fbpx
Wikipedia

Cəbrayıl qəzası

Bu məqaləni vikiləşdirmək lazımdır.
Lütfən, məqaləni ümumvikipediyaredaktə qaydalarına uyğun şəkildə tərtib edin.
Bu məqalənin bəzi məlumatlarının mənbəsi göstərilməmişdir.
Daha ətraflı məlumat üçün məqalənin müzakirə səhifəsinə baxa və məqaləyə uyğun formada mənbələr əlavə edib Vikipediyanı zənginləşdirə bilərsiniz. (avqust 2021)

Cəbrayıl (Qaryagin ) qəzasıYelizavetpol quberniyasının bölgələrindən biridir. Hazırkı Cəbrayıl, Füzuli, qismən də Xocavənd, Beyləqan, QubadlıZəngilan rayonlarını əhatə edirdi.

Qaryagin qəzası
(1905ci ildən)
Quberniyanın gerbi
Ölkə Rusiya İmperiyası
AXC
Azərbaycan SSR
Quberniya Yelizavetpol quberniyası
Mərkəzi Cəbrayıl
Yaradılıb 1873
Ləğv edilib 8 aprel 1929
Sahəsi 2922,6 (1897); 3276,31 verst² (1917)
Əhalisi 66360 (1897); 89584 nəfər (1917)
Xəritə
Cəbrayıl qəzası 1 Yanvar 1903-ci illər xəritəsi.

Mündəricat

Qaryagin qəzаsı 1867-ci ildə Cəbrayıl qəzası кimi yаrаnıb. 1905-ci ildən I Rus-İrаn sаvаşının iştirаkçısı pоlкоvnik Pavel Karyaginin şərəfinə Qаryаgin qəzаsı аdlаnıb.

1886-cı ildə Cəbrаyıl qəzаsının (Qаryаgin qəzаsının öncəкi аdı) sahələri, kənd icmаlаrı, kənd və оbаlаrı:

  • Əbdürrəhmanbəyli kənd icmаsı
Əbdürrəhmanbəyli
Sаrılаr (Zeynаlаbdinbəyli)
Seyidəhmədli
  • Əlixаnlı kənd icmаsı
Əliхаnlı
Kürdmahmudlu
  • Bəhmənli kənd icmаsı
Аrаspаrlı
Böyük Bəhmənli
Bаlа Bəhmənli
  • Dövlətyаrlı kənd icmаsı
Dövlətyаrlı
  • Zərgər kənd icmаsı
Zərgər
  • Qаrаbulаq kənd icmаsı
Qаrаbulаq
  • Qаrаxаnbəyli kənd icmаsı
Qаrаxаnbəyli
Qərvənd
Merdinli
Seyidmahmudlu
Yəhyabəyli
  • Qаrğаbаzаr kənd icmаsı
Dədəli
Cuvаrlı
İşıqlı
Qаrğаbаzаr
Qoçəhmədli
Mаndılı (Аlıhüseynuşаğı)
Xələfşə
Yаl Pirəhmədli
  • Кərimbəyli kənd icmаsı
Kərimbəyli
  • Şahsevən kənd icmаsı
Şahsevən
  • Şıxılı kənd icmаsı
Аybаsаnlı
Dilаğаrdа
Cоmərdli
Qоrqаn
Gecəgözlü
II Mahmudlu
Mirzəcаmаllı
Şıxılı
  • Edilli kənd icmаsı
Аğbulаq
Bulutаn
Hаxulu
Düdükçü
Kühüllü
Edilli
Xırmаncıq
  • Аğаlıq kənd icmаsı
Аbdullа sərkаr
Аrаyаtılı (Mustаfа sərkаrlı)
Əhmədаlılаr (Nоvruzаlılаr)
Zülfüqаrlı (Yusifli)
Qаzахlаr
Mirzənаğılı
Mоllаməhərrəmli
Nаmаzаlı sərkаr
Təzəkçi
  • Bаnаzur kənd icmаsı
Bаnаzur
Sur
  • Hаcılı kənd icmаsı
I və II Hаcılı
Kühülyаtаq (Əfəndilər)
Mirikli
Mirzəcаnlı
Tursunlu
Fuğаnlı
Eyvаtlı
Çərəkənli
Hüseynbəyli (Rəşid)
Tərəkəmə (Məmmədbəyli)
Xumаrlı
  • 4.Dəlilər kənd icmаsı
Dəlilər (Həmzəli)
Kürd-Əfəndilər
Əfəndilər (Türk-Əfəndilər)
  • Zаmzur kənd icmаsı
Dаşbаşı
Zаmzur
Mülkədərə (Çurtаxаç)
Şаqаh
  • Qоvşutlu kənd icmаsı
Аlıkоvхаlı
Hаsаnlı
Hüseynbəyli (Qоvşutlu)
Xudаyаrlı
Çullu
  • Kürd-Məfruzlu kənd icmаsı
Аlаqurşаq
Zilаnlı
Kürd-Məfruzlu
Mirzəhаqverdilər (Məfruzlu)
Silаlı
  • Məfruzlu kənd icmаsı
Məfruzlu (Mirzəhаqverdili)
Muğаnlı
  • Mаşаnlı kənd icmаsı
Əhmədаğаlı
Veysəlli
Hаfizli
Mаşаnlı
Sirikli
  • Sоltаnlı kənd icmаsı
Аlıbəyli (Kоvdаr)
Məzrəli
Sаrıcаlı
Sоltаnlı
  • Tumаslı kənd icmаsı
Tumаslı
Pirаğbulаq
Çахırlı
  • Mərcаnlı kənd icmаsı
Mərcаnlı (Böyük Mərcаnlı)
Mərcаnlı (Cоcuq Mərcаnlı)
Mehdili
  • Süleymаnlı kənd icmаsı
Bаlyаndlı
Qаrаcаllı
Qışlаq
Süleymаnlı
  • Şıхаlıаğаlı kənd icmаsı
Bukаvullu
I Mahmudlu
Şıхаlıаğаlı
Şükürbəyli
  • Ərgünəş kənd icmаsı
Ərgünəş (Dоlаnlаr)
I Hərəkül
II Hərəkül
Аğcаkənd (Gоvаhаn)
Bünyаdlı
Cilən
Köhnə Tаğ
Xоzаberd
  • Əhmədli kənd icmаsı
Əhmədli
Dərzili
Cəfərаğаlı (Məstаlıbəyli)
Feyzullаbəyli
Şıxlаr-Əhmədli
Yаrəhmədli
  • Hаvаlı kənd icmаsı
Аğаlı
Bаbаylı
Hаvаlı (Аvаlı, Аğаlı)
  • Hаdrut kənd icmаsı
Vəng
Hаdrut
Tаğаzır
  • Hоrоvlu kənd icmаsı
Hоrоvlu
  • Hоrаdiz kənd icmаsı
Hоrаdiz
Dördçinаr
  • Dаşkəsən kənd icmаsı
Dаşkəsən
  • Qаrаkəlli kənd icmаsı
Аrış
Əhmədbəyli
Güzlək
Qаrаkəlli
Qаrаdаğlı
Gоrаzıllı
Mоllаvəlili
Musаbəyli
Mаnаflаr
Pirəhmədli
Rəfəddinli
Sаrаcıq
Xаtunbulаq
  • Kərməköç kənd icmаsı
Kərməköç
Köçbəyli (Köçbək)
Quşçulаr (Dоşulu)
Məlikcаnlı
Nоrаşenik (Nоrаşen)
Təənk
Təən
Edişа
  • Quycаq kənd icmаsı
Cəfərаbаd
Quycаq
Kаrxulu
Qаrаdərə (Mоllаlı)
Nüzgаr
Çəpənd
Şəfibəyli
  • Mаrаlyаn kənd icmаsı
Mаrаlyаn
Usubbəyli (Yusufbəyli)
Çələbilər
  • Xаnlıq kənd icmаsı
Xаnlıq
Çəpik
  • Xоcik kənd icmаsı
Bаlаsultаnlı
Pаdаr
I Xоcik
II Xоcik

Qarabağın Cəbrayıl qəzasında isə üç polis məntəqəsi olub.

  • 1.Qarabulaq polis məntəqəsi. Sahəsi, 1249,30 verst, 130154 desyatin, 25,82 mil, 1421,96 kvadrat kilometr olmuşdur. Bu polis məntəqəsində 14 kənd cəmiyyəti vardır.
  • 2.Hadrud polis məntəqəsi. Sahəsi 605,90 verst, 63116 desyatin, 12,52 mil, 689,52 kvadrat kilometr olmuşdur Bu polis məntəqəsində də 14 kənd cəmiyyəti vardır.
  • 3.Cəbrayıl polis məntəqəsinin sahəsi 1420,91 verst, 148012 desyatin, 29,36 mil, 1617,02 kvadrat kilometr olmuşdur Cəbrayıl polis məntəqəsində 13 kənd cəmiyyəti vardır. (8, s.32-33).

Cəbrayıl qəzasında olan kənd cəmiyyətləri Qafqaz təqviminin 1906-cı il məlumatlarına görə

  • Ağəli (Aqalinskoe),
  • Asrik (Asrikskoe),
  • Bərdə (Bardinskoe),
  • Həsən-Rizik (Qasan-Riziskoe),
  • Keştağ (Qeştaqskoe),
  • Dovşanlı (Dovşanlinskoe),
  • Qabarta – Boy-Əhmədli (Kabarta-Boy-Axmadlinskoe),
  • Qatırlı (Katurlinskoe),
  • Kiçik – Qarabəy, (KiçikKarabekskoe),
  • Mamırlı (Mamirlinskoe),
  • Xan – Qaraqoyunlu, (Xan-Karakoyinlinskoe),
  • Çaykənd (Çaykendskoe),
  • Şirvanlı (Şirvanlinskoe) idi (9, s.243).

Qəza rəisi Tsımbalov, böyük köməkçisi Mixail İvanoviç Kutateledze, məmurlar: Fyodr Yefremoviç Lavrov, Mirzə Əbdürrəzzaq bəy Teymurazbəyov, Yevgeni Yevdokimoviç Prişelov, Mixail Mixailoviç Yakovlev, İbrahim bəy Əlibəyov, Qriqori Markaroviç Avetisov, Muxtar bəy Məliknamazəliyev, Rzaqulu bəy Vəzirov, İsrail Meliksetoviç Ter-İohanesiyan, Bəylər bəy Vəzirov, Yakov Yakovleviç Pşirkov, Tiqran Sergeyeviç Gəncümov, Aruşan Balasanyants.

1914-cü ildə Qaryagin qəzası 2 şöbədən ibarət idi. 1-ci şöbə Qaryagin kəndində, 2-ci şöbə Cəbrayıl kəndində yerləşirdi.

  1. Qaryagin kənd icması
  2. Bəhmənli kənd icması
  3. Qarakollu kənd icması
  4. Hadrut kənd icması
  5. Horadiz kənd icması
  6. Qaraxanbəyli kənd icması
  7. Qarğabazar kənd icması
  8. Edilli kənd icması
  1. Ağalı kənd icması
  2. Hərəkül kənd icması
  3. Cəbrayıl kənd icması
  4. Daşkəsən kənd icması
  5. Soltanlı kənd icması
  6. Xanlıq kənd icması
  7. Maralyan kənd icması

Təsərüfatında əkinçilik, maldarlıq, ipəkçilik, üzümçülük, bağçılıq əsas yer tuturdu. Toxuculuq (xalça, ip, mahud və s.) geniş yayılmışdı.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti qurulduqdan az sonra, Hökumətin 1918-ci il 30 iyul tarixli qərarı ilə Tural xan tərəfindən qəzanın əvvəlki adı bərpa edilmişdi. 1919-cu il 13 yanvar tarixli qərar əsasında Cavanşir, Şuşa və Zəngəzur qəzaları ilə birlikdə müvəqqəti general-qubernatorluqda birləşdirilmişdi.Cəbrayıl qəzasının mərkəzi Xələfi rayonunda 1918-ci ildə Xudafərin Körpüsü bərpa edilmişdir. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökumətinin və yerli idarə orqanlarının tədbirlərinə baxmayaraq, erməni-daşnak silahlı dəstələri qəzanın yerli türk-müsəlman əhalisinə qarşı soyqırımları törətməyə can atırdılar. 1918-ci il dekabırın son günlərində ermənilər qəzanın azərbaycanlı əhalisinə qarşı silahlı qətllərə başlamışdılar. Ermənilərin azərbaycanlılar üzərinə basqınları və soyqırımları 1919-1920-ci illərdə də davam etmişdir. Azərbaycan Fövqəladə Təhqiqat Komissiyasının üzvü N.M.Mixaylovun erməni talanlarından və digər zorakılıq hərəkətlərindən zərər çəkmiş müsəlman kəndlərinin yoxlanılması haqqqında məruzəsində Cəbrayıl qəzası üzrə də ətraflı məlumat verilir. Burada ermənilərin müsəlmanlara qarşı törətdikləri cinayətlərin yalnız bir qismi -adbaad 17 ciddi fakt göstərilir. Həmin faktlardan ermənilərin azərbaycanlı kəndlərini viran qoyması,əhalini vəhşicəsinə qırması,mal-mülkünü qarət etməsi aydın olur.Ermənilərin bütün cəhdlərinə baxmayaraq, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökuməti Qarabağda erməni təcavüzünün qarşısını ala bildi. Respublikanın rayonlaşdırılması ilə əlaqədar Cəbrayıl qəzası 1929-cu ildə ləğv edildi.

Qаryаgin (Cəbrаyıl) qəzаsının 1918-1920-ci illərdə, АDR dönəmində rəisi öncə Ələkbər bəy Bəhrəmbəyov, sоnrа Hüseyn bəy Mahmudbəyov idi. Cəbrayıl qəzаsınа rəis, nahiyələrə pristаv bаşçılıq edirdi.

Cəbrayıl qəzаsı I Böyüк Bəhmənli pоlis sahəsi, II Hоrаdiz pоlis sahəsi və III Cəbrаyıl pоlis sahələrinə аyrılırdı. 1918-1920-ci illərdə, АDR dönəmində 1-ci sahənin pоlis pristаvı Həbib Məhərrəmov, 2-ci sahənin pоlis pristаvı Həsən bəy Vəzirоv, 3-cü sahənin pоlis pristаvı Cаmаl bəy Əlibəyоv olmuşdur.

30 avqust 1918-ci ildə yenidən Cəbrayıl qəzası kimi formalaşıb. 1930-cu ildə qəzа ləğv edilib.







Cəbrayıl qəzasının milli tərkibi (1897)

azərbaycanlılar (74,1 %)

ermənilər (23,7 %)

ruslar (1,1 %)

qalanları (1,1 %)

Şimali Azərbaycan Rusiya tərəfindən zəbt olunduqdan sonra çar hökuməti bu diyarın rus idarəetmə sisteminə cəlb edilməsi vacibliyi ilə qarşılaşdı. Qarşıya qoyulmuş məqsədə nail olmaq üçün Rusiya imperiyasının yeni sərhədinin hərbi, inzibati, iqtisadi və mədəni yenidənquruluşu ilə bağlı olan qanunauyğunlaşma Məcmuəsi çap etdirdi. Çar hökuməti qarşısındakı ən vacib problemlərdən biri bu ərazidə çarizmin siyasi və iqtisadi mövqeyinin möhkəmləndirilməsinə yardım edən məmurların hazırlanmasını təmin edən yeni təhsil sistemi tətbiq etmək idi. Şimali Azərbaycan zəbt olunandan sonra da ibtidai təlim tamamilə müsəlman ruhanilərinin sərəncamında olan və yalnız dar-dini dünyagörüşün inkişafına yardım edən mollaxanalarda cəmlənmişdi. Burada zümrə məhdudiyyəti olmadan bütün yaşdan olan oğlanlar təhsil alırdı. Belə ibtidai təlim sistemi ərəb, fars dillərinin öyrənilməsindən, məzmununun dərinliyinə getmədən Quranın oxunmasından ibarət idi. Zaqafqaziya məktəbləri haqqındakı Nizamnaməyə əsasən, 1829-cu ildə Azərbaycanda daha geniş təlim proqramına əsaslanan yeni tipli məktəblər açılmağa başladı ki, bu da həmin ərazidə maarif sahəsində inkişafın yüksəlməsinə köməklik edirdi. XIX əsrin ikinci yarısında inkişaf etməkdə olan kapitalist iqtisadiyyatının ixtisaslı işçi qüvvəsinə və təhsilli mütəxəssislərə olan tələbatı Azərbaycanda ümumtəhsil və peşə təhsili məktəblərinin sayının müəyyən qədər artmasına, onların ümumtəhsil səviyyəsinin yüksəlməsinə təsir göstərdi. 1867-ci ildə ibtidai peşə məktəbləri haqqında Əsasnamə Qafqaz, o cümlədən də Şimali Azərbaycanın tədris müəssisələri üçün xüsusi Nizamnaməyə çevrildi. Çarizmin 1870-ci illərdən başlayaraq Azərbaycanda xalq təhsili sisteminin unifikasiyasına götürdüyü istiqamət daha böyük əzmlə həyata keçirilməyə başlandı. 31 may 1872-ci il tarixli əsasnamə ilə Şimali Azərbaycanın bütün qəza məktəbləri altı illik təhsil müddəti olan şəhər məktəblərinə (pullu) çevrildi. 24 may 1874-cü il məktəbləri haqqında əsasnamə iki cür — üçillik birsinifli və 5-illik təhsil kursu ilə ikisinifli dəyişməz təhsil məktəbini təsdiq etdi. Azərbaycanda ilk dəfə olaraq kənd əhalisi üçün məktəblər meydana gəldi: onlardan birinciləri — Salahlı, Dağkəsəmən, dövlət sərəncamındakı Cəbrayıl, Göyçay — ictimai məktəbləri idi. Cəbrayıl qəza maarif şöbəsinin müdiri Bəhram bəy Məlikyeqanov və baş müfəttişi Abdulla bəy Məlikaslanov idi.

Cəbrayıl qəzasında yaranan məktəblər:

N.M.Mixaylovun məruzəsi


Azərbaycan Fövqəladə Təhqiqat Komissiyasının üzvü N.M.Mixaylovun erməni talanlarından və digər zorakılıq hərəkətlərindən zərər çəkmiş müsəlman kəndlərinin yoxlanılması haqqqında məruzəsi:

Cəbrayıl qəzası 12 müsəlman və 3 erməni kənd icmalarından ibarətdir. Məhz bu fərqə və müsəlman kəndlərinin əksər hissəsinin aran ərazisində topoqrafik baxımdan yerləşməsinə görə, bu torpaqlara ermənilərin layiqli müqavimətə rast gələcəkləri ehtimalından soxulmağa cürət etmədikləri üçün, bu qəzanın əhalisi Cavanşir qəzasında oluduğu kimi, əsasən Qarabağ dağlarının dağətəyi zolağında ermənilərin təcavüzünə məruz qaldılar. Şahidlərin verdikləri ifadələrdən təyin olunur ki,1918-ci ilin dekabr ayına kimi dağətəyi zolaqda yaşayan müsəlmanlar həm mülkədarlar, həm də kəndlilər daxil olmaq şərtilə, Qarabağın digər qəzalarındakı tatar (türk — red) müsəlman kəndlərində ermənilərin törətdikləri vəhşiliklər, quldur dəstələrinin hucum və qarətləri, zorakalıqları, ağlasığmayan azğınlıqları haqqında eşitsələr də belə, qəzanın qonşu erməni kəndlərinin sakinləri və onların hörmətli ağsaqqalları tərəfindən müntəzəm olaraq sakitləşdirildikləri və əmin-amanlıqla bağlı onları inandıran bir səviyyədə təskinlik aldıqları üçün, nəin ki, hər hansı bir müdafiə tədbirlərinə hazırlıq görürdülər, hətta əksinə olaraq, ağıllarına belə gətirmirdilər ki, ermənilər bu təbliğatın arxasında onların kəndlərinin darmadağın edilməsi ləyihələrini cızırlar.

1918-ci ilin dekabr ayının birinci günlərində ermənilər qəzanın müsəlman əhalisinə qarşı hərbi əməliyyatlara başladılar, ilk öncə ayrı-ayrı müsəlmanlar qətlə yetirilməyə başlandı, qismən də mal-qara oğurlanırdı və nəhayət, artıq mütəşəkkil təşkil edilmiş silahlı erməni quldur dəstələri tatar (?türk) kəndlərinə qarşı açıq hücümlara başladılar. Lakin bütün bunlara baxmayaraq, şahidlərin ifadələrindən artıq ermənilərin açıq aqressiyaya başladıqları məlum idi və Cəbrayıl Qəza Rəisinin Qarabağ General-Qubernatorunun adına göndərdiyi 17 fevral1919-cu il tarixli raportunda belə yazılırdı: "qəzanın müsəlman əhalisi belə hadisələri böyük kədər hissi ilə qarşılayaraq, heç bir aktiv hərəkətlərə başlamadan yalnız özlərini və öz əmlakların qorumaq naminə müdafiə mövqeyini tutaraq, erməni hücumlarından yayınmağa çalışırlar, ermənilərə qarşı heç bir qanuna zidd hərəkətlərə yol vermirlər, bunu sübut etmək üçün qeyd etmək kifayətdir ki, qəzada bir erməni kəndi belə heç bir hadisədən heç bir ziyan görməmişdir".

Bu hadisələrdən sonra ermənilərin müsəlman kəndlərinə qarşı törətdikləri cinayətlərin qısa sadalanmasına keçərək, hal hazıradək aşağıdakılar görürük: Düdükçü, Edilli, Ağbulaq, Hoğa, Çirakuz, Axullu kəndlərində yaşayan ermənilər 1918-ci ilin dekabr ayının 26-na keçək gecə Düdükçü kəndindəki müsəlmanlar yaşayan hissəyə hucum edərək, onların evlərini talayıb, darmadağın etmiş, evlərə od vurub yandırmışdılar; 1918-ci il dekabrın 7-də elə adı çəkilən kəndlərin erməni sakinləri Arış kənd əhalisinin qoyunlarını oğurlayıb aparmışdır; 1918-ci il, dekabrın 5-də silahlı erməni quldurları Qarakollu kəndinə silahlı basqın edərək, qoyunları sürüb aparmışdı; 10 dekabrda Doşulu Məhərrəm Musa oğlunun qoyunları ermənilər tərəfindən qaçırıldı; elə həmin tarixdə silahlı ermənilər Əfəndilər kənd sakini Mir Yusif Mir Həsən oğlunun iri buynuzlu mal-qarasını apardı; 2 dekabrda silahlı erməni quldur dəstəsi Aşıq Məlikli kəndini od vurub yandıraraq, darmadağın etdilər, evlər talan edildi, əhalinin mal qarası qovulub aparıldı; yenə həmin tarixdə erməni quldur dəstəsi Xələfli, Tatar, Şıxlar kəndlərinə soxularaq, kənd sakinlərinin əmlakını dağıdıb taladı, mal-qaranın bir hissəsini qırıb tökdü, bir hissəsini də qovub apardılar.

Dekabrın 18-də Sirik kəndi ermənilər tərəfindən yandırılaraq talan edildi; 1919-cu il, fevralın 27-də Ağcakənd, Dolanlar və Mülkədarlı kəndəlirində yaşayan ermənilər bir də təkrar Sirik kəndinə hücum edərək, bu kəndin Nusaslu şöbəsini yandırdılar, 1919-cu il, mart ayının 29-da Axillidən olan ermənilər öz kəndliləri İbad Məmiş oğlunu özünün torpaq sahəsində əkinini şumlayan zaman başından yaraladılar; 1918-ci ilin avqust ayında silahlı ermənilər Qərvənd kəndinin köç yerinin ayağında iki çobanı öldürüb, bütün kənd əhalisinin iri və xırda buynuzlu mal qarasını qovub apardılar ev əmlaklarını qarət etdilər; 1919-cu ilin yanvarında Qaradağlı kənd sakinlərindən Molla Nəbi Hacı Mahmud oğlunun və Eyvaz Mehrəli oğlunun qoyunlarını silahlı ermənilər qovub apardılar; 1918-ci ilin baharında ermənilərin silahlı quldur dəstəsi arabaçını və Zərgər kənd sakini Bədir xan Məmiş oğlunu soydular; 1918-ci ilin payızında Hadrut Muxan və Noramanik kəndindən olan Sergey Nikolayans və Sergey Lal adlı iki erməni öz kəndləri yaxınlığında Boliant kəndindən olan iki müsəlmanı — cəfər Ələkbər oğlu və Nəsir Məhərrəm oğlunu qarət etdikdən, sonra isə öldürdülər, onların çılpaq cəsədləri sonradan yarğanın dibində tapıldı; 1918-ci ildə Cilən və Mülkədari kəndlərinin erməniləri Eyvazlu kəndinə hucum edərək, əhalinin bütün mal-qarasını sürüb apardılar, evlərini isə talan etdilər və Hüseyn Allahverdi oğlunu öldürdülər; həmin ilin qışında Dolanlar kənidinin erməniləri Şıxlar kəndinə vəhşicəsinə basqın edərək, evlərə od vurub yandırdılar, kəndlilərin əmlaklarını talan etdilər, mal-qaranı qovub apardılar; Mülkədari kəndinin erməniləri Məliklu kəndini darmadağın etdilər, evləri yandırdılar, əmlakları daşıyıb apardılar, mal qaranı qaçırtdılar.

Müsəlman kəndlərinin talan edilməsi insanların qətli və yaralanmaları ilə müşayət edilirdi, belə ki, Axullu kəndində 3 kişi, 3 qadın bir uşaq qətlə yetirilmiş, bir kişi isə yaralanmışdı; Məliklu kəndində bir kişi öldürülmüşdü, Tatar kəndində bir nəfər yaralanmışdı, Evatlu kəndində bir nəfər öldürülmüşdü, Şıxlar kəndində bir nəfər yaralamışdı, Məzrə kəndində isə altı nəfər öldürülmüşdü, Sirik kəndində on bir nəfər kişi, 10 qadın, 14 uşaq öldürülmüş, iki kişi isə yaralanmışdı.

Aranı qızışdıran və quldur dəstələrinə başçılıq edən ermənilərbərəsində verilən şahid ifadələrindən göründüyü kimi müsəlmanlar ganilərin çoxlarını tanımışdılar, lakin burada yalnız adları və famiyaları tam göstərilənlərin adları sadalanacaq: məhz, Düdükçü kənd sakinləri Balasan Ayrapetov, Arutyun Loqmatov, Karapet Oqancanov, İvan Beylərov, Usup Xaçiyev, Ovakim Barxudarov, Sarkis Mirzəyev, Kemrakuç kənd sakinləri — Sumğat Mirzəyev, gizir Aslan Sarkisov, Avetis Petrosov, Nikolay Baxdıyev, Aleksand Seyranov, Edillu kənd sakinləri — Bəxşi Ağacanov, Qeraim Mirzəyev, Bəxşi Paxapetov, Moses Qəhrəmanov, Şuşa qəzasının Çirakuz kənd sakinləri — Xurşud bəy, Markar bəy, İşxan bəy və sumbat bəy İşxanovlar, Qoqa kənd sakinlərindən — Muki Səfərov, Savad Ter-Qriqorov, Sarkis Kekuns, David Oqacanov, Şuşa qəzasının Çanaxçı kənd sakinləri Sokrat bəy Məlik-Şahnəzərov, kəndxuda Markez, Mülkədari kənd sakinləri — Muxan Martisov, Nikolay Petorosov, Ovşar və Tiqran Poqosovlar, Dolanlar kənd sakinləri — cəlal Cavadov, Oqacan Mirzəcanov, Ağa Sarkis Martirosov, Qaraxan Cavadov, Muxan və Cavad Oqacanovlar, İvan Arzusanov, Daşbaşı kənd sakinlərindən Baxçi və Natur Stepanslar, Muxam və Simon Nisyanslar, Ovanes və Akapcan Qarabəyovlar, Zəmzur kənd sakinlərindən — Muxan Mikirqaçev, Aleksandr Melkumov, Ovanes Mosesyans, Ağcakənd sakinlərindən — Qevond və Tateves Mikayılovlar, Qayk və Tiqran Akopcanovlar, Mirzə Avenosov, İşxan Sarkiscanov, cilan kənd sakinlərindən Markar Kazarov və Ovşar Musiyev. Müsəlmanlara dəyən ziyanlarla bağlı zərərçəkən kəndlilər və mülkədarlar tərəfindən təqdim edilən ərizələr və aktlardan belə bir qənaətə gəlmək olur ki, Cəbrayıl qəzasının müsəlmanlarına dəyən ziyanların məbləği bir neçə on milyon rublarla ölçülür. Mal-qaranın qarət olunub aparılması ev əşyalarının, kənd təsərrüfatı alətlərinin talan edilməsi və taxıl ehtiyatlarının zorla kəndlilərin əlindən alınması nəzərə çarpacaq dərəcədə qəzanın müsəlman kəndlisinin iqtisadi vəziyyətini böhran halına gətirib çıxardı və onun ödəmə qabiliyyətini heçə endirdi.

Kamran İsmayılovun məqaləsi


Cəbrayıl qəzasının türk-müsəlman əhalisinə qarşı ermənilərin soyqırımı Xalq qəzeti.-2017.-31 mart.-№65.-S.4.

tarix üzrə fəlsəfə doktoru, AMEA-nın A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutunun aparıcı elmi işçisi

Azərbaycan xalqının tarixində artıq soyqırımı kimi siyasi və hüquqi qiymətini almış faciəli hadisələr öz başlanğıcını XIX əsrin əvvəllərindən götürür. Rusiya və İran arasında imzalanmış Gülüstan və Türkmənçay sülh müqavilələrindən sonra tarixi Azərbaycan torpaqlarında kütləvi şəkildə ermənilər məskunlaşdırılmağa başlanılmış, Qafqazın cənubunda Ermənistan dövlətinin yaradılması kursu yeridilmişdir. Eyni zamanda azərbaycanlıların öz qədim torpaqlarından, ata-baba yurdlarından qovulması, deportasiya prosesi həyata keçirilmişdir. Bu gün soyqırımı və deportasiya hadisələrinin xronoloji ardıcıllıqla yaddaşımızda bərpası faciələrimizin miqyasını və dəhşətlərini hərtərəfli hiss etməyə imkan verir.

Ümummilli lider Heydər Əliyevin xatirələrindən.

Erməni vəhşiliyinin şahidi olmuş ərazilərdən biri də tarixi Cəbrayıl qəzasıdır. 1918-1920-ci illərdə ermənilər Azərbaycanın bir sıra digər bölgələrinə olduğu kimi, Cəbrayıl (Qaryagin) qəzasına da iddia irəli sürərək, onu silah gücünə ələ keçirməyə çalışmış, qəzanın türk-müsəlman əhalisinə qarşı kütləvi vəhşiliklər törətmişdilər. 1917-ci ilə dair Qafqaz təqviminə görə, Cəbrayıl qəzasında 89584 nəfər müsəlman, 21755 nəfər erməni, 1601 nəfər pravoslav, 472 nəfər sektant, 104 nəfər başqa dinlərə mənsub insanlar yaşayırdılar. Göründüyü kimi, qəza əhalisinin mütləq əksəriyyəti Azərbaycan türklərindən ibarət idi. Qafqaz təqvimində, həmçinin qəzada 46 kürdün yaşadığı qeydə alınmışdı.

1917-ci ilin sonlarında erməni quldur dəstələrinin Azərbaycanın Zəngəzur və Şuşa qəzalarında dinc müsəlman-türk əhaliyə qarşı kütləvi vəhşilikləri Qaryagin qəzası kəndlərindən də yan keçmədi. Mövcud anarxiya və hakimiyyətsizlikdən istifadə edən erməni quldur dəstələri bu ərazilərdən bütün müsəlman əhalisini qovub çıxarmaqla silah gücünə “Böyük Ermənistan” iddialarını gerçəkləşdirməyə başladılar. Bu məqsədlə Şuşa və Zəngəzur qəzaları ilə yanaşı, Cəbrayıl qəzasının dağlıq ərazisində yerləşən erməni kəndləri də sürətlə silahlandırılır, ermənilər arasında yerli türk əhaliyə qarşı güclü təbliğat aparılırdı. Qəzada yerləşən rus ordusunun qarnizonunun və sərhəd mühafizə dəstələrinin əsgər və zabitləri bölgəni tərk edərkən bütün silah-sursatı ermənilərə buraxır, bu da azərbaycanlı əhali arasında təbii olaraq vahimə və təşviş yaradırdı. Lakin Cəbrayıl qəzasında ermənilərin sayca azlıq təşkil etməsi ilk vaxtlar onları daha tədbirli olmağa vadar edirdi. Onlar məkrli və hiyləgər siyasət yürüdərək, qonşu müsəlmanlarla sözdə dinc-yanaşı yaşamaq istədiklərini ifadə edirdilər.

Müqayisə üçün qeyd edək ki, o zaman Şuşa qəzasında 92, Zəngəzur qəzasında 84 erməni kəndi var idisə, Cəbrayıl qəzasında 174 kəndin cəmi 32-də ermənilər yaşayırdılar. Qəzanın 15 kənd cəmiyyətinin yalnız 3-ü erməni kəndlilərindən ibarət idi. Yeri gəlmişkən, həmin hadisələr zamanı bu 32 kənddən heç biri zərər görməmiş, yandırılmamış və qarət edilməmişdir. Bunu Gəncə qubernatoru, polkovnik Vəkilovun quberniyanın qəzalarında vəziyyətlə bağlı Azərbaycanın daxili işlər naziri X.Xasməmmədova 19 fevral 1919-cu il tarixli məruzəsi də təsdiq edir. Qəzada ziyan görmüş kəndlərin hamısı azərbaycanlılar yaşayan kəndlər olmuşdur. Qaryagin qəzasında azərbaycanlılar yaşayan kəndlərin əksəriyyəti düzən ərazidə yerləşdiyindən, ermənilər bu kəndlərə hücum etməyə cəsarət etməmiş, yalnız dağətəyi və dağlıq zonada yerləşmiş kəndlər erməni hücumlarına məruz qalmışdı.

1918-ci ilin sonlarına qədər Cəbrayıl qəzasında erməniləri Azərbaycan kəndlərinə hücumdan çəkindirən mühüm amil, heç şübhəsiz, həmin dövrdə Şuşa və Cəbrayıl qəzalarında türk qoşunlarının mövcudluğu idi. Həmin dövrdə Gəncə quberniyasının müxtəlif yerlərində, o cümlədən Qaryagin qəzasında türk zabitlərinin başçılığı altında könüllü silahlı dəstələr təşkil edilmişdi. Düzdür, türk qoşun hissələrinin Azərbaycana gəlməsindən əvvəl də Şuşa, Qaryagin və Zəngəzur bölgələrində azərbaycanlıların müxtəlif özünümüdafiə dəstələri fəaliyyət göstərirdi. Lakin pis silahlanmış bu kiçik dəstələr getdikcə artan və mütəşəkkil xarakter daşıyan erməni təcavüzkar separatizminin qarşısını almaq iqtidarında deyildi. Xüsusilə türkün canına susamış cəllad Andranikin Zəngəzura gəlməsindən sonra bütün Qarabağda hərbi şərait kəskin pisləşdi. Cavanşir və Şuşa qəzalarında erməni kəndlərinin tərksilah edilməsinə başlanılsa da, bu işi tam başa çatdırmaq mümkün olmadı. Ayrı-ayrı erməni kəndlərində silahlı dəstələr qalmaqda idi. Bölgəyə başqa yerlərdən silahlılar gəlməkdə idi.

Qüvvələr nisbətinin ermənilərin xeyrinə dəyişməsi ilə, Qarabağdakı Azərbaycan-türk qoşunlarının qarşısına qoyulan məqsədə nail olmaq mümkün olmadı. 1918-ci ilin payızında türk qoşunları Azərbaycanı tərk etdi.

Qarabağ hərəkatının davam etdiyi müddət ərzində bölgənin şərq tərəfində– Cəbrayıl qəzasında nisbi sakitlik yaranmışdı. Bu, bir tərəfdən ermənilərin əsas qüvvələrinin Qafqaz İslam Ordusuna qarşı döyüşlərə cəlb edilməsi, digər tərəfdən isə bu istiqamətdə ikinci cəbhənin açılmasından ehtiyat etmələri ilə əlaqədar idi. Əslində, ermənilər bu müddətdə sayıqlıq göstərərək güc toplayır, qonşu müsəlman kəndləri üzərinə hücumlara hazırlaşırdılar. Şuşa və Cəbrayıl qəzalarının ermənilərini qonşu Zəngəzur qəzasında azərbaycanlılara qarşı vəhşiliklər törədən Andranikin “uğurları” xüsusən daha çox ruhlandırırdı. Zəngəzurda 1918-ci il ərzində Andranikin başçılığı ilə azğınlaşmış erməni dəstələri 115 kəndi dağıtmış, 10 mindən çox dinc türkü qətlə yetirmiş və ya yaralamışdılar. Təkcə öldürülənlərin sayı, tam olmayan məlumatlara görə 7729 nəfər təşkil etmişdi. Əslində, bu rəqəmlər Zəngəzurda baş verən faciəni tam əhatə etmirdi, ölən və yaralanan azərbaycanlıların sayı daha artıq idi. Zəngəzur qətliamından sonra qaçqın düşmüş 50 min nəfərədək müsəlman əhalinin çoxu qonşu Cəbrayıl qəzasında sığınacaq tapmışdı.

Türk qoşunlarının bölgəni tərk etməsi və müttəfiq orduların gəlməsi ilə Andranikin hərəkətləri daha amansız xarakter almağa başladı. Zəngəzuru türklərdən təmizləməyə nail olan bu erməni quldur başçısının indi məqsədi öz bəd əməllərini Şuşa, Cavanşir və Cəbrayıl qəzalarında da davam etdirmək və bununla da Qarabağ ərazilərini Azərbaycandan qoparmaq idi. Əslində, ermənilərin təcavüzkarlığının genişlənməsinin bir səbəbi də ingilis komandanlığının ikili siyasəti idi. Bir tərəfdən, Tomson Andranikin hərəkətlərini məsuliyyətsizlik kimi dəyərləndirir, digər tərəfdən isə onun nümayəndəsi Hibbon Andraniklə görüşündə Zəngəzur qəzasının beşdə dörd hissəsinin onun idarəçiliyinə verildiyini bəyan edirdi. İngilislərin bu ikibaşlı siyasətini Gəncə qubernatoru M.Vəkilov da müşahidə edirdi. Azərbaycanın daxili işlər nazirinə göndərdiyi 10 fevral 1919-cu il tarixli teleqramında rəhbərlik etdiyi quberniyanın ərazisində ermənilərin törətdikləri vəhşilikləri səciyyələndirən qubernator göstərirdi ki, ermənilər səfərbər olunmaqda davam edirlər və Böyük Britaniya nümayəndələri tərəfindən açıq-aşkar dəstək görürlər. Müsəlmanlara qarşı hücumlar nəinki dayanmır, əksinə, daha da kəskin xarakter alır.

Türk qoşunlarının bölgəni tərk etməsindən, xüsusən 1918-ci ilin dekabrından sonra Cəbrayıl qəzasının dağlıq zonasında, Şuşa qəzasının cənub-şərqində (Dizaq bölgəsində) də vəziyyət gərginləşdi, erməni silahlılarının azərbaycanlılar yaşayan kəndlərə hücumları geniş vüsət almağa başladı. Bu barədə qəza rəisi Mahmudbəyovun teleqramlarında, FTK komissiyasının üzvü H.Mixaylovun məruzəsində, eləcə də digər sənədlərdə müfəssəl məlumatlar öz əksini tapmışdır.

1918-ci il dekabrın 2-də Arakül və digər kəndlərin silahlı erməniləri Xələfli, Aşıq Məlikli, Tatar və Şıxlar kəndlərinə hücum etmiş, 10-a qədər evi yandırmış və dağıtmış, 2 qadını və 6 kişini yaralamış, 1919-cu ilin yanvarında Düdükçü kəndinə od vurmuş, kəndin mülkədarı Cümşüd Vəzirovun və başqalarının təsərrüfatlarını dağıtmışdılar. Lakin bütün bunlara baxmayaraq Cəbrayıl qəzasının müsəlmanları ermənilərə qarşı heç bir hərəkətə yol vermir, yalnız özlərini və öz əmlaklarını onların hücumlarından qorumağa çalışırdılar. Qəzada bu dövrdə ermənilərə qarşı hər hansı hüquq pozuntusu baş verməmişdi. Hadrutu özlərinin qərargahına çevirən ermənilər sürətlə silahlanır və silah-sursat sarıdan ciddi korluq çəkən qonşu müsəlman kəndlərinə hücum etməyə hazırlaşırdılar.

Ermənilərin Cəbrayıl və Şuşa qəzalarının müsəlman kəndlərinə qarşı vəhşilikləri haqqında FTK-nın materiallarında çoxlu faktlar mövcuddur. I polis sahəsinin Düdükçü kəndi iki hissədən–erməni və türk hissəsindən ibarət idi. Kənd ermənilər yaşayan Edilli, Ağbulaq, Kəmrəçuğ kəndləri ilə əhatələnmişdi. Ermənilərin təzyiqləri nəticəsində Düdükçü kəndinin azərbaycanlı əhalisi bütün var-yoxunu ermənilərin öhdəsinə buraxaraq, Qarabulağa və ətraf türk kəndlərinə sığınmışdı.

1918-ci il avqustun sonlarında Cilən, Banazur, Zamzur, Arakül, Daşbaşı, Şahyeri, Mülküdərə kəndlərinin erməni silahlı quldurları qəflətən qonşu müsəlman kəndinə – Məzrəyə hücum etmiş və 6 kişini qətlə yetirmişdilər. Müdafiə olunmaq imkanı olmayan məzrəlilər kəndi tərk edərək qaçmağa məcbur olmuş, kəndə girən ermənilər hər şeyi tar-mar edərək yandırmışlar. Həmin kəndin erməniləri səhər tezdən qəflətən Aşıq Məlikli kəndinə də hücum etmiş, kəndi atəşə tutmuşdular. Kəndin bir sakini ölmüş, üçü yaralanmışdı. Kənddən qaçanların bütün varidatını ermənilər talamış, sonra isə kəndə od vurmuşdular.

Bu rayonun erməni hücumlarından ən çox ziyan çəkmiş kəndlərindən biri də Sirik kəndi olmuşdur. 1918-ci ilin avqustunda erməni silahlı quldur dəstələri kəndi atəşə tutmuş, təşvişə düşən siriklilər hər şeyi ataraq qaçmağa məcbur olmuşdular. Kəndə soxulan yaraqlılar 11 kişini, 10 qadını, 14 uşağı qətlə yetirmiş, 2 kişini yaralamış, 10 ev və binanı yandırmış, 11-ni dağıtmışdılar. Müsəlmanların bütün əmlakı, mal-qarası ermənilər tərəfindən ələ keçirilmişdi. Müsəlmanlar yaşayan qonşu Tatar kəndinin əhalisinin də aqibəti siriklilər kimi olmuşdu. Ermənilər Eyvatlı kəndini atəşə tutaraq, Hüseyn Allahverdi oğlunu öldürmüş, müsəlmanların əmlakını, mal-qaranı zəbt edərək aparmışdılar. Kəndə hücum zamanı ermənilər dinc sakinləri qorxutmaq üçün: “Çıxın gedin, yoxsa hamınızı qıracağıq”, – deyə qışqırırdılar.

Qarabulağa qonşu kəndlərdə (Dizak rayonu) də ermənilər insanlığa sığmayan hərəkətlər törətmişdilər. 1918-ci ilin avqustunda Şuşa qəzasının Məmmədkənd, Sus, Çartaz, Quzumkənd kəndlərinin erməni yaraqlı quldur dəstələri müsəlmanların yaşadığı Divanalılar kəndini mühasirəyə alaraq, kənd sakinlərini qıracaqları ilə hədələmiş, Andranikin adından onlardan tələb etmişlər ki, sakinlər erməni hökumətini tanımalı, bütün silahları təhvil verməli və general Andranikə müəyyən miqdarda at və araba verməlidirlər. Ümidsiz vəziyyətdə qalan sakinlər onların bütün tələblərini yerinə yetirməli olmuşdular. Həmin günün axşamı azərbaycanlı əhali ermənilərin gecə onlara hücum edəcəklərini bildikdən sonra bütün əmlaklarını qoyaraq kənddən qaçmağa məcbur olmuşdu. Ermənilər yolda onlara çataraq atəşə tutmuş, üç nəfər həlak olmuş, qalanları qaçaraq canlarını qurtarmışdır.

1918-ci ilin payızında Hadrut dərəsinin Hadrut, Sur, Kəmrəçuğ, Təcasir, Quşçular kəndlərinin erməniləri Doşulu kəndinə silahlı basqın edərək, Andranikin adından sakinlərindən kəndi tərk etməyi tələb etmiş, sonra isə onların bütün əmlakını yandırmışdılar. 1918-ci ilin dekabrında Hoğa, Tuğ, Çirmuz kəndlərinin silahlı erməniləri Gövşatlı kəndində hücuma keçərək kəndi atəşə tutmuş, üç sakini öldürmüş, birini isə yaralamışlar. Digər kəndlilər qaçmağa müvəffəq olsalar da bir müddətdən sonra geri qayıtdıqda, kəndin bütün evləri darmadağın edilmiş, sakinlərin var-dövləti talan edilmişdi.

1919-cu ilin yanvarında Qarabağ bölgəsində erməni təcavüzkarlığının yeni, daha amansız fazası başladı. Azərbaycan hökumətinin münaqişəni dinc yolla nizamlamaq cəhdlərinə baxmayaraq Ermənistan hökuməti və bölgənin aqressiv separatçı qüvvələri bu qəzalardan azərbaycanlı əhalini tamamilə deportasiya etmək niyyətlərindən əl çəkmədilər. Daşnak hökuməti Zəngəzura yeni qüvvələr gətirərək buradakı hərbi üstünlüyünü daha da möhkəmləndirməyə nail oldu. Ermənilərin təcavüzkarlıq hərəkətlərinin qarşısını almaq, dinc əhalinin təhlükəsizliyini təmin etmək üçün Azərbaycan hökuməti Zəngəzur, Şuşa, Cəbrayıl və Cavanşir qəzaları hüdudlarında müvəqqəti general-qubernatorluq təsis etdi. Qarabağ general-qubernatorluğu yaradıldıqdan sonra Cəbrayıl qəzasında vəziyyət bir qədər düzəldi.

Bu dövrdə Cəbrayıl qəzasında ictimai-siyasi və iqtisadi vəziyyəti ağırlaşdıran amillərdən biri də Zəngəzur və başqa yerlərdən deportasiya olunmuş və qəzanın düzən və Arazboyu kəndlərində sığınacaq tapmış qaçqınların vəziyyəti idi. Onsuz da çox çətin vəziyyətdə olan bölgə əhalisi öz soydaşlarını darda qoymamış, onların vəziyyətini qismən də olsa yüngülləşdirmək üçün bütün imkanlarını səfərbər etmişdi. 1919-cu ilin yanvarına olan məlumata görə Zəngəzurdan Cəbrayıl, Cavanşir, Şuşa qəzalarına 40 min qaçqın gəlmişdi. Azərbaycan Himayəçilik Nazirliyinin Qaryagində qaçqınlara yardım üçün xüsusi məntəqəsi təşkil edilmiş, sığınacaq yaradılmışdı. Erməni silahlı qüvvələri 1920-ci il yanvarın üçüncü ongünlüyündə Zəngəzurdan Şuşa istiqamətində hücuma keçərək, yolboyu bütün kəndləri dağıtmış, əhalisini qovmuşdular. 1919-cu il noyabrın 23-dən (Tiflisdə Azərbaycan-Ermənistan danışıqları başlayan gündən) sonra 40-dan çox müsəlman kəndi dağıdılmışdı. Bu da öz növbəsində qaçqınların yeni dalğasının yaranmasına gətirib çıxarmışdı.

Bütün 1919-cu il və 1920- ci ilin üç ayı ərzində Ermənistan nizami qoşunlarının və yerli erməni silahlı dəstələrinin dinc müsəlmanlara qarşı həyata keçirdikləri hərbi əməliyyatlar Zəngəzurun azərbaycanlılardan tamamilə təmizlənməsi ilə nəticələndi. Azərbaycan hökumətinin vəziyyəti sabitləşdirmək üçün atdığı sosial-diplomatik və hərbi addımlar da bir nəticə vermədi. Zəngəzurun işğalını başa çatdıran ermənilər Şuşa və Cəbrayıl qəzalarını da ələ keçirmək üçün geniş hərbi əməliyyatlara başladılar. 1920-ci il yanvarın ortalarından başlayaraq, ermənilər Cəbrayıl qəzasının kəndlərinə hücuma keçmiş, Xanlıq kəndinə yaxınlaşmışdılar. Ermənilərin hücumları haqqında Cəbrayıldan, Qarabulaqdan Azərbaycan parlamentinə, hökumətinə və qəzetlərə parlamentin üzvü C.Sultanovun, Cəbrayılda məktəb müfəttişi işləyən H.Axundzadənin, Zəngəzur və Cəbrayıl qəza rəislərinin və başqalarının göndərdikləri teleqram və məktublarda artıq Cəbrayıl qəzası üçün real təhlükə barədə məlumatlar öz əksini tapmışdı.

Yalnız Azərbaycan hökumətinin gördüyü əlavə hərbi tədbirlər ermənilərin Cəbrayıl və Şuşa qəzalarına doğru irəliləməsinin qarşısını aldı. Cəbrayıl istiqamətində Dondarlı, Xanlıq, Müsəlmanlar, Qoçaz kəndləri ətrafında müdafiə mövqeləri möhkəmləndirildi, hissələr arasında rabitə yaradıldı, yerli əhalidən partizan dəstələri təşkil edildi. Azərbaycanın digər bölgələrindən Qarabağa əlavə hərbi bölmələr və könüllülər dəstəsi göndərildi. Bu tədbirlər nəticəsində Dondarlı kəndi yaxınlığında ermənilərə ciddi zərbə vurulmuş, düşmən geri oturdulmuşdu. Qələbənin əldə edilməsində Cəbrayıl qəzasının müxtəlif kəndlərindən təşkil edilmiş könüllü dəstələrin də böyük rolu olmuşdu. Yerli əhalidən ibarət dəstələrin təşkilinə türk zabiti Xəlil paşa rəhbərlik edirdi.

Lakin ermənilər hərbi yolla Cəbrayıl və Şuşa qəzalarını ələ keçirmək planlarından vaz keçmədilər. Bu istiqamətdə düşmən geniş hazırlıq işləri aparır, hətta qonşu İran ərazisində erməni hissələrinin təlim keçməsi barədə xəbərlər gəlirdi. General-qubernator X.Sultanovda olan məlumata görə, Ararat Respublikası Təbrizdə yaşayan varlı Tumanyan vasitəsilə sərhədboyu xanları satın alırdı ki, Zəngəzurda hərbi əməliyyatlar başladıqda ermənilər Araz çayı üzərində yerləşən Maralyan, Xudafərin və Ağbənd postlarından keçərək Zəngəzur və Cəbrayıl qəzalarına hücum etsinlər. Ermənistan hökuməti bölgəyə əlavə hərbi hissələr göndərərək, genişmiqyaslı hücum əməliyyatına hazırlaşırdı. Cəbrayıl qəzasının erməni kəndlərində, Qarabulaq nahiyəsinə yaxın erməni kəndlərində (Dizak bölgəsində) yerli ermənilərin quldur dəstələri sürətlə silahlandırılırdı. Qarabulaq nahiyəsi üçün əsas təhlükə mənbələrindən biri Hadrut, Tuğ, Toğavart, Mardakert, Xotsabert və ətraf erməni kəndləri idi.

1920-ci ilin martında – Novruz bayramı günlərində ermənilər əvvəlcədən planlaşdırdıqları kimi, Qarabağda və Zəngəzurda genişmiqyaslı hərbi əməliyyatlara başladılar. Martın 23-də Əskərana, Xankəndinə, Tərtərə, Şuşaya eyni vaxtda hücum başlandı. Cəbrayıl rayonunda ermənilər hücuma keçərək iki əsgərimizi öldürdülər. Hadrutda da onlar müsəlman kəndlərinə bir neçə dəfə hücum etdilər. Qarabulaq-Ağdam yolu yenidən bağlandı. Lakin ermənilərin Qaryagini (Qarabulağı) ələ keçirmək cəhdləri baş tutmadı. Ermənilər bu istiqamətdə böyük itki verərək geri çəkildilər. Qələbənin əldə edilməsində yerli əhalinin Milli Ordu hissələrinə hərtərəfli yardımı da mühüm rol oynamışdı. Azərbaycan Ordusu ermənilərin ilk hücumlarını dəf etsə də, əlavə qüvvələrin gəlməsi hesabına ermənilər martın sonu – aprelin əvvəllərində hərbi və strateji üstünlüyü ələ keçirərək, Zəngəzur və Şuşa qəzalarında bir sıra müsəlman kəndini (Əliyanlı, Müsəlmanlar, Muradxanlı, Qaraimanlı, Qubadlı, Dondarlı və s.) yenidən ələ keçirdilər.

Cəbrayıl qəzasında da vəziyyət ağır olaraq qalırdı. Zəngəzurdan hücuma keçən ermənilərlə Şuşa ətrafında vuruşan ermənilərin birləşməsi ilə Cəbrayıl qəzasının itirilməsi təhlükəsi yaranmışdı. Xüsusən Cəbrayıl-Qarabulaq-Ağdam yolunun ermənilər tərəfindən müntəzəm atəşə tutulması Azərbaycan qoşunları arasında rabitənin kəsilməsinə, qəzaya əlavə hissələrin gətirilməsinə mane olurdu. Qəzaya yeni qaçqınlar ordusunun gəlməsi buradakı sosial-iqtisadi vəziyyəti daha da ağırlaşdırırdı. Belə şəraitdə Azərbaycan Ordusunun aprel ayı ərzində apardığı hərbi əməliyyatlar nəticəsində erməni silahlı qüvvələri Cəbrayıl qəzası ərazisindən Zəngəzura sıxışdırılmışdı.

Qarabağın qəzalarında sovet hakimiyyəti bərqərar olduqdan sonra da erməni kəndləri özlərini Ararat respublikasının ərazisi hesab edir, bu kəndlərdəki silahlı dəstələr azərbaycanlıları terror etməkdə davam edirdilər. Hadrut, Tuğ, Tağavert və qonşu kəndlərdə Tevanın, Ter-İonessyanın quldur dəstələri Zəngəzurda fəaliyyət göstərən Dronun, Njdenin qoşunları ilə əlaqədə fəaliyyət göstərir, nahiyənin azərbaycanlı əhalisi üçün təhlükə mənbəyi olaraq qalırdılar.

  1. (rus.)
  2. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensklopediyası səh.298-299

Cəbrayıl qəzası
cəbrayıl, qəzası, məqaləni, vikiləşdirmək, lazımdır, lütfən, məqaləni, ümumvikipediya, redaktə, qaydalarına, uyğun, şəkildə, tərtib, edin, məqalənin, bəzi, məlumatlarının, mənbəsi, göstərilməmişdir, daha, ətraflı, məlumat, üçün, məqalənin, müzakirə, səhifəsinə. Cebrayil qezasi Dil Izle Redakte Bu meqaleni vikilesdirmek lazimdir Lutfen meqaleni umumvikipediya ve redakte qaydalarina uygun sekilde tertib edin Bu meqalenin bezi melumatlarinin menbesi gosterilmemisdir Daha etrafli melumat ucun meqalenin muzakire sehifesine baxa ve meqaleye uygun formada menbeler elave edib Vikipediyani zenginlesdire bilersiniz avqust 2021 Cebrayil Qaryagin qezasi Yelizavetpol quberniyasinin bolgelerinden biridir Hazirki Cebrayil Fuzuli qismen de Xocavend Beyleqan Qubadli ve Zengilan rayonlarini ehate edirdi Qaryagin qezasi 1905ci ilden Quberniyanin gerbiOlke Rusiya Imperiyasi AXC Azerbaycan SSRQuberniya Yelizavetpol quberniyasiMerkezi CebrayilYaradilib 1873Legv edilib 8 aprel 1929Sahesi 2922 6 1897 1 3276 31 verst 1917 Ehalisi 66360 1897 1 89584 nefer 1917 XeriteQazax qezasi Yelizavetpol qezasi Nuxa qezasi Eres qezasi Cavansir qezasi Susa qezasi Zengezur qezasi Cebrayil qezasiCebrayil qezasi 1 Yanvar 1903 ci iller xeritesi Mundericat 1 Qezanin tarixi 2 I sahe 3 II sahe 4 III sahe 5 1906 ci ilde Qaryagin qezasi 6 Qaryagin sobesi 7 Cebrayil sobesi 8 Qezanin teserrufati 9 Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti dovru 10 Ehalisi 11 Qezanin mektebleri 12 Cebrayil qezasinda ermeni vehsiliyi 12 1 N M Mixaylovun meruzesi 12 2 Kamran Ismayilovun meqalesi 13 Istinadlar 14 Hemcinin baxQezanin tarixi RedakteQaryagin qezasi 1867 ci ilde Cebrayil qezasi kimi yaranib 1905 ci ilden I Rus Iran savasinin istirakcisi polkovnik Pavel Karyaginin serefine Qaryagin qezasi adlanib I sahe Redakte1886 ci ilde Cebrayil qezasinin Qaryagin qezasinin onceki adi saheleri kend icmalari kend ve obalari Ebdurrehmanbeyli kend icmasiEbdurrehmanbeyli Sarilar Zeynalabdinbeyli SeyidehmedliElixanli kend icmasiElihanli KurdmahmudluBehmenli kend icmasiArasparli Boyuk Behmenli Bala BehmenliDovletyarli kend icmasiDovletyarliZerger kend icmasiZergerQarabulaq kend icmasiQarabulaqQaraxanbeyli kend icmasiQaraxanbeyli Qervend Merdinli Seyidmahmudlu YehyabeyliQargabazar kend icmasiDedeli Cuvarli Isiqli Qargabazar Qocehmedli Mandili Alihuseynusagi Xelefse Yal PirehmedliKerimbeyli kend icmasiKerimbeyliSahseven kend icmasiSahsevenSixili kend icmasiAybasanli Dilagarda Comerdli Qorqan Gecegozlu II Mahmudlu Mirzecamalli SixiliEdilli kend icmasiAgbulaq Bulutan Haxulu Dudukcu Kuhullu Edilli XirmanciqYaglevend kend icmasi YaglevendII sahe RedakteAgaliq kend icmasiAbdulla serkar Arayatili Mustafa serkarli Ehmedalilar Novruzalilar Zulfuqarli Yusifli Qazahlar Mirzenagili Mollameherremli Namazali serkar TezekciBanazur kend icmasiBanazur SurHacili kend icmasiI ve II Hacili Kuhulyataq Efendiler Mirikli Mirzecanli Tursunlu Fuganli Eyvatli Cerekenli Huseynbeyli Resid Terekeme Memmedbeyli Xumarli4 Deliler kend icmasiDeliler Hemzeli Kurd Efendiler Efendiler Turk Efendiler Zamzur kend icmasiDasbasi Zamzur Mulkedere Curtaxac SaqahQovsutlu kend icmasiAlikovhali Hasanli Huseynbeyli Qovsutlu Xudayarli CulluKurd Mefruzlu kend icmasiAlaqursaq Zilanli Kurd Mefruzlu Mirzehaqverdiler Mefruzlu SilaliMefruzlu kend icmasiMefruzlu Mirzehaqverdili MuganliMasanli kend icmasiEhmedagali Veyselli Hafizli Masanli SirikliSoltanli kend icmasiAlibeyli Kovdar Mezreli Saricali SoltanliTumasli kend icmasiTumasli Piragbulaq CahirliMercanli kend icmasiMercanli Boyuk Mercanli Mercanli Cocuq Mercanli MehdiliSuleymanli kend icmasiBalyandli Qaracalli Qislaq SuleymanliSihaliagali kend icmasiBukavullu I Mahmudlu Sihaliagali SukurbeyliIII sahe RedakteErgunes kend icmasiErgunes Dolanlar I Herekul II Herekul Agcakend Govahan Bunyadli Cilen Kohne Tag XozaberdEhmedli kend icmasiEhmedli Derzili Ceferagali Mestalibeyli Feyzullabeyli Sixlar Ehmedli YarehmedliHavali kend icmasiAgali Babayli Havali Avali Agali Hadrut kend icmasiVeng Hadrut TagazirHorovlu kend icmasiHorovluHoradiz kend icmasiHoradiz DordcinarDaskesen kend icmasiDaskesenQarakelli kend icmasiAris Ehmedbeyli Guzlek Qarakelli Qaradagli Gorazilli Mollavelili Musabeyli Manaflar Pirehmedli Refeddinli Saraciq XatunbulaqKermekoc kend icmasiKermekoc Kocbeyli Kocbek Quscular Dosulu Melikcanli Norasenik Norasen Teenk Teen EdisaQuycaq kend icmasiCeferabad Quycaq Karxulu Qaradere Mollali Nuzgar Cepend SefibeyliMaralyan kend icmasiMaralyan Usubbeyli Yusufbeyli CelebilerXanliq kend icmasiXanliq CepikXocik kend icmasiBalasultanli Padar I Xocik II Xocik Qarabagin Cebrayil qezasinda ise uc polis menteqesi olub 1 Qarabulaq polis menteqesi Sahesi 1249 30 verst 130154 desyatin 25 82 mil 1421 96 kvadrat kilometr olmusdur Bu polis menteqesinde 14 kend cemiyyeti vardir 2 Hadrud polis menteqesi Sahesi 605 90 verst 63116 desyatin 12 52 mil 689 52 kvadrat kilometr olmusdur Bu polis menteqesinde de 14 kend cemiyyeti vardir 3 Cebrayil polis menteqesinin sahesi 1420 91 verst 148012 desyatin 29 36 mil 1617 02 kvadrat kilometr olmusdur Cebrayil polis menteqesinde 13 kend cemiyyeti vardir 8 s 32 33 Cebrayil qezasinda olan kend cemiyyetleri Qafqaz teqviminin 1906 ci il melumatlarina gore Ageli Aqalinskoe Asrik Asrikskoe Berde Bardinskoe Hesen Rizik Qasan Riziskoe Kestag Qestaqskoe Dovsanli Dovsanlinskoe Qabarta Boy Ehmedli Kabarta Boy Axmadlinskoe Qatirli Katurlinskoe Kicik Qarabey KicikKarabekskoe Mamirli Mamirlinskoe Xan Qaraqoyunlu Xan Karakoyinlinskoe Caykend Caykendskoe Sirvanli Sirvanlinskoe idi 9 s 243 2 1906 ci ilde Qaryagin qezasi RedakteQeza reisi Tsimbalov boyuk komekcisi Mixail Ivanovic Kutateledze memurlar Fyodr Yefremovic Lavrov Mirze Ebdurrezzaq bey Teymurazbeyov Yevgeni Yevdokimovic Priselov Mixail Mixailovic Yakovlev Ibrahim bey Elibeyov Qriqori Markarovic Avetisov Muxtar bey Meliknamazeliyev Rzaqulu bey Vezirov Israil Meliksetovic Ter Iohanesiyan Beyler bey Vezirov Yakov Yakovlevic Psirkov Tiqran Sergeyevic Gencumov Arusan Balasanyants 1914 cu ilde Qaryagin qezasi 2 sobeden ibaret idi 1 ci sobe Qaryagin kendinde 2 ci sobe Cebrayil kendinde yerlesirdi Qaryagin sobesi RedakteQaryagin kend icmasi Behmenli kend icmasi Qarakollu kend icmasi Hadrut kend icmasi Horadiz kend icmasi Qaraxanbeyli kend icmasi Qargabazar kend icmasi Edilli kend icmasiCebrayil sobesi RedakteAgali kend icmasi Herekul kend icmasi Cebrayil kend icmasi Daskesen kend icmasi Soltanli kend icmasi Xanliq kend icmasi Maralyan kend icmasiQezanin teserrufati RedakteTeserufatinda ekincilik maldarliq ipekcilik uzumculuk bagciliq esas yer tuturdu Toxuculuq xalca ip mahud ve s genis yayilmisdi Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti dovru RedakteAzerbaycan Xalq Cumhuriyyeti qurulduqdan az sonra Hokumetin 1918 ci il 30 iyul tarixli qerari ile Tural xan terefinden qezanin evvelki adi berpa edilmisdi 1919 cu il 13 yanvar tarixli qerar esasinda Cavansir Susa ve Zengezur qezalari ile birlikde muveqqeti general qubernatorluqda birlesdirilmisdi Cebrayil qezasinin merkezi Xelefi rayonunda 1918 ci ilde Xudaferin Korpusu berpa edilmisdir Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti Hokumetinin ve yerli idare orqanlarinin tedbirlerine baxmayaraq ermeni dasnak silahli desteleri qezanin yerli turk muselman ehalisine qarsi soyqirimlari toretmeye can atirdilar 1918 ci il dekabirin son gunlerinde ermeniler qezanin azerbaycanli ehalisine qarsi silahli qetllere baslamisdilar Ermenilerin azerbaycanlilar uzerine basqinlari ve soyqirimlari 1919 1920 ci illerde de davam etmisdir Azerbaycan Fovqelade Tehqiqat Komissiyasinin uzvu N M Mixaylovun ermeni talanlarindan ve diger zorakiliq hereketlerinden zerer cekmis muselman kendlerinin yoxlanilmasi haqqqinda meruzesinde Cebrayil qezasi uzre de etrafli melumat verilir Burada ermenilerin muselmanlara qarsi toretdikleri cinayetlerin yalniz bir qismi adbaad 17 ciddi fakt gosterilir Hemin faktlardan ermenilerin azerbaycanli kendlerini viran qoymasi ehalini vehsicesine qirmasi mal mulkunu qaret etmesi aydin olur Ermenilerin butun cehdlerine baxmayaraq Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti Hokumeti Qarabagda ermeni tecavuzunun qarsisini ala bildi Respublikanin rayonlasdirilmasi ile elaqedar Cebrayil qezasi 1929 cu ilde legv edildi 3 Qaryagin Cebrayil qezasinin 1918 1920 ci illerde ADR doneminde reisi once Elekber bey Behrembeyov sonra Huseyn bey Mahmudbeyov idi Cebrayil qezasina reis nahiyelere pristav basciliq edirdi Cebrayil qezasi I Boyuk Behmenli polis sahesi II Horadiz polis sahesi ve III Cebrayil polis sahelerine ayrilirdi 1918 1920 ci illerde ADR doneminde 1 ci sahenin polis pristavi Hebib Meherremov 2 ci sahenin polis pristavi Hesen bey Vezirov 3 cu sahenin polis pristavi Camal bey Elibeyov olmusdur 30 avqust 1918 ci ilde yeniden Cebrayil qezasi kimi formalasib 1930 cu ilde qeza legv edilib Ehalisi Redakte Cebrayil qezasinin milli terkibi 1897 4 azerbaycanlilar 74 1 ermeniler 23 7 ruslar 1 1 qalanlari 1 1 Qezanin mektebleri RedakteSimali Azerbaycan Rusiya terefinden zebt olunduqdan sonra car hokumeti bu diyarin rus idareetme sistemine celb edilmesi vacibliyi ile qarsilasdi Qarsiya qoyulmus meqsede nail olmaq ucun Rusiya imperiyasinin yeni serhedinin herbi inzibati iqtisadi ve medeni yenidenqurulusu ile bagli olan qanunauygunlasma Mecmuesi cap etdirdi Car hokumeti qarsisindaki en vacib problemlerden biri bu erazide carizmin siyasi ve iqtisadi movqeyinin mohkemlendirilmesine yardim eden memurlarin hazirlanmasini temin eden yeni tehsil sistemi tetbiq etmek idi Simali Azerbaycan zebt olunandan sonra da ibtidai telim tamamile muselman ruhanilerinin serencaminda olan ve yalniz dar dini dunyagorusun inkisafina yardim eden mollaxanalarda cemlenmisdi Burada zumre mehdudiyyeti olmadan butun yasdan olan oglanlar tehsil alirdi Bele ibtidai telim sistemi ereb fars dillerinin oyrenilmesinden mezmununun derinliyine getmeden Quranin oxunmasindan ibaret idi Zaqafqaziya mektebleri haqqindaki Nizamnameye esasen 1829 cu ilde Azerbaycanda daha genis telim proqramina esaslanan yeni tipli mektebler acilmaga basladi ki bu da hemin erazide maarif sahesinde inkisafin yukselmesine komeklik edirdi XIX esrin ikinci yarisinda inkisaf etmekde olan kapitalist iqtisadiyyatinin ixtisasli isci quvvesine ve tehsilli mutexessislere olan telebati Azerbaycanda umumtehsil ve pese tehsili mekteblerinin sayinin mueyyen qeder artmasina onlarin umumtehsil seviyyesinin yukselmesine tesir gosterdi 1867 ci ilde ibtidai pese mektebleri haqqinda Esasname Qafqaz o cumleden de Simali Azerbaycanin tedris muessiseleri ucun xususi Nizamnameye cevrildi Carizmin 1870 ci illerden baslayaraq Azerbaycanda xalq tehsili sisteminin unifikasiyasina goturduyu istiqamet daha boyuk ezmle heyata kecirilmeye baslandi 31 may 1872 ci il tarixli esasname ile Simali Azerbaycanin butun qeza mektebleri alti illik tehsil muddeti olan seher mekteblerine pullu cevrildi 24 may 1874 cu il mektebleri haqqinda esasname iki cur ucillik birsinifli ve 5 illik tehsil kursu ile ikisinifli deyismez tehsil mektebini tesdiq etdi Azerbaycanda ilk defe olaraq kend ehalisi ucun mektebler meydana geldi onlardan birincileri Salahli Dagkesemen dovlet serencamindaki Cebrayil Goycay ictimai mektebleri idi Cebrayil qeza maarif sobesinin mudiri Behram bey Melikyeqanov ve bas mufettisi Abdulla bey Melikaslanov idi Cebrayil qezasinda yaranan mektebler Cebrayil kend mektebi 1876 ci ilde acilib Qaryagin kend mektebi Qargabazar kend mektebi 17 oktyabr 1883 cu ilde acilib Boyuk Behmenli kend mektebi Hadrut kend mektebiCebrayil qezasinda ermeni vehsiliyi RedakteN M Mixaylovun meruzesi Redakte Azerbaycan Fovqelade Tehqiqat Komissiyasinin uzvu N M Mixaylovun ermeni talanlarindan ve diger zorakiliq hereketlerinden zerer cekmis muselman kendlerinin yoxlanilmasi haqqqinda meruzesi Cebrayil qezasi 12 muselman ve 3 ermeni kend icmalarindan ibaretdir Mehz bu ferqe ve muselman kendlerinin ekser hissesinin aran erazisinde topoqrafik baximdan yerlesmesine gore bu torpaqlara ermenilerin layiqli muqavimete rast gelecekleri ehtimalindan soxulmaga curet etmedikleri ucun bu qezanin ehalisi Cavansir qezasinda oludugu kimi esasen Qarabag daglarinin dageteyi zolaginda ermenilerin tecavuzune meruz qaldilar Sahidlerin verdikleri ifadelerden teyin olunur ki 1918 ci ilin dekabr ayina kimi dageteyi zolaqda yasayan muselmanlar hem mulkedarlar hem de kendliler daxil olmaq sertile Qarabagin diger qezalarindaki tatar turk red muselman kendlerinde ermenilerin toretdikleri vehsilikler quldur destelerinin hucum ve qaretleri zorakaliqlari aglasigmayan azginliqlari haqqinda esitseler de bele qezanin qonsu ermeni kendlerinin sakinleri ve onlarin hormetli agsaqqallari terefinden muntezem olaraq sakitlesdirildikleri ve emin amanliqla bagli onlari inandiran bir seviyyede teskinlik aldiqlari ucun nein ki her hansi bir mudafie tedbirlerine hazirliq gorurduler hetta eksine olaraq agillarina bele getirmirdiler ki ermeniler bu tebligatin arxasinda onlarin kendlerinin darmadagin edilmesi leyihelerini cizirlar 1918 ci ilin dekabr ayinin birinci gunlerinde ermeniler qezanin muselman ehalisine qarsi herbi emeliyyatlara basladilar ilk once ayri ayri muselmanlar qetle yetirilmeye baslandi qismen de mal qara ogurlanirdi ve nehayet artiq mutesekkil teskil edilmis silahli ermeni quldur desteleri tatar turk kendlerine qarsi aciq hucumlara basladilar Lakin butun bunlara baxmayaraq sahidlerin ifadelerinden artiq ermenilerin aciq aqressiyaya basladiqlari melum idi ve Cebrayil Qeza Reisinin Qarabag General Qubernatorunun adina gonderdiyi 17 fevral1919 cu il tarixli raportunda bele yazilirdi qezanin muselman ehalisi bele hadiseleri boyuk keder hissi ile qarsilayaraq hec bir aktiv hereketlere baslamadan yalniz ozlerini ve oz emlaklarin qorumaq namine mudafie movqeyini tutaraq ermeni hucumlarindan yayinmaga calisirlar ermenilere qarsi hec bir qanuna zidd hereketlere yol vermirler bunu subut etmek ucun qeyd etmek kifayetdir ki qezada bir ermeni kendi bele hec bir hadiseden hec bir ziyan gormemisdir Bu hadiselerden sonra ermenilerin muselman kendlerine qarsi toretdikleri cinayetlerin qisa sadalanmasina kecerek hal haziradek asagidakilar goruruk Dudukcu Edilli Agbulaq Hoga Cirakuz Axullu kendlerinde yasayan ermeniler 1918 ci ilin dekabr ayinin 26 na kecek gece Dudukcu kendindeki muselmanlar yasayan hisseye hucum ederek onlarin evlerini talayib darmadagin etmis evlere od vurub yandirmisdilar 1918 ci il dekabrin 7 de ele adi cekilen kendlerin ermeni sakinleri Aris kend ehalisinin qoyunlarini ogurlayib aparmisdir 1918 ci il dekabrin 5 de silahli ermeni quldurlari Qarakollu kendine silahli basqin ederek qoyunlari surub aparmisdi 10 dekabrda Dosulu Meherrem Musa oglunun qoyunlari ermeniler terefinden qacirildi ele hemin tarixde silahli ermeniler Efendiler kend sakini Mir Yusif Mir Hesen oglunun iri buynuzlu mal qarasini apardi 2 dekabrda silahli ermeni quldur destesi Asiq Melikli kendini od vurub yandiraraq darmadagin etdiler evler talan edildi ehalinin mal qarasi qovulub aparildi yene hemin tarixde ermeni quldur destesi Xelefli Tatar Sixlar kendlerine soxularaq kend sakinlerinin emlakini dagidib taladi mal qaranin bir hissesini qirib tokdu bir hissesini de qovub apardilar Dekabrin 18 de Sirik kendi ermeniler terefinden yandirilaraq talan edildi 1919 cu il fevralin 27 de Agcakend Dolanlar ve Mulkedarli kendelirinde yasayan ermeniler bir de tekrar Sirik kendine hucum ederek bu kendin Nusaslu sobesini yandirdilar 1919 cu il mart ayinin 29 da Axilliden olan ermeniler oz kendlileri Ibad Memis oglunu ozunun torpaq sahesinde ekinini sumlayan zaman basindan yaraladilar 1918 ci ilin avqust ayinda silahli ermeniler Qervend kendinin koc yerinin ayaginda iki cobani oldurub butun kend ehalisinin iri ve xirda buynuzlu mal qarasini qovub apardilar ev emlaklarini qaret etdiler 1919 cu ilin yanvarinda Qaradagli kend sakinlerinden Molla Nebi Haci Mahmud oglunun ve Eyvaz Mehreli oglunun qoyunlarini silahli ermeniler qovub apardilar 1918 ci ilin baharinda ermenilerin silahli quldur destesi arabacini ve Zerger kend sakini Bedir xan Memis oglunu soydular 1918 ci ilin payizinda Hadrut Muxan ve Noramanik kendinden olan Sergey Nikolayans ve Sergey Lal adli iki ermeni oz kendleri yaxinliginda Boliant kendinden olan iki muselmani cefer Elekber oglu ve Nesir Meherrem oglunu qaret etdikden sonra ise oldurduler onlarin cilpaq cesedleri sonradan yarganin dibinde tapildi 1918 ci ilde Cilen ve Mulkedari kendlerinin ermenileri Eyvazlu kendine hucum ederek ehalinin butun mal qarasini surub apardilar evlerini ise talan etdiler ve Huseyn Allahverdi oglunu oldurduler hemin ilin qisinda Dolanlar kenidinin ermenileri Sixlar kendine vehsicesine basqin ederek evlere od vurub yandirdilar kendlilerin emlaklarini talan etdiler mal qarani qovub apardilar Mulkedari kendinin ermenileri Meliklu kendini darmadagin etdiler evleri yandirdilar emlaklari dasiyib apardilar mal qarani qacirtdilar Muselman kendlerinin talan edilmesi insanlarin qetli ve yaralanmalari ile musayet edilirdi bele ki Axullu kendinde 3 kisi 3 qadin bir usaq qetle yetirilmis bir kisi ise yaralanmisdi Meliklu kendinde bir kisi oldurulmusdu Tatar kendinde bir nefer yaralanmisdi Evatlu kendinde bir nefer oldurulmusdu Sixlar kendinde bir nefer yaralamisdi Mezre kendinde ise alti nefer oldurulmusdu Sirik kendinde on bir nefer kisi 10 qadin 14 usaq oldurulmus iki kisi ise yaralanmisdi Arani qizisdiran ve quldur destelerine basciliq eden ermenilerberesinde verilen sahid ifadelerinden gorunduyu kimi muselmanlar ganilerin coxlarini tanimisdilar lakin burada yalniz adlari ve famiyalari tam gosterilenlerin adlari sadalanacaq mehz Dudukcu kend sakinleri Balasan Ayrapetov Arutyun Loqmatov Karapet Oqancanov Ivan Beylerov Usup Xaciyev Ovakim Barxudarov Sarkis Mirzeyev Kemrakuc kend sakinleri Sumgat Mirzeyev gizir Aslan Sarkisov Avetis Petrosov Nikolay Baxdiyev Aleksand Seyranov Edillu kend sakinleri Bexsi Agacanov Qeraim Mirzeyev Bexsi Paxapetov Moses Qehremanov Susa qezasinin Cirakuz kend sakinleri Xursud bey Markar bey Isxan bey ve sumbat bey Isxanovlar Qoqa kend sakinlerinden Muki Seferov Savad Ter Qriqorov Sarkis Kekuns David Oqacanov Susa qezasinin Canaxci kend sakinleri Sokrat bey Melik Sahnezerov kendxuda Markez Mulkedari kend sakinleri Muxan Martisov Nikolay Petorosov Ovsar ve Tiqran Poqosovlar Dolanlar kend sakinleri celal Cavadov Oqacan Mirzecanov Aga Sarkis Martirosov Qaraxan Cavadov Muxan ve Cavad Oqacanovlar Ivan Arzusanov Dasbasi kend sakinlerinden Baxci ve Natur Stepanslar Muxam ve Simon Nisyanslar Ovanes ve Akapcan Qarabeyovlar Zemzur kend sakinlerinden Muxan Mikirqacev Aleksandr Melkumov Ovanes Mosesyans Agcakend sakinlerinden Qevond ve Tateves Mikayilovlar Qayk ve Tiqran Akopcanovlar Mirze Avenosov Isxan Sarkiscanov cilan kend sakinlerinden Markar Kazarov ve Ovsar Musiyev Muselmanlara deyen ziyanlarla bagli zererceken kendliler ve mulkedarlar terefinden teqdim edilen erizeler ve aktlardan bele bir qenaete gelmek olur ki Cebrayil qezasinin muselmanlarina deyen ziyanlarin meblegi bir nece on milyon rublarla olculur Mal qaranin qaret olunub aparilmasi ev esyalarinin kend teserrufati aletlerinin talan edilmesi ve taxil ehtiyatlarinin zorla kendlilerin elinden alinmasi nezere carpacaq derecede qezanin muselman kendlisinin iqtisadi veziyyetini bohran halina getirib cixardi ve onun odeme qabiliyyetini hece endirdi Kamran Ismayilovun meqalesi Redakte Cebrayil qezasinin turk muselman ehalisine qarsi ermenilerin soyqirimi Xalq qezeti 2017 31 mart 65 S 4 Kamran Ismayilov tarix uzre felsefe doktoru AMEA nin A A Bakixanov adina Tarix Institutunun aparici elmi iscisi Azerbaycan xalqinin tarixinde artiq soyqirimi kimi siyasi ve huquqi qiymetini almis facieli hadiseler oz baslangicini XIX esrin evvellerinden goturur Rusiya ve Iran arasinda imzalanmis Gulustan ve Turkmencay sulh muqavilelerinden sonra tarixi Azerbaycan torpaqlarinda kutlevi sekilde ermeniler meskunlasdirilmaga baslanilmis Qafqazin cenubunda Ermenistan dovletinin yaradilmasi kursu yeridilmisdir Eyni zamanda azerbaycanlilarin oz qedim torpaqlarindan ata baba yurdlarindan qovulmasi deportasiya prosesi heyata kecirilmisdir Bu gun soyqirimi ve deportasiya hadiselerinin xronoloji ardicilliqla yaddasimizda berpasi facielerimizin miqyasini ve dehsetlerini herterefli hiss etmeye imkan verir Umummilli lider Heyder Eliyevin xatirelerinden Ermeni vehsiliyinin sahidi olmus erazilerden biri de tarixi Cebrayil qezasidir 1918 1920 ci illerde ermeniler Azerbaycanin bir sira diger bolgelerine oldugu kimi Cebrayil Qaryagin qezasina da iddia ireli surerek onu silah gucune ele kecirmeye calismis qezanin turk muselman ehalisine qarsi kutlevi vehsilikler toretmisdiler 1917 ci ile dair Qafqaz teqvimine gore Cebrayil qezasinda 89584 nefer muselman 21755 nefer ermeni 1601 nefer pravoslav 472 nefer sektant 104 nefer basqa dinlere mensub insanlar yasayirdilar Gorunduyu kimi qeza ehalisinin mutleq ekseriyyeti Azerbaycan turklerinden ibaret idi Qafqaz teqviminde hemcinin qezada 46 kurdun yasadigi qeyde alinmisdi 1917 ci ilin sonlarinda ermeni quldur destelerinin Azerbaycanin Zengezur ve Susa qezalarinda dinc muselman turk ehaliye qarsi kutlevi vehsilikleri Qaryagin qezasi kendlerinden de yan kecmedi Movcud anarxiya ve hakimiyyetsizlikden istifade eden ermeni quldur desteleri bu erazilerden butun muselman ehalisini qovub cixarmaqla silah gucune Boyuk Ermenistan iddialarini gerceklesdirmeye basladilar Bu meqsedle Susa ve Zengezur qezalari ile yanasi Cebrayil qezasinin dagliq erazisinde yerlesen ermeni kendleri de suretle silahlandirilir ermeniler arasinda yerli turk ehaliye qarsi guclu tebligat aparilirdi Qezada yerlesen rus ordusunun qarnizonunun ve serhed muhafize destelerinin esger ve zabitleri bolgeni terk ederken butun silah sursati ermenilere buraxir bu da azerbaycanli ehali arasinda tebii olaraq vahime ve tesvis yaradirdi Lakin Cebrayil qezasinda ermenilerin sayca azliq teskil etmesi ilk vaxtlar onlari daha tedbirli olmaga vadar edirdi Onlar mekrli ve hiyleger siyaset yuruderek qonsu muselmanlarla sozde dinc yanasi yasamaq istediklerini ifade edirdiler Muqayise ucun qeyd edek ki o zaman Susa qezasinda 92 Zengezur qezasinda 84 ermeni kendi var idise Cebrayil qezasinda 174 kendin cemi 32 de ermeniler yasayirdilar Qezanin 15 kend cemiyyetinin yalniz 3 u ermeni kendlilerinden ibaret idi Yeri gelmisken hemin hadiseler zamani bu 32 kendden hec biri zerer gormemis yandirilmamis ve qaret edilmemisdir Bunu Gence qubernatoru polkovnik Vekilovun quberniyanin qezalarinda veziyyetle bagli Azerbaycanin daxili isler naziri X Xasmemmedova 19 fevral 1919 cu il tarixli meruzesi de tesdiq edir Qezada ziyan gormus kendlerin hamisi azerbaycanlilar yasayan kendler olmusdur Qaryagin qezasinda azerbaycanlilar yasayan kendlerin ekseriyyeti duzen erazide yerlesdiyinden ermeniler bu kendlere hucum etmeye cesaret etmemis yalniz dageteyi ve dagliq zonada yerlesmis kendler ermeni hucumlarina meruz qalmisdi 1918 ci ilin sonlarina qeder Cebrayil qezasinda ermenileri Azerbaycan kendlerine hucumdan cekindiren muhum amil hec subhesiz hemin dovrde Susa ve Cebrayil qezalarinda turk qosunlarinin movcudlugu idi Hemin dovrde Gence quberniyasinin muxtelif yerlerinde o cumleden Qaryagin qezasinda turk zabitlerinin basciligi altinda konullu silahli desteler teskil edilmisdi Duzdur turk qosun hisselerinin Azerbaycana gelmesinden evvel de Susa Qaryagin ve Zengezur bolgelerinde azerbaycanlilarin muxtelif ozunumudafie desteleri fealiyyet gosterirdi Lakin pis silahlanmis bu kicik desteler getdikce artan ve mutesekkil xarakter dasiyan ermeni tecavuzkar separatizminin qarsisini almaq iqtidarinda deyildi Xususile turkun canina susamis cellad Andranikin Zengezura gelmesinden sonra butun Qarabagda herbi serait keskin pislesdi Cavansir ve Susa qezalarinda ermeni kendlerinin terksilah edilmesine baslanilsa da bu isi tam basa catdirmaq mumkun olmadi Ayri ayri ermeni kendlerinde silahli desteler qalmaqda idi Bolgeye basqa yerlerden silahlilar gelmekde idi Quvveler nisbetinin ermenilerin xeyrine deyismesi ile Qarabagdaki Azerbaycan turk qosunlarinin qarsisina qoyulan meqsede nail olmaq mumkun olmadi 1918 ci ilin payizinda turk qosunlari Azerbaycani terk etdi Qarabag herekatinin davam etdiyi muddet erzinde bolgenin serq terefinde Cebrayil qezasinda nisbi sakitlik yaranmisdi Bu bir terefden ermenilerin esas quvvelerinin Qafqaz Islam Ordusuna qarsi doyuslere celb edilmesi diger terefden ise bu istiqametde ikinci cebhenin acilmasindan ehtiyat etmeleri ile elaqedar idi Eslinde ermeniler bu muddetde sayiqliq gostererek guc toplayir qonsu muselman kendleri uzerine hucumlara hazirlasirdilar Susa ve Cebrayil qezalarinin ermenilerini qonsu Zengezur qezasinda azerbaycanlilara qarsi vehsilikler toreden Andranikin ugurlari xususen daha cox ruhlandirirdi Zengezurda 1918 ci il erzinde Andranikin basciligi ile azginlasmis ermeni desteleri 115 kendi dagitmis 10 minden cox dinc turku qetle yetirmis ve ya yaralamisdilar Tekce oldurulenlerin sayi tam olmayan melumatlara gore 7729 nefer teskil etmisdi Eslinde bu reqemler Zengezurda bas veren facieni tam ehate etmirdi olen ve yaralanan azerbaycanlilarin sayi daha artiq idi Zengezur qetliamindan sonra qacqin dusmus 50 min neferedek muselman ehalinin coxu qonsu Cebrayil qezasinda siginacaq tapmisdi Turk qosunlarinin bolgeni terk etmesi ve muttefiq ordularin gelmesi ile Andranikin hereketleri daha amansiz xarakter almaga basladi Zengezuru turklerden temizlemeye nail olan bu ermeni quldur bascisinin indi meqsedi oz bed emellerini Susa Cavansir ve Cebrayil qezalarinda da davam etdirmek ve bununla da Qarabag erazilerini Azerbaycandan qoparmaq idi Eslinde ermenilerin tecavuzkarliginin genislenmesinin bir sebebi de ingilis komandanliginin ikili siyaseti idi Bir terefden Tomson Andranikin hereketlerini mesuliyyetsizlik kimi deyerlendirir diger terefden ise onun numayendesi Hibbon Andranikle gorusunde Zengezur qezasinin besde dord hissesinin onun idareciliyine verildiyini beyan edirdi Ingilislerin bu ikibasli siyasetini Gence qubernatoru M Vekilov da musahide edirdi Azerbaycanin daxili isler nazirine gonderdiyi 10 fevral 1919 cu il tarixli teleqraminda rehberlik etdiyi quberniyanin erazisinde ermenilerin toretdikleri vehsilikleri seciyyelendiren qubernator gosterirdi ki ermeniler seferber olunmaqda davam edirler ve Boyuk Britaniya numayendeleri terefinden aciq askar destek gorurler Muselmanlara qarsi hucumlar neinki dayanmir eksine daha da keskin xarakter alir Turk qosunlarinin bolgeni terk etmesinden xususen 1918 ci ilin dekabrindan sonra Cebrayil qezasinin dagliq zonasinda Susa qezasinin cenub serqinde Dizaq bolgesinde de veziyyet gerginlesdi ermeni silahlilarinin azerbaycanlilar yasayan kendlere hucumlari genis vuset almaga basladi Bu barede qeza reisi Mahmudbeyovun teleqramlarinda FTK komissiyasinin uzvu H Mixaylovun meruzesinde elece de diger senedlerde mufessel melumatlar oz eksini tapmisdir 1918 ci il dekabrin 2 de Arakul ve diger kendlerin silahli ermenileri Xelefli Asiq Melikli Tatar ve Sixlar kendlerine hucum etmis 10 a qeder evi yandirmis ve dagitmis 2 qadini ve 6 kisini yaralamis 1919 cu ilin yanvarinda Dudukcu kendine od vurmus kendin mulkedari Cumsud Vezirovun ve basqalarinin teserrufatlarini dagitmisdilar Lakin butun bunlara baxmayaraq Cebrayil qezasinin muselmanlari ermenilere qarsi hec bir herekete yol vermir yalniz ozlerini ve oz emlaklarini onlarin hucumlarindan qorumaga calisirdilar Qezada bu dovrde ermenilere qarsi her hansi huquq pozuntusu bas vermemisdi Hadrutu ozlerinin qerargahina ceviren ermeniler suretle silahlanir ve silah sursat saridan ciddi korluq ceken qonsu muselman kendlerine hucum etmeye hazirlasirdilar Ermenilerin Cebrayil ve Susa qezalarinin muselman kendlerine qarsi vehsilikleri haqqinda FTK nin materiallarinda coxlu faktlar movcuddur I polis sahesinin Dudukcu kendi iki hisseden ermeni ve turk hissesinden ibaret idi Kend ermeniler yasayan Edilli Agbulaq Kemrecug kendleri ile ehatelenmisdi Ermenilerin tezyiqleri neticesinde Dudukcu kendinin azerbaycanli ehalisi butun var yoxunu ermenilerin ohdesine buraxaraq Qarabulaga ve etraf turk kendlerine siginmisdi 1918 ci il avqustun sonlarinda Cilen Banazur Zamzur Arakul Dasbasi Sahyeri Mulkudere kendlerinin ermeni silahli quldurlari qefleten qonsu muselman kendine Mezreye hucum etmis ve 6 kisini qetle yetirmisdiler Mudafie olunmaq imkani olmayan mezreliler kendi terk ederek qacmaga mecbur olmus kende giren ermeniler her seyi tar mar ederek yandirmislar Hemin kendin ermenileri seher tezden qefleten Asiq Melikli kendine de hucum etmis kendi atese tutmusdular Kendin bir sakini olmus ucu yaralanmisdi Kendden qacanlarin butun varidatini ermeniler talamis sonra ise kende od vurmusdular Bu rayonun ermeni hucumlarindan en cox ziyan cekmis kendlerinden biri de Sirik kendi olmusdur 1918 ci ilin avqustunda ermeni silahli quldur desteleri kendi atese tutmus tesvise dusen sirikliler her seyi ataraq qacmaga mecbur olmusdular Kende soxulan yaraqlilar 11 kisini 10 qadini 14 usagi qetle yetirmis 2 kisini yaralamis 10 ev ve binani yandirmis 11 ni dagitmisdilar Muselmanlarin butun emlaki mal qarasi ermeniler terefinden ele kecirilmisdi Muselmanlar yasayan qonsu Tatar kendinin ehalisinin de aqibeti sirikliler kimi olmusdu Ermeniler Eyvatli kendini atese tutaraq Huseyn Allahverdi oglunu oldurmus muselmanlarin emlakini mal qarani zebt ederek aparmisdilar Kende hucum zamani ermeniler dinc sakinleri qorxutmaq ucun Cixin gedin yoxsa haminizi qiracagiq deye qisqirirdilar Qarabulaga qonsu kendlerde Dizak rayonu de ermeniler insanliga sigmayan hereketler toretmisdiler 1918 ci ilin avqustunda Susa qezasinin Memmedkend Sus Cartaz Quzumkend kendlerinin ermeni yaraqli quldur desteleri muselmanlarin yasadigi Divanalilar kendini muhasireye alaraq kend sakinlerini qiracaqlari ile hedelemis Andranikin adindan onlardan teleb etmisler ki sakinler ermeni hokumetini tanimali butun silahlari tehvil vermeli ve general Andranike mueyyen miqdarda at ve araba vermelidirler Umidsiz veziyyetde qalan sakinler onlarin butun teleblerini yerine yetirmeli olmusdular Hemin gunun axsami azerbaycanli ehali ermenilerin gece onlara hucum edeceklerini bildikden sonra butun emlaklarini qoyaraq kendden qacmaga mecbur olmusdu Ermeniler yolda onlara cataraq atese tutmus uc nefer helak olmus qalanlari qacaraq canlarini qurtarmisdir 1918 ci ilin payizinda Hadrut deresinin Hadrut Sur Kemrecug Tecasir Quscular kendlerinin ermenileri Dosulu kendine silahli basqin ederek Andranikin adindan sakinlerinden kendi terk etmeyi teleb etmis sonra ise onlarin butun emlakini yandirmisdilar 1918 ci ilin dekabrinda Hoga Tug Cirmuz kendlerinin silahli ermenileri Govsatli kendinde hucuma kecerek kendi atese tutmus uc sakini oldurmus birini ise yaralamislar Diger kendliler qacmaga muveffeq olsalar da bir muddetden sonra geri qayitdiqda kendin butun evleri darmadagin edilmis sakinlerin var dovleti talan edilmisdi 1919 cu ilin yanvarinda Qarabag bolgesinde ermeni tecavuzkarliginin yeni daha amansiz fazasi basladi Azerbaycan hokumetinin munaqiseni dinc yolla nizamlamaq cehdlerine baxmayaraq Ermenistan hokumeti ve bolgenin aqressiv separatci quvveleri bu qezalardan azerbaycanli ehalini tamamile deportasiya etmek niyyetlerinden el cekmediler Dasnak hokumeti Zengezura yeni quvveler getirerek buradaki herbi ustunluyunu daha da mohkemlendirmeye nail oldu Ermenilerin tecavuzkarliq hereketlerinin qarsisini almaq dinc ehalinin tehlukesizliyini temin etmek ucun Azerbaycan hokumeti Zengezur Susa Cebrayil ve Cavansir qezalari hududlarinda muveqqeti general qubernatorluq tesis etdi Qarabag general qubernatorlugu yaradildiqdan sonra Cebrayil qezasinda veziyyet bir qeder duzeldi Bu dovrde Cebrayil qezasinda ictimai siyasi ve iqtisadi veziyyeti agirlasdiran amillerden biri de Zengezur ve basqa yerlerden deportasiya olunmus ve qezanin duzen ve Arazboyu kendlerinde siginacaq tapmis qacqinlarin veziyyeti idi Onsuz da cox cetin veziyyetde olan bolge ehalisi oz soydaslarini darda qoymamis onlarin veziyyetini qismen de olsa yungullesdirmek ucun butun imkanlarini seferber etmisdi 1919 cu ilin yanvarina olan melumata gore Zengezurdan Cebrayil Cavansir Susa qezalarina 40 min qacqin gelmisdi Azerbaycan Himayecilik Nazirliyinin Qaryaginde qacqinlara yardim ucun xususi menteqesi teskil edilmis siginacaq yaradilmisdi Ermeni silahli quvveleri 1920 ci il yanvarin ucuncu ongunluyunde Zengezurdan Susa istiqametinde hucuma kecerek yolboyu butun kendleri dagitmis ehalisini qovmusdular 1919 cu il noyabrin 23 den Tiflisde Azerbaycan Ermenistan danisiqlari baslayan gunden sonra 40 dan cox muselman kendi dagidilmisdi Bu da oz novbesinde qacqinlarin yeni dalgasinin yaranmasina getirib cixarmisdi Butun 1919 cu il ve 1920 ci ilin uc ayi erzinde Ermenistan nizami qosunlarinin ve yerli ermeni silahli destelerinin dinc muselmanlara qarsi heyata kecirdikleri herbi emeliyyatlar Zengezurun azerbaycanlilardan tamamile temizlenmesi ile neticelendi Azerbaycan hokumetinin veziyyeti sabitlesdirmek ucun atdigi sosial diplomatik ve herbi addimlar da bir netice vermedi Zengezurun isgalini basa catdiran ermeniler Susa ve Cebrayil qezalarini da ele kecirmek ucun genis herbi emeliyyatlara basladilar 1920 ci il yanvarin ortalarindan baslayaraq ermeniler Cebrayil qezasinin kendlerine hucuma kecmis Xanliq kendine yaxinlasmisdilar Ermenilerin hucumlari haqqinda Cebrayildan Qarabulaqdan Azerbaycan parlamentine hokumetine ve qezetlere parlamentin uzvu C Sultanovun Cebrayilda mekteb mufettisi isleyen H Axundzadenin Zengezur ve Cebrayil qeza reislerinin ve basqalarinin gonderdikleri teleqram ve mektublarda artiq Cebrayil qezasi ucun real tehluke barede melumatlar oz eksini tapmisdi Yalniz Azerbaycan hokumetinin gorduyu elave herbi tedbirler ermenilerin Cebrayil ve Susa qezalarina dogru irelilemesinin qarsisini aldi Cebrayil istiqametinde Dondarli Xanliq Muselmanlar Qocaz kendleri etrafinda mudafie movqeleri mohkemlendirildi hisseler arasinda rabite yaradildi yerli ehaliden partizan desteleri teskil edildi Azerbaycanin diger bolgelerinden Qarabaga elave herbi bolmeler ve konulluler destesi gonderildi Bu tedbirler neticesinde Dondarli kendi yaxinliginda ermenilere ciddi zerbe vurulmus dusmen geri oturdulmusdu Qelebenin elde edilmesinde Cebrayil qezasinin muxtelif kendlerinden teskil edilmis konullu destelerin de boyuk rolu olmusdu Yerli ehaliden ibaret destelerin teskiline turk zabiti Xelil pasa rehberlik edirdi Lakin ermeniler herbi yolla Cebrayil ve Susa qezalarini ele kecirmek planlarindan vaz kecmediler Bu istiqametde dusmen genis hazirliq isleri aparir hetta qonsu Iran erazisinde ermeni hisselerinin telim kecmesi barede xeberler gelirdi General qubernator X Sultanovda olan melumata gore Ararat Respublikasi Tebrizde yasayan varli Tumanyan vasitesile serhedboyu xanlari satin alirdi ki Zengezurda herbi emeliyyatlar basladiqda ermeniler Araz cayi uzerinde yerlesen Maralyan Xudaferin ve Agbend postlarindan kecerek Zengezur ve Cebrayil qezalarina hucum etsinler Ermenistan hokumeti bolgeye elave herbi hisseler gondererek genismiqyasli hucum emeliyyatina hazirlasirdi Cebrayil qezasinin ermeni kendlerinde Qarabulaq nahiyesine yaxin ermeni kendlerinde Dizak bolgesinde yerli ermenilerin quldur desteleri suretle silahlandirilirdi Qarabulaq nahiyesi ucun esas tehluke menbelerinden biri Hadrut Tug Togavart Mardakert Xotsabert ve etraf ermeni kendleri idi 1920 ci ilin martinda Novruz bayrami gunlerinde ermeniler evvelceden planlasdirdiqlari kimi Qarabagda ve Zengezurda genismiqyasli herbi emeliyyatlara basladilar Martin 23 de Eskerana Xankendine Tertere Susaya eyni vaxtda hucum baslandi Cebrayil rayonunda ermeniler hucuma kecerek iki esgerimizi oldurduler Hadrutda da onlar muselman kendlerine bir nece defe hucum etdiler Qarabulaq Agdam yolu yeniden baglandi Lakin ermenilerin Qaryagini Qarabulagi ele kecirmek cehdleri bas tutmadi Ermeniler bu istiqametde boyuk itki vererek geri cekildiler Qelebenin elde edilmesinde yerli ehalinin Milli Ordu hisselerine herterefli yardimi da muhum rol oynamisdi Azerbaycan Ordusu ermenilerin ilk hucumlarini def etse de elave quvvelerin gelmesi hesabina ermeniler martin sonu aprelin evvellerinde herbi ve strateji ustunluyu ele kecirerek Zengezur ve Susa qezalarinda bir sira muselman kendini Eliyanli Muselmanlar Muradxanli Qaraimanli Qubadli Dondarli ve s yeniden ele kecirdiler Cebrayil qezasinda da veziyyet agir olaraq qalirdi Zengezurdan hucuma kecen ermenilerle Susa etrafinda vurusan ermenilerin birlesmesi ile Cebrayil qezasinin itirilmesi tehlukesi yaranmisdi Xususen Cebrayil Qarabulaq Agdam yolunun ermeniler terefinden muntezem atese tutulmasi Azerbaycan qosunlari arasinda rabitenin kesilmesine qezaya elave hisselerin getirilmesine mane olurdu Qezaya yeni qacqinlar ordusunun gelmesi buradaki sosial iqtisadi veziyyeti daha da agirlasdirirdi Bele seraitde Azerbaycan Ordusunun aprel ayi erzinde apardigi herbi emeliyyatlar neticesinde ermeni silahli quvveleri Cebrayil qezasi erazisinden Zengezura sixisdirilmisdi Qarabagin qezalarinda sovet hakimiyyeti berqerar olduqdan sonra da ermeni kendleri ozlerini Ararat respublikasinin erazisi hesab edir bu kendlerdeki silahli desteler azerbaycanlilari terror etmekde davam edirdiler Hadrut Tug Tagavert ve qonsu kendlerde Tevanin Ter Ionessyanin quldur desteleri Zengezurda fealiyyet gosteren Dronun Njdenin qosunlari ile elaqede fealiyyet gosterir nahiyenin azerbaycanli ehalisi ucun tehluke menbeyi olaraq qalirdilar Istinadlar Redakte 1 2 Pervaya vseobshaya perepis naseleniya Rossijskoj Imperii 1897 g rus 1 Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti Ensklopediyasi seh 298 299 Demoskop Wekly Pervaya vseobshaya perepis naseleniya Rossijskoj Imperii 1897 g Raspredelenie naseleniya po rodnomu yazyku i uezdam Rossijskoj Imperii krome gubernij Evropejskoj Rossii rus http brockhaus efron encyclopedia info D0 AD D0 BD D1 86 D0 B8 D0 BA D0 BB D0 BE D0 BF D0 B5 D0 B4 D0 B8 D1 8F D0 91 D1 80 D0 BE D0 BA D0 B3 D0 B0 D1 83 D0 B7 D0 B0 D0 B8 D0 95 D1 84 D1 80 D0 BE D0 BD D0 B0 115325 D0 9A D0 B0 D1 80 D1 8F D0 B3 D0 B8 D0 BD D0 BE olu kecid Hemcinin bax RedakteMenbe https az wikipedia org w index php title Cebrayil qezasi amp oldid 6039541, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.