin dovrde Qarabagda yasayan edibin real heyati musahideleri esasinda qeleme alinmisdir Janrina gore facie olan eserde 1918 1920 CI illerde Qarabagda bas vermis ermeni Azerbaycan munaqisesi dovrunun hadiselerinden behs olunur 2 3 8 25 26 Sovet hakimiyyeti illerinde Redakte Celil Memmedquluzadenin yaradiciliginin ve ictimai fealiyyetinin muhum bir merhelesini de onun heyatinin Sovet hakimiyyeti illerinde kecen 1921 ci ilden 1932 ci ile qederki dovru teskil edir Sovet dovrunde de edib bedii yaradiciligini davam etdirmisdir 4 9 Sovet hakimiyyeti illerinde qeleme alinmis Lal Oyunbazlar Lenet sehneciklerinde 1921 kohnelik ve gerilik movhumat ve cehalet tenqid olunmusdu Bu kicik hecmli eserlerde elm tehsil mekteb kimi meseleler on plana cekilmisdir 4 Bu dovrde Danabas kendinin mektebi pyesini yazmisdir Edibin irihecmli dramlarindan olan 1921 ci ilde qeleme alinan Danabas kendinin mektebi pyesi evvelce hekaye seklinde olmus sonralar muellif terefinden sehnelesdirilmisdir Pyesde tesvir olunan heyat texminen Oluler in ehate etdiyi tarixi dovre yaxindir Edib ozu de eserin baslangicinda ehvalatin 1895 ci ilde vaqe oldugunu qeyd edir Eserde elm maarif mekteb teblig olunmus cehalet ve savadsizliq tenqid olunmusdur Celil Memmedquluzade 1928 ci ilde eseri tamasaya qoyulmaq ucun Dovlet Turk Akademik Dram Teatrina Danabas kendinin muellimi adi ile teqdim etmisdir 4 10 15 1926 ci ilde qeleme alinmis Yigincaq pyesinde sovet cemiyyetinin ilk onilliyinde Azerbaycan cemiyyetinde geden murekkeb ictimai prosesler eks olunmusdur 4 8 9 Deli yigincagi tragikomik pyesi 1927 ci ilde Bakida yazilmisdir Eserde Cenubi Azerbaycan zehmetkesleri uzerinde agaliq eden mustemlekecilerin soygunculugu ozbasinaligi xarici dusmenlerin menafeyini mudafie eden muhafizekar ruhanilerin genis kutleleri movhumatda saxlamaqlari keskin tenqid olunmusdur Deli yigincagi movzu etibarile Oluler e daha yaxin eserdir Eserde Oluler de eks olunan feodal heyati ve tipleri eks olunmusdur 3 4 10 15 27 Dord perdeli Er pyesi 1930 cu ilde sovet hakimiyyeti illerinde yazilmisdir Eserde sovet hakimiyyetinin baslangic illerinde Azerbaycanda geden ictimai prosesler eks olunmusdur 4 Qadin azadligi meselesi RedakteCelil Memmedquluzadenin hekayelerinde qadin esaretine qarsi mubarize movzusu muhum yer tutmusdur Edib Molla Nesreddin jurnali sehifelerinde oldugu kimi hekayelerinde de hemise qadinlarin agir kole veziyyetine qarsi cixmis onlarin azadligi ugrunda ciddi mubarize aparmisdir 14 Mirze Celilin 1905 1920 ci illerde yazdigi hekayelerde en cox islenen movzulardan biri de mehz qadin azadligi meselesi ile bagli olmusdur 10 14 Edib hemin illerde qadin esaretine qarsi Iranda hurriyyet Xanin tesbehi Konsulun arvadi Qessab Molla Fezleli Pirverdinin xoruzu ve s hekayeleri yazmisdir Molla Fezleli 1915 hekayesinde edib qadin seadetini alt ust eden kohne exlaq normalarindan sige meselesinden behs etmisdir Xanin tesbehi Konsulun arvadi hekayelerinde ise qadina olan xususi mulkiyyetcilik elaqesinin basqa bir ceheti qadin alverinin basqa bir formasi oz eksini tapmisdir 10 14 Eyni zamanda edib sovet dovrunde qeleme aldigi Iki er Qiyamet Eydi remezan hekayelerinde de bu meseleye toxunmusdur 1927 ci ilde yazilmis Iki er hekayesi Serq qadini jurnalinin hemin il 10 11 ci nomresinde derc edilmisdir 10 28 Hemcinin edibin 1927 ci ilde Oktyabr inqilabinin on illiyi munasibetile yazdigi Qiyamet Eydi remezan hekayelerinde qadinin ictimai heyatdaki fealiyyeti eks olunmusdur 10 Mirze Celil qadin azadligi meselesine hem hekayelerinde hem de dramaturji ve publisist fealiyyetinde genis yer vermisdir Edib uzun iller arzusunda oldugu Serq qadini jurnalinin nesrini sevincle qarsilamis Molla Nesreddin de derc etdiyi Serq qadini meqalesinde onu tebrik etmisdir Mirze Celilin hemin jurnalda Hunerli qadinlar Iki er Bir balaca yanlisliq hekayeleri hemcinin Kohne derdim Mirze Feteli Axundov dinler haqqinda Mirze Feteli Axundov ve qadm meselesi meqaleleri derc olunmusdur 29 Yazici 1924 cu ilde Serq qadini jurnalinin ildonumu munasibetile yazdigi Kohne derdim adli meqalesinde demisdi 10 29 Butun omrumde vurdugum qelemin cox hissesi Serq qadini meselesi ustune vurulub Serq qadininin derdini men hamidan artiq anlaya bilerem O menim kohne derdimdi Nedir onlarin derdi Serq qadinini azad etmek Neden Serietin kemendinden muselmanligin zencirinden heremxanelerin zindanindan qara carsafin zulmunden Celil Memmedquluzade Kohne derdim Serq qadini jurnali 1924 10 seh 25 Edib muselman aleminde debde olan sigeni exlaqa aile mesuliyyetine zidd hesab etmis ve bu cur fikirlerine gore ruhaniler terefinden teqib olunmus olumle hedelenmisdir Bu barede Hemide xanim oz xatirelerinde bele yazirdi Faiq efendi Mirze Celile bildirdi ki evden kenara cixmasin onu oldurmek isteyirler Seherin muselman hissesi boyuk heyecan kecirirdi Camaat mollalarin basciligi ile mescide toplanib Mirze Celile lenet oxuyur islama rexne yetiren o dinsiziin qetline ferman verirdi Basqa yerlerden avamlar Mirze Celile soyus ve hedelerle dolu mektublar gondermisdiler 30 Buna baxmayaraq Serq qadininin azadligi ugrunda edibin apardigi mubarizeye yuksek qiymet veren dovrun mutereqqi ziyalilari da az deyildi Y Vezirov Millet qezetinde cap etdirdiyi meqalesinde yazirdi Islam aleminde helli usyana sebeb olan bir cox dini meseleleri Molla Nesreddin zemane noqteyi nezerini etibara alaraq qolayliqla hell yoluna saldi Eski qanun ve adetler dairesini pozub genis bir vadiye cixdi Qadin meselesi kimi zeruri heyati ve bununla bele qarisiq meseleni hell etdi Zemane yazilmls qanunlardan quvvetlidir dedi Zemane telebatina tabe olunuz 31 Ailesi Redakte Midhet Memmedquluzade atasi Celil Memmedquluzade ile birlikde 1916 1896 ci ilde ilk ailesini qurmusdur 1897 ci ilde qizi Munevver anadan olmus heyat yoldasi Helime xanim vefat etmisdir 1900 cu ilde dovrunun taninmis huquqsunaslarindan olan Mehemmedqulu bey Kengerli nin bacisi Nazli xanim Kengerli ile aile heyati qurur Lakin sonradan Mirze Celille Nazli xanimin munasibetleri korlanir 1903 cu ilde Nazli xanim vaxtindan evvel olu usaq dogur ve bununla da eseb xesteliyine tutulur Mirze Celil Mehemmedqulu beyle birlikde xesteni Tiflise aparir ve hekimlerin tovsiyesi ile eseb xestelikleri uzre Mixaylovski xestexanasina yerlesdirir Buna baxmayaraq Nazli xanimin xesteliyi siddetlenir yemekden qeti imtina edir ve tezlikle dunyasini deyisir Ucuncu defe 15 iyun 1907 ci ilde Hemide xanim Ehmedbey qizi Cavansirle aile heyati qurmus oglanlari Midhet ve Enver dunyaya gelmisdir Hemide xanim Azerbaycanin ilk maarifci qadinlarindan olmusdur 1955 ci ilde vefat eden Hemide xanim Cavansir Memmedquluzade Fexri Xiyabanda Mirze Celilin mezari yaninda defn olunmusdur Oglu Midhet Memmedquluzade 1908 ci ilde Tbilisi seherinde anadan olmusdur Mesedi Ezizbeyov adina Azerbaycan Dovlet Politexnik Institutunun Hidrotexniki tikintiler fakultesinde oxumus 1928 1931 su insaati muhendisi ixtisasi qazanmisdir Midhet Azerberbaycan Dovlet Plan Komitesinde calismis Mingecevir SES inin layihesini hazirlayan komissiyanin elmi katibi olmusdur Dovlet Plan Komitesinin kollegiya uzvu secilmisdir Muhendis Rzazade ile birlikde Bakinskiy Rabociy qezetinde Mingecevir SES i haqqinda ilk meqaleni derc etdirmisdir Bakida vefat etmis Cemberekend qebiristanliginda defn olunmusdu Sonralar hemin mezaristan kocurulerken cenazesinin qaliqlari atasinin Fexri xiyabandaki qebrinin yaninda torpaga tapsirilmisdir Elmi fealiyyeti Redakte1903 cu ilden Tbiliside nesr edilen Serqi Rus qezeti redaksiyasinda islemisdir C Memmedquluzadenin yazici ve jurnalist kimi formalasmasinda Serqi Rus qezeti ve onun redaktoru Mehemmed aga Sahtaxtinskinin muhum rolu olmusdur 32 Poct qutusu adli ilk metbu eseri Kismis oyunu Lev Tolstoydan tercume etdiyi Zehmet olum ve naxosluq hekayeleri ilk defe bu qezetde derc edilmisdir 1904 cu il noyabrinda C Memmedquluzadenin Serqi Rus qezetinin muveqqeti redaktoru olmusdur 1905 ci ilde Serqi Rus baglandigi zaman Memmedquluzade jurnalist Omer Faiq Nemanzade ve maarifperver tacir Mesedi Elesger Bagirzade ile serikli bu qezetin metbeesini alib ona Qeyret adi vermisdir 1905 1907 ci illerde C Memmedquluzadenin ilk kitabcalari Poct qutusu Usta Zeynal Qurbaneli bey Iranda huriyyet Qeyret metbeesinde nesr olunmusdur Hemin ilde C Memmedquluzade Tiflisde usaqlar ucun mekteb ve pansion acmisdi 1905 ci ilde Kavkazski raboci listok qezetinde Cenubi Azerbaycandan gelmis fehlelerin agir heyatini tesvir eden Binesibler ve Xeyirdua meqaleleri ile cixis etmisdi C Memmedquluzade hemin ilde Novruz adli gundelik qezet cixarmaga icaze alsa da azadliq herakatinin tesiri ile mubariz satira orqani nesr etmeyi daha munasib bildi Celil Memmedquluzadenin 100 illiyi munasibetile buraxilmis SSRI poct markasi 1966 Ilk nomresi 1906 ci il aprelin 7 de kohne stil ile 20 aprel cixan Molla Nesreddin jurnalinin nesrine baslamaqla o Azerbaycanda elece de turk muselman dunyasinda ilk defe satirik jurnalistikanin esasini qoydu Hemin vaxtdan o Molla Nesreddin adi ile tanindi Mirze Elekber Sabir Neriman Nerimanov Ebdurrehim bey Haqverdiyev Memmed Seid Ordubadi Omer Faiq Nemanzade Eli Nezmi Eliqulu Qemkusar kimi yazici ve jurnalistlerle mohkem ideya yaradiciliq elaqesi yarandi C Memmedquluzadenin teblig etdiyi derin demokratizm ve azadliq ideyalari jurnala umumxalq mehebbeti beynelxalq alemde boyuk nufuz qazandirdi Mollanesreddinciler Yaxin ve Orta Serqde Molla Nesreddin mektebi adli qudretli metbuat ve edebiyyat mektebi yaratdilar Molla Nesreddin Suri Israfil Azerbaycan Nesimi simal Iran Cem Turkiye Uklar Yesen Tataristan Tokmaq Turkmenistan Sinek Krim ve s satirik jurnallar ucun ornek oldu E Lahuti A Turkay M Dehxuda E Gilani Molla emi ni ozlerine muellim ve ustad secmisdiler Jurnalin Rusiyadan basqa Asiya Avropa ve Amerikanin bir sira olkesinde de abunecileri var idi Basqa mollanesreddinciler kimi C Memmedquluzade de irtica ve qaraguruhcularin arakesilmez teqib ve tezyiqine meruz qalirdi Car hokumeti onu tez tez mehkeme mesuliyyetine celb edir Qeyret metbeesinde axtarislar aparir bezen de Molla Nesreddin in nesrini dayandirirdi Molla Nesreddin jurnali yazicinin M E Sabirle ayrilmaz dost olmasinda da boyuk rol oynamisdir Celil Memmedquluzade ev muzeyi 1920 ci ilin iyun ayinda C Memmedquluzade ailesi ile birlikde Tebrize kocmus 33 ve 1921 ci ilde orada Molla Nesreddinin 8 nomresini cap etmisdir 1922 ci ilde Molla Nesreddin in nesrinin burada davam etdirmisdir Yeni yol qezetinin redaktoru Umumittifaq Merkezi Yeni Elifba Komitesinin uzvu Baki Tenqid Teblig Teatrinin teskilatcilarindan olmus Maarif ve medeniyyet Yeni kend Serq qadini indiki Azerbaycan qadini ve s metbuat orqanlarinda fealiyyet gostermisdir 20 ci illerin ikinci yarisindan tibaren C Memmedquluzadenin heyatinda ciddi sarsintilar dovru baslanmisdir Onun bas redaktoru oldugu Molla Nesreddin jurnalina ciddi senzura nezareti qoyulmus jurnalin nesri ucun ayrilan dovlet vesaiti dotasiya azaldilmisdi Hetta Molla Nesreddin jurnalinin Mubariz Allahsizlar Cemiyyetinin orqani kimi fealiyyet gostermesi meqsedeuygun hesab edilmisdi Bir cox dovlet seviyyeli toplantilara edebi medeni tedbirlere devet edilmemesi dovri metbuatda haqqinda cap olunan yersiz tenqidi meqaleler de boyuk demokrat edib ucun gozlenilmez menevi zerbelere cevrilmisdir Butun bunlar yazicinin saglamligini ciddi suretde sarsitmisdi Celil Memmedquluzade 40 illik yaradiciligi boyu muxtelif janrlarda dram hekaye povest seir publisistika edebi tenqid xatire ve s yazdigi eserleri ile realist Azerbaycan edebiyatinin yeni yuksek pilleye qalxmasinda mustesna rol oynamisdi C Memmedquluzade edebi ve estetik goruslerinde realizmin ardicil terefdari mubariz tebligatcisi ve nezeriyyecisi idi M F Axundov enenelerine esaslanan C Memmedquluzade senetde mucerredliye formalizm tezahurlerine bitereflik ve ideyasizliq meyllerine qarsi keskin mubarize aparirdi Edebiyyati ve metbuati butun xalqin hetta sade savadsiz avam adamlarin mali etmek onun esas yaradiciliq qayelerinden idi O qelemle tesexxus satan mesleksiz yazicilari seir bulbulleri ni hiddetle tenqid edirdi Hele Danabas kendinin ehvalatlari povesti ve ilk hekayeleri ile C Memmedquluzade tenqidi realizm yolunu tutmusdu Bu eserlerde o zamanki Azerbaycan kendinde hokm suren feodal patriarxal munasibetler car memurlarinin ve din xadimlerinin ozbasinaligi suurlarda ve meisetdeki gerilik movhumat ve xurafat qadinlarin acinacliq taleyi tereqqi ve dircelise cagiran boyuk vetendas yangisi ile qeleme alinmisdi C Memmedquluzade oz qelem ve meslek dostlari ile birge Azerbaycan satirasini daha da inkisaf etdirerek ona demokratik mezmun verdi Onun Poct qutusu 1905 Usta Zeynal Iranda hurriyyet 1906 Qurbaneli bey 1907 kimi hekayeleri meshur Oluler muhitinin rezaletlerini nifretle damgalamis isiqli heyat haqqinda arzularin tercumani olmusdur Ilk defe 1916 ci ilde Bakida tamasaya qoyulan Oluler komediyasi baltani dibinden vuran U Hacibeyov Ideyasi inqilabi N Nerimanov bir eser kimi heraretle qarsilanmisdi C Memmedquluzadenin yaradiciliginda milli suur mensub oldugu xalqin musteqilliyi ve taleyi Anamin kitabi 1919 aile mekteb terbiyesi umumiyyetle marifcilik ideyalari Danabas kendinin mektebi 1921 ve s problemler de genis yer almisdi Ermeni ve Azerbaycan munaqisesi movzusunda yazilmis birperdeli Kamanca 1920 pyesinde xalqimizin derin humanizmini boyuk senetkarliqla tecessum etdirmisdir Deli yigincagi nesri 1936 komediyasinda feodal patriarxal munasibetleri fantizm keskin tenqid atesine tutulur Bedii yaradiciligda da oldugu kimi publisistikasinda da esasen satirik janrlardan istifade etmisdir O carizm sosial edaletsizlik fantaizm xurafat cehalet ve nadanliq Qerb inperailzmi ve Serq istibdadi eleyhine cevrilmis yuzlerce publisistik meqale fleyton ve satirik miniaturun muellifidir Hemcinin muxtelif satirik tesvir usullari ile II Nikolay Memmedeli sah Sultan Ebdulhemid Kayzer Vilhelm ve b boyukleri ifsa edirdi Diger dunya demokrat yazicilari ve M F Axundov mezlumlar ele deyenek almaga zalimlara qarsi qeti mubarize aparmaga cagirirdi Cumhuriyyet 1917 adli eserinde xalq hakimiyeti demokratik respublika telebi ireli surulurdu Celil Memmedquluzadenin bustu C Memmedquluzadenin publisit eserlerinde milli meseleden Iran ve Turkiye inqilablarindan qadin azadligi maarif edebiyyat incesenet ana dili ve s ictimai medeni tereqqi problemlerinden behs edilir qabaqcil fikirler yurudulurdu Coxcehetli derin bilik sahibi olan edib Datvin Epikur ve Sokrat Sekspir ve Siller Kant ve Spinoza Holbax ve Leybnits Qlinka ve Bethoven Derjavin ve Puskin Zerdust ve Mani muxtelif siyasi felsefi dini sosioloji cereyanlar haqqinda yazmis murtece ideyalari redd etmis Beser duhasinin muhum nailiyyetlerini teblige calismisdir 1922 1930 cu illerde C Memmedquluzade Molla Nesreddin i mubariz metbua orqanlarindan birine cevirmek ucun seyle calismis genc yazici ve ressamlarin boyuk bir neslini satirik jurnalistika sahesinde islemeye hazirlayirdi Jurnalin bu illerde cixan nomrelerinde C Memmedquluzade satiraya yeni ictimai mezmun vermek meqsedi ile ciddi yaradiciliq axtarislari aparirdi O publisistikasi nesr ve dram eserleri ile Azerbaycan edebiyyatini janr ve formaca da zenginlesdirmisdir Xususile de kicik hekayenin boyuk ustadi hesab edilirdi Hekayeleri sosial metlebleri son derece yigcam formada meharetle eks etdirmek baximindan dunya edebiyyatinin kamil numuneleri sirasinda durur C Memmedquluzadenin zengin bedii irsi Molla Nesreddin jurnali tekce Azerbaycanda deyil Yaxin ve Orta Serqde xususile Iran ve Turkiyede edebi ictimai fikrin maarifci demokratik herekkatin inkisafina tesir gostermisdir Celil Memmedquluzadenin Bakidaki Ev MuzeyiXatiresi RedakteC Memmedquluzadenin eserleri bir sira dillere tercume edilmisdir Azerbaycan Respublikasinda bir sira kuce ve medeni maarif muessisesine o cumleden Naxcivan Dovlet Musiqili Dram Teatrina ve Naxcivan Muxtar Respublika Edebiyyat Muzeyine C Memmedquluzadenin adi verilmisdir Kecmis Astraxan rayonu ve seheri 1967 ci ilde onun serefine Celilabad vaxtile muellimlik etdiyi Bas Norasen kendi ise Celilkend adlandirilmisdir Naxcivanda ve Celilabadda heykeli qoyulmusdur Bakida ve Naxcivanda ev muzeyleri Nehrem ve Celilkend kendlerinde xatire muzeyleri acilmisdir Anadan olmasinin 100 ve 125 illik yubileyleri genis qeyd olunmusdur 34 17 yanvar 2019 cu ilde Azerbaycan prezidenti Celil Memmedquluzadenin 150 illik yubileyinin qeyd edilmesi haqqinda serencam imzalamisdir 35 Celil Memmedquluzadenin 25 il redaktoru oldugu Molla Nesreddin jurnalinin uz qabigi 1906 Seceresi RedakteBaba Huseynqulu 1808 Mesedi Memmedqulu 1836 1905 Celil Memmedquluzade 1869 1932 36 Dini gorusleri RedakteCelil Memmedquluzadenin dini gorusleri umumiyyetle mubahise dogurur Bezi menbelere gore o ateist bezi menbelere gore ise sadece muselman demokratizminin terefdari olmusdur Amma bu deqiqdir ki o oz eserlerinde dovrunun ekstremist dusuncelerine cahilliye savadsizliga ve dini xurafatlara qarsi keskin tenqidi fikirler seslendirmisdir 37 38 Eserleri RedakteCelil Memmedquluzade Eserleri 4 cildde I cild Nesr dram eserleri satirik seirler tercumeler Celil Memmedquluzade Eserleri 4 cildde II cild Felyeton ve meqaleler Celil Memmedquluzade Eserleri 4 cildde III cild Felyeton ve meqaleler Celil Memmedquluzade Eserleri 4 cildde IV cild Memuarlar meqaleler mektublar Haqqinda cekilen film RedakteCelil Memmedquluzade film 1966 Eserleri uzre cekilen filmler RedaktePoct qutusu film 1967 Quzu film 1967 Qem penceresi film 1986 Pirverdinin xoruzu film 1987 Qurbaneli bey film 1989 O dunyadan salam film 1991 Lal film 1992 Anamin kitabi film 1994 Nigaranciliq film 1998 Lal film 2003 Oyun film 2003 Sirke film 2003 Kefsiz film 2003 Hemcinin bax RedakteMolla Nesreddin jurnal Oluler opera Serqi Rus qezet Kaspi qezet 1881 Fuyuzat jurnal Nehrem mektebi Celil Memmedquluzadenin ev muzeyi Naxcivan Celil Memmedquluzade adina Naxcivan Dovlet Musiqili Dram TeatriIstinadlar Redakte 1 2 3 Great Russian Encyclopedia Bolshaya rossijskaya enciklopediya 2004 ISBN 978 5 85270 320 0 lt a href https wikidata org wiki Track Q1768199 gt lt a gt lt a href https wikidata org wiki Track Q5061737 gt lt a gt lt a href https wikidata org wiki Track P2924 gt lt a gt 1 2 Muasir Azerbaycan edebiyyati I Baki 2007 seh 47 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 Ceferov M 2002 Celil Memmedquluzade Baki Cinar Cap 72 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 Celil Memmedquluzade Eserleri PDF I Baki Onder 2004 664 ISBN 9952 416 17 1 1 2 3 4 5 6 Memmedquluzade C 2004 Eserleri PDF III Baki Onder 480 ISBN 9952 416 19 8 Azerbaycanda ilk feministler kisiler olub Azadliq org 2016 03 08 az Eserlerin dovlet varidati elan edilmesi Qaydalari nin ve Eserleri dovlet varidati elan edilen muelliflerin ve dovlet varidati elan edilen filmlerin Siyahisi nin tesdiq edilmesi haqqinda Azerbaycan Respublikasi Nazirler Kabineti nin 7 may 2019 cu il tarixli 211 nomreli Qerari azerb nk gov az 2019 05 11 Istifade tarixi 2019 05 13 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Ibrahimov M 1966 Boyuk satira ustasi Baki Azernesr 96 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Celil Memmedquluzade Baki Isiq 1987 190 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 Celil Memmedquluzade Heyat ve yaradiciligi Baki Elm 1974 318 1 2 3 4 5 6 7 8 Memmedquluzade H 1981 Mirze Celil haqqinda xatirelerim Baki Genclik 156 Serif E 1968 Molla Nesreddinin dogulmasi Baki Genclik seh 78 1 2 3 4 5 6 Memmedov M 1967 Ideal qardaslari Baki Azernesr 184 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 Memmedov M 1963 Celil Memmedquluzadenin bedii nesri Baki Azerbaycan SSR Elmler Akademiyasi 156 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Ibrahimov M 1957 Boyuk Demokrat Baki 216 1 2 3 4 5 Suleymanli S 2007 Nesriyyat isi ve Azerbaycan edebiyyati dunya nesrinde Baki Tehsil seh 206 209 calilbook musigi dunya az azerb 25 iyul 2014 tarixinde arxivlesdirilib 1 2 3 calilbook musigi dunya az azerb 27 mart 2019 tarixinde arxivlesdirilib anl az azerb 24 aprel 2017 tarixinde arxivlesdirilib calilbook musigi dunya az azerb 26 may 2017 tarixinde arxivlesdirilib calilbook musigi dunya az azerb 9 oktyabr 2015 tarixinde arxivlesdirilib anl az azerb 29 yanvar 2017 tarixinde arxivlesdirilib calilbook musigi dunya az azerb 27 mart 2019 tarixinde arxivlesdirilib CBC TV 13 02 2019 Celil Memmedquluzadenin yubileyi dovlet seviyyesinde qeyd olunacaq azerb Youtube com Istifade tarixi 2019 02 13 calilbook musigi dunya az azerb 26 aprel 2017 tarixinde arxivlesdirilib anl az azerb 28 mart 2019 tarixinde arxivlesdirilib calilbook musigi dunya az azerb 17 dekabr 2014 tarixinde arxivlesdirilib calilbook musigi dunya az azerb 27 mart 2019 tarixinde arxivlesdirilib 1 2 calilbook musigi dunya az azerb 17 may 2017 tarixinde arxivlesdirilib Memmedquluzade H 1976 Mirze Celil haqqinda xatirelerim Baki seh 29 30 Qulam Memmedli 1966 Molla Nesreddin salnamesi Baki seh 370 371 C Memmedquluzade ve U Hacibeyovun pedaqoji fikirleri Yusif Talibov Ferahim Sadiqov Serdar Quliyev Azerbaycanda mekteb ve pedaqoji fikir tarixi Baki Unsiyyet 2000 seh 347 Huseyn Ehmedov Azerbaycan mekteb ve pedaqoji fikir tarixi Baki Elm ve tehsil 2014 seh 287 NE II cild 2005 seh 23 25 President Az 17 01 2019 Celil Memmedquluzadenin 150 illik yubileyinin qeyd edilmesi haqqinda Azerbaycan Respublikasi Prezidentinin Serencami azerb President az Istifade tarixi 2019 01 17 Arxivlenmis suret 2017 07 20 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2018 05 22 Arxadaki Azerbaycan Kulis az accessed 25 October 2016 azerb Mammadguluzadeh profile Calilbook musigi dunya az accessed 5 October 2016 azerb Edebiyyat RedakteAzervend Esger Sade insan xatire Veten yolunda qezeti 1944 15 dekabr 109 Eli Azeri Birce yarpaq Baki 1966 Kamal Camalov Mollanesreddincilerin maarifcilik ideyalari Baki Elm ve tehsil 2015 Isa Hebibbeyli Celil Memmedquluzade Muhit ve muasirleri Baki 1997 Isa Hebibbeyli Mirze Celilin nesil seceresi Qobustan toplusu 1999 2 Memmedquluzade Hemide Mirze Celil haqqinda xatirelerin Baki 1981 Hemide ve Celil Memmedquluzade Mektublar tertib edeni E Mirehmedov Baki 1994Naxcivan Ensiklopediyasi Baki 2002 seh 309 ISBN 5 8066 1468 9 Xarici kecidler Redakte Vikianbarda Celil Memmedquluzade ile elaqeli mediafayllar var Vikisitatda Celil Memmedquluzade ile elaqedar sitatlar var Naxcivanin gorkemli sexsiyyetleri Celil Memmedquluzade Celil Memmedquluzade Konul Qalibqizi Kepez TV 22 02 2012 Qadinlari bedbext eden qizinin toyuna getmeyen Mirze Celil Celil Memmedquluzade Povest Pyesler Felyetonlar Pasa Kerimov Celil Memmedquluzadenin sexsi arxivi ictimai fikir tariximizin oyrenilmesi baximindan deyerli menbedirMenbe https az wikipedia org w index php title Celil Memmedquluzade amp oldid 6066670, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.