fbpx
Wikipedia

Azərbaycan

Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Azərbaycan (dəqiqləşdirmə).

Azərbaycan və ya rəsmi adı ilə Azərbaycan RespublikasıCənubi Qafqazda yerləşən dövlət. Azərbaycan Xəzər dənizi hövzəsinin qərbində yerləşir. Şimaldan Rusiya (Dağıstan), şimal-qərbdən Gürcüstan, qərbdən Ermənistan, cənub-qərbdən Türkiyə və cənubdan İran ilə həmsərhəddir. Azərbaycanın anklavı olan Naxçıvan Muxtar Respublikası Ermənistanla şimal-şərqdə, İranla qərbdə və Türkiyə ilə şimal-qərbdən həmsərhəddir. Azərbaycan ərazisinin bir hissəsi (Dağlıq Qarabağ bölgəsi və ona bitişik 7 inzibati rayon) 1988–1994-cü illərdə Ermənistan tərəfindən işğal olunmuş və burda heç bir ölkə tərəfindən tanınmayan qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikası yaradılmışdır. Uzunsürən sülh danışıqları nəticəsiz qalmış və 2020-ci il 27 sentyabrda Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən əks-hücum əməliyyatı ilə torpaqların bir hissəsi azad edilmiş və 10 noyabr Bakı vaxtı ilə 01:00 — da imzalanan üçtərəfli bəyanat ilə başa çatmışdır. Dövlət sərhədləri cənubdan İranla 765 km, Türkiyə ilə 15 km, şimaldan Rusiya ilə 391 km, şimal-qərbdən Gürcüstan ilə 471 km, qərbdən Ermənistan ilə 1007 km həmsərhəddir. Onun 825 km-i su sərhəddidir. Sahil xəttinin uzunluğu 713 km-dir. Azərbaycanın Xəzər dənizi sektorunda həmçinin Türkmənistan, Qazaxıstan, İran və Rusiya ilə sərhədə malikdir.

Azərbaycan Respublikası
Azərbaycan
Paytaxtı
və ən böyük şəhəri
Bakı
40°25′ şm. e. 49°50′ ş. u.
Rəsmi dilləriAzərbaycan dili
Etnik qrupları
Azərbaycanlılar – 91.6,
Ləzgilər – 2%,
Ermənilər - 1.4%,
Ruslar – 1.3%,
Talışlar – 1.3%,
Digərləri – 2.4%
Demonim(lər)iAzərbaycanlı
İdarəetmə formasıUnitar prezident respublikası
İlham Əliyev
Mehriban Əliyeva
Əli Əsədov
Qanunverici orqanıMilli Məclis
SSRİ-dən müstəqillik
Tarixi
e.ə IV əsr
28 may 1918-ci il (AXC)
18 oktyabr 1991-ci il
• Yaranması
1991
Ərazisi
• Ümumi
86600 (112-ci)
• Su (%)
1,7
Əhalisi
• 2019 təxmini
10 173 200 (90-cı)
• 2009 siyahıya alma
9.228 447
• Sıxlıq
111/km2 (287.5/kv. mil) (104-cü)
ÜDM(AQP)2018 təxmini
• Ümumi
174.628 mlrd. (73-cü)
• Adam başına
17.857 (71-ci)
ÜDM(nominal)2018 təxmini
• Ümumi
41.207 mlrd.
• Adam başına
4.439
İİİ(2015)0.759
yüksək · 78-ci
ValyutasıAzərbaycan manatı (AZN)
Saat qurşağıUTC+4 (AZV)
Yolun hərəkət istiqamətisağ
Telefon kodu+994
ISO 3166 koduAZ
İnternet domeni.az

Yer kürəsində məlum olan 2000-dən artıq palçıq vulkanlarından 344-ü Azərbaycanın şərqində və onunla həmsərhəd Xəzər hövzəsində yerləşir. Ölkədə 9 milli park, 11 dövlət təbiət qoruğu və 24 dövlət təbiət yasaqlığı fəaliyyət göstərir. Azərbaycanın ən böyük beş adası — Kür Dili, Pirallahı, Çilov, Xərə ZirəBöyük Zirə adalarıdır. Azərbaycan əhalisi 9,6 milyon nəfərdir və bu göstəriciyə görə dünyada 92-ci yerdədir. Paytaxtı Bakı şəhəridir. Azərbaycan paytaxt Bakıdan kənarda, ölkə 65 inzibati vahidə (o cümlədən 59 rayon və 6 şəhər) və Naxçıvan Muxtar Respublikasına (6 rayon və paytaxt Naxçıvan şəhərindən ibarət olan) bölünür.

Aparılmış arxeoloji qazıntı işləri Azərbaycanın Üst Paleolit dövründə məskunlaşıldığını göstərir. Azərbaycan xalqı təqribən 5 min illik dövlətçilik tarixinə malikdir. Azərbaycan ərazisində ilk dövlət qurumları və ya etnik-siyasi birliklər hələ eramızdan əvvəl IV minilliyin sonu — III minilliyin əvvəllərindən başlayaraq Urmiya hövzəsində yaranmışdı. Eramızdan əvvəl I minillikdə — bizim eranın I minilliyinin əvvəllərində Azərbaycan torpaqlarında Manna, Skif padşahlığı, AtropatenaAlbaniya kimi dövlətlər mövcud olmuşdur. III əsrdə Azərbaycanı Sasanilər İmperiyası, VII əsrdə isə Ərəb xilafəti işğal etdi. VII əsrdə islam dininin qəbul olunması ilə Azərbaycanın tarixi müqəddəratında əsaslı dönüş yarandı. IX əsrin ortalarında Azərbaycan torpaqlarında Sacilər, Şirvanşahlar, Salarilər, Rəvvadilər, Şəddadilər dövlətləri yarandı. XIX əsrdə Gülüstan (1813) və Türkmənçay (1828) müqavilələrinə əsasən Azərbaycan iki imperiya arasında bölüşdürüldü: Şimali Azərbaycan Rusiyaya, Cənubi Azərbaycan isə qacarların idarə etdiyi İran şahlığına qatıldı. 1918-ci il mayın 28-də Şimali Azərbaycanda Şərqdə ilk demokratik respublika — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti yaradıldı. 1922-ci il dekabrın 30-da Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqının (SSRİ) yaranması və Zaqafqaziya Sosialist Federativ Sovet Respublikasının bu quruma daxil olması ilə Şimali Azərbaycanın müstəqilliyinə son qoyuldu. 1992-ci ildə ölkənin yeni konstitusiyası qəbul olunandan bəri prezident və seçkilərlə seçilmiş qanunverici orqan — Azərbaycan parlamenti tərəfindən idarə olunan prezidentli respublikadır.

Azərbaycan BMT, Avropa Şurası, Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatı, GUAM, Şərq Tərəfdaşlığı, Türk Şurası, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı, Beynəlxalq Valyuta Fondu, Asiya İnkişaf Bankı, Avropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankı, Qara Dəniz İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatı, MAQATE, Kimyəvi Silahların Qadağan edilməsi TəşkilatıNATO-nun Sülh Naminə Tərəfdaşlıq (SNT) proqramının üzvüdür. 2017-ci ildə ABŞ-ın "Global Firepower" araşdırma mərkəzinə görə, Azərbaycan Silahlı Qüvvələri dünyada 59-ci, Cənubi Qafqazda isə ən güclü və hazırlıqlı ordudur. 2010-cu il üzrə dünyanın 194 ölkəsi arasında Azərbaycanın ixracat reytinqi 64-cü sırada dayanır. Azərbaycan 7 milyard barel həcmində kəşf edilmiş neft ehtiyatları göstəricilərinə görə dünyanın 19-cu, neft hasilatının həcminə görə dünyanın 23-cü ölkəsidir. Azərbaycan 2,55 trilyon m³ həcmində kəşf edilmiş qaz ehtiyatlarına görə dünyada 28-ci ölkədir.

Mündəricat

Azərbaycan sözünün mənşəyi mövzusunda fərqli tarixi mənbələrlərdən əldə olunmuş müxtəlif məlumatlar var. Bəzi mənbələrə görə, "Azərbaycan" toponimi parf və ya orta dövr fars dilində, Atropatena adlı qədim dövlətin adı olan Aturpatakandan (Āturpātakān) əmələ gəlmişdir. Makedoniyalı İsgəndərin işğalından sonra Əhəmənilər imperiyasının Midiya satrapı Atropatın öz çarlığının əsasını qoyduğu Midiyanın şimalı Atropat Midiyası və ya sadəcə Atropatena adlandırılır.

Orta əsr ərəb coğrafişünasları ekzonimi fərqli şəkildə, şəxs adı Adarbadordan xalq etimologiyasının nəticəsi kimi əmələ gəlmiş olaraq şərh ediblər. Adarbador atəş məbədi və ya atəş mühafizəçisi (adar — atəş, baykan — mühafizəçi) deməkdir. Ərəb coğrafiyaşünası və səyyahı Yaqut əl-Həməvi yazırdı: "Bəziləri güman edir ki, Azər pəhləvi dilində "atəş", bayqan isə "keşikçi" və ya "atəş mühafizəçisi" deməkdir və beləliklə, söz "atəş məbədi" və ya "atəş mühafizəçisi" deməkdir, hansı ki, həqiqətə uyğundur, çünki bu ərazidə atəş məbədləri çox olub".

XIX əsr Azərbaycan tarixçisi Abbasqulu ağa Bakıxanov Azərbaycan sözünün yaranmasını Xürrəmilər hərəkatının məşhur sərkərdəsi Babək ilə əlaqələndirir. Babək Abbasilər xilafətinə qarşı xürrəmilərin üsyanına rəhbərlik etmişdir. Bakıxanov Gülüstani-İrəm əsərində yazırdı: "Ehtimala görə, Azərbaycan sözü Azər-Babəqan sözündəndir, hansı ki, ərəblər Azər-Babəcan kimi tələffüz edir və "Babəkin atəşi" deməkdir. Hər halda, bizə məlum olduğu qədərilə, atəşpərəstlik hal-hazırda Azərbaycan adlandırılan ərazidə zühur edib."

Əsas məqalə: Azərbaycan tarixi

Qədim dövr

Azərbaycan ərazisində hazırda ilk ibtidai insanların 1,7–1,8 milyon il bundan əvvəldən yaşamağa başlamasına aid ən qədim arxeoloji və paleontoloji materiallar tapılmışdır. Azərbaycanın cənub-qərbindəki Kiçik Qafqaz dağlarının cənub-şərq yamacında yerləşən Azıx mağarası Daş dövrü insanlarının yaşayış yeri kimi məşhurdur. Mağara 1960-cı ildə Məmmədəli Hüseynovun rəhbərliyi ilə AMEA-nın "Paleolit Arxeoloji Ekspedisiyası" tərəfindən aşkar olunmuşdur. Aparılmış tədqiqat işləri zamanı on mədəni təbəqə aşkarlanmışdır. Mağarada Quruçay mədəniyyəti, Aşel mədəniyyətiMustye mədəniyyəti dövründə yaşayış olduğu müəyyən edilmişdir. Hazırda Azərbaycan, Yaxın Şərq və Qafqaz ərazisində mustye mədəniyyətinə aid ən zəngin arxeoloji abidə Tağlar mağarası hesab olunur. Mağara Qarabağın Tuğ çökəkliyində, Quruçayın sol sahilində yerləşir.

Mezolit dövrü başlıca olaraq Qobustandakı qaya üstü rəsmlər və arxeoloji tapıntılar əsasında tədqiq edilib. 2007-ci ildə Qobustan UNESCO-nun Dünya İrs Siyahısına daxil edilmişdir. Qobustanda Böyükdaş dağının yuxarı terrasında yerləşən petroqliflərdə öküz (tur) təsvirlərin tarixi 15 000 il əvvələ aid edilir. Bu rəsmlərdə o dövrkü adamların məşğuliyyəti, əmək fəaliyyəti, ov və balıqçılıq səhnələri, ayin və etiqadları da öz əksini tapmışdır. Neolit Azərbaycanda er.əv. 7ci minilliyə təsadüf edərək Qobustanın və Həsənlitəpə (Cənubi Azərbaycan) arxeoloji materialları timsalında tədqiq edilmişdir. Bu dövrdən ibtidai insanlarda istehsal xarakterli təsərrüfat formalaşır, arxaik (primitiv) saxsı məmulatının hazırlanması başlanır. Er.əv. 6–4-cü minilliklərdə Azərbaycan ərazisində eneolit mövcud idi. Bu zaman oturaq əkinçilik formalaşır, insanlar həyət təsərrüfatı tikililərinə malik olan evlərdə yaşamağa başlayırdılar. İnsanlar arpa, buğda və digər bitkiləri yetişdirməyi bacarır, sənətkarlıqla (daş və sümükdən əmək alətlərinin istehsalı, heyvan dərilərinin emalı, saxsı məmulatlarının hazırlanması və s.) məşğul idilər. Bu dövrə arxaik tipli incəsənət nümunələrinin (gildən hazırlanmış müxtəlif tipli qadın heykəlləri, bəzək əşyaları vəs.) düzəldilməsi təsadüf edir.

Azərbaycan xalqı təqribən 5 min illik dövlətçilik tarixinə malikdir. Azərbaycan ərazisində ilk dövlət qurumları və ya etnik-siyasi birliklər hələ eramızdan əvvəl IV minilliyin sonu — III minilliyin əvvəllərindən başlayaraq Urmiya hövzəsində yaranmışdı. Burada meydana gəlmiş ən qədim Azərbaycan dövlətləri bütün regionun hərbi-siyasi tarixində mühüm rol oynayırdılar. Həmin dövrdə Azərbaycanda DəcləFərat vadilərində yerləşən və dünya tarixində dərin iz qoymuş qədim Şumer, AkkadAssuriya dövlətləri, habelə Kiçik Asiyadakı Het dövləti arasında sıx qarşılıqlı əlaqələr vardı.

Eramızdan əvvəl I minillikdə — bizim eranın I minilliyinin əvvəllərində Azərbaycan torpaqlarında Manna, Skif padşahlığı, AtropatenaAlbaniya kimi dövlətlər mövcud olmuşdur. Bu dövlətlər Azərbaycanda dövlət idarəçiliyi mədəniyyətinin daha da yüksəldilməsində, ölkənin iqtisadi-mədəni tarixində, eləcə də vahid xalqın təşəkkülü prosesində mühüm rol oynamışlar.

Feodal dövrü

Əsas məqalə: Qafqaz Albaniyası

III əsrdə Azərbaycanı Sasanilər İmperiyası, VII əsrdə isə Ərəb xilafəti işğal etdi. İşğalçılar ölkəyə İranınƏrəbistanın içərilərindən çoxlu İran və ərəb mənşəli əhali köçürüb gətirdilər. Eramızın ilk yüzilliklərində ölkə əhalisinin əksəriyyətini təşkil edən və hərbi-siyasi cəhətdən daha mütəşəkkil və daha qüvvətli olan türk etnosları vahid xalqın təşəkülü prosesində mühüm rol oynayırdılar. Türk etnosları içərisində oğuz türkləri üstünlük təşkil edirdilər. Həmin dövrdən başlayaraq, türk dili Azərbaycan ərazisində yaşayan və sayca az olan xalqlar, etnik qruplar arasında da başlıca ünsiyyət vasitəsinə çevrilməkdə idi. Türk dili, həm də şimalla cənub arasında birləşdirici, əlaqələndirici rol oynayırdı. Bu amilin o zaman vahid xalqın təşəkkülü prosesində çox mühüm rolu vardı. Çünki bəhs olunan dövrdə bütün Azərbaycan ərazisini əhatə edən vahid dini görüş — monoteist din yox idi. Qədim türklərin baş Allahı olan Tanrıya sitayiş — tanrıçılıq hələ başqa dini görüşləri sıxışdırıb tamamilə aradan qaldıra bilməmişdi. Zərdüştlük, atəşpərəstlik, günəşə, aya, göyə, ulduzlara, torpağa, suya və s. sitayiş davam etməkdə idi. Ölkənin şimalında — Albaniya ərazisinin bəzi yerlərində, əsasən dağlıq qərb bölgələrində, xristianlıq yayılmaqda idi. Lakin müstəqil Alban Həvari kilsəsi qonşu erməni və gürcü kilsələrinin kəskin rəqabəti şəraitində fəaliyyət göstərirdi.

Şəki rayonununda yerləşən Kiş kilsəsinin interyeri

VII əsrdə islam dininin qəbul olunması ilə Azərbaycanın tarixi müqəddəratında əsaslı dönüş yarandı. İslam dini vahid xalqın və dilin təşəkkülünə güclü təkan verdi, bu prosesin sürətlənməsinə həlledici təsir göstərdi. Türk və qeyri-türk etnosları arasında dini birliyin yaranması onların yayıldığı bütün Azərbaycan ərazisində vahid adət-ənənələrin təşəkkülünə, qohumluq əlaqələrinin genişlənməsinə, qaynayıb-qarışma prosesinin daha da dərinləşməsinə səbəb oldu. İslam dini onu qəbul etmiş bütün türk və qeyri-türk etnoslarını Cənubi Qafqazı bütöv halda xristianlığın təsir dairəsinə salmağa çalışan Bizans İmperiyasına və onun himayə etdiyi erməni və gürcü feodallarına qarşı vahid türk-islam bayrağı altında birləşdirdi.

IX əsrin ortalarından Azərbaycanın qədim dövlətçilik ənənələri yenidən dirçəldi. Azərbaycanda yeni siyasi dirçəliş başlandı: islam dininin yayılmış olduğu Azərbaycan torpaqlarında Sacilər, Şirvanşahlar, Salarilər, Rəvvadilər, Şəddadilər dövlətləri yarandı. Müstəqil dövlətlərin yaranması nəticəsində siyasi, iqtisadi və mədəni həyatın bütün sahələrində oyanış baş verməkdə idi. Azərbaycan tarixinin İntibah dövrü başlanırdı. Ərəb xilafətinin tənəzzülündən sonra — IX əsrin ortalarından başlayaraq Azərbaycanda, habelə bütün Yaxın və Orta Şərqdə türk-islam imperiyalarının rolu artdı. XV–XVIII əsrlərdə və bundan sonrakı dövrdə Azərbaycanın dövlətçilik mədəniyyəti daha da zənginləşdi. Bu dövrdə Şərqin geniş ərazili Qaraqoyunlular, Ağqoyunlular, Səfəvi, ƏfşarQacar imperiyaları bilavasitə Azərbaycan sülalələri tərəfindən idarə olunurdu.

Azərbaycanın dövlət xadimi Uzun Həsənin (1468–1478) hakimiyyəti illərində Ağqoyunlu imperiyası bütün Yaxın və Orta Şərqdə qüdrətli hərbi-siyasi amilə çevrildi. Azərbaycanın dövlətçilik mədəniyyəti daha da inkişaf etdi. Uzun Həsən bütün Azərbaycan torpaqlarını əhatə edən güclü mərkəzləşdirilmiş dövlət yaratmaq siyasəti yeridirdi. O, bu məqsədlə xüsusi "Qanunnamə" hazırlatmışdı. Hökmdar Quranı azərbaycan dilinə çevirtmiş, dövrün görkəmli elm adamı Əbu Bəkr əl-Tehraniyə "Kitabi-Diyarbəkriyyə" adlı Oğuznamə yazdırmışdı. XV əsrin sonu — XVI əsrin əvvəllərində Azərbaycan dövlətçiliyi özünün tarixi təkamülündə yeni mərhələyə qədəm qoydu. Uzun Həsənin nəvəsi olan dövlət xadimi Şah İsmayıl Xətai (1501–1524) babasının başladığı işi başa çatdırdı, şimallı-cənublu bütün Azərbaycan torpaqlarını öz hakimiyyəti altında birləşdirə bildi. Paytaxtı Təbriz şəhəri olan vahid, mərkəzləşdirilmiş Azərbaycan dövləti — Səfəvi dövləti meydana gəldi. Səfəvilərin hakimiyyəti dövründə Azərbaycanın dövlət idarəçiliyi mədəniyyəti daha da yüksəldi. Azərbaycan dili dövlət dilinə çevrildi.

Səfəvi dövlətinin süqutundan sonra hakimiyyətə gələn görkəmli Azərbaycan sərkərdəsi Nadir şah Əfşar (1736–1747) keçmiş Səfəvi imperiyasının sərhədlərini daha da genişləndirdi. Azərbaycanın əfşar-türk elindən çıxmış hökmdar 1739-cu ildə Dehli də daxil olmaqla Şimali Hindistanı da ələ keçirdi. Lakin Azərbaycan hökmdarının bu geniş ərazidə qüdrətli mərkəzləşdirilmiş dövlət yaratmaq planları baş tutmadı. Nadir şahın ölümündən sonra onun idarə etdiyi geniş ərazili imperiya süquta uğradı. Hələ Nadir şahın sağlığında ikən azadlıq mübarizəsinə qalxan və müstəqilliyə can atan Azərbaycan torpaqlarında yerli dövlətlər yarandı. Beləliklə, XVIII əsrin II yarısında Azərbaycan xırda dövlətlərə — xanlıqlara və sultanlıqlara parçalandı.

Yeni dövr

Əsas məqalə: Mart soyqırımı

XVIII əsrin sonunda Azərbaycan sülaləsi olan Qacarlar (1796–1925) İranda hakimiyyətə gəldilər. Qacarlar vaxtı ilə onların ulu babaları qaraqoyunluların, ağqoyunluların, səfəvilərin və nəhayət, Nadir şah Əfşarın hakimiyyəti altında olmuş bütün əraziləri, o cümlədən Azərbaycan xanlıqlarını yenidən mərkəzi hakimiyyətə tabe etmək siyasəti yeritməyə başladılar. Beləliklə, Qacarlarla Cənubi Qafqazı işğal etməyə çalışan Çar Rusiyası arasında uzun sürən müharibələr dövrü başlandı.

Azərbaycan iki böyük dövlət arasında qanlı müharibələr meydanına çevrildi. Gülüstan (1813) və Türkmənçay (1828) müqavilələrinə əsasən Azərbaycan iki imperiya arasında bölüşdürüldü: Şimali Azərbaycan Rusiyaya, Cənubi Azərbaycan isə qacarların idarə etdiyi İran şahlığına qatıldı. Beləliklə, Azərbaycanın bundan sonrakı tarixində yeni siyasi-coğrafi anlayışlar meydana gəldi: "Şimali Azərbaycan" (və ya "Rusiya Azərbaycanı") və "Cənubi Azərbaycan" (və ya "İran Azərbaycanı").

Rusiya Cənubi Qafqazda özünə dayaq yaratmaq üçün işğal etdiyi Azərbaycan torpaqlarına, xüsusən Qarabağın dağlıq rayonlarına, keçmiş İrəvan və Naxçıvan xanlıqlarının ərazisinə qonşu ölkələrdən kütləvi surətdə erməni əhalisi köçürdü. Türkiyə ilə həmsərhəd olan Qərbi Azərbaycan torpaqlarında — keçmiş İrəvan, Naxçıvan xanlıqlarının ərazisində süni surətdə və xüsusi məqsədlə "Erməni vilayəti" yaradıldı. Bununla, Azərbaycan torpaqlarında gələcək erməni dövlətinin əsası qoyuldu. Bundan əlavə, Rusiya 1836-cı ildə müstəqil Alban kilsəsini ləğv etdi və onu Erməni Həvari kilsəsinin tabeçiliyinə verdi. Bununla da Azərbaycanın qədim əhalisi olan xristian albanların qriqorianlaşdırılmasına və erməniləşdirilməsinə daha əlverişli şərait yaradıldı. Ermənilərin azərbaycanlılara qarşı yeni ərazi iddialarının əsası qoyuldu. Bütün bunlarla kifayətlənməyən Çar Rusiyası erməniləri silahlandıraraq türk-müsəlman əhali üzərinə qaldırdı və azərbaycanlılara qarşı kütləvi qırğınlar törədilməsinə başlandı. Bununla azərbaycanlılara və Cənubi Qafqazın bütün türk-müsəlman əhalisinə qarşı soyqırımları dövrü başlandı.

Şimali Azərbaycanda azadlıq mübarizəsi misli görünməmiş faciələrlə nəticələndi. Burada hakimiyyəti ələ keçirən Stepan Şaumyanın daşnak-bolşevik hökuməti 1918-ci ilin martında Azərbaycan xalqına qarşı Mart soyqırımını həyata keçirdi. 1918-ci ildə Nuru paşanın rəhbərlik etdiyi OsmanlıAzərbaycan Xalq Cümhuriyyəti qüvvələrindən ibarət Qafqaz İslam Ordusu Bakı döyüşündə qələbə çaldı. 1918-ci il mayın 28-də Şimali Azərbaycanda Şərqdə ilk demokratik respublika — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti yaradıldı.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti

Bakını azad etmiş Qafqaz İslam Ordusunun şəhərdə fəxri keçidi

Azərbaycan xalqının tarixində ilk Parlamentli respublika olan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti, eyni zamanda, bütün Şərqdə, o cümlədən türk-islam dünyasında ilk demokratik, hüquqi və dünyəvi dövlət nümunəsi idi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə parlamentçilik tarixi iki dövrə ayrılır: Birinci dövr — 1918-ci il mayın 27-dən noyabrın 19-dək davam etmişdir. Bu altı ay ərzində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Milli Şurası adı ilə fəaliyyət göstərən və 44 nəfər müsəlman-türk nümayəndədən ibarət olan ilk Azərbaycan Parlamenti çox mühüm tarixi qərarlar qəbul etmişdir. İlk Parlament 1918-ci il mayın 28-də Azərbaycanın müstəqilliyini elan etmiş, ölkənin idarə olun-masını öz üzərinə götürmüş və tarixi Azərbaycanın İstiqlal Bəyannaməsini qəbul etmişdir.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin parlamentçilik tarixində İkinci dövr və ya Bakı dövrü 1918-ci il dekabrın 7-dən 1920-ci il aprelin 27-dək — cəmi 17 ay davam etmişdir. Parlamentin 1919-cu il sentyabrın 1-də Bakı Dövlət Universitetinin təsis olunması haqqında qəbul etdiyi qanunu xüsusi qeyd etmək lazımdır. Milli universitetin açılması Cümhuriyyət xadimlərinin doğma xalq qarşısında çox mühüm tarixi xidməti idi. Sonralar Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti süqut etsə də Cümhuriyyət ideyalarının yaşamasında və xalqın yenidən müstəqilliyə qovuşmasında Bakı Dövlət Universiteti misilsiz rol oynadı. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin mövcud olduğu dövrdə ümumiyyətlə 155 parlament iclası keçirilmişdir ki, bunun da 10-u Azərbaycan Milli Şurasının (27 may-19 noyabr 1918-ci il), 145-i isə Azərbaycan Parlamentinin fəaliyyət göstərdiyi dövrdə (7 dekabr 1918-ci il — 27 aprel 1920-ci il) olmuşdur. Parlamentin müzakirəsinə 270-dən çox qanun layihəsi çıxarılmış, onlardan 230-a yaxını qəbul olunmuşdu. Qanunlar qızğın və işgüzar fikir mübadiləsi şəraitində müzakirə edilir, özü də yalnız üçüncü oxunuşdan sonra qəbul olunurdu.

Sovet İttifaqının tərkibində

1920-ci ilin aprelin 28-də Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulandan bir müddət sonra da ölkə öz müstəqilliyini saxlaya bilmişdir. Aprelin 30-da Rusiya ilə Azərbaycan arasında hərbi-iqtisadi müqavilə imzalanmışdır. 1921-ci ildə tərkibinə Gürcüstan, Ermənistan və Azərbaycan respublikaları daxil olmuş Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikası təşkil edildi. 1918-ci ilin Mart soyqırımından sonra, faktiki olaraq, Azərbaycan xalqına qarşı yeni soyqırımına başlanmışdı. 1922-ci il dekabrın 30-da Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqının (SSRİ) yaranması və Zaqafqaziya Sosialist Federativ Sovet Respublikasının bu quruma daxil olması ilə Şimali Azərbaycanın müstəqilliyinə son qoyuldu. Azərbaycanda müstəqil hakimiyyət məhrum edildikdən sonra ölkənin sərvətlərinin talan olunmasına başlandı. Torpaq üzərində xüsusi mülkiyyət ləğv olundu. Ölkənin bütün təbii sərvətləri milliləşdirildi, daha doğrusu, dövlət mülkiyyəti hesab olundu. Neft sənayesini idarə etmək üçün xüsusi olaraq Azərbaycan Neft Komitəsi yaradıldı və bu komitəyə rəhbərlik Vladimir Lenin tərəfindən Bakıya göndərilmiş A.P.Serebrovskiyə tapşırıldı. Beləliklə, hələ 1920-ci il martın 17-də Qafqaz Cəbhəsinin Hərbi-İnqilab Şurasına göndərdiyi teleqramda "Bakını almaq bizə olduqca və olduqca zəruridir" deyə Şimali Azərbaycanın işğalına göstəriş vermiş Lenin öz arzusuna çatdı. Bakı nefti Sovet Rusiyasının əlinə keçdi.

1920-ci il aprelin 28-dən başlayaraq Azərbaycan Respublikası ərazisində insan hüquqlarına zidd qanunlar əsasında totalitar dövlət rejiminin törətdiyi özbaşınalıq, zorakılıq nəticəsində 100 minə yaxın günahsız azərbaycanlı öz siyasi əqidəsinə, fəaliyyətinə, başqa cür düşündüyünə və ayrı səbəblərə görə repressiyalara məruz qalmışdır. Təkcə 1937-ci ildə 29 min adam repressiyaya uğradı. Bu dövrdə Azərbaycan xalqı özünün Hüseyn Cavid, Mikayıl Müşfiq, Əhməd Cavad, Salman Mümtaz, Əli Nəzmi, Tağı Şahbazi, Yusif Vəzir Çəmənzəminli və başqaları kimi onlarla mütəfəkkirlərini və nadir ziyalılarını itirdi.

Azərbaycan İkinci dünya müharibəsində böyük dövlətlərin strateji planlarında mühüm yer tuturdu. Üçüncü Reyx Bakı neftini ələ keçirməklə Şərqə — İran körfəzinəHind okeanına hərəkət etmək niyyətində idi. Adolf Hitlerin tapşırığı əsasında hətta Bakının sənaye və hərbi əhəmiyyətli obyektlərinin dəqiq xəritəsi də hazırlanmışdı. Müharibə illərində Sovet İttifaqında hasil olunan neftin dörddə üç hissəsi, aviasiya benzini və yüksək keyfiyyətli yağların 85–90 faizi Azərbaycanın payına düşürdü. İkinci Dünya müharibəsində Azərbaycandan 700 min nəfərdən çox insan səfərbər edilərək ordu sıralarına yola düşmüş, onların 300 mindən çoxu döyüşlərdə həlak olmuşdur. Müharibənin hələ ilk günlərində respublikada 4 mindən çox oğlan və qız könüllü surətdə cəbhəyə getmək üçün hərbi komissarlıqlara müraciət etmişdi. 1941-ci ilin sonunda xalq qoşunu dəstələrində 187 min nəfər döyüşçü vardı. Onlardan 30 min nəfərdən çoxu qadınlar idi. Müharibədə hətta azərbaycanlılardan ibarət diviziyalar təşkil olunmuşdu. 416-cı, 402-ci, 396-cı, 223-cü, 77-ci və digər milli diviziyalar Simferopolda, Odessada və digər şəhərlərdə vuruşmuşlar. 77-ci diviziya PolşaÇexoslovakiyanın, 223-cü diviziya Yuqoslaviyanın azad edilməsində igidlik göstərmişdi. 416-cı diviziya Qafqazdan Berlinədək qəhrəmanlıq yolu keçmişdi. İkinci Dünya müharibəsi zamanı göstərdikləri igidliyə görə Azərbaycandan 123 nəfər Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülüb, 170 mindən çox əsgər və zabit müxtəlif orden və medallarla təltif edilib..

1948–1953-cü illərdə azərbaycanlıları Ermənistan SSR-dən kütləvi surətdə sürgün olunmasının yeni mərhələsi başlandı. Deportasiyalardan sonra, ermənilərin bu ərazidə sayca üstünlüyü təmin olundu. Bir sıra obyektiv və subyektiv səbəblər üzündən 1960-cı illərdə Azərbaycan iqtisadiyyatının bir çox sahələrində — həm sənayedə, həm də kənd təsərrüfatında mənfi meyllər özünü göstərməyə başladı. Respublikanın düşdüyü bu ağır vəziyyətdə Azərbaycan rəhbərliyində mühüm dəyişiklik baş verdi. 1969-cu ildə Heydər Əliyevin Azərbaycana rəhbərliyinin birinci dövrü başlandı. Heydər Əliyev totalitar rejimin hökmranlıq etdiyi mürəkkəb tarixi şəraitdə Azərbaycanı Sovet İttifaqının ən qabaqcıl respublikalarından birinə çevirmək üçün həyatın bütün sahələrində geniş islahatlar proqramı həyata keçirməyə başladı. 1970–1985-ci illərdə, tarixən qısa bir dövr ərzində, bütövlükdə respublika ərazisində yüzlərlə zavod, fabrik, istehsalat sahələri yaradıldı. 213 iri sənaye müəssisəsi işə salındı. Azərbaycanda istehsal olunan 350 adda məhsul dünyanın 65 ölkəsinə ixrac olunurdu.

1980-ci illərin sonlarından 1994-cü ilin mayına kimi Qarabağ bölgəsində Ermənistan Respublikası tərəfindən dəstəklənən Qarabağ erməniləri ilə Azərbaycan Respublikası arasında Qarabağ müharibəsi baş verdi. Tərəflər arasında döyüşlər Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin parlamentinin 20 fevral 1988-ci ildə Ermənistan ilə birləşmək qərarı verdikdən sonra başlamışdır. Azərbaycandan ayrılmaq haqqında bəyənnamə bu torpaq münaqişəsinin son nəticəsi olmuşdur. Azərbaycan SSR-dən müstəqilliyini elan etdikdən sonra ermənilər Azərbaycandan çəkilmək qərarına gəlmiş və tanınmayan Dağlıq Qarabağ Respublikasının müstəqilliyini elan etmişdirlər.

Üçüncü Respublika dövrü

Qarabağ müharibəsi zamanı Azərbaycan əsgərləri, 1992-ci il.

1990-cı il yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə, saat 23.30-da Bakı şəhərinə keçmiş Sovet İttifaqının qoşun hissələri fövqəladə vəziyyət elan edilmədən yeridilmiş, dinc əhaliyə divan tutulmuş, yüzlərlə insan qətlə yetirilmiş, yaralanmış və itkin düşmüşdür. Sovet ordusunun, xüsusi təyinatlı dəstələrin və daxili qoşunların iri kontingentinin Bakını zəbt etməsi xüsusi qəddarlıq və misli görünməmiş vəhşiliklərlə müşayiət edilmişdir. Qara Yanvar hadisələrinin əks-sədası bütün ölkəyə yayıldı və bu hadisə Azərbaycanda müstəqillik hərəkatını sürətləndirdi. 1991-ci il oktyabrın 18-də Azərbaycan Respublikasının Ali Soveti Dövlət Müstəqilliyi haqqında Konstitusiya Aktı qəbul etmiş, Konstitusiya Aktı 1991-ci il dekabrın 30-da ümumxalq səsverməsi, referendum vasitəsilə bəyənilmişdir. Bu aktla Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyinin təmin olunması üçün hüquqi əsaslar yaranmış, ölkə öz dövlət müstəqilliyini bütün dünyaya bəyan etmişdir.

1991-ci il sentyabrın 8-də prezident seçkilərində Azərbaycanın prezidenti Ayaz Mütəllibov seçilmişdir. Azərbaycan və Ermənistan arasında geniş miqyaslı döyüşlər 1992-ci ilin qışında başlamışdır. 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən Rusiyanın 366-cı motoatıcı alayının iştirakı ilə Xocalı şəhərini işğal edərkən, etnik azərbaycanlılara qarşı Xocalı soyqırımı baş vermişdir. 1993-cü ilin yazında Ermənistan qüvvələrinin anklavın tərkibində olmayan torpaqları işğal etməsi regiondakı digər ölkələrin müharibəyə qatılması üçün təhdid yaratmışdır. 1994-cü ildə müharibə başa çatana qədər ermənilər Qarabağın əksər hissəsini demək olar ki, tam nəzarətlərinə keçirmişdirlər və Azərbaycan torpaqlarının 20%-nə nəzarət edirdilər. 1994-cü ilin mayında Rusiyanın dəstəyi ilə atəşkəs əldə olunmuşdur. Daha sonra münaqişənin ATƏT-in prinsipləri əsasında sülh yolu ilə danışıqlar vasitəsi ilə həlli üçün ATƏT-in Minsk qrupu yaradılmışdır.

1992-ci ildə iyunun 7-də prezident seçkilərində Azərbaycanın prezidenti Əbülfəz Elçibəy seçilmişdir. Daxildə gedən proseslər Azərbaycanın müstəqilliyinin möhkəmlənməsinə maneçilik törətmişdir. Hakimiyyət mübarizəsi, hakimiyyətin güclə dəyişdirilməsi halları Azərbaycandakı daxili vəziyyəti çox gərginləşdirmişdi. Xüsusən, 1993-cü ilin iyun ayında Azərbaycanda çox ağır bir vəziyyət yaranmış, respublikada vətəndaş müharibəsi baş vermiş, Azərbaycan parçalanmaq təhlükəsi qarşısında olmuşdur. Bunun qarşısı alınmış, ancaq ondan sonrakı dövrdə də Azərbaycanın müstəqilliyini pozmaq cəhdləri davam etmiş və respublikada dövlət çevrilişinə iki dəfə cəhd göstərilmişdir. 1993-cü ildə Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışı ilə ölkənin ictimai-siyasi, sosial, iqtisadi, elmi-mədəni həyatında, beynəlxalq əlaqələrində dönüş yarandı, elmi əsaslara, beynəlxalq norma və prinsiplərə uyğun müstəqil dövlət quruculuğu prosesi başlandı.

1994-cü il sentyabrın 20-də Bakıda Gülüstan Sarayında Qərbin neft şirkətləri ilə bağlanmış neft sazişi müstəqil Azərbaycan Respublikasının yeni tarixində böyük rol oynadı. "Əsrin müqaviləsi" adı ilə tanınmış bu müqavilə, Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorunda Azəri-Çıraq-Günəşli neft yatağının dərinlikdə yerləşən hissəsinin birgə işlənməsi və hasil olunan neftin dünyanın 11 ən iri neft şirkəti pay şəklində bölüşdürülməsinə səbəb oldu. 1998-ci il fevralın 10-da Azərbaycanda ölüm cəzası ləğv olunmuşdur.

15 oktyabr 2003-cü ildə keçirilmiş prezident seçkilərində İlham Əliyev qalib gəlmişdir. Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi altında ölkənin müxtəlif sahələrində ASAN xidmət kimi iri miqyaslı proqram və layihələr reallaşdırılmışdır. 2012-ci ildən başlayaraq ölkədə mətbuat azadlığı və insan haqlarının vəziyyəti xeyli pisləşmişdir. 2011-ci ildə Azərbaycan Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurasının qeyri-daimi üzvü seçilmişdir.

2020-ci il sentyabrın 27-dən noyabrın 10-dək davam edən İkinci Qarabağ müharibəsində Azərbaycan Silahlı Qüvvələri 5 şəhəri, 4 qəsəbəni, 286 kəndi və Azərbaycan-İran sərhədini işğaldan azad etdi. Azərbaycan, həmçinin Türkiyə və İranla həmsərhəd olan Naxçıvana dəhliz əldə etdi və təxminən 2000 Rusiya əsgəri Ermənistan və Dağlıq Qarabağ arasındakı Laçın dəhlizi boyunca ən azı 5 il müddətinə sülhməramlı qüvvələr olaraq yerləşdirildi.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev 2003-cü ildən ölkəyə başçılıq edir.

Azərbaycan prezidentli respublikadır və icraedici hakimiyyət prezidentə məxsusdur. Hakimiyyət baş nazirin və digər seçilmiş parlament üzvlərinin əlində cəmlənmişdir və Azərbaycan xalqına suverenlik hüququ verilir. Hazırda Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevdir. Azərbaycan prezidenti Kabinet başçısıdır və dövlət nazirlərini müəyyənləşdirir və ya işdən azad edir. 2016-cı ildə Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında dəyişikliklər edilməsi haqqında keçirilən referendumdan sonra prezident ümumi, bərabər, birbaşa seçki hüququ əsasında, sərbəst, şəxsi və gizli səsvermə yolu ilə 7 il müddətinə seçilir.

Azərbaycanın qanunverici orqanı Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisidir və Milli Məclis Bakı şəhərində yerləşir. Parlament birpalatalıdır və 125 deputatdan ibarətdir. Milli Məclisdə əsas yerləri Yeni Azərbaycan Partiyası (YAP) və Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyası (VHP) tutur. Yeni Azərbaycan Partiyası 1993-cü ildən seçkilərdə daim uğur qazanır. Azərbaycan baş naziri hökumətin əsas başçısıdır və Milli Məclis tərəfindən üzvləri arasından müəyyənləşdirildikdən sonra prezident tərəfindən təyin olunur. Baş nazirin formal olaraq prezident tərəfindən təyin olunmasına baxmayaraq, Azərbaycan konstitusiyası aşkar şəkildə prezidentdən parlament tərəfindən seçilmiş şəxsi bu vəzifəyə təyin etməsini tələb edir.

Azərbaycan Avropa Şurasında böyük şəhər bələdiyyəsi olmayan yeganə dövlətdir.

2020 Bakı Qələbə Paradında Müdafiə Nazirliyinin Xüsusi Qüvvələri

Azərbaycan Avropa Şurası, Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatı, GUAM, Şərq Tərəfdaşlığı, Türk Şurası, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı, Qara Dəniz İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatı, MAQATE, Kimyəvi Silahların Qadağan edilməsi TəşkilatıNATO-nun Sülh Naminə Tərəfdaşlıq (SNT) proqramının üzvüdür. Azərbaycan dünyanın 34 ölkəsi ilə hərbi əlaqələrin normativ-hüquqi bazasını təşkil edən saziş və memorandumlar imzalamışdır.

Azərbaycanın Ermənistan ilə Qarabağ münaqişəsi üzərində torpaq mübahisəsi, Azərbaycanın həmçinin Ermənistan ilə XX əsrdə Azərbaycanlıların Ermənistandan deportasiyası və köçürülməsi məsələsinə görə davam edən konflikti var. Xəzər dənizinin bölünmə prinsipinin razılaşdırılmaması olmadığından, Azərbaycanın İranTürkmənistanla su sərhəd problemi var. Bununla belə Azərbaycanla Türkmənistan Kəpəz yatağına görə mübahisə edir. Hazırda Xəzər dənizinin 21 faizi Azərbaycana məxsusdur.

2017-ci ildə ABŞ-ın "Global Firepower" araşdırma mərkəzinə görə, Azərbaycan Silahlı Qüvvələri dünyada 59-ci, Cənubi Qafqazda isə ən güclü və hazırlıqlı ordudur. 1999-cu ilin sentyabr ayından başlayaraq Azərbaycan sülhməramlı qüvvələri Kosovoda, Əfqanıstandaİraqda Beynəlxalq Sülhməramlı Ordu tərkibində sülhməramlı fəaliyyət aparırlar. 2011–2015-ci illərdə Azərbaycan Avropa ölkələri arasında ən böyük silah idxalçısı idi.

2005-ci ildən Azərbaycan Respublikası Müdafiə Sənayesi Nazirliyi 900 adda müxtəlif hərbi təyinatlı məhsul, o cümlədən bütün növ döyüş sursatı, müxtəlif texnika və silahlar istehsal edir. Azərbaycanda istehsal olunan silahlar və hərbi məhsullardan "İstiqlal" və "Yalquzaq" snayper tüfənglərini, "Qaya" qumbaraatanı, Gürzə patrul maşını, Xəzri avtomatı və "Zərbə" PUA-nı qeyd etmək olar.

İkinci Qarabağ müharibəsində Azərbaycan Silahlı Qüvvələri 4 oktyabrda Cəbrayıl, 17 oktyabrda Füzuli, 20 oktyabrda Zəngilan, 25 oktyabrda Qubadlı və 8 noyabrda Şuşa şəhərini işğaldan azad edilmişdir. Müharibədə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri 2855 nəfər hərbi qulluqçusu həlak olmuş, 50 hərbi qulluqçu isə itkin düşmüşdür.

Azərbaycan paytaxt Bakıdan kənarda, ölkə 65 inzibati vahidə (o cümlədən 59 rayon və 6 şəhər) və Naxçıvan Muxtar Respublikasına (6 rayon və paytaxt Naxçıvan şəhərindən ibarət olan) bölünür. Hər bir inzibati vahid seçilmiş icra hakimiyyəti, qanunverici orqan və inzibati bürokratiya tərəfindən nəzarət olunur.

Bazardüzü zirvəsi — Azərbaycan Respublikasının ən hündür nöqtəsidir.

Azərbaycan Respublikasının ərazisi – 86,6 min km² təşkil edir. Ölkə 39° 24', 41° 54' şimal en dairələri arasında və 44° 46', 50° 45' şərq uzunluğunda, paytaxt Bakı 40° paralel üzərində yerləşir. Sərhədlərinin ümumi uzunluğu 3489 kilometrdir. Bunun 825 kilometri su sərhəddidir. Cənubdan İran-la 765 km, Türkiyə ilə 13 km (bəzi məlumatlarda 13 və ya 11 km.), şimaldan Rusiya ilə 391 km, şimali-qərbdən Gürcüstan ilə 471 km, qərbdən Ermənistan ilə 1027 km həmsərhəddir. Sahil xəttinin uzunluğu – 713 km, Bakıdan şimal qütbünə qədər olan məsafə 5550 km, ekvatora qədər olan məsafə isə 4440 km-dir. Azərbaycan Respublikası Cənubi Qafqazın şərq hissəsində, Xəzər dənizinin qərbi sahilində yerləşir. Azərbaycanın 11,5%-i meşəlik, 1,6%-i su hövzələrindən və 50,0%-i becərilən torpaqlardan ibarətdir. Ölkənin ərazisi beş coğrafi vilayətə bölünür: onlardan dördü (Böyük Qafqaz, Kiçik Qafqaz, Naxçıvan MR, Lənkəran) dağlıq, biri isə (Kür-Araz və ya Mərkəzi Aran) ovalıqdır.

Yer kürəsində məlum olan 2000-dən artıq palçıq vulkanlarından 344-ü Azərbaycanın şərqində və onunla həmsərhəd Xəzər hövzəsində yerləşir. Abşeron yarımadasında, Şamaxı-Qobustan, cənub-şərqi Şirvan rayonlarında və Bakı arxipelağında yerləşən vulkanların 100-dən artığı Qobustandadır. 2007-ci ildə "Bakı və Abşeron yarımadasının palçıq vulkanları qrupu Dövlət Təbiət Qoruğu" yaradılaraq 52 palçıq vulkanına dövlət təbiət qoruğu statusu verilmişdir. Odlu qövsdəki mövqeyinə görə Azərbaycan zəlzələlərə meyilli ölkədir.

İqlim

Əsas məqalə: Azərbaycanın iqlimi

Azərbaycanda hava temperaturunun və atmosfer yağıntılarının paylanması və rejiminin xüsusiyyətləri, həmçinin rütubətlənmə şəraiti nəzərə alınaraq Yer kürəsindəki 11 iqlim tipindən (V.V.Keppenə görə) 8-i burada olduğu müəyyən edilmişdir. Respublikanın şimalında yerləşən və şimal-qərbdən cənub-şərqə uzanan Böyük Qafqaz dağları ölkə ərazisinin böyük hissəsini şimaldan gələn soyuq hava kütlələrinin birbaşa təsirindən qoruyur. Bunun da nəticəsində respublikanın əksər düzənlik və dağətəyi ərazilərində subtropik iqlim formalaşır. Ölkənin düzənlik və dağətəyi əraziləri günəş işığının bolluğu ilə fərqlənir. Azərbaycan ərazisində iqlimin formalaşmasına arktik (Kara və Skandinaviya antisiklonları), mülayim enliklərin soyuq kontinental (Sibir antisiklonu) və dəniz (Azor maksimumu), tropik enliklərin isti hava kütlələri (subtropik antisiklon və cənub siklonları), Mərkəzi Asiya üzərində yaranan antisiklon, həmçinin yerli atmosfer prosesləri təsir göstərir. Mərkəzi və şərqi Azərbaycanın quru subtropik iqlimi mülayim bir qış (dörd-beş ay) və çox isti yay ilə xarakterizə olunur, temperatur ortalama 81 °F (27 °C) və maksimum temperatur 109 °F (43) -ə çatır. °C.N axçıvanda 2300-3300 fut yüksəkliklərdə soyuq bir qış və quru, isti bir yay ilə quru bir kontinental iqlim hökm sürür. Azərbaycanın digər bölgələrində orta dərəcədə isti, quru və ya nəmli iqlim tiplərinə rast gəlinir. Dağ meşə zonası orta dərəcədə soyuq bir iqlimə malikdir, dağ tundra iqlimi isə 10.000 fut və daha yüksəklikləri xarakterizə edir. Şaxtalar və şiddətli qar yağışları bu cür yüksəkliklərdə keçən ilin üç-dörd ayı ərzində əlçatmaz olur.

Cənub-Şərqi Azərbaycan, ildə 47-55 düym (1200 ilə 1400 millimetr) arasında ən çox yağıntı olan nəmli subtropik iqlim ilə xarakterizə olunur, əksəriyyəti soyuq aylarda düşür.

Azərbaycanın orta qış temperaturu 4 °C, orta yay temperaturu 26 °C təşkil edir. Azərbaycanda ən yüksək temperatur 6 iyul 2000-ci ildə Naxçıvan Muxtar Respublikasında qeydə alınmışdır: 46 °C.

Biomüxtəliflilik

Qarabağ atı — Azərbaycanın Qarabağ ərazisində yaradılmış və geniş yayılmış dağ-minik at cinsidir.

Azərbaycanda 9 milli park, 11 dövlət təbiət qoruğu və 24 dövlət təbiət yasaqlığı fəaliyyət göstərir. Ümumilikdə, xüsusi mühafizə olunan təbiət əraziləri ölkə ərazisinin 10,3%-ini, o cümlədən milli parklar 3,7%-ini təşkil edir.

Azərbaycan təbiətində 97 növ məməli, 357 növ quş, 67 növ amfibi və reptili, 1 növ dəyirmiağız, 97 növ balıq, 15 mindən çox onurğasız heyvan növü qeydə alınmışdır. Heyvan növlərinin respublika ərazisində yayılma arealı müxtəlifdir. Azərbaycan Respublikasının "Qırmızı kitab"ına 108 növ heyvanın adı daxil edilmişdir. Onlardan 14 növü məməli, 36 növü quş, 13 növü sürünən və suda-quruda yaşayan, 5 növü balıq, 40 növü həşəratdır. Respublikanın şirin sularında və Xəzər dənizində 30 növ balıq ovlanır. Bu balıqların çoxu Kür çayında, Kürün ətrafındakı göl və axmazlarda, həmçinin Mingəçevir su anbarında tutulur. Ovlanan balıqların əksəri keçici və yarımkeçicidir (dənizdə böyüyür, kürüləmək üçün çaylara keçir).

Azərbaycanın ərazisi zəngin floraya malikdir. Burada 4500-dən çox çiçəkli, ali sortlu bitki növü yayılmışdır. Azərbaycanda rast gələn bitki növləri Qafqazda bitən bitki növlərinin ümumi miqdarının 66%-ini təşkil edir. Azərbaycanda üçüncü dövrə aid olan relikt cinslərlə də zəngindir ki, bunların da nümayəndələrinə bütün zonalarda, xüsusilə Talış zonası ərazisində daha çox rast gəlinir. Bunlardan dəmirağac, Lənkəran akasiyası, şabalıdyarpaq palıd, bigəvər, şümşad və s. göstərmək olar. Respublikada 240 endemik bitki növü mövcuddur.

Hidroqrafik cəhətdən Azərbaycan Respublikası Xəzər dənizi hövzəsinə aiddir. Ölkənin hidroqrafik şəbəkəsinin əsasını çaylar təşkil edir. Respublikanın ərazisindən müxtəlif uzunluqda 8359 çay axır. Bunlardan 8188 çayın hər birinin uzunluğu 25 km-dən azdır. Uzunluqları 100 km-dən çox olan 24 çay vardır. Respublikanın ərazisindən axan ən böyük çaylar: Kür, Araz, Qanıxçay, Qabırrı, Samurçay, Tərtərçay, Türyançay, Ağstafaçay, Həkəri, Bərgüşad, Sumqayıtçay, Viləşçay və s.

İqtisadiyyat tarixi

Azərbaycan Respublikası 1991-ci ildə dövlət müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra iqtisadi sahədə öz suveren hüquqlarını gerçəkləşdirməyə və müstəqil siyasət aparmağa başlamışdır. Bu siyasətin başlıca istiqamətlərini müxtəlif mülkiyyət formaları əsasında yaradılan iqtisadi sistem, bazar iqtisadiyyatına keçid və dünya iqtisadiyyatına inteqrasiya təşkil etmişdir. 1994-cü ildə imzalanan "Əsrin Müqaviləsi" ilə başlamış Azərbaycanda sərmayə qoyuluşu, xüsusilə enerji sektoruna xarici sərmayə investisiyaları uğurlu şəkildə inkişaf edir. 2003-cü ildən etibarən isə digər sektorlara istiqamətləndirilmiş yerli və xarici investisiyanın təşviqi məqsədi ilə inkişaf proqramları həyata keçirilməyə başlandı. Azərbaycan 2010-cu ildə istehsal etdiyi 51,509 milyon ABŞ dolları həcmində ÜDM-i ilə dünyanın 188 ölkəsi arasında 71-ci sırada yer almışdır.

2010-cu illərdə Azərbaycan orta gəlirli ölkəyə çevrilsə də, ölkədə qeyri-sabitlik, əməkçi qüvvəsindən kifayət qədər istifadə olunmaması və məhsuldarlığın aşağı səviyyəsi davam edir. Hazırda Azərbaycanda yoxsulluqkorrupsiya ölkənin inkişafını kölgələşdirməyə davam edir. 2016-cı ildə ÜDM-in təxminən 45 faizini təşkil edən enerji daşıyıcılarından əldə olunmuş gəlirlərin aşağı düşməsi nəticəsində, büdcə daxilolmaları, Azərbaycan manatının məzənnəsi, xarici valyuta ehtiyatları və ödəniş balansı zərbəyə məruz qalıb. Həmin ilin sonunda Azərbaycan iqtisadiyyat perspektivi üzrə Strateji Yol Xəritəsini hazırlayıb. Proqramın əsas hədəfi qeyri-neft sektorunu inkişaf etdirməklə iqtisadiyatı şaxələndirməkdir.

Azərbaycan Beynəlxalq Valyuta Fondu, Asiya İnkişaf BankıAvropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankının üzvüdür. Azərbaycanın ən tanınmış şirkətlərinə SOCAR, Azərbaycan Hava Yolları, Azərenerji, Azərsu, Azpetrol, Akkord, Azercell, Bakcell, Nar Mobile, Palmali GroupAzərsun Holding aiddir.

İxracat

Hazırda Azərbaycan xam neft, təbii qaz və neft məhsulları ixrac edən ölkədir. 2015-ci ildə ölkədə ixracın həcmi 46,1 milyon neft ekvivalenti tonu təşkil etmiş, bunun 78,4 faizi xam neftin, 16,5 faizi təbii qazın, 5,0 faizi neft məhsullarının, 0,1 faizi isə elektrik enerjisinin payına düşmüşdür. Təzə ət (mal, toyuqqoyun əti) Azərbaycanda ən çox istehsal edilən heyvandarlıq məhsulları olmaqla, dəyər ifadəsində həcminə görə ikinci yerdədir. Bununla belə, bu məhsul yerli bazarın tələbatını ödəmir və onun ixracı aşağı səviyyədədir. Ölkədən, əsasən, emal edilmiş və konservləşdirilmiş ət məhsulu ixrac edilir.

ABŞ Mərkəzi Kəşfiyyat Agentliyinin hər il yayınladığı "The World Factbook" nəşrinin hesabatlarına əsaslanaraq, 2017-ci il üzrə dünyanın 224 ölkəsi arasında Azərbaycanın ixracat reytinqi 78-ci sırada dayanır.

İdxalat

Azərbaycanın idxal etdiyi əsas mallar maşın, avadanlıqlar və onların hissələri, mexanizm və elektrik aparatlarıdır. İdxalda əsas yerlərdən birini qara metallar və onlardan hazırlanan məmulatlar tutur. Rusiya Azərbaycana ən çox mal idxal edən ölkədir. Azərbaycan Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatlarına əsasən, Rusiya Azərbaycanın idxal etdiyi əsas 10 məhsul üzrə aparıcı ixracatçı olub, Azərbaycanda bu məhsullara tələbatın 37 faizini ödəyir. O cümlədən Azərbaycan siqaretin yarıdan çoxunu, bərk buğda və meslinin (buğda və çovdarın qarışığı) 50 faizindən çox hissəsini Rusiyadan idxal edir. Ölkənin idxal etdiyi 10 əsas məhsula olan tələbatının 7 faizini isə, əsasən, regionun digər ölkələri ödəyir. İdxalda əsas ölkələr siyahısında ikinci yeri Türkiyə tutub və ordan Azərbaycana 2015-ci ildə 1 milyard 171 milyon 385,43 min dollarlıq (ümumi idxalda payı 12,70%) mal idxal olunub. Ümumi idxalda 9,19%-lik paya malik olan ABŞ-dan ötən il Azərbaycana 847 milyon 389,38 min dollarlıq mal göndərilib. Azərbaycanda süd emalı müəssisələrinin sayının azlığı ilə yanaşı, sənaye tələbatı üçün təbii süd xammalı istehsalının həcmi də lazımi səviyyədə olmadığına görə, ölkəyə böyük miqdarda süd məhsulları idxal edilir.

Turizm

Əsas məqalə: Azərbaycanda turizm

2016-cı ildə səyahət və turizm sənayesinin Azərbaycanın ümumi daxili məhsuluna (ÜDM) birbaşa təsiri 1 milyard 437,3 milyon dollar, yaxud hesabat dövründəki ÜDM-in ümumi həcminin 4,1 faizi qədər olub. Ümumiyyətlə, turizm və səyahət sənayesinin məşğulluğa tam təsiri 2016-cı ildə 609 min iş yeri, yaxud əhalinin ümumi məşğulluğunun 13,2 faizi qədər təşkil edib.

Azərbaycandan YUNESCO-nun Ümumdünya irsi obyektlərinin siyahısına Şirvanşahlar SarayıQız Qalasının yerləşdiyi İçəri şəhərQobustan dövlət tarixi-bədii qoruğu daxil edilib. Azərbaycanın populyar turist məkanlarından Bakı bulvarı, Fəvvarələr meydanı, Atəşgah, Yanardağ, Şəki xan sarayı, Möminə Xatun türbəsi, Heydər Əliyev Mərkəzi, həm də ölkənin ən böyük xizək kurortu olan Şahdağ Turizm Mərkəzini qeyd etmək olar.

Prezident İlham Əliyevin 1 sentyabr 2016-cı il tarixli "Azərbaycan Respublikasında turizmin inkişafı ilə bağlı əlavə tədbirlər haqqında" sərəncamına əsasən Turizm Şurası yaradılıb. Şura turizm sahəsinin inkişafı ilə bağlı Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi ilə yanaşı, digər dövlət qurumları arasında koordinasiya funksiyasını yerinə yetirir. 2016-cı ildən xarici turistlərin Azərbaycanda daha çox alış-veriş etmələrinə müsbət təsir edən "Tax free" sistemi tətbiq olunur.

Elm və texnologiya

21-ci əsrdə Azərbaycanda neft və qaz "bumu", ölkədə elm və texnologiya sahələrində vəziyyəti yaxşılaşdırmasına kömək etdi və Azərbaycan hökuməti modernləşdirilmə və innovasiya yönəlmiş kampaniyaya başladı. 2017-ci ildə Azərbaycan yeni iqtisadi modelə keçməklə, iqtisadiyyatını ancaq islahatlar, innovasiyalar, texnologiyalar və qeyri-neft sektoru hesabına inkişaf etdirmək strategiyasına başlayıb.

Azərbaycanda internet 1993-cü ildən inkişaf etməyə başlamışdır. İlk sayt 1994-cü ildə Azərbaycan Elmlər Akademiyasında yaradılmış, ilk dövlət orqanının saytı isə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin saytı olmuşdur və 1997-ci ildə yaradılmışdır. 1993-cü ildən yüksək səviyyəli milli .az domeninin inzibatçılığı həyata keçirilir.

Azərbaycanda radio yayımına ilk dəfə 1926-cı il noyabrın 6-da, televiziya yayımına isə 1956-cı ilin fevral ayının 14-də başlanılıb. Hazırda ölkədə əhali yaşayan ərazilərin 99,6%-i 10–12 TV proqramdan ibarət açıq paketli rəqəmli TV yayımla əhatə edilib. Bundan başqa, Gəncə, QubaLənkəran rayonlarında və ətraf ərazilərdə ödənişli əsaslarla çoxproqramlı rəqəmli TV yayım xidməti də göstərilir.

Dövlət səviyyəsində poçtun əsası 1501-ci ildə Səfəvilər dövlətinin başçısı Şah İsmayıl Xətai tərəfindən qoyulmuşdur. Müasir formada poçtun yaranması isə XIX əsrin 1-ci qərinəsinə təsadüf edir. 1818-ci ildə Gəncə şəhərində ilk poçt kontoru açılmışdır. 1881-ci il dekabrın 6-da Bakıda "Nobel qardaşları" cəmiyyəti tərəfindən Azərbaycanda ilk telefon xətti çəkilmişdir. Hazırda Azərbaycanda üç GSM operatoru fəaliyyət göstərir: Azercell, BakcellNar Mobile (Azerfon).

Azərbaycan Milli Aerokosmik Agentliyi (MAKA) Azərbaycanın kosmik agentliyidir. Agentlik kosmik elm və texnikanın nailiyyətlərindən, aerokosmik sahələrin elm və istehsal potensialından respublikanın xalq təsərrüfatı və təhlükəsizliyi naminə istifadə edilməsi sahəsində milli siyasəti həyata keçirir. Agentlik 2013-cü il 8 fevral gecəsi kosmosa Azerspace-1 adlı ilk süni peykini buraxıb. Fransa Qvianasında Kuru kosmodromundan reallaşdırılan ucuş gecə saat 01.36 və 02.20 arasında baş verib. Telekommunikasiya peyki olan Azerspace-1 səs, məlumat bazası, internet, TV və radio yayım xidmətləri məqsədilə istifadə olunur. Azerspace-2 peyki isə 25 sentyabr 2018-ci ildə buraxılıb.

Nəqliyyat

Əsas məqalə: Azərbaycanda nəqliyyat

Azərbaycan 1997-ci ildən Avropada yol hərəkətinin ümumi qaydalarını və təhlükəsizlik normalarını müəyyən edən Beynəlxalq Vyana Konvensiyasına qoşulub. Azərbaycanda avtomobil yolları ölkədə mövcud olan bütün yol şəbəkəsini əhatə edir. 2015-ci ilin məlumatına əsasən, Azərbaycanda ümumi istifadədə olan avtomobil yollarının uzunluğu 19 002 kilometr təşkil edir, onun 4 645 kilometri respublika əhəmiyyətli, 14 357 kilometri yerli əhəmiyyətlidir. Bu yollarda ümumi sayı 1463-ə yaxın 50 652 poqon metr uzunluğunda körpülər var. Avtomobil nəqliyyatını idarə etmək üçün Azərbaycan Respublikası Nəqliyyat Nazirliyinin tərkibində müvafiq olaraq "Avtonəqliyyatservis" və "Yolnəqliyyatservis" departamentləri yaradılıb.

Azərbaycanda xidmət göstərən 7 beynəlxalq hava limanı var. Onlardan ən böyüyü Heydər Əliyev adına Beynəlxalq Hava Limanı Bakı şəhərindən 20 kilometr şimal-şərqdə yerləşir və şəhərlə əlaqəsi 2008-ci və 2009-cu illərdə istismara verilmiş iki ən müasir avtostrada ilə təmin edilir. AZAL və onun struktur bölməsinə aid olan Buta Airways milli bayraq daşıyıcısının qeydiyyat limanıdır. Azərbaycan Respublikası ərazisində fəaliyyət göstərən digər hava limanları Gəncə, Lənkəran, Naxçıvan, QəbələZaqatala şəhərlərində yerləşir.

1878-ci ildə Azərbaycanda ilk dəmir yolunun çəkilişinə başlanılıb və 1880-ci ilin 20 yanvar tarixində Azərbaycan Dövlət Dəmir Yolu yaradılıb. Hazırda Azərbaycan dəmir yolları Bakıdan Tümen, Rostov, Xarkov, Kiyev, Sankt-Peterburq, Moskva, Mahaçqala kimi istiqamətlərə gediş-gəliş həyata keçirir. 2017-ci il oktyabrın 28-də Bakı-Tbilisi-Qars dəmiryolu xəttinin rəsmi açılış mərasimi keçirilib.

1967-ci il noyabrın 6-da istismara verilmiş Bakı metropoliteni Azərbaycanda yeraltı dəmiryol xətlərini birləşdirən ictimai şəhər sərnişin nəqliyyatı sistemidir. Bakı Metropoliteninin hazırda 25 stansiyası, 1 elektrik deposu və 36,6 kilometr uzunluğunda 3 xətti var. Azərbaycanda - Çayları vasitəsiylə və yüklərin əksəriyyəti, o cümlədən ölkədən xaricə gətirilənlər dəmir yolu və yük maşınları ilə aparılır. Dəmir yolu şəbəkəsinin əhəmiyyətli hissələri elektrikləşdirilmişdir. Daşınan əsas mallar neft məhsulları, tikinti materialları, taxta və taxıldır. Böyük bir dəmir yolu xətti Kür vadisindən keçir və Bakını Gürcüstanın Tbilisi və Batumi ilə birləşdirir. Bu yol Bakının şimalındakı Xəzər dənizinə paraleldir. Avtomobil nəqliyyatı həm yük, həm də sərnişinlər üçün geniş istifadə olunur. Yollar ölkənin müxtəlif bölgələrini birləşdirir və çox vaxt ucqar dağ rayonları ilə inzibati mərkəzlər və böyük şəhərlər arasında yeganə quru rabitə vasitəsidir.

Enerji

XIX əsrin sonunda Bakıda Qara Şəhər.

Azərbaycanda neft bumu XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərinə təsadüf edir. Həmin dövrdə RotşildNobel qardaşları, eləcə də Rusiya imperiyasının neft sənayeçiləri Bakı nefti sayəsində inkişaf edirdi. Sonra isə neft yataqlarının işlənməsi və hasilatı məsələlərinə Moskvada oturan Partiya funksionerləri rəhbərlik edirdilər. Yalnız 1990-cı illərin əvvəllərində Azərbaycan müstəqillik qazandıqdan sonra azәrbaycanlılar öz təbii ehtiyatlarına sahib çıxa bildilər.

Azərbaycan 7 milyard barel həcmində kəşf edilmiş neft ehtiyatları göstəricilərinə görə dünyanın 19-cu, neft hasilatının həcminə görə dünyanın 23-cü ölkəsidir. Azərbaycan 849,5 milyard m³ həcmində kəşf edilmiş qaz ehtiyatlarına görə dünyada 28-ci ölkədir. 2015-ci ildə ölkədə ümumi istehsal həcmi 69,8 milyon neft ekvivalenti tonu olan enerji məhsullarının 87,5 faizini ilkin enerji məhsulları, 9,2 faizini neft emalı məhsulları, 3,3 faizini istilikelektrik enerjisi təşkil etmişdir. Transformasiya sektorunun proseslərində elektrik və istilik enerjisinin istehsalına sərf olunan yanacaq öz əksini tapmış və onun 92,9 faizini təbii qaz, 7,0 faizini mazut və 0,1 faizini isə dizel yanacağları təşkil etmişdir. Son istehlakın 37,7 faizi ev təsərrüfatlarının, 26,6 faizi nəqliyyatın, 23,1 faizi sənaye və tikintinin, 12,6 faizi isə iqtisadiyyatinin digər sahələrinin payına düşür. Ölkədə alternativ və bərpa olunan enerji sahəsində idarəetmə sisteminin təkmilləşdirilməsi məqsədi ilə Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin 1 fevral 2013-cü il tarixli Fərmanı ilə Azərbaycan Respublikasının Alternativ və Bərpa Olunan Enerji Mənbələri üzrə Dövlət Agentliyi yaradılmışdır. 2017-ci ildə Bakıda Azəri-Çıraq-Günəşli blokunun 2050-ci ilədək işlənilməsinə dair müqavilə imzalanmışdır.

Əsas məqalələr: Azərbaycan əhalisiAzərbaycanlılar
Azərbaycanın etnik azlıqlarından biri olan molokanlar.

2017-ci ilin əvvəlində Azərbaycan Respublikasının əhalisinin sayı 9,810,000 olmuşdur. Əhalinin 53%-i şəhər, 47%-i kənd yerlərində yaşayır. Əhalinin 49,9%-i kişilərdən, 50,1%-i faizi isə qadınlardan ibarətdir. Azərbaycan əhalisinin 91,6%-i azərbaycanlıdır.

Azərbaycanda milli azlıqlar ölkə əhalisinin 8,4%-ni təşkil edir. Yerli xalqlardan ən çox üstünlük təşkil edənlər ləzgilər, ermənilər, ruslartalışlar, eləcə də avarlar kimi kiçik etnik qruplardır. Azərbaycanın böyük hissəsi ölkəni multikultural dövlət kimi görür.

1994-cü ilin fevralında Azərbaycanın prezidenti Heydər Əliyev Türkiyə Cümhuriyyətinə səfəri zamanı Azərbaycan və Türkiyə arasındakı münasibətləri xarakterizə etmək üçün "Bir millət, iki dövlət" konsepsiyasını yaratmışdır. 1995-ci ildə qəbul olunmuş Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası mənşəyindən, irqindən, dinindən və dilindən asılı olmayaraq hər kəsin hüquq və azadlıqlarına hörməti təmin edir. Azərbaycan Respublikasının suverenliyi haqqında Konstitusiya aktı Azərbaycan Respublikasının bütün vətəndaşlarının Qanun qarşısında bərabər olduğunu təsdiq edir. 2001-ci ildə Azərbaycan Respublikası Avropa Şurasının Regional və ya azlıq dilləri haqqında Avropa Xartiyasını imzalamışdır. 2016-cı ildə Azərbaycan Respublikası Prezidenti İlham Əliyev "Multikulturalizm ili" elan edilməsi haqqında sərəncam imzalamışdır.

Müxtəlif milli azlıqların nümayəndələri Azərbaycanın dövlət qurumlarında geniş təmsil olunmuşlar. Milli azlıqların sıx yaşadığı ərazilərdə yerli əhalinin nümayəndələri yerli hakimiyyət orqanlarında rəhbər vəzifələri tutur. Milli azlıqlara mənsub şəxslər Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İcra Aparatında, Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi, Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabineti, Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi, Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Seçki Komissiyası, hüquq-mühafizə orqanları və digər dövlət qurumlarında çalışır. Milli azlıqların nümayəndələri Milli Məclisin bəzi daimi komissiyalarının sədri və ya sədr müavini vəzifəsində çalışır.

Əhali sayının statistikası (1960 tarixindən2019 tarixinədək)
İl Sayı
1960 3.897.889
1961 4.030.130
1962 4.167.558
1963 4.307.315
1964 4.445.653
1965 4.579.759
1966 4.708.485
1967 4.832.098
1968 4.950.977
1969 5.066.080
1970 5.178.160
1971 5.287.272
1972 5.393.176
1973 5.496.061
İl Sayı
1974 5.596.160
1975 5.693.796
1976 5.789.050
1977 5.882.395
1978 5.975.045
1979 6.068.531
1980 6.163.990
1981 6.261.942
1982 6.362.289
1983 6.464.775
1984 6.568.857
1985 6.674.107
1986 6.779.970
1987 6.886.428
İl Sayı
1988 6.994.139
1989 7.104.058
1990 7.159.000
1991 7.271.000
1992 7.382.000
1993 7.495.000
1994 7.597.000
1995 7.685.000
1996 7.763.000
1997 7.838.250
1998 7.913.000
1999 7.982.750
2000 8.048.600
2001 8.111.200
İl Sayı
2002 8.171.950
2003 8.234.100
2004 8.306.500
2005 8.391.850
2006 8.484.550
2007 8.581.300
2008 8.763.400
2009 8.947.243
2010 9.054.332
2011 9.173.082
2012 9.295.784
2013 9.416.801
2019 10.127.874
Milli azlıq Sayı Dili Sıx yaşadığı ərazi
Ləzgilər 178000 Qafqazın Nax-Dağıstan dillərinə aid olan ləzgi dili, həmçinin Azərbaycanrus dilləri Azərbaycanın şimal bölgələri
Ruslar 141700 Hind-Avropa dillərinin Slavyan dilləri qoluna aid olan rus dili, eləcə də Azərbaycan dili Sənaye şəhərlərində, eləcə də bir neçə kənd təsərrüfatı bölgələri
Ermənilər 120700 Hind-Avropa dillərinin erməni qoluna aid olan erməni dili, eləcə də Azərbaycan dili Dağlıq Qarabağ, Bakı
Talışlar 76800 Hind-Avropa dillərinin ailəsinin Hind-İran dilləri qoluna aid olan talış dili, eləcə də Azərbaycan dili Azərbaycanın cənub bölgələri
Avarlar 50900 Qafqazın Nax-Dağıstan dillərinə aid olan avar dili, eləcə də Azərbaycan dili Azərbaycanın şimal bölgələri
Axısqa türkləri / Mesxeti türkləri 43400 Türk dillərinin oğuz qoluna aid olan türk (Anadolu türkcəsi)Azərbaycan (Azərbaycan türkcəsi) dilləri Azərbaycanın şimal və aran bölgələr
Tatarlar 30000 Türk dillərinin qıpçaq qoluna aid olan tatar dili, eləcə də Azərbaycanrus dili Azərbaycanın şəhərləri, əsasən Bakı
Ukraynalılar 29000 Hind-Avropa dilərinin Slavyan dilləri qoluna aid olan ukrayın dili, eləcə də Azərbaycanrus dilləri Bakı
Saxurlar 15900 Qafqazın Nax-Dağıstan dillərinə aid olan saxur dili, eləcə də Azərbaycan dili Zaqatala rayonu
Gürcülər (İngiloylar) 14900 Qafqazın Kartvel dillərinə aid olan gürcü dili, eləcə də Azərbaycan dili Qax rayonu
Kürdlər 13100 Hind-Avropa dillərinin Hind-İran dilləri qoluna aid olan kürd dili, eləcə də (hazırda əsasən) Azərbaycan dili Ermənistanla silahlı münaqişədən əvvəl Laçın, Kəlbəcər, QubadlıZəngilan rayonlarında sıx yaşamışdırlar. Bu ərazilərin işğalı nəticəsində başqa rayonlara məcburi olaraq köçürülmüşlər.
Tatlar 10900 Hind-Avropa dillərinin Hind-İran dilləri qoluna aid olan tat dili, eləcə də Azərbaycan dili Azərbaycanın şimal bölgələri
Yəhudilər: 8900 Afro-Asiya dillərinin Semit (Sami) dilləri qoluna daxil olan yəhudi dili, eləcə də Azərbaycan dili Quba rayonu (Qırmızı Qəsəbə) və Bakı şəhəri
Udilər 4100 Qafqazın Nax-Dağıstan dillərinə aid olan udi dili, eləcə də Azərbaycan dili Azərbaycanın şimal bölgələri; xüsusilə Qəbələ rayonu (Nic kəndi) və Oğuz şəhəri

Türkdilli azərbaycanlılar (azərilər) ölkə əhalisinin təxminən onda birini təşkil edir; qalan əhali yalnız azlıqda olan az miqdarda konsentrasiyanı əhatə edir - bunlar arasında ləzgilər (Qafqaz dilində danışan), ruslar və ermənilər üstünlük təşkil edi. Etnik azərbaycanlılar özlərində, xüsusən XI əsrin Oğuz Səlcuq köçləri dövründə Azərbaycana gəlmiş hakim türklər qədim dövrlərdən bəri Zaqafqaziyada yaşayan yaşlı sakinlərin - İranlıların və digərlərinin qarışıqları ilə birləşdilər. 20-ci əsrin sonunda xaricdə 13 milyona yaxın azərbaycanlı yaşayırdı, onların əksəriyyəti İranda yaşayanlar olmuşdur.

Demoqrafik quruluşdakı dəyişikliklər bir neçə sosial nəticəyə səbəb olmuşdur. Xüsusən 1991-ci ildən başlayaraq ölkədə miqrasiya saldosu mənfi xarakter daşımışdır, əhali əsasən "qastarbayter" kimi Rusiyaya emiqrasiya etmişdir. Hazırda Azərbaycanda əsasən daxili miqrasiya mövcuddur. Belə ki, son dövrlərdə əhalinin intensiv olaraq Bakı şəhərində, onun ətrafında və Abşeron yarımadasının digər məntəqələrində cəmlənməsi davam edir. 2000-ci illərdə Azərbaycanda neft hasilatının və ixracatının sıçrayışla artması nəticəsində ölkənin milli gəliri dəfələrlə artmış, buna uyğun olaraq əhalinin gəlirləri də xeyli dərəcədə yüksəlmişdir.

BMT İnkişaf Proqramının (UNDP) hər il nəşr etdiyi "İnsan İnkişafı Hesabatı" çərçivəsində tərtib edilən İnsan İnkişafı İndeksinintəhlili göstərir ki, Azərbaycan 2011-ci ildə İnsan İnkişafı İndeksinə görə 187 ölkə arasında 91-ci, Həyat Keyfiyyəti İndeksi ilə 111 ölkə arasında 86-cı yerdədir. 2016-cı ildə "Mercer Human Resource Consulting" beynəlxalq konsaltinq şirkətinin araşdırmasında, nəticəsində məlum olub ki, bahalılığına görə, 214 şəhər arasında Bakı 172-ci yerdədir. 2012-ci ildən fəaliyyət göstərən ASAN xidmət mərkəzləri — dövlət orqanları tərəfindən göstərilən xidmətlərin vahid və əlaqələndirilmiş formada həyata keçirilməsini təmin edir.


Din

Əsas məqalə: Azərbaycanda din

Azərbaycan konstitusiyasının 48-ci maddəsinə görə Azərbaycanda hər kəs istədiyi dinə etiqad etməkdə sərbəstdir. 2015-ci ilin statistik təxminlərinə görə, Azərbaycanda yaşayan əhalinin 93,4%-i müsəlman, 3,1 %-i xristian, 3 % isə hər hansı bir dinə bağlı deyildir. Yerdə qalan 0,5 %-ə isə digər dinin mənsubları aiddir. Azərbaycanda 28-i qeyri-islam olmaqla 784 dini icma fəaliyyət göstərir.

Müsəlman əhalisinin 85 faizi şiə, 15 faizi isə sünnilərdir. Xristianların böyük əksəriyyəti rus pravoslavlarıdır. Xristianlar Bakı və bir sıra digər şəhərlərdə cəm halında yaşayırlar. Ölkənin 20000 nəfərlik yəhudi icmasının böyük hissəsi Bakıda yaşayır. Qubada və başqa ərazilərdə də kiçik icmalar mövcuddur.

Şiələr, sünnilər, rus pravoslavları və yəhudilər ölkənin ənənəvi dini qrupları hesab olunurlar. Lüteranların, roma katoliklərinin, baptistlərin, molokanların, yeddinci günün adventistlərininbəhailərin kiçik icmaları ölkədə yüz ildən artıqdır ki mövcuddur. 1991-ci ildə Azərbaycan müstəqillik əldə edildikdən bəri "vəhhabi" və sələfi müsəlmanlar, əllincilər və digər yevangelist xristianlar, o cümlədən Yehovanın ŞahidləriHari Krişna kimi hökumətin əcnəbi və ya "qeyri-ənənəvi" icma kimi hesab etdiyi dini qruplar yaranmışdır. Rus Pravoslav və ya Erməni Pravoslav Kilsəsinin üzvləri əhalinin çox az bir hissəsini təşkil edir.

Dil

Əsas məqalə: Azərbaycan dili

Azərbaycan Respublikasının rəsmi dövlət dili — Azərbaycan dilidir. Azərbaycan dili geneoloji təsnifata görə türk dillərindən biri olub, həmin dil ailəsinin oğuz qoluna daxildir və ən yaxın qohumları olan türk, türkmənqaqauz dilləri ilə birlikdə ərazi prinsipinə görə türk dilləri arealının cənub-qərb qrupunu təşkil edirlər. Azərbaycan yazılı ədəbi dilinin tarixi isə hələlik əldə olan materiallara görə XIII əsrdən başlayır.

Azərbaycan dilinin fonem tərkibində 15 sait və 25 samit vardır. Bu 40 fonem Azərbaycan əlifbasında 32 hərflə işarə edilir. Azərbaycan dilinin morfoloji quruluşuna əsas (isim, sifət, say, əvəzlik, zərf, fel) və köməkçi (qoşma, bağlayıcı, ədat, modal sözlər, nida) nitq hissələri daxildir. Azərbaycan dilində ismin 6 halı (adlıq, yiyəlik, yönlük, təsirlik, yerlik, çıxışlıq), felin 5 (şühudi keçmiş, nəqli keçmiş, indiki, qəti gələcək, qeyri-qəti gələcək) zamanı var. Felin şəkil kateqoriyası 6 formanı (əmr, arzu, şərt, vacib, lazım, xəbər) əhatə edir. Azərbaycan dilinin dialekt və şivələri dörd qrupdan ibarətdir.

Hazırda Azərbaycanda latın qrafikası əsasında yaradılmış Azərbaycan əlifbasından istifadə edilir. Dövlət və özəl məktəblərdə dərslər azərbaycan dilində keçirilir, eləcə də, ingilisrus dili tədris olunur.

Təhsil

Əsas məqalə: Azərbaycanda təhsil

Azərbaycanda təhsil 6 ilə 17 yaş arasında məcburidir. İbtidai təhsil 6 yaşdan başlayır; 10 yaşında başlayan orta təhsil sırasıyla beş və iki illik iki dövrdən ibarətdir. Əsas tədris dili Azərbaycan dilidir, baxmayaraq ki, ali təhsildə bəzi texniki sahələ üzrə rus dilinə üstünlük verir. Sovet dövründə savadsızlıq praktik olaraq aradan qaldırıldı və ali təhsil institutları, tədqiqat mərkəzləri və bənzər qurumlar şəbəkəsi quruldu.

Bir sıra universitetlər və tədris institutları Bakıda yerləşir. Azərbaycanda ümumi orta məktəb təhsili üç pillədən – ibtidai, ümumi orta və tam orta təhsildən ibarətdir və ümumi orta məktəb təhsili altı yaşdan başlanır. Ölkədə 4481 ümumtəhsil məktəbi, 107 peşə ixtisas təhsili müəssisələri, 61 orta ixtisas məktəbi və 53 ali məktəbi fəaliyyət göstərir. Azərbaycanda 15 və yuxarı yaş arasında olan əhalinin savadlılıq dərəcəsi 99,8 faizdir. Bunlar arasında ticarət, maliyyə və idarəetmə fakültələrini özündə birləşdirən Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti (1929-cu ildə qurulmuşdur); rus, ingilis və fransız fakültələrini özündə birləşdirən Azərbaycan Dövlət Dillər Universiteti (təsisçisi 1937; mövcud adı və statusu, 2000); Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və Gözəl Sənətlər Universiteti (1945-ci ildə qurulmuşdur); stomatologiya, pediatriya, ümumi tibb və əczaçılıq fakültələrini özündə birləşdirən Azərbaycan Tibb Universiteti (quruluşu 1930); və maşın elmləri, metallurgiya, radiotexnika və rabitə və nəqliyyat sahələrini əhatə edən təhsil təklif edən Azərbaycan Texniki Universiteti (1950-ci ildə qurulmuşdur). Bakıda da yerləşən Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası (quruluşu 1945), kibernetika, fizika institutları, kimyəvi texnologiyanın nəzəri problemləri, neft kimyası prosesləri və genetika da daxil olmaqla tədqiqat mərkəzlərinin fəaliyyətini əlaqələndirir.

Azərbaycanın ən məşhur universitetləri Xəzər Universiteti, Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti, Bakı Dövlət UniversitetiADA Universitetidir. BMT-nin hazırladığı "İnsan inkişafı hesabatı 2014"-də Azərbaycan insan inkişafı indeksinə görə 187 ölkə arasında 76-cı yeri tutub.

Səhiyyə

Əsas məqalə: Azərbaycanda səhiyyə

2005-ci ildə AMEA Əlyazmalar İnstitutunda saxlanılan Təbabət və əczaçılıq işi üzrə orta əsr əlyazmalarından üçü — İbn Sinanın "Tibb elminin qanunu" əsəri (II cild), Rüstəm Curcaninin "Nizamşahın ehtiyatları" əsəri, Əbu Əl-Qasım Əl-Zəhrəvinin "Əl-Məqalə əs-Sələsun" əsəri Azərbaycanda YUNESCO-un Dünya Sənəd İrsi "Dünyanın yaddaşı" siyahısına daxil edilib.

2016-cı ildə BMT rəsmisinin bildirməsinə görə, Azərbaycanda kişilərin orta ömrü 69.6, qadınlarda isə təqribən 76 ildir. 2016-cı ilin əvvəlinə ölkədə 32,5 min həkim və 54,9 min orta tibb işçisi çalışdığı 559 xəstəxana, 1750 ambulator-poliklinika, 79 təcili tibbi yardım stansiyası (şöbəsi), 137 qadın məsləhətxanası, 250 uşaq poliklinika və ambulatoriyaları, 68 sanatoriya-istirahət müəssi-sələri fəaliyyət göstərmişdir.

Azərbaycanda sağlamlıq xidməti milli və yerli hökumətlər tərəfindən təmin edilir. Ödənişli şəxsi tibbi xidmət də təklif olunur. Sığortası olmayan şəxslər işə götürənlər vasitəsilə yerli hökumətlər tərəfindən idarə olunan milli sağlamlıq-sığorta proqramında iştirak edə bilərlər. Xəstələr istədikləri həkimi və ya sağlamlıq müəssisəsini seçməkdə sərbəstdirlər.

Rəssam Vaqif Ucatayın 1987-ci ildə yağlı boya ilə kətan üzərində çəkdiyi "Nizami işığında" rəsm əsəri

Azərbaycanda mədəniyyətin inkişafına tarixən regionda baş verən siyasi və hərbi hadisələr və Azərbaycanın Şərqlə Qərbi birləşdirən ərazidə yerləşməsi təsir edib. Azərbaycandan YUNESCO-nun qeyri-maddi mədəni irs siyahısına muğam, aşıq sənəti, Novruz bayramı, xalça toxuculuğu ənənəvi sənəti, tar ifaçılıq sənəti, Qarabağ atı ilə oynanılan çovqan oyunu, kəlağayı, Lahıc misgərlik sənəti, lavaş bişirmə ənənəsi daxil edilib.

İncəsənət

Azərbaycan ərazisində ən qədim maddi mədəniyyət nümunələri e.ə. VIII minilliyə təsadüf edir. Təsviri sənətin ən qədim nümunələri arasında e.ə. VIII–V əsrlərdən qalmış Qobustan qaya təsvirləri, Kəlbəcər rayonunun Zalxa gölü ətrafında Ayıçınqılı və Pəriçınqıl dağlarındakı Tunc dövrünün başlanğıcına (e.ə. 3-cü minillik) aid rəsmlər, Ordubad şəhərindən şimalda Gəmiqaya dağlarındakı qayaüstü təsvirlər müstəsna əhəmiyyətə malikdir.

XIII–XIV əsrlərdə Marağa, Təbriz və Azərbaycanın başqa şəhərlərində xəttatlıqminiatür sənəti sürətlə inkişaf etmiş, Təbriz şəhəri Şərqdə bədii yaradıcılığın, kitab sənəti, kalliqrafiya və miniatür boyakarlığının ən qüdrətli mərkəzinə çevrilmişdi. XIX əsrin əvvəllərində Azərbaycanın şimalının Rusiyaya birləşdirilməsi ilə Azərbaycan təsviri sənətində realist təmayüllər getdikcə güclənir, bədii yaradıcılığın yeni növ və janrları meydana gəlir. "Molla Nəsrəddin" və digər jurnalların, eləcə də kitab nəşri ilə bağlı satirik qrafika və illüstrasiya janraları yaranır. "Molla Nəsrəddin" jurnalının rəssamı Əzim Əzimzadə dövrün ictimai-siyasi problemləri ilə səsləşən realist qrafika sənəti sahəsində geniş fəaliyyət göstərirlər. Azərbaycan satirik qrafikasının banisi Əzimzadə ictimai bərabirsizliyi, cəhaləti, fanatizmi, çarizm zülmünü ifşa edən kəskin karikaturalar, şarjlar yaradır. Müasir satirik qrafikanın inkişafı əsasən "Kirpi" jurnalının fəaliyyəti ilə bağlıdır.

Azərbaycan xalça sənətinin elm sahəsi kimi öyrənilməsi və peşəkar rəssamların yaradıcılığında müasir inkişafı Azərbaycanın xalq rəssamı Lətif Kərimovun adı ilə bağlıdır. Şərq, o cümlədən Azərbaycan xalçası və dekorativ – tətbiqi sənətinin mahir bilicisi, görkəmli ornamentalist – rəssam, tədqiqatçı alim kimi tanınan L.Kərimov uzun illər Azərbaycan xalçalarını tədqiq etmiş, Azərbaycan dekorativ sənətini yeni ornamentlərlə zənginləşdirmiş, ənənəvi bəzək elementləri əsasında yeni dekorativ motivlər yaratmışdır. Azərbaycan xalçaları 2010-cu ilin noyabr ayında UNESCO-nun "Qeyri-maddi Mədəni İrs" siyahısına salınmışdır.

Azərbaycan mədəniyyəti ilə Avropa mədəniyyətinin qarşılıqlı təsiri əhəmiyyətli nəticələr doğurmuşdur. Bəhruz Kəngərli Əzim Əzimzadə ilə birlikdə Sovet Azərbaycanının təsviri sənətinin təməllərini atmışdır. XX əsrdə fəaliyyət göstərən məşhur Azərbaycan rəssamları Tahir Salahov, Səttar Bəhlulzadə, Mikayıl Abdullayev, Vidadi Nərimanbəyov, Rasim Babayev, Qəzənfər XalıqovToğrul Nərimanbəyov idi.

Ədəbiyyat

Azərbaycan ədəbiyyatının ən qədim nümunələri Zərdüşt peyğəmbərə aid edilən "Avesta" kitabı və Kitabi-Dədə Qorqud dastanıdır. Orta əsrlər Azərbaycanda ədəbiyyatının inkişafında mühüm rolu İzzəddin Həsənoğlu, İmadəddin Nəsimi, Qazi Bürhanəddin, Məhəmməd FüzuliNizami Gəncəvi oynamışlar. Orta əsrlərin digər parlaq simalarından Molla Vəli Vidadini və Azərbaycan ədəbiyyatında realizmin əsasını qoyan Molla Pənah Vaqifi qeyd etmək olar. Həmin dövrdə Azərbaycan aşıq sənətinin mahir icraçılarına Aşıq Qurbani, Sarı Aşıq, Xəstə Qasım, Aşıq Abbas Tufarqanlı, Aşıq Valeh, Aşıq Ələsgər və s. aşıqları misal çəkmək olar.

XIX əsrdə Azərbaycan ədəbiyyatı Qərb ədəbiyyatına inteqrasiya etməyə başlamışdır. Bu dövrdə Qasım bəy Zakir, Seyid Əzim Şirvani, Xurşidbanu Natəvan, Abbasqulu ağa Bakıxanov, Mirzə Şəfi Vazeh, İsmayıl bəy Qutqaşınlı, Cəlil Məmmədquluzadə kimi şair və yazıçılar yetişdi. XIX əsrin ortalarında Mirzə Fətəli Axundzadə yazdığı 6 komediya ("Hekayəti Molla İbrahim-Xəlil Kimyagər", "Hekayəti Müsyö Jordan Həkimi-Nəbatat", "Dərviş Məstəli Şah Cadükuni Məşhur", "Sərgüzəşti-vəziri-xani-Lənkəran", "Hekayəti Xırsi-Quldurbasan", "Sərgüzəşti Mərdi-Xəsis" və "Mürafiə vəkillərinin hekayəti") ilə Azərbaycan ədəbiyyatında yeni janrın — dramaturgiyanın əsasını qoyur. O, həmçinin Azərbaycan ədəbi tənqidinin əsasını qoymuş, "müsəlman dünyasının Molyeri" adlandırılmışdır. 1896-cı ildə Nəcəf bəy Vəzirov ilk Azərbaycan tragediyası olan "Müsibəti-Fəxrəddin"i yazmışdır. Nəriman Nərimanov ilk Azərbaycan tarixi tragediyası olan "Nadir şah"ın müəllifidir. Səkinə Axundzadə Azərbaycan ədəbiyyatında ilk qadın dramatuqdur. XX əsrin əvvəllərində Məhəmməd Hadi, həmçinin Hüseyn CavidAbbas Səhhət Azərbaycan ədəbiyyatında romantizmin əsası qoyur. Mirzə Ələkbər Sabir isə Şərqdə Sabir ədəbi məktəbinin əsasını qoyur.

Sovet dövrü Azərbaycanının yazıçılarına Rəsul Rza, Məmməd Səid Ordubadi, Süleyman Sani Axundov, Mirzə İbrahimov, Ənvər Məmmədxanlı, Səməd Vurğun daxildir. Müasir dövr Azərbaycan yazıçıları arasında ən məşhurları kinodramaturq Rüstəm İbrahimbəyov və dedektiv romanların müəllifi Çingiz Abdullayevdir. Ən məşhur Azərbaycan şairlərinə isə Bəxtiyar Vahabzadə, Xəlil Rza Ulutürk, Nüsrət Kəsəmənli, Ramiz Rövşən, Baba Pünhan misal göstərilə bilər.

Musiqi

Azərbaycan musiqisi eklektik və çoxşaxəlidir. Azərbaycanın simli musiqi alətlərinə qopuz, çoğur, çəqanə, bərbət, çəng, rud, səntur, tar, kamança, qanun, saz, Şirvan tənburu, nəfəsli musiqi alətlərinə isə tulum, ney, zurna, balaban, tütək daxildir. Azərbaycanın xalq musiqi janrları olan muğam, meyxanaAzərbaycan aşıq yaradıcılığı Azərbaycan mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsidir.

Azərbaycan Qərb klassik musiqisi ilə XX əsrdə tanış olmuşdur və bu Azərbaycan klassik musiqisi janrını formalaşmışdır. 1907-ci ildə "Leyli və Məcnun"u bəstələyən Üzeyir Hacıbəyov Azərbaycan opera sənətinin əsasını qoydu. Bu opera nəinki Azərbaycanda, həmçinin İslam aləmində yazılan ilk opera idi. Azərbaycanda müasir peşəkar balet sənətinin mənşəyi milli opera və operettanın inkişafı ilə əlaqədardır. Ölkədə həm də Azərbaycan cazı, Azərbaycan roku, Azərbaycan hip-hopu kimi müasir musiqi janrları daim inkişaf edir. Azərbaycan pop musiqisi isə 2011-ci ildə Eldar QasımovNigar Camal duetinin ifa etdiyi "Running Scared" adlı mahnı Azərbaycanın ilk qalibiyyəti olaraq Avroviziya Mahnı Müsabiqəsinin tarixinə düşmüşdür.

Kinematoqrafiya

Heydər Əliyev Mərkəzində "Arşın mal alan" filminin rəngli formatda premyerası

Azərbaycan kino sənətinin tarixi 1898-ci il iyunun 21-dən başlayır. İlk filmlər fotoqraf və nasir Aleksandr Mişon tərəfindən çəkilmiş xronika süjetləri ("Bibiheybətdə neft fontanı yanğını", "Balaxanıda neft fontanı", "Şəhər bağında xalq gəzintisi", "Qafqaz rəqsi" və s.) və bir bədii kinosüjetdən ("İlişdin") ibarət idi. 1915-ci ildə adı çəkilən cəmiyyət neft sənayeçilərinin pulu ilə İbrahim bəy Musabəyovun "Neft və milyonlar səltənətində" romanı əsasında eyni adlı ilk Azərbaycan bədii filminin çəkilişinə başladı. Filmi çəkmək ücün Peterburqdan rejissor Boris Svetlov dəvət olunmuşdu. Təbiət mənzərələri Bakıda və ətraf kəndlərdə, pavilyonla bağlı səhnələr isə Tiflisdə çəkilirdi. Filmdə Lütfəli bəy rolunu Hüseyn Ərəblinski oynamışdır. 1916-cı ildə Bakıda Üzeyir Hacıbəyovun "Arşın mal alan" operettası əsasında ilk Azərbaycan kinokomediyası çəkildi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti 1919-cu ildə özünün ildönümünü bayram etdiyi günlərdə kinematoqrafçılar onu lentə almış, "Azərbaycanın müstəqilliyinin ildönümü münasibətilə təntənə" adlı tammetrajlı sənədli film yaratmış və o, həmin ilin iyul ayında ekranlarda geniş nümayiş etdirilmişdir.

1950-ci illərinin ikinci yarısından sonra, xüsusilə 1960-cı illərin sonunda Azərbaycan kinosunda bir canlanma əmələ gəldi. Bu illərdə kinostudiyada "O olmasın, bu olsun", "Bir məhəllədən iki nəfər", "Uzaq sahillərdə", "Bir qalanın sirri", "Telefonçu qız", "Yenilməz batalyon", "Uşaqlığın son gecəsi", "Bir cənub şəhərində", "Bizim Cəbiş müəllim", "Dəli Kür", "Şərikli çörək" kimi sənət əsərləri yaradıldı. 1970–1990-ci illəri Azərbaycan kinosunun intibah dövrü adlandırırlar. Həmin dövrdə çəkilmiş bir sıra kino əsərlərində, o cümlədən "Sevil", "Dədə Qorqud", "Yeddi oğul istərəm", "Axırıncı aşırım", "Gün keçdi", "Nəsimi", "Ad günü", "Babək", "Təkcə adanı özünlə apara bilməzsən", "Atları yəhərləyin", "Yaramaz", "Fəryad" filmlərində tarixi və müasir həyata müxtəlif baxışlar, insan amili, xarakterlərin təhlili, gənclərin formalaşması, mənəvi-əxlaqi problemlərin qaldırılması və s. məsələlər əsas yer tuturdu.

SSRİ dağıldığından sonra ilk dövrdə Azərbaycanda baş verən məlum hadisələr, hakimiyyət uğrunda gedən mübarizə, Qarabağ müharibəsi və s. Azərbaycan kinematoqrafını inkişafdan saxladı, hətta tənəzzülə uğratdı. Ancaq 2000-ci illərin sonunda Azərbaycan kinematoqrafı özünü bərpa etməyə başladı, "Ovsunçu", "Arxada qalmış gələcək", "Qala", "Sahə", "Çölçü", "Buta", "Dolu", "Nabat", "Nar bağı" kimi filmlər bir sıra dünya kino festivallarında iştirak etmiş və mükafatlar qazanmışdır. Onlardan bəziləri Amerika Kino Akademiyasının təsis etdiyi "Oskar" mükafatının "Ən yaxşı əcnəbi film" nominasiyasına namizədliyini irəli sürmüşdür və bir sıra beynəlxalq festivallarda uğur qazanmışdır.

Memarlıq

Əsas məqalə: Azərbaycan memarlığı
Azərbaycan memarı Əcəmi Naxçıvaninin əsas əsəri və Naxçıvan-Marağa memarlıq məktəbinin ən dəyərli abidələrindən biri olan Mömünə Xatun türbəsi.

Azərbaycan memarlığı Şərq və Qərb elementlərindən ibarətdir. X–XII yüzillikərdə Azərbaycanda müxtəlif memarlıq məktəbləri yaranmışdır. Bunlar Aran, Təbriz, Naxçıvan, Şirvan, Abşeron memarlıq məktəbləridir. Bu memarlıq məktəbləri arasında ümumi üslub yaxınlığı var idi. Mütənasib quruluşlu, zəngin dekorlu qülləvarı türbələr və digər tikililərdə Naxçıvan məktəbinin üslub özəllikləri əksini tapıb. Bu məktəbin ən yüksək zirvəsini Naxçıvandakı Yusif Küseyir oğlu türbəsiMöminə Xatun türbələrinin, eləcə də hazırda mövcud olmayan dini tikililər kompleksinin müəllifi memar Əcəmi Naxçıvani yaradıcılığı təşkil edir.

Müasir Azərbaycanda Qız qalasıŞirvanşahlar Sarayı kimi bir çox qədim memarlıq xəzinələri indiyə kimi qorunub qalmışdır. Sovet dövrü Azərbaycan memarlığının ilk mərhələsi Bakı ətrafında fəhlə qəsəbələrinin (Binəqədi, Bakıxanov, Montin, Məmmədyarov) salınması ilə əlaqədar olub. Fabrik, zavod, anbar binaları, liman, körpü, vağzal və s. tikililər Azərbaycanda sənaye-nəqliyyat qurğuları memarlığının yaranmasına səbəb olmuşdur.

Qarabağ müharibəsi nəticəsində Qarabağ və ətraf ərazilərdə Azərbaycanın külli miqdarda memarlıq abidələri məhv edilmişdir. Müstəqillik qazanandan sonra da, Azərbaycanın ən görkəmli yerlərində müasir memarlıq ansamblları yaradılmış, şəhərin simasını müəyyən edən Heydər Əliyev Mərkəzi, Bakı Kristal Zalı kimi müasir binalar, Alov qüllələri, SOCAR Tower kimi göydələnlər tikilmişdir.

Mətbəx

Əsas məqalə: Azərbaycan mətbəxi

Azərbaycan mətbəxi — təkcə xörəklər, onların hazırlanma texnologiyasının üsulları deyil, həm də maddi mədəniyyətin əsas hissəsidir. Azərbaycan mətbəxi — mətbəx mədəniyyətini, onun tarixini, fəlsəfəsini, süfrə psixologiyasını, adətləri, fiziologiyanı, gigiyenanı, kimyanı, avadanlığı, etikanı, estetikanı, poeziyanı və mətbəxin sair aspektlərini, eləcə də Azərbaycan xalqının tarixən ətraf mühitlə tam harmoniyada yaşadığı ərazilərdə yaratdığı praktik vərdişləri özündə ahəngdar şəkildə birləşdirir. Azərbaycan xalqının dühası ilə onun tarixən yaşadığı indiki Azərbaycan Respublikası, Güney Azərbaycanı, İrəvan xanlığı, ZəngəzurGöyçə mahallarının torpaqlarında, Gürcüstanda azərbaycanlıların qədimdən bəri yaşadıqları Borçalı bölgəsində, Dağıstan ərazisində və onun ətrafında yaradılmışdır.

İdman

Əsas məqalə: Azərbaycanda idman
2019-cu ildə Teymur Rəcəbov Dünya Şahmat Kubokunu qazanıb

Ənənəvi idman növü olan güləş Azərbaycanın milli idman növü hesab edilir. Azərbaycanın digər ənəvi oyunlarına nərd, çövkənzorxana daxildir. Ölkədə döyüş sənətləri olan cüdo, karateboks ilə məşğul olan xeyli insan var. 2015-ci ildə Azərbaycan ilk Avropa Oyunlarına ev sahibliyi etmişdir. 2017-ci ildə Bakı şəhərində 2017 İslam Həmrəyliyi Oyunları keçirilmişdir. 1996-cı ildən Azərbaycan Olimpiya Oyunlarında təmsil olunur və indiyə kimi 7 qızıl, 25 gümüş və 43 bürünc medalı qazanmışdır.

Azərbaycan dünyada şahmat ölkələrindən biri kimi tanınır. Ölkənin kişilər üzrə şahmat yığması üç dəfə Avropa çempionu, qadın yığması isə Avropa çempionatının bürünc medalçısıdır. 2016-cı ildə Bakıda 42-ci Şahmat Olimpiadası keçirilib. 2019-cu ildə qrossmeyster Teymur Rəcəbov Dünya Şahmat Kubokunu qazanıb.

Voleybol hazırda ölkədə ən məşhur idman növlərindən biridir. Azərbaycanın AzərreylLokomotiv Bakı Avropa Qadınlar CEV Çağırış Kubokunun qalibi olmuşlar. Ölkədə digər populyar idman növlərindən futzal, gimnastikacüdonu qeyd etmək olar.

1992-ci ildə Azərbaycan Premyer Liqasının qurulmasından sonra futbol daha populyarlıq əldə etmişdir. Azərbaycandan UEFA Çempionlar LiqasındaUEFA Avropa Liqasında "Qarabağ", "Qəbələ" və "Neftçi" isə Avropa Liqasının qrup mərhələsində dəfələrlə iştirak edib. 2019-cu ildə Avropa Liqasının finalı Bakı Olimpiya Stadionunda keçiriləcək. 2021-ci ildə Bakı UEFA Avro 2020-nın qrup mərhələsi və 1/4 finalına ev sahibliyi edəcək.

2000-ci ildən sonra Azərbaycanda Baku Cup, Futbol üzrə 17 yaşadək Avropa Çempionatı 2016, FİFA U-17 Qadınlararası Dünya Çempionatı 2012, 2010 Güləş üzrə Avropa Çempionatı, Bədii gimnastika üzrə 25-ci Avropa çempionatı, 2018 Cüdo üzrə Dünya Çempionatı kimi beynəlxalq idman yarışları keçirilib. Hal-hazırda hər il ölkədə Tour d'Azerbaidjan velosiped yarışları və Formula-1 çempionatının Azərbaycan Qran Prisi keçirilir.

  1. "1.11. Əhalinin milli tərkibi (əhalinin siyahıyaalınmalarının məlumatlarına əsasən)". Azərbaycan Respublikası Dövlət Statistika Komitəsi. İstifadə tarixi:12 mart 2020.
  2. Azərbaycan Respublikası Dövlət Statistika Komitəsi: Statistik nəşrlər: Azərbaycan rəqəmlərdə: Ümumi məlumat: Coğrafi məlumatlar Arxivləşdirilib 2013-08-12 at the Wayback Machine — yoxlanılıb: 8.11.2014
  3. Ölkə əhalisinin sayı açıqlandı
  4. Azərbaycan Respublikası Dövlət Statistika Komitəsi: 6.1 Ev təsərrüfatlarının sayı və ölçüsü (əhalinin 2009-cu il siyahıyaalınması əsasında)---1 Arxivləşdirilib 2012-11-30 at the Wayback Machine və ya 2
  5. Azərbaycan Respublikası Dövlət Statistika Komitəsi: 1.1. Əhalinin sayının dəyişilməsi Arxivləşdirilib 2009-11-14 at the Wayback Machine
  6. Эксперты: Российско-азербайджанская граница закрепит статус разделенных народов
  7. Иран — Общие сведения о стране
  8. США и Россия разыграют новый "кавказский гамбит". Теперь — в Азербайджане
  9. "Azərbaycan ərazisi" (azərb.). www.azerbaijan.az. İstifadə tarixi:2015-10-14.[ölü keçid] Arxivləşdirilib.
  10. "Azərbaycan: Ümumi məlumat" (azərb.). Azərbaycan Respublikası Xarici İşlər Nazirliyi. İstifadə tarixi:2015-10-14. Arxivləşdirilib.
  11. "Country Profiles of Participating and Partner States: Azerbaijan (General Information)" (ingilis). Organization for Security and Co-operation in Europe POLIS. 25 iyun 2010. 2007-06-23 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:2015-10-14. Arxivləşdirilib.
  12. Ümumi məlumat, səhifə 9. // Azərbaycanın Statistik Göstəriciləri 2015 (statistik məcmuə). Müəllifi: Azərbaycan Respublikası Dövlət Statistika Komitəsi. Məcmuənin ümumi rəhbəri: Həmid Bağırov; Məcmuənin hazırlanması üçün məsul şəxs: Rafael Süleymanov. Bakı — 2015, 814 səhifə. ISBN 5-86874-232-9
  13. "The World Factbook:Azerbaijan". www.cia.gov. www.cia.gov. 27 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:27 iyun 2017.
  14. Azərbaycanın neft-qaz ehtiyatlarının həcmi açıqlandı
  15. Atropates — Mənbə:Encyclopædia Iranica (M. L. Chaumont nəşr)
  16. Riçard Tapper (December 15, 1987) [en]. "AZERBAIJAN i. Geography" (Encyclopædia Iranica): 205—215.
  17. Йакут-ал-Хамави. Му’джам ал-Булдан. (Сведения об Азербайджане). Хамдаллах Казвини. Нузхат-ал-кулуб. (Материалы по Азербайджану). — Баку. Элм. 1983
  18. Гусейнов Г. Из истории общественной и философской мысли в Азербайджане XIX века. — Б.: Издательство Академии наук Азербайджанской ССР, 1949. — С. 107.
  19. "AZƏRBAYCANIN İLK SAKİNLƏRİ". www.azerbaijan.az. www.azerbaijan.az. 2017-06-09 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:23 iyun 2017.
  20. Mustafayev, Arif. "Jawbones and Dragon Legends". www.azer.com. www.azer.com. 23 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:23 iyun 2017.
  21. "AZƏRBAYCAN PALEOLİT DÜŞƏRGƏLƏRİ". www.azerbaijan.az. www.azerbaijan.az. 2017-06-09 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:23 iyun 2017.
  22. "Qobustan". www.unesco.az. www.unesco.az. 24 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:24 iyun 2017.
  23. "Qayaüstü incəsənət". www.gobustan-rockart.az. www.gobustan-rockart.az. 24 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:24 iyun 2017.
  24. "AZƏRBAYCAN TARİXİ HAQQINDA ÜMUMİ MƏLUMAT". www.azerbaijan.az. www.azerbaijan.az. 2017-07-01 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:23 iyun 2017.
  25. "Walled City of Baku with the Shirvanshah's Palace and Maiden Tower". whc.unesco.org. UNESCO. 24 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:24 iyun 2017.
  26. "Наша история в лицах: незаслуженно забытый патриот Азербайджана - Аббас Мирза Каджар". www.1news.az. www.1news.az. 12 iyul 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:12 iyul 2017.
  27. Comtois, Pierre. "World War I: Battle for Baku". www.historynet.com. www.historynet.com. 25 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:25 iyun 2017.
  28. "Crumbs of Transcaucasia". www.julienpebrel.com. www.julienpebrel.com. 2016-11-08 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:24 iyun 2017.
  29. "Victims of Soviet repression to be honored in Baku". www.azernews.az. www.azernews.az. 11 iyul 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:11 iyul 2017.
  30. Shukurov, Karim. "CAUSE AND EFFECT". www.visions.az. www.visions.az. 1 iyul 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:1 iyul 2017.
  31. Sultanov, Chapay. "BAKU OIL IN DECISIVE BATTLES OF WORLD WAR II". www.visions.az. www.visions.az. 24 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:24 iyun 2017.
  32. ""Coveted by Hitler, Cherished by Stalin": Azerbaijan's Baku Oil Steeped in History". oilpro.com. oilpro.com. 2017-08-01 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:24 iyun 2017.
  33. "İlham Əliyev 9 May - Qələbə Günü münasibətilə Bakıda keçirilən mərasimdə iştirak edib". www.president.az. www.president.az. 24 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:24 iyun 2017.
  34. "Azərbaycan həm ön, həm də arxa cəbhədə döyüşürdü". anl.az. anl.az. İstifadə tarixi:4 iyun 2018.
  35. Croissant, Michael P. (1998). The Armenia-Azerbaijan Conflict: Causes and Implications. London: Praeger. ISBN 0-275-96241-5.
  36. "Twenty Years After 'Black January,' Azerbaijan Still Struggles For Freedom". www.rferl.org. www.rferl.org. 24 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:24 iyun 2017.
  37. "Azerbaijan profile - Timeline". BBC. İstifadə tarixi:29 oktyabr 2017.
  38. "Azerbaijan: Threat of ripple effect in Nagorno-Karabakh conflict". www.ft.com. 24 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:24 iyun 2017.
  39. "Armenia: Syrian Refugees Resettling in Occupied Azerbaijani Territory". www.eurasianet.org. www.eurasianet.org. 24 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:24 iyun 2017.
  40. Babayan, Nelli (2024). Democratic Transformation and Obstruction: EU, US, and Russia in the South Caucasus. Routledge,. səh. 53. (#accessdate_missing_url)
  41. "Azərbaycanın Dövlət Müstəqilliyi günü münasibətilə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyevin xalqa müraciəti (18 oktyabr 1996)". republic.preslib.az. republic.preslib.az. 24 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:24 iyun 2017.
  42. Sagheb, Nasser; Javadi, Masoud. "Azerbaijan's "Contract of the Century"". www.azer.com. Azerbaijan International. İstifadə tarixi:8 December 2015.
  43. Heydər Əliyev. Müstəqilliyimiz əbədidir: (Çoxcildliyin I–IX cildlərinin köməkçi aparatı).- Bakı, 2008.- 339 səh.
  44. "Azərbaycanda ölüm cəzasının ləğvindən 12 il ötür". az.trend.az. az.trend.az. 2017-06-28 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:24 iyun 2017.
  45. "Azerbaijan country profile". www.bbc.co.uk. BBC. 24 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:24 iyun 2017.
  46. Svyatets, Ekaterina (2015). Energy Security and Cooperation in Eurasia: Power, Profits and Politics. səh. 75. 1 iyul 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:1 iyul 2017.
  47. "Azerbaijan economic priorities". www.president.az. www.president.az. 24 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:24 iyun 2017.
  48. Denber, Rachel. "Europe's Other Crackdown". www.slate.com. www.slate.com. 1 iyul 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:1 iyul 2017.
  49. "Azerbaijan crackdown on media becomes dramatically more brutal". www.ifex.org. www.ifex.org. 24 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:24 iyun 2017.
  50. "Azerbaijan: Sustained Crackdown". www.hrw.org. www.hrw.org. 24 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:24 iyun 2017.
  51. "Azərbaycanda media azadlığı 'qara' gündədir". www.azadliq.org. www.azadliq.org. 24 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:24 iyun 2017.
  52. "Azerbaijan gets UN Security Council seat". edition.cnn.com. CNN. 24 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:24 iyun 2017.
  53. Goble, Paul. "Karabakh Conflict Far From Over and Could Explode Again". jamestown.org. jamestown.org. İstifadə tarixi:21 mart 2021.
  54. "Konstitusiyaya dəyişiklik edilir, prezidentlik üçün yaş limiti ləğv olunur". www.azadliq.org. www.azadliq.org. 20 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:20 iyun 2017.
  55. "Azerbaijan ruling party wins elections". www.aljazeera.com. www.aljazeera.com. 20 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:20 iyun 2017.
  56. "Azerbaijani President Unveils Proposed Constitutional Amendments". www.rferl.org. www.rferl.org. 20 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:20 iyun 2017.
  57. Kazımov, Seymur. "Bakı şəhər Bələdiyyəsi nə üçün yaradılmır?". BBC. İstifadə tarixi:25 sentyabr 2017.
  58. "İkitərəfli hərbi əməkdaşlıq". mod.gov.az. mod.gov.az. 11 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:11 iyun 2017.
  59. Shukurov, Karim. "GREAT TRAGEDY DEPORTATION OF AZERBAIJANIS FROM ARMENIA". www.visions.az. www.visions.az. 11 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:11 iyun 2017.
  60. "Caspian Sea Ownership: Not an Issue the U.S. Should Ignore". www.heritage.org. www.heritage.org. 11 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:11 iyun 2017.
  61. Coffey, Luke. "Who owns the Caspian?". www.aljazeera.com. www.aljazeera.com. 11 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:11 iyun 2017.
  62. Abbasov, Shahin. "Azerbaijan & Turkmenistan: Renewing Caspian Sea Energy Dispute". www.eurasianet.org. www.eurasianet.org. 11 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:11 iyun 2017.
  63. Leyveld, Michael. "Caspian: As Summit Nears, Rifts Over Sea's Division Continue". www.rferl.org. www.rferl.org. 11 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:11 iyun 2017.
  64. "Dünyanın ən güclü orduları müəyyənləşib: Azərbaycan Silahlı Qüvvələri 59-cu dur". modern.az. modern.az. 11 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:11 iyun 2017.
  65. "Azerbaijan 'crucial player' in energy projects, Foreign Minister tells UN Assembly". www.un.org. BMT. 11 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:11 iyun 2017.
  66. ""Azərbaycan Avropanın ən böyük silah idxalçısıdır"". sputnik.az. sputnik.az. 15 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:15 iyun 2017.
  67. "İlham Əliyev birinci Azərbaycan Beynəlxalq müdafiə sənayesi sərgisi ilə tanış olub". www.president.az. www.president.az. 11 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:11 iyun 2017.
  68. Kuchera, Joshua. "Azerbaijan Claims to be Producing Armed Drone". www.eurasianet.org. www.eurasianet.org. 11 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:11 iyun 2017.
  69. "Azerbaijan Shows Off Military-Industrial Complex At Country's First Weapons Show". www.eurasianet.org. www.eurasianet.org. 11 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:11 iyun 2017.
  70. "Cəbrayıl işğaldan AZAD OLUNDU". modern.az (azərb.). 4 oktyabr 2020. İstifadə tarixi:8 noyabr 2020.
  71. "Prezident: Cəbrayıl rayonunun böyük hissəsinin və Cəbrayıl şəhərinin azad edilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır". azeridefence.com (azərb.). 4 oktyabr 2020. İstifadə tarixi:8 noyabr 2020.
  72. "İlham Əliyev: "Füzuli işğaldan azad olundu"". oxu.az (azərb.). 17 oktyabr 2020. İstifadə tarixi:8 noyabr 2020.
  73. "Prezident: "Füzuli şəhəri və rayonun daha bir neçə kəndi işğaldan azad olunub"". report.az (azərb.). Report İnformasiya Agentliyi. 17 oktyabr 2020. İstifadə tarixi:8 noyabr 2020.
  74. "Zəngilan və bu kəndləri azad edildi". qafqazinfo.az (azərb.). Qafqazinfo. 20 oktyabr 2020. İstifadə tarixi:8 noyabr 2020.
  75. "Ali Baş Komandan: "Zəngilan şəhəri və bir neçə kənd işğaldan azad edildi"". lent.az (azərb.). 20 oktyabr 2020. İstifadə tarixi:8 noyabr 2020.[ölü keçid]
  76. "Qubadlı şəhəri işğaldan azad olundu!". qafqazinfo.az (azərb.). Qafqazinfo. 25 oktyabr 2020. İstifadə tarixi:8 noyabr 2020.
  77. "Qubadlı şəhəri işğaldan azad edildi - Prezident". sputnik.az (azərb.). Sputnik Azərbaycanca. 25 oktyabr 2020. İstifadə tarixi:8 noyabr 2020.
  78. "Müstəqillik tariximizin ən möhtəşəm xəbəri - Şuşa azad edildi!". sputnik.az (azərb.). Sputnik Azərbaycan. 8 noyabr 2020. İstifadə tarixi:8 noyabr 2020.
  79. "Şuşa şəhəri işğaldan azad edildi". report.az (azərb.). Report İnformasiya Agentliyi. 8 noyabr 2020. İstifadə tarixi:8 noyabr 2020.
  80. "İlham Əliyev: Şuşa işğaldan azad edildi!". oxu.az (azərb.). 8 noyabr 2020. İstifadə tarixi:8 noyabr 2020.
  81. "Vətən müharibəsində 2783 nəfər hərbi qulluqçumuz şəhid olub - MN". news.milli.az. news.milli.az. İstifadə tarixi:12 dekabr 2020.
  82. AZƏRBAYCAN. ÖLKƏ ÜZRƏ GENDER QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ(PDF). Asiya İnkişaf Bankı. 2005. (#archive_missing_date) tarixində arxivləşdirilib(PDF). İstifadə tarixi:20 iyun 2017.
  83. "Azerbaijan's largest volcano awakes". www.azernews.az. www.azernews.az. 20 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:20 iyun 2017.
  84. "Azərbaycan palçıq vulkanları ölkəsidir". anl.az. anl.az. 20 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:20 iyun 2017.
  85. "PALÇIQ VULKANLARI". azerbaijan.az. azerbaijan.az. 2017-06-30 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:20 iyun 2017.
  86. "Azərbaycanda zəlzələlərin sayı 60 faiz artıb". www.amerikaninsesi.org. www.amerikaninsesi.org. 20 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:20 iyun 2017.
  87. "İQLİM TİPLƏRİ". www.azerbaijan.az. www.azerbaijan.az. 2017-05-14 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:21 iyun 2017.
  88. "İQLİM ƏMƏLƏ GƏTİRƏN AMİLLƏR". azerbaijan.az. azerbaijan.az. 2017-06-21 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:25 iyun 2017.
  89. https://www.britannica.com/
  90. Encyclopedıa Britannica https://www.britannica.com/
  91. "Annual Weather Averages". www.holiday-weather.com. www.holiday-weather.com. 21 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:21 iyun 2017.
  92. "Azərbaycanda ən yüksək temperatur - 46 dərəcə". az.trend.az. az.trend.az. 2016-07-27 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:21 iyun 2017.
  93. "Bu gün Milli Park və Qoruqlar Günüdür". www.1news.az. www.1news.az. 25 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:25 iyun 2017.
  94. "HEYVANLAR ALƏMİ". azerbaijan.az. azerbaijan.az. 2017-06-22 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:25 iyun 2017.
  95. "BİTKİ ÖRTÜYÜ". azerbaijan.az. azerbaijan.az. 2017-06-21 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:25 iyun 2017.
  96. "ÜMUMİ MƏLUMAT". azerbaijan.az. azerbaijan.az. 2017-06-21 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:25 iyun 2017.
  97. "AZƏRBAYCAN İQTİSADİYYATI HAQQINDA ÜMUMİ MƏLUMAT". www.taxes.gov.az. www.taxes.gov.az. 15 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:15 iyun 2017.
  98. Nuri, Osman (2010). Azərbaycan İqtisadiyyatı. 15 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:15 iyun 2017.
  99. Azərbaycan iqtisadiyyatının dünyadakı reytinqi(PDF). Elm. 2011. 128. ISBN 978-9952-453-19-5. (#archive_missing_date) tarixində arxivləşdirilib(PDF). İstifadə tarixi:22 iyun 2017.
  100. "Azərbaycan mətbuatı: "Azərbaycan varlanıb, amma korrupsiya tüğyan edir"". www.bbc.com. BBC. 24 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:24 iyun 2017.
  101. "Azərbaycan iqtisadiyyatı: canlanma yoxsa tənəzzül?". www.bbc.com. BBC. 21 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:21 iyun 2017.
  102. "İqtisadiyyatın strateji yol xəritəsi nədir? İzahı 6 suala cavabda oxuyun". www.bbc.com. BBC. 15 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:15 iyun 2017.
  103. "Baku population considers Akkord the largest company of Azerbaijan". abc.az. abc.az. 2017-10-11 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:15 iyun 2017.
  104. "Expert: Azerbaijani Railway preparing for bankruptcy". jam-news.net. jam-news.net. 1 iyul 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:1 iyul 2017.
  105. ""Azərbaycanın energetikası" statistika məcmuəsi". www.stat.gov.az. www.stat.gov.az. 2017-06-30 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:15 iyun 2017.
  106. "Yeyinti məhsulları: idxal ixracı xeyli üstələyir". www.ekspress.az. www.ekspress.az. 15 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:15 iyun 2017.
  107. "Country Comparison :: Exports — The World Factbook - Central Intelligence Agency". www.cia.gov. İstifadə tarixi:15 dekabr 2018.
  108. "Kimə nə satırıq, kimdən nə alırıq? - TƏHLİL". sonxeber.az. sonxeber.az. 15 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:15 iyun 2017.
  109. "Azərbaycanın 6 milyardlıq gəliri". istipress.com. İstifadə tarixi:18 sentyabr 2017.
  110. "Azerbaijan UNESCO World Heritage Sites —Heritage". www.worldheritagesite.info. İstifadə tarixi:18 sentyabr 2017.[ölü keçid]
  111. "Azərbaycanda turizm məkanları". www.e-gov.az. 2018-03-11 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:18 sentyabr 2017.
  112. Drescher, Cynthia. "10 things to do in Baku". www.independent.co.uk. İstifadə tarixi:18 sentyabr 2017.
  113. Gould, Kevin. "Baku and beyond: a road-trip around Azerbaijan". www.theguardian.com. İstifadə tarixi:18 sentyabr 2017.
  114. "2016-cı il Azərbaycanın turizm sektorunda mühüm yeniliklər və islahatlarla yadda qalacaq". azertag.az. İstifadə tarixi:18 sentyabr 2017.
  115. "Prezident İlham Əliyev: Biz iqtisadiyyatımızı ancaq islahatlar, innovasiyalar, texnologiyalar və qeyri-neft sektoru hesabına inkişaf etdirəcəyik". www.yap.org.az. www.yap.org.az. 11 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:11 iyun 2017.
  116. "Internet in Azerbaijan". www.mincom.gov.az. www.mincom.gov.az. 11 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:11 iyun 2017.
  117. "Radio-TV yayımı". www.mincom.gov.az. www.mincom.gov.az. 11 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:11 iyun 2017.
  118. "Azərbaycanda rabitənin təşəkkülü". www.mincom.gov.az. www.mincom.gov.az. 11 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:11 iyun 2017.
  119. "6 dekabr rabitə və İT ərazisi işçilərinin peşə bayramı günüdür". sputnik.az. sputnik.az. 11 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:11 iyun 2017.
  120. "Azerbaijan - Telecoms, Mobile and Broadband - Statistics and Analyses". www.budde.com.au. www.budde.com.au. 11 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:11 iyun 2017.
  121. "Azərbaycan Milli Aerokosmik Agentliyinin Əsasnaməsinin təsdiq edilməsi və mərkəzi aparatının say tərkibinin müəyyən edilməsi haqqında". www.e-qanun.az. www.e-qanun.az. 11 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:11 iyun 2017.
  122. Thompson-Ahmadova, Anne. "AZERBAIJAN BLASTS INTO SPACE". www.visions.az. www.visions.az. 11 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:11 iyun 2017.
  123. "Azerbaijan's Space Odyssey Begins". www.eurasianet.org. www.eurasianet.org. 11 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:11 iyun 2017.
  124. "Azərbaycanın peyki barədə suallar". www.bbc.com. BBC. 11 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:11 iyun 2017.
  125. "Telekommunikasiya". azercosmos.az. İstifadə tarixi:15 dekabr 2018.
  126. "Azərbaycanda Nəqliyyat Sistemi". bakushopfest.com. bakushopfest.com. 2017-06-06 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:15 iyun 2017.
  127. "Baku-Tbilisi-Kars Railway to unlock potential for 6.5M tons of freight transportation". www.dailysabah.com. İstifadə tarixi:26 oktyabr 2017.
  128. Ensiclopedia Britannica
  129. Mir-Babayev, Mir Yusif. "Azerbaijan's Oil History". www.azer.com.
  130. "Agentlik haqqında". www.area.gov.az. www.area.gov.az. 2017-06-24 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:15 iyun 2017.
  131. "Azərbaycanda neft yatağı ilə bağlı mühüm razılaşmanın imzalanma mərasimi olacaq". BBC. İstifadə tarixi:13 sentyabr 2017.
  132. "AZƏRBAYCANIN ƏHALİSİ" (2017). Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi. İstifadə tarixi:13 iyun 2017.
  133. "Talysh: On Multiculturalism in Azerbaijan". unpo.org. unpo.org. 15 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:15 iyun 2017.
  134. "Azərbaycan diasporu və türk dünyası". www.anl.az. www.anl.az. 20 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:20 iyun 2017.
  135. "2016-cı ilin Azərbaycan Respublikasında "Multikulturalizm ili" elan edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı". www.president.az. www.president.az. 15 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:15 iyun 2017.
  136. World Bank Open DataDünya Bankı.
  137. https://modern.az/az/news/211638
  138. Ensiclopedia Britannica https://www.britannica.com/
  139. "Azərbaycanda demoqrafik inkişaf davamlı şəkildə gedir". www.azerbaijan-news.az. www.azerbaijan-news.az. 15 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:15 iyun 2017.
  140. Muradov, Shahbaz (2013). AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASINDA ETNO-DEMOQRAFİK PROSESLƏR: tarixi dəyişikliklər və reallıqlar(PDF). səh. 132. İstifadə tarixi:15 iyun 2017.
  141. "THE WORLD'S MOST EXPENSIVE CITIES FOR EXPATS 2016". www.atlasandboots.com. www.atlasandboots.com. 22 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:22 iyun 2017.
  142. Jafarov, Kamal. "Azerbaijan's one-stop public service shop is driving up efficiency". www.theguardian.com. www.theguardian.com. 22 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:22 iyun 2017.
  143. "Dini etiqad azadlığı haqqında". www.e-qanun.az. www.e-qanun.az. 2017-10-09 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:11 iyun 2017.
  144. "Dövlət-din münasibətlərinin hüquqi tənzimlənməsi". www.xalqcebhesi.az. www.xalqcebhesi.az. 2016-09-29 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:11 iyun 2017.
  145. "Religion in Azerbaijan". berkleycenter.georgetown.edu. berkleycenter.georgetown.edu. 2019-01-05 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:11 iyun 2017.
  146. "Mübariz Qurbanlı Yeddinci Günün Adventistləri Kilsəsinin nümayəndələri ilə görüşüb". Report İnformasiya Agentliyi. 14 dekabr 2017. İstifadə tarixi:5 aprel 2018.
  147. "Religion (Din)"(PDF). Administrative Department of the President of the Republic of Azerbaijan – Presidential Library (Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsi – Prezident Kitabxanası). İstifadə tarixi:12 mart 2020.(ing.)
  148. "Religious demographics"(PDF). www.state.gov. www.state.gov. 11 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib(PDF). İstifadə tarixi:11 iyun 2017.
  149. "AZƏRBAYCAN DİLİ". azerbaijan.az. azerbaijan.az. 2017-06-28 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:11 iyun 2017.
  150. "Azerbaijan: Moscow Seeks Official Status For Russian Language, But Will Baku Agree?". www.eurasianet.org. www.eurasianet.org. 11 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:11 iyun 2017.
  151. "Azərbaycanda təhsil". elitacademy.com. elitacademy.com. 11 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:11 iyun 2017.
  152. "Ümumtəhsil məktəbləri üzrə əsas göstəricilər". edu.gov.az. edu.gov.az. 11 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:11 iyun 2017.
  153. "Peşə məktəbləri və liseyləri üzrə əsas göstəricilər". edu.gov.az. edu.gov.az. 11 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:11 iyun 2017.
  154. "Azərbaycan 24 yaşadək əhali arasında savadlılıq dərəcəsi 100 faiz olan çox az saylı ölkələrdən biridir". az.trend.az. az.trend.az. 11 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:11 iyun 2017.
  155. Britaniya Ensiklopediyası
  156. "In the newspaper "Azerbaijan Teacher" a page is devoted to QS University rankings". www.khazar.org. www.khazar.org. 11 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:11 iyun 2017.
  157. "Ancient medical manuscripts of Azerbaijan in UNESCO's World Memory Register". İstifadə tarixi:2015-06-22.[ölü keçid]
  158. "Azərbaycanda orta ömür". www.azadliq.org. www.azadliq.org. 11 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:11 iyun 2017.
  159. "SƏHİYYƏ, SOSİAL MÜDAFİƏ VƏ İDMANIN ƏSAS GÖSTƏRİCİLƏRİ". www.stat.gov.az. www.stat.gov.az. 2017-06-30 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:13 iyun 2017.
  160. "AZƏRBAYCANDA SƏHİYYƏ". azerbaijan.az. azerbaijan.az. 2017-06-19 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:11 iyun 2017.
  161. "Lavash enters UNESCO Representative List of Intangible Cultural Heritage Zoom". en.apa.az. en.apa.az. 2017-05-04 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:16 iyun 2017.
  162. Qədim dövrlərdə və orta əsrlərdə təsviri sənətin inkişafı
  163. Təsviri sənət XIX əsrdə və XX əsrin birinci yarısında
  164. The traditional art of Azerbaijani carpet weaving in the Republic of Azerbaijan
  165. Azerbaijani carpet entered UNESCO List of Intangible Cultural Heritage
  166. "Azerbaijani Artists". www.arthistoryarchive.com. www.arthistoryarchive.com. 19 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:19 iyun 2017.
  167. Крымский А. Е. Тюркские литературы // Энциклопедический словарь Гранат. — М., 1927. — Т. 41, Ч.X. — С. 365.
  168. "АЗЕРБАЙДЖАНСКАЯ ЛИТЕРАТУРА". ФЭБ "Русская литература и фольклор".
  169. Нариманов Нариман Кербалай Наджаф оглы // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969–1978.
  170. 130 Years of the Three Centuries(azərb.) by Ilham Rahimli
  171. Тельман ДЖАФАРОВ (ВЕЛИХАНЛЫ), Рустам КАМАЛ. Поставим многоточие, Сайт "Литературной газеты".
  172. Huseynova, Aida (2016). Music of Azerbaijan: From Mugham to Opera. (#accessdate_missing_url)
  173. "Mugham, Meykhana, Jazz: Musical Performances, Traditionalism and National Identity in Contemporary Azerbaijan". euroacademia.eu. İstifadə tarixi:23 oktyabr 2017.
  174. Rzayev, Azer. "Opera in Azerbaijan". www.azer.com. www.azer.com. 16 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:16 iyun 2017.
  175. "Azerbaijan win Eurovision as Blue and Jedward finish mid-table". www.theguardian.com. www.theguardian.com. 16 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:16 iyun 2017.
  176. "Kino tarixi keçmişi yaşadan mənbədir". 2016-03-08 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:2015-03-02.
  177. "Azerbaijani film "Buta" wins award at the Asia Pacific Screen Awards 2011". bzfilm.com. İstifadə tarixi:27 oktyabr 2017.
  178. "Azerbaijani movie wins award in international film festival in Turkey". news.az. 2016-01-05 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:27 oktyabr 2017.
  179. "Azerbaijani movie wins award at Tripoli International Film Festival". azertag.az. İstifadə tarixi:27 oktyabr 2017.
  180. Film Review: ‘Nabat’
  181. Фильм "Град" на карабахскую тематику скажет свое слово в азербайджанском кино – Министр
  182. Baku's Architecture
  183. Memarlıq haqqında
  184. "Memarliq". 2015-03-29 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:2015-03-07.
  185. Azerbaijan counts human cost of architecture
  186. "AZƏRBAYCAN MƏTBƏXİNİN YARANMASINA VƏ İNKİŞAFINA TƏSİR GÖSTƏRMİŞ FAKTORLAR". azerbaijan.az. azerbaijan.az. 2018-06-10 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:3 iyun 2018.
  187. "Azerbaijan National Sport Association". www.mys.gov.az. www.mys.gov.az. 2019-05-17 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:18 iyun 2017.
  188. Gibson, Owen. "Silence over European Games in Azerbaijan is a grim indication of future". www.theguardian.com. www.theguardian.com. 18 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:18 iyun 2017.
  189. Taylor, Alan. "Baku 2017: The Islamic Solidarity Games". www.theatlantic.com. www.theatlantic.com. 18 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:18 iyun 2017.
  190. "Rio 2016 alternative medal table: How countries rank when we adjust for population and GDP". www.telegraph.co.uk. www.telegraph.co.uk. 18 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:18 iyun 2017.
  191. "Fast-improving Azerbaijan making all the right moves". www.fifa.com. İstifadə tarixi:27 oktyabr 2017.
  192. "Азербайджан в третий раз выигрывает ЕВРО". Azerisport.com. İstifadə tarixi:6 noyabr 2017.
  193. "Powerful US Teams Head to Olympiad in Baku". www.chess.com. www.chess.com. 18 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:18 iyun 2017.
  194. "U.S. Chess Team Wins Olympic Gold in Baku". www.huffingtonpost.com. www.huffingtonpost.com. 18 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:18 iyun 2017.
  195. "Azerrail routs Lokomotiv once more to make it to Playoffs 6". www.cev.lu. www.cev.lu. 19 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:19 iyun 2017.
  196. "Azerbaijan's Azerrail wins Challenge Cup". news.az. news.az. 2019-05-17 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:19 iyun 2017.
  197. "Emotions run high for Azerbaijan's Huseynli". www.fifa.com. www.fifa.com. 18 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:18 iyun 2017.
  198. "Mammadov's bid for UEFA's exco brings a fresh view from an emerging world". www.insideworldfootball.com. www.insideworldfootball.com. 18 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:18 iyun 2017.
  199. "Europa League return is a step on the road to recovery but a trip into the unknown for Rangers". www.heraldscotland.com. www.heraldscotland.com. 18 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:18 iyun 2017.
  200. "Europa League: Tottenham leave three behind as they prepare for Qarabag". www.theguardian.com. www.theguardian.com. 18 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:18 iyun 2017.
  201. "Baku to host 2019 UEFA Europa League final". UEFA. İstifadə tarixi:20 sentyabr 2017.
  202. "Baku reveals UEFA EURO 2020 host city logo". www.uefa.com. UEFA. 18 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:18 iyun 2017.
  203. Abbasov, Shahin. "Azerbaijan: Baku Looks Forward to Hosting Euro Games". www.eurasianet.org. www.eurasianet.org. 19 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:19 iyun 2017.
  204. Gibson, Owen. "Azerbaijan and the sporting map: from F1 venue to Euro 2020 host". www.theguardian.com. www.theguardian.com. 19 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:19 iyun 2017.
  205. "Baku as tight as it looks - Ricciardo". en.f1i.com. en.f1i.com. 18 iyun 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:18 iyun 2017.

Vikianbarda Azərbaycan ilə əlaqəli mediafayllar var.

Vikilüğətdə Azərbaycan ilə əlaqəli söz izahı var.

Vikixəbərdə Azərbaycan ilə əlaqəli xəbərlər var.

Azərbaycan
azərbaycan, cənubi, qafqazda, yerləşən, dövlət, adın, digər, istifadə, formaları, üçün, dəqiqləşdirmə, rəsmi, adı, ilə, respublikası, cənubi, qafqazda, yerləşən, dövlət, xəzər, dənizi, hövzəsinin, qərbində, yerləşir, şimaldan, rusiya, dağıstan, şimal, qərbdən,. Azerbaycan Cenubi Qafqazda yerlesen dovlet Dil Izle Redakte Bu adin diger istifade formalari ucun bax Azerbaycan deqiqlesdirme Azerbaycan ve ya resmi adi ile Azerbaycan Respublikasi Cenubi Qafqazda yerlesen dovlet Azerbaycan Xezer denizi hovzesinin qerbinde yerlesir Simaldan Rusiya Dagistan 6 simal qerbden Gurcustan qerbden Ermenistan cenub qerbden Turkiye ve cenubdan Iran ile hemserheddir 7 Azerbaycanin anklavi olan Naxcivan Muxtar Respublikasi Ermenistanla simal serqde Iranla qerbde ve Turkiye ile simal qerbden hemserheddir Azerbaycan erazisinin bir hissesi Dagliq Qarabag bolgesi ve ona bitisik 7 inzibati rayon 1988 1994 cu illerde Ermenistan terefinden isgal olunmus ve burda hec bir olke terefinden taninmayan qondarma Dagliq Qarabag Respublikasi yaradilmisdir 8 Uzunsuren sulh danisiqlari neticesiz qalmis ve 2020 ci il 27 sentyabrda Azerbaycan Respublikasi Silahli Quvveleri terefinden eks hucum emeliyyati ile torpaqlarin bir hissesi azad edilmis ve 10 noyabr Baki vaxti ile 01 00 da imzalanan ucterefli beyanat ile basa catmisdir Dovlet serhedleri cenubdan Iranla 765 km Turkiye ile 15 km simaldan Rusiya ile 391 km simal qerbden Gurcustan ile 471 km qerbden Ermenistan ile 1007 km hemserheddir 9 10 11 12 Onun 825 km i su serheddidir Sahil xettinin uzunlugu 713 km dir 11 Azerbaycanin Xezer denizi sektorunda hemcinin Turkmenistan Qazaxistan Iran ve Rusiya ile serhede malikdir Azerbaycan Respublikasi AzerbaycanBayragi GerbiHimni Azerbaycan himni source source track track track track track track Paytaxti ve en boyuk seheriBaki 40 25 sm e 49 50 s u Resmi dilleriAzerbaycan diliEtnik qruplariAzerbaycanlilar 1 91 6 Lezgiler 2 Ermeniler 1 4 Ruslar 1 3 Talislar 1 3 Digerleri 2 4 1 Demonim ler iAzerbaycanliIdareetme formasiUnitar prezident respublikasi PrezidentIlham Eliyev Birinci vitse prezidentMehriban Eliyeva Bas nazirEli EsedovQanunverici orqaniMilli MeclisSSRI den musteqillikTarixi Qafqaz Albaniyasinin ve Atropatenanin yaranmasie e IV esr Azerbaycan Respublikasinin yaranmasi28 may 1918 ci il AXC Azerbaycan Respublikasinin musteqilliyinin berpa edilmesi18 oktyabr 1991 ci il Yaranmasi1991Erazisi Umumi86600 2 112 ci Su 1 7 2 Ehalisi 2019 texmini10 173 200 3 90 ci 2009 siyahiya alma9 228 447 4 5 Sixliq111 km2 287 5 kv mil 104 cu UDM AQP 2018 texmini Umumi174 628 mlrd 73 cu Adam basina17 857 71 ci UDM nominal 2018 texmini Umumi41 207 mlrd Adam basina4 439III 2015 0 759 yuksek 78 ciValyutasiAzerbaycan manati AZN Saat qursagiUTC 4 AZV Yolun hereket istiqametisagTelefon kodu 994ISO 3166 koduAZInternet domeni az Yer kuresinde melum olan 2000 den artiq palciq vulkanlarindan 344 u Azerbaycanin serqinde ve onunla hemserhed Xezer hovzesinde yerlesir Olkede 9 milli park 11 dovlet tebiet qorugu ve 24 dovlet tebiet yasaqligi fealiyyet gosterir Azerbaycanin en boyuk bes adasi Kur Dili Pirallahi Cilov Xere Zire ve Boyuk Zire adalaridir Azerbaycan ehalisi 9 6 milyon neferdir ve bu gostericiye gore dunyada 92 ci yerdedir Paytaxti Baki seheridir Azerbaycan paytaxt Bakidan kenarda olke 65 inzibati vahide o cumleden 59 rayon ve 6 seher ve Naxcivan Muxtar Respublikasina 6 rayon ve paytaxt Naxcivan seherinden ibaret olan bolunur Aparilmis arxeoloji qazinti isleri Azerbaycanin Ust Paleolit dovrunde meskunlasildigini gosterir Azerbaycan xalqi teqriben 5 min illik dovletcilik tarixine malikdir Azerbaycan erazisinde ilk dovlet qurumlari ve ya etnik siyasi birlikler hele eramizdan evvel IV minilliyin sonu III minilliyin evvellerinden baslayaraq Urmiya hovzesinde yaranmisdi Eramizdan evvel I minillikde bizim eranin I minilliyinin evvellerinde Azerbaycan torpaqlarinda Manna Skif padsahligi Atropatena ve Albaniya kimi dovletler movcud olmusdur III esrde Azerbaycani Sasaniler Imperiyasi VII esrde ise Ereb xilafeti isgal etdi VII esrde islam dininin qebul olunmasi ile Azerbaycanin tarixi muqedderatinda esasli donus yarandi IX esrin ortalarinda Azerbaycan torpaqlarinda Saciler Sirvansahlar Salariler Revvadiler Seddadiler dovletleri yarandi XIX esrde Gulustan 1813 ve Turkmencay 1828 muqavilelerine esasen Azerbaycan iki imperiya arasinda bolusduruldu Simali Azerbaycan Rusiyaya Cenubi Azerbaycan ise qacarlarin idare etdiyi Iran sahligina qatildi 1918 ci il mayin 28 de Simali Azerbaycanda Serqde ilk demokratik respublika Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti yaradildi 1922 ci il dekabrin 30 da Sovet Sosialist Respublikalari Ittifaqinin SSRI yaranmasi ve Zaqafqaziya Sosialist Federativ Sovet Respublikasinin bu quruma daxil olmasi ile Simali Azerbaycanin musteqilliyine son qoyuldu 1992 ci ilde olkenin yeni konstitusiyasi qebul olunandan beri prezident ve seckilerle secilmis qanunverici orqan Azerbaycan parlamenti terefinden idare olunan prezidentli respublikadir Azerbaycan BMT Avropa Surasi Avropada Tehlukesizlik ve Emekdasliq Teskilati GUAM Serq Terefdasligi Turk Surasi Islam Emekdasliq Teskilati Beynelxalq Valyuta Fondu Asiya Inkisaf Banki Avropa Yenidenqurma ve Inkisaf Banki Qara Deniz Iqtisadi Emekdasliq Teskilati MAQATE Kimyevi Silahlarin Qadagan edilmesi Teskilati ve NATO nun Sulh Namine Terefdasliq SNT proqraminin uzvudur 13 2017 ci ilde ABS in Global Firepower arasdirma merkezine gore Azerbaycan Silahli Quvveleri dunyada 59 ci Cenubi Qafqazda ise en guclu ve hazirliqli ordudur 2010 cu il uzre dunyanin 194 olkesi arasinda Azerbaycanin ixracat reytinqi 64 cu sirada dayanir Azerbaycan 7 milyard barel hecminde kesf edilmis neft ehtiyatlari gostericilerine gore dunyanin 19 cu neft hasilatinin hecmine gore dunyanin 23 cu olkesidir Azerbaycan 2 55 trilyon m hecminde kesf edilmis qaz ehtiyatlarina gore dunyada 28 ci olkedir 14 Mundericat 1 Etimologiya 2 Tarix 2 1 Qedim dovr 2 2 Feodal dovru 2 3 Yeni dovr 2 3 1 Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti 2 3 2 Sovet Ittifaqinin terkibinde 2 3 3 Ucuncu Respublika dovru 3 Hokumet ve siyaset 4 Xarici siyaset ve ordu 5 Inzibati bolgu 6 Cografiya 6 1 Iqlim 6 2 Biomuxteliflilik 7 Iqtisadiyyat 7 1 Iqtisadiyyat tarixi 7 2 Ixracat 7 3 Idxalat 7 4 Turizm 7 5 Elm ve texnologiya 8 Infrasruktur 8 1 Neqliyyat 8 2 Enerji 9 Demoqrafiya 9 1 Din 9 2 Dil 9 3 Tehsil 9 4 Sehiyye 10 Medeniyyet 10 1 Incesenet 10 2 Edebiyyat 10 3 Musiqi 10 4 Kinematoqrafiya 10 5 Memarliq 10 6 Metbex 10 7 Idman 11 Qalereya 12 Istinadlar 13 Xarici kecidlerEtimologiya Esas meqaleler Azerbaycan ekzonim ve Azerbaycan tarixi erazi Azerbaycan sozunun menseyi movzusunda ferqli tarixi menbelerlerden elde olunmus muxtelif melumatlar var Bezi menbelere gore Azerbaycan toponimi parf ve ya orta dovr fars dilinde Atropatena adli qedim dovletin adi olan Aturpatakandan Aturpatakan emele gelmisdir Makedoniyali Isgenderin isgalindan sonra Ehemeniler imperiyasinin Midiya satrapi Atropatin oz carliginin esasini qoydugu Midiyanin simali Atropat Midiyasi ve ya sadece Atropatena adlandirilir 15 Orta esr ereb cografisunaslari ekzonimi ferqli sekilde sexs adi Adarbadordan xalq etimologiyasinin neticesi kimi emele gelmis olaraq serh edibler Adarbador ates mebedi ve ya ates muhafizecisi adar ates baykan muhafizeci demekdir 16 Ereb cografiyasunasi ve seyyahi Yaqut el Hemevi yazirdi Bezileri guman edir ki Azer pehlevi dilinde ates bayqan ise kesikci ve ya ates muhafizecisi demekdir ve belelikle soz ates mebedi ve ya ates muhafizecisi demekdir hansi ki heqiqete uygundur cunki bu erazide ates mebedleri cox olub 17 XIX esr Azerbaycan tarixcisi Abbasqulu aga Bakixanov Azerbaycan sozunun yaranmasini Xurremiler herekatinin meshur serkerdesi Babek ile elaqelendirir 18 Babek Abbasiler xilafetine qarsi xurremilerin usyanina rehberlik etmisdir Bakixanov Gulustani Irem eserinde yazirdi Ehtimala gore Azerbaycan sozu Azer Babeqan sozundendir hansi ki erebler Azer Babecan kimi teleffuz edir ve Babekin atesi demekdir Her halda bize melum oldugu qederile atesperestlik hal hazirda Azerbaycan adlandirilan erazide zuhur edib Tarix Esas meqale Azerbaycan tarixiQedim dovr Qobustan dovlet tarixi bedii qorugunda qayaustu resmler Azerbaycan erazisinde hazirda ilk ibtidai insanlarin 1 7 1 8 milyon il bundan evvelden yasamaga baslamasina aid en qedim arxeoloji ve paleontoloji materiallar tapilmisdir 19 Azerbaycanin cenub qerbindeki Kicik Qafqaz daglarinin cenub serq yamacinda yerlesen Azix magarasi Das dovru insanlarinin yasayis yeri kimi meshurdur Magara 1960 ci ilde Memmedeli Huseynovun rehberliyi ile AMEA nin Paleolit Arxeoloji Ekspedisiyasi terefinden askar olunmusdur Aparilmis tedqiqat isleri zamani on medeni tebeqe askarlanmisdir 20 Magarada Qurucay medeniyyeti Asel medeniyyeti ve Mustye medeniyyeti dovrunde yasayis oldugu mueyyen edilmisdir Hazirda Azerbaycan Yaxin Serq ve Qafqaz erazisinde mustye medeniyyetine aid en zengin arxeoloji abide Taglar magarasi hesab olunur 21 Magara Qarabagin Tug cokekliyinde Qurucayin sol sahilinde yerlesir Mezolit dovru baslica olaraq Qobustandaki qaya ustu resmler ve arxeoloji tapintilar esasinda tedqiq edilib 2007 ci ilde Qobustan UNESCO nun Dunya Irs Siyahisina daxil edilmisdir 22 Qobustanda Boyukdas daginin yuxari terrasinda yerlesen petroqliflerde okuz tur tesvirlerin tarixi 15 000 il evvele aid edilir 23 Bu resmlerde o dovrku adamlarin mesguliyyeti emek fealiyyeti ov ve baliqciliq sehneleri ayin ve etiqadlari da oz eksini tapmisdir Neolit Azerbaycanda er ev 7ci minilliye tesaduf ederek Qobustanin ve Hesenlitepe Cenubi Azerbaycan arxeoloji materiallari timsalinda tedqiq edilmisdir Bu dovrden ibtidai insanlarda istehsal xarakterli teserrufat formalasir arxaik primitiv saxsi memulatinin hazirlanmasi baslanir Er ev 6 4 cu minilliklerde Azerbaycan erazisinde eneolit movcud idi Bu zaman oturaq ekincilik formalasir insanlar heyet teserrufati tikililerine malik olan evlerde yasamaga baslayirdilar Insanlar arpa bugda ve diger bitkileri yetisdirmeyi bacarir senetkarliqla das ve sumukden emek aletlerinin istehsali heyvan derilerinin emali saxsi memulatlarinin hazirlanmasi ve s mesgul idiler Bu dovre arxaik tipli incesenet numunelerinin gilden hazirlanmis muxtelif tipli qadin heykelleri bezek esyalari ves duzeldilmesi tesaduf edir Azerbaycan xalqi teqriben 5 min illik dovletcilik tarixine malikdir 24 Azerbaycan erazisinde ilk dovlet qurumlari ve ya etnik siyasi birlikler hele eramizdan evvel IV minilliyin sonu III minilliyin evvellerinden baslayaraq Urmiya hovzesinde yaranmisdi 24 Burada meydana gelmis en qedim Azerbaycan dovletleri butun regionun herbi siyasi tarixinde muhum rol oynayirdilar Hemin dovrde Azerbaycanda Decle ve Ferat vadilerinde yerlesen ve dunya tarixinde derin iz qoymus qedim Sumer Akkad ve Assuriya dovletleri habele Kicik Asiyadaki Het dovleti arasinda six qarsiliqli elaqeler vardi 24 Eramizdan evvel I minillikde bizim eranin I minilliyinin evvellerinde Azerbaycan torpaqlarinda Manna Skif padsahligi Atropatena ve Albaniya kimi dovletler movcud olmusdur 24 Bu dovletler Azerbaycanda dovlet idareciliyi medeniyyetinin daha da yukseldilmesinde olkenin iqtisadi medeni tarixinde elece de vahid xalqin tesekkulu prosesinde muhum rol oynamislar 24 Feodal dovru Esas meqale Qafqaz Albaniyasi 2000 ci ilde Iceri seher Sirvansahlar saray kompleksi ve Qiz qalasi ile birlikde UNESCO nun Umumdunya medeni irsi siyahisina daxil edilmisdir 25 III esrde Azerbaycani Sasaniler Imperiyasi VII esrde ise Ereb xilafeti isgal etdi 24 Isgalcilar olkeye Iranin ve Erebistanin icerilerinden coxlu Iran ve ereb menseli ehali kocurub getirdiler 24 Eramizin ilk yuzilliklerinde olke ehalisinin ekseriyyetini teskil eden ve herbi siyasi cehetden daha mutesekkil ve daha quvvetli olan turk etnoslari vahid xalqin tesekulu prosesinde muhum rol oynayirdilar 24 Turk etnoslari icerisinde oguz turkleri ustunluk teskil edirdiler 24 Hemin dovrden baslayaraq turk dili Azerbaycan erazisinde yasayan ve sayca az olan xalqlar etnik qruplar arasinda da baslica unsiyyet vasitesine cevrilmekde idi 24 Turk dili hem de simalla cenub arasinda birlesdirici elaqelendirici rol oynayirdi 24 Bu amilin o zaman vahid xalqin tesekkulu prosesinde cox muhum rolu vardi Cunki behs olunan dovrde butun Azerbaycan erazisini ehate eden vahid dini gorus monoteist din yox idi 24 Qedim turklerin bas Allahi olan Tanriya sitayis tanriciliq hele basqa dini gorusleri sixisdirib tamamile aradan qaldira bilmemisdi 24 Zerdustluk atesperestlik gunese aya goye ulduzlara torpaga suya ve s sitayis davam etmekde idi 24 Olkenin simalinda Albaniya erazisinin bezi yerlerinde esasen dagliq qerb bolgelerinde xristianliq yayilmaqda idi 24 Lakin musteqil Alban Hevari kilsesi qonsu ermeni ve gurcu kilselerinin keskin reqabeti seraitinde fealiyyet gosterirdi 24 Seki rayonununda yerlesen Kis kilsesinin interyeri VII esrde islam dininin qebul olunmasi ile Azerbaycanin tarixi muqedderatinda esasli donus yarandi 24 Islam dini vahid xalqin ve dilin tesekkulune guclu tekan verdi bu prosesin suretlenmesine helledici tesir gosterdi 24 Turk ve qeyri turk etnoslari arasinda dini birliyin yaranmasi onlarin yayildigi butun Azerbaycan erazisinde vahid adet enenelerin tesekkulune qohumluq elaqelerinin genislenmesine qaynayib qarisma prosesinin daha da derinlesmesine sebeb oldu 24 Islam dini onu qebul etmis butun turk ve qeyri turk etnoslarini Cenubi Qafqazi butov halda xristianligin tesir dairesine salmaga calisan Bizans Imperiyasina ve onun himaye etdiyi ermeni ve gurcu feodallarina qarsi vahid turk islam bayragi altinda birlesdirdi 24 IX esrin ortalarindan Azerbaycanin qedim dovletcilik eneneleri yeniden dirceldi 24 Azerbaycanda yeni siyasi dircelis baslandi islam dininin yayilmis oldugu Azerbaycan torpaqlarinda Saciler Sirvansahlar Salariler Revvadiler Seddadiler dovletleri yarandi 24 Musteqil dovletlerin yaranmasi neticesinde siyasi iqtisadi ve medeni heyatin butun sahelerinde oyanis bas vermekde idi Azerbaycan tarixinin Intibah dovru baslanirdi 24 Ereb xilafetinin tenezzulunden sonra IX esrin ortalarindan baslayaraq Azerbaycanda habele butun Yaxin ve Orta Serqde turk islam imperiyalarinin rolu artdi 24 XV XVIII esrlerde ve bundan sonraki dovrde Azerbaycanin dovletcilik medeniyyeti daha da zenginlesdi 24 Bu dovrde Serqin genis erazili Qaraqoyunlular Agqoyunlular Sefevi Efsar ve Qacar imperiyalari bilavasite Azerbaycan sulaleleri terefinden idare olunurdu 24 Azerbaycanin dovlet xadimi Uzun Hesenin 1468 1478 hakimiyyeti illerinde Agqoyunlu imperiyasi butun Yaxin ve Orta Serqde qudretli herbi siyasi amile cevrildi 24 Azerbaycanin dovletcilik medeniyyeti daha da inkisaf etdi Uzun Hesen butun Azerbaycan torpaqlarini ehate eden guclu merkezlesdirilmis dovlet yaratmaq siyaseti yeridirdi 24 O bu meqsedle xususi Qanunname hazirlatmisdi Hokmdar Qurani azerbaycan diline cevirtmis dovrun gorkemli elm adami Ebu Bekr el Tehraniye Kitabi Diyarbekriyye adli Oguzname yazdirmisdi 24 XV esrin sonu XVI esrin evvellerinde Azerbaycan dovletciliyi ozunun tarixi tekamulunde yeni merheleye qedem qoydu Uzun Hesenin nevesi olan dovlet xadimi Sah Ismayil Xetai 1501 1524 babasinin basladigi isi basa catdirdi simalli cenublu butun Azerbaycan torpaqlarini oz hakimiyyeti altinda birlesdire bildi 24 Paytaxti Tebriz seheri olan vahid merkezlesdirilmis Azerbaycan dovleti Sefevi dovleti meydana geldi 24 Sefevilerin hakimiyyeti dovrunde Azerbaycanin dovlet idareciliyi medeniyyeti daha da yukseldi 24 Azerbaycan dili dovlet diline cevrildi 24 Sefevi dovletinin suqutundan sonra hakimiyyete gelen gorkemli Azerbaycan serkerdesi Nadir sah Efsar 1736 1747 kecmis Sefevi imperiyasinin serhedlerini daha da genislendirdi 24 Azerbaycanin efsar turk elinden cixmis hokmdar 1739 cu ilde Dehli de daxil olmaqla Simali Hindistani da ele kecirdi 24 Lakin Azerbaycan hokmdarinin bu genis erazide qudretli merkezlesdirilmis dovlet yaratmaq planlari bas tutmadi 24 Nadir sahin olumunden sonra onun idare etdiyi genis erazili imperiya suquta ugradi 24 Hele Nadir sahin sagliginda iken azadliq mubarizesine qalxan ve musteqilliye can atan Azerbaycan torpaqlarinda yerli dovletler yarandi 24 Belelikle XVIII esrin II yarisinda Azerbaycan xirda dovletlere xanliqlara ve sultanliqlara parcalandi 24 Yeni dovr Esas meqale Mart soyqirimi Gence xanligi ordusunun debilqe ve qalxani Azerbaycan Milli Incesenet Muzeyi XVIII esrin sonunda Azerbaycan sulalesi olan Qacarlar 1796 1925 Iranda hakimiyyete geldiler 26 Qacarlar vaxti ile onlarin ulu babalari qaraqoyunlularin agqoyunlularin sefevilerin ve nehayet Nadir sah Efsarin hakimiyyeti altinda olmus butun erazileri o cumleden Azerbaycan xanliqlarini yeniden merkezi hakimiyyete tabe etmek siyaseti yeritmeye basladilar Belelikle Qacarlarla Cenubi Qafqazi isgal etmeye calisan Car Rusiyasi arasinda uzun suren muharibeler dovru baslandi 24 Azerbaycan iki boyuk dovlet arasinda qanli muharibeler meydanina cevrildi 24 Gulustan 1813 ve Turkmencay 1828 muqavilelerine esasen Azerbaycan iki imperiya arasinda bolusduruldu Simali Azerbaycan Rusiyaya Cenubi Azerbaycan ise qacarlarin idare etdiyi Iran sahligina qatildi 24 Belelikle Azerbaycanin bundan sonraki tarixinde yeni siyasi cografi anlayislar meydana geldi Simali Azerbaycan ve ya Rusiya Azerbaycani ve Cenubi Azerbaycan ve ya Iran Azerbaycani 24 Rusiya Cenubi Qafqazda ozune dayaq yaratmaq ucun isgal etdiyi Azerbaycan torpaqlarina xususen Qarabagin dagliq rayonlarina kecmis Irevan ve Naxcivan xanliqlarinin erazisine qonsu olkelerden kutlevi suretde ermeni ehalisi kocurdu 24 Turkiye ile hemserhed olan Qerbi Azerbaycan torpaqlarinda kecmis Irevan Naxcivan xanliqlarinin erazisinde suni suretde ve xususi meqsedle Ermeni vilayeti yaradildi 24 Bununla Azerbaycan torpaqlarinda gelecek ermeni dovletinin esasi qoyuldu 24 Bundan elave Rusiya 1836 ci ilde musteqil Alban kilsesini legv etdi ve onu Ermeni Hevari kilsesinin tabeciliyine verdi 24 Bununla da Azerbaycanin qedim ehalisi olan xristian albanlarin qriqorianlasdirilmasina ve ermenilesdirilmesine daha elverisli serait yaradildi 24 Ermenilerin azerbaycanlilara qarsi yeni erazi iddialarinin esasi qoyuldu 24 Butun bunlarla kifayetlenmeyen Car Rusiyasi ermenileri silahlandiraraq turk muselman ehali uzerine qaldirdi ve azerbaycanlilara qarsi kutlevi qirginlar toredilmesine baslandi Bununla azerbaycanlilara ve Cenubi Qafqazin butun turk muselman ehalisine qarsi soyqirimlari dovru baslandi 24 Simali Azerbaycanda azadliq mubarizesi misli gorunmemis facielerle neticelendi Burada hakimiyyeti ele keciren Stepan Saumyanin dasnak bolsevik hokumeti 1918 ci ilin martinda Azerbaycan xalqina qarsi Mart soyqirimini heyata kecirdi 24 1918 ci ilde Nuru pasanin rehberlik etdiyi Osmanli ve Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti quvvelerinden ibaret Qafqaz Islam Ordusu Baki doyusunde qelebe caldi 27 1918 ci il mayin 28 de Simali Azerbaycanda Serqde ilk demokratik respublika Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti yaradildi 24 Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti Esas meqaleler Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti ve Baki doyusu Bakini azad etmis Qafqaz Islam Ordusunun seherde fexri kecidi Azerbaycan xalqinin tarixinde ilk Parlamentli respublika olan Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti eyni zamanda butun Serqde o cumleden turk islam dunyasinda ilk demokratik huquqi ve dunyevi dovlet numunesi idi 24 Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti dovrunde parlamentcilik tarixi iki dovre ayrilir Birinci dovr 1918 ci il mayin 27 den noyabrin 19 dek davam etmisdir Bu alti ay erzinde Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti Milli Surasi adi ile fealiyyet gosteren ve 44 nefer muselman turk numayendeden ibaret olan ilk Azerbaycan Parlamenti cox muhum tarixi qerarlar qebul etmisdir Ilk Parlament 1918 ci il mayin 28 de Azerbaycanin musteqilliyini elan etmis olkenin idare olun masini oz uzerine goturmus ve tarixi Azerbaycanin Istiqlal Beyannamesini qebul etmisdir 24 Azerbaycan Xalq Cumhuriyyetinin parlamentcilik tarixinde Ikinci dovr ve ya Baki dovru 1918 ci il dekabrin 7 den 1920 ci il aprelin 27 dek cemi 17 ay davam etmisdir Parlamentin 1919 cu il sentyabrin 1 de Baki Dovlet Universitetinin tesis olunmasi haqqinda qebul etdiyi qanunu xususi qeyd etmek lazimdir Milli universitetin acilmasi Cumhuriyyet xadimlerinin dogma xalq qarsisinda cox muhum tarixi xidmeti idi Sonralar Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti suqut etse de Cumhuriyyet ideyalarinin yasamasinda ve xalqin yeniden musteqilliye qovusmasinda Baki Dovlet Universiteti misilsiz rol oynadi 24 Azerbaycan Xalq Cumhuriyyetinin movcud oldugu dovrde umumiyyetle 155 parlament iclasi kecirilmisdir ki bunun da 10 u Azerbaycan Milli Surasinin 27 may 19 noyabr 1918 ci il 145 i ise Azerbaycan Parlamentinin fealiyyet gosterdiyi dovrde 7 dekabr 1918 ci il 27 aprel 1920 ci il olmusdur 24 Parlamentin muzakiresine 270 den cox qanun layihesi cixarilmis onlardan 230 a yaxini qebul olunmusdu Qanunlar qizgin ve isguzar fikir mubadilesi seraitinde muzakire edilir ozu de yalniz ucuncu oxunusdan sonra qebul olunurdu 24 Sovet Ittifaqinin terkibinde Esas meqale Azerbaycan Sovet Sosialist Respublikasi 1920 ci ilin aprelin 28 de Azerbaycanda Sovet hakimiyyeti qurulandan bir muddet sonra da olke oz musteqilliyini saxlaya bilmisdir Aprelin 30 da Rusiya ile Azerbaycan arasinda herbi iqtisadi muqavile imzalanmisdir 1921 ci ilde terkibine Gurcustan Ermenistan ve Azerbaycan respublikalari daxil olmus Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikasi teskil edildi 28 1918 ci ilin Mart soyqirimindan sonra faktiki olaraq Azerbaycan xalqina qarsi yeni soyqirimina baslanmisdi 24 1922 ci il dekabrin 30 da Sovet Sosialist Respublikalari Ittifaqinin SSRI yaranmasi ve Zaqafqaziya Sosialist Federativ Sovet Respublikasinin bu quruma daxil olmasi ile Simali Azerbaycanin musteqilliyine son qoyuldu 24 Azerbaycanda musteqil hakimiyyet mehrum edildikden sonra olkenin servetlerinin talan olunmasina baslandi 24 Torpaq uzerinde xususi mulkiyyet legv olundu Olkenin butun tebii servetleri millilesdirildi daha dogrusu dovlet mulkiyyeti hesab olundu 24 Neft senayesini idare etmek ucun xususi olaraq Azerbaycan Neft Komitesi yaradildi ve bu komiteye rehberlik Vladimir Lenin terefinden Bakiya gonderilmis A P Serebrovskiye tapsirildi 24 Belelikle hele 1920 ci il martin 17 de Qafqaz Cebhesinin Herbi Inqilab Surasina gonderdiyi teleqramda Bakini almaq bize olduqca ve olduqca zeruridir deye Simali Azerbaycanin isgalina gosteris vermis Lenin oz arzusuna catdi 24 Baki nefti Sovet Rusiyasinin eline kecdi 24 1920 ci il aprelin 28 den baslayaraq Azerbaycan Respublikasi erazisinde insan huquqlarina zidd qanunlar esasinda totalitar dovlet rejiminin toretdiyi ozbasinaliq zorakiliq neticesinde 100 mine yaxin gunahsiz azerbaycanli oz siyasi eqidesine fealiyyetine basqa cur dusunduyune ve ayri sebeblere gore repressiyalara meruz qalmisdir 29 Tekce 1937 ci ilde 29 min adam repressiyaya ugradi 24 Bu dovrde Azerbaycan xalqi ozunun Huseyn Cavid Mikayil Musfiq Ehmed Cavad Salman Mumtaz Eli Nezmi Tagi Sahbazi Yusif Vezir Cemenzeminli ve basqalari kimi onlarla mutefekkirlerini ve nadir ziyalilarini itirdi 24 30 1964 cu ilde Nizami Gencevi adina Milli Azerbaycan Edebiyyati Muzeyi Azerbaycan Ikinci dunya muharibesinde boyuk dovletlerin strateji planlarinda muhum yer tuturdu Ucuncu Reyx Baki neftini ele kecirmekle Serqe Iran korfezine ve Hind okeanina hereket etmek niyyetinde idi Adolf Hitlerin tapsirigi esasinda hetta Bakinin senaye ve herbi ehemiyyetli obyektlerinin deqiq xeritesi de hazirlanmisdi 31 32 Muharibe illerinde Sovet Ittifaqinda hasil olunan neftin dordde uc hissesi aviasiya benzini ve yuksek keyfiyyetli yaglarin 85 90 faizi Azerbaycanin payina dusurdu 33 Ikinci Dunya muharibesinde Azerbaycandan 700 min neferden cox insan seferber edilerek ordu siralarina yola dusmus onlarin 300 minden coxu doyuslerde helak olmusdur 33 Muharibenin hele ilk gunlerinde respublikada 4 minden cox oglan ve qiz konullu suretde cebheye getmek ucun herbi komissarliqlara muraciet etmisdi 34 1941 ci ilin sonunda xalq qosunu destelerinde 187 min nefer doyuscu vardi 34 Onlardan 30 min neferden coxu qadinlar idi 34 Muharibede hetta azerbaycanlilardan ibaret diviziyalar teskil olunmusdu 34 416 ci 402 ci 396 ci 223 cu 77 ci ve diger milli diviziyalar Simferopolda Odessada ve diger seherlerde vurusmuslar 34 77 ci diviziya Polsa ve Cexoslovakiyanin 223 cu diviziya Yuqoslaviyanin azad edilmesinde igidlik gostermisdi 34 416 ci diviziya Qafqazdan Berlinedek qehremanliq yolu kecmisdi 34 Ikinci Dunya muharibesi zamani gosterdikleri igidliye gore Azerbaycandan 123 nefer Sovet Ittifaqi Qehremani adina layiq gorulub 170 minden cox esger ve zabit muxtelif orden ve medallarla teltif edilib 33 1979 cu ilde Bakida Qarabag mehmanxanasi 1948 1953 cu illerde azerbaycanlilari Ermenistan SSR den kutlevi suretde surgun olunmasinin yeni merhelesi baslandi 24 Deportasiyalardan sonra ermenilerin bu erazide sayca ustunluyu temin olundu 24 Bir sira obyektiv ve subyektiv sebebler uzunden 1960 ci illerde Azerbaycan iqtisadiyyatinin bir cox sahelerinde hem senayede hem de kend teserrufatinda menfi meyller ozunu gostermeye basladi 24 Respublikanin dusduyu bu agir veziyyetde Azerbaycan rehberliyinde muhum deyisiklik bas verdi 1969 cu ilde Heyder Eliyevin Azerbaycana rehberliyinin birinci dovru baslandi 24 Heyder Eliyev totalitar rejimin hokmranliq etdiyi murekkeb tarixi seraitde Azerbaycani Sovet Ittifaqinin en qabaqcil respublikalarindan birine cevirmek ucun heyatin butun sahelerinde genis islahatlar proqrami heyata kecirmeye basladi 24 1970 1985 ci illerde tarixen qisa bir dovr erzinde butovlukde respublika erazisinde yuzlerle zavod fabrik istehsalat saheleri yaradildi 24 213 iri senaye muessisesi ise salindi 24 Azerbaycanda istehsal olunan 350 adda mehsul dunyanin 65 olkesine ixrac olunurdu 24 1980 ci illerin sonlarindan 1994 cu ilin mayina kimi Qarabag bolgesinde Ermenistan Respublikasi terefinden desteklenen Qarabag ermenileri ile Azerbaycan Respublikasi arasinda Qarabag muharibesi bas verdi Terefler arasinda doyusler Dagliq Qarabag Muxtar Vilayetinin parlamentinin 20 fevral 1988 ci ilde Ermenistan ile birlesmek qerari verdikden sonra baslamisdir Azerbaycandan ayrilmaq haqqinda beyenname bu torpaq munaqisesinin son neticesi olmusdur 35 Azerbaycan SSR den musteqilliyini elan etdikden sonra ermeniler Azerbaycandan cekilmek qerarina gelmis ve taninmayan Dagliq Qarabag Respublikasinin musteqilliyini elan etmisdirler Ucuncu Respublika dovru Esas meqaleler Qara Yanvar Qarabag muharibesi Xocali soyqirimi ve Ikinci Qarabag muharibesi Qarabag muharibesi zamani Azerbaycan esgerleri 1992 ci il 1990 ci il yanvarin 19 dan 20 ne kecen gece saat 23 30 da Baki seherine kecmis Sovet Ittifaqinin qosun hisseleri fovqelade veziyyet elan edilmeden yeridilmis dinc ehaliye divan tutulmus yuzlerle insan qetle yetirilmis yaralanmis ve itkin dusmusdur Sovet ordusunun xususi teyinatli destelerin ve daxili qosunlarin iri kontingentinin Bakini zebt etmesi xususi qeddarliq ve misli gorunmemis vehsiliklerle musayiet edilmisdir 36 Qara Yanvar hadiselerinin eks sedasi butun olkeye yayildi ve bu hadise Azerbaycanda musteqillik herekatini suretlendirdi 1991 ci il oktyabrin 18 de Azerbaycan Respublikasinin Ali Soveti Dovlet Musteqilliyi haqqinda Konstitusiya Akti qebul etmis Konstitusiya Akti 1991 ci il dekabrin 30 da umumxalq sesvermesi referendum vasitesile beyenilmisdir 24 Bu aktla Azerbaycan Respublikasinin dovlet musteqilliyinin temin olunmasi ucun huquqi esaslar yaranmis olke oz dovlet musteqilliyini butun dunyaya beyan etmisdir 24 1991 ci il sentyabrin 8 de prezident seckilerinde Azerbaycanin prezidenti Ayaz Mutellibov secilmisdir 37 Azerbaycan ve Ermenistan arasinda genis miqyasli doyusler 1992 ci ilin qisinda baslamisdir 38 1992 ci il fevralin 25 den 26 na kecen gece Ermenistan silahli quvveleri terefinden Rusiyanin 366 ci motoatici alayinin istiraki ile Xocali seherini isgal ederken etnik azerbaycanlilara qarsi Xocali soyqirimi bas vermisdir 1993 cu ilin yazinda Ermenistan quvvelerinin anklavin terkibinde olmayan torpaqlari isgal etmesi regiondaki diger olkelerin muharibeye qatilmasi ucun tehdid yaratmisdir 1994 cu ilde muharibe basa catana qeder ermeniler Qarabagin ekser hissesini demek olar ki tam nezaretlerine kecirmisdirler ve Azerbaycan torpaqlarinin 20 ne nezaret edirdiler 39 1994 cu ilin mayinda Rusiyanin desteyi ile ateskes elde olunmusdur Daha sonra munaqisenin ATET in prinsipleri esasinda sulh yolu ile danisiqlar vasitesi ile helli ucun ATET in Minsk qrupu yaradilmisdir 40 1992 ci ilde iyunun 7 de prezident seckilerinde Azerbaycanin prezidenti Ebulfez Elcibey secilmisdir 37 Daxilde geden prosesler Azerbaycanin musteqilliyinin mohkemlenmesine manecilik toretmisdir Hakimiyyet mubarizesi hakimiyyetin gucle deyisdirilmesi hallari Azerbaycandaki daxili veziyyeti cox gerginlesdirmisdi 41 Xususen 1993 cu ilin iyun ayinda Azerbaycanda cox agir bir veziyyet yaranmis respublikada vetendas muharibesi bas vermis Azerbaycan parcalanmaq tehlukesi qarsisinda olmusdur 41 Bunun qarsisi alinmis ancaq ondan sonraki dovrde de Azerbaycanin musteqilliyini pozmaq cehdleri davam etmis ve respublikada dovlet cevrilisine iki defe cehd gosterilmisdir 41 1993 cu ilde Heyder Eliyevin hakimiyyete qayidisi ile olkenin ictimai siyasi sosial iqtisadi elmi medeni heyatinda beynelxalq elaqelerinde donus yarandi elmi esaslara beynelxalq norma ve prinsiplere uygun musteqil dovlet quruculugu prosesi baslandi 24 1994 cu il sentyabrin 20 de Bakida Gulustan Sarayinda Qerbin neft sirketleri ile baglanmis neft sazisi musteqil Azerbaycan Respublikasinin yeni tarixinde boyuk rol oynadi 42 Esrin muqavilesi adi ile taninmis bu muqavile Xezer denizinin Azerbaycan sektorunda Azeri Ciraq Gunesli neft yataginin derinlikde yerlesen hissesinin birge islenmesi ve hasil olunan neftin dunyanin 11 en iri neft sirketi pay seklinde bolusdurulmesine sebeb oldu 43 1998 ci il fevralin 10 da Azerbaycanda olum cezasi legv olunmusdur 44 15 oktyabr 2003 cu ilde kecirilmis prezident seckilerinde Ilham Eliyev qalib gelmisdir 45 Prezident Ilham Eliyevin rehberliyi altinda olkenin muxtelif sahelerinde ASAN xidmet kimi iri miqyasli proqram ve layiheler reallasdirilmisdir 46 47 2012 ci ilden baslayaraq olkede metbuat azadligi ve insan haqlarinin veziyyeti xeyli pislesmisdir 48 49 50 51 2011 ci ilde Azerbaycan Birlesmis Milletler Teskilatinin Tehlukesizlik Surasinin qeyri daimi uzvu secilmisdir 52 2020 ci il sentyabrin 27 den noyabrin 10 dek davam eden Ikinci Qarabag muharibesinde Azerbaycan Silahli Quvveleri 5 seheri 4 qesebeni 286 kendi ve Azerbaycan Iran serhedini isgaldan azad etdi Azerbaycan hemcinin Turkiye ve Iranla hemserhed olan Naxcivana dehliz elde etdi ve texminen 2000 Rusiya esgeri Ermenistan ve Dagliq Qarabag arasindaki Lacin dehlizi boyunca en azi 5 il muddetine sulhmeramli quvveler olaraq yerlesdirildi 53 Hokumet ve siyaset Esas meqale Azerbaycanin dovlet qurulusu Azerbaycan Respublikasinin Prezidenti Ilham Eliyev 2003 cu ilden olkeye basciliq edir Azerbaycan prezidentli respublikadir ve icraedici hakimiyyet prezidente mexsusdur Hakimiyyet bas nazirin ve diger secilmis parlament uzvlerinin elinde cemlenmisdir ve Azerbaycan xalqina suverenlik huququ verilir Hazirda Azerbaycan Respublikasinin Prezidenti Ilham Eliyevdir Azerbaycan prezidenti Kabinet bascisidir ve dovlet nazirlerini mueyyenlesdirir ve ya isden azad edir 2016 ci ilde Azerbaycan Respublikasinin Konstitusiyasinda deyisiklikler edilmesi haqqinda kecirilen referendumdan sonra prezident umumi beraber birbasa secki huququ esasinda serbest sexsi ve gizli sesverme yolu ile 7 il muddetine secilir 54 Azerbaycanin qanunverici orqani Azerbaycan Respublikasinin Milli Meclisidir ve Milli Meclis Baki seherinde yerlesir Parlament birpalatalidir ve 125 deputatdan ibaretdir Milli Meclisde esas yerleri Yeni Azerbaycan Partiyasi YAP ve Vetendas Hemreyliyi Partiyasi VHP tutur Yeni Azerbaycan Partiyasi 1993 cu ilden seckilerde daim ugur qazanir 55 Azerbaycan bas naziri hokumetin esas bascisidir ve Milli Meclis terefinden uzvleri arasindan mueyyenlesdirildikden sonra prezident terefinden teyin olunur Bas nazirin formal olaraq prezident terefinden teyin olunmasina baxmayaraq Azerbaycan konstitusiyasi askar sekilde prezidentden parlament terefinden secilmis sexsi bu vezifeye teyin etmesini teleb edir 56 Azerbaycan Avropa Surasinda boyuk seher belediyyesi olmayan yegane dovletdir 57 Xarici siyaset ve ordu Esas meqaleler Azerbaycanin xarici siyaseti ve Azerbaycan Silahli Quvveleri 2020 Baki Qelebe Paradinda Mudafie Nazirliyinin Xususi Quvveleri Azerbaycan Avropa Surasi Avropada Tehlukesizlik ve Emekdasliq Teskilati GUAM Serq Terefdasligi Turk Surasi Islam Emekdasliq Teskilati Qara Deniz Iqtisadi Emekdasliq Teskilati MAQATE Kimyevi Silahlarin Qadagan edilmesi Teskilati ve NATO nun Sulh Namine Terefdasliq SNT proqraminin uzvudur Azerbaycan dunyanin 34 olkesi ile herbi elaqelerin normativ huquqi bazasini teskil eden sazis ve memorandumlar imzalamisdir 58 Azerbaycanin Ermenistan ile Qarabag munaqisesi uzerinde torpaq mubahisesi Azerbaycanin hemcinin Ermenistan ile XX esrde Azerbaycanlilarin Ermenistandan deportasiyasi ve kocurulmesi meselesine gore davam eden konflikti var 59 Xezer denizinin bolunme prinsipinin razilasdirilmamasi olmadigindan Azerbaycanin Iran ve Turkmenistanla su serhed problemi var 60 61 Bununla bele Azerbaycanla Turkmenistan Kepez yatagina gore mubahise edir 62 Hazirda Xezer denizinin 21 faizi Azerbaycana mexsusdur 63 2017 ci ilde ABS in Global Firepower arasdirma merkezine gore Azerbaycan Silahli Quvveleri dunyada 59 ci Cenubi Qafqazda ise en guclu ve hazirliqli ordudur 64 1999 cu ilin sentyabr ayindan baslayaraq Azerbaycan sulhmeramli quvveleri Kosovoda Efqanistanda ve Iraqda Beynelxalq Sulhmeramli Ordu terkibinde sulhmeramli fealiyyet aparirlar 65 2011 2015 ci illerde Azerbaycan Avropa olkeleri arasinda en boyuk silah idxalcisi idi 66 2005 ci ilden Azerbaycan Respublikasi Mudafie Senayesi Nazirliyi 900 adda muxtelif herbi teyinatli mehsul o cumleden butun nov doyus sursati muxtelif texnika ve silahlar istehsal edir 67 Azerbaycanda istehsal olunan silahlar ve herbi mehsullardan Istiqlal ve Yalquzaq snayper tufenglerini Qaya qumbaraatani Gurze patrul masini Xezri avtomati ve Zerbe PUA ni qeyd etmek olar 68 69 Ikinci Qarabag muharibesinde Azerbaycan Silahli Quvveleri 4 oktyabrda Cebrayil 70 71 17 oktyabrda Fuzuli 72 73 20 oktyabrda Zengilan 74 75 25 oktyabrda Qubadli 76 77 ve 8 noyabrda Susa seherini isgaldan azad edilmisdir 78 79 80 Muharibede Azerbaycan Silahli Quvveleri 2855 nefer herbi qulluqcusu helak olmus 50 herbi qulluqcu ise itkin dusmusdur 81 Inzibati bolgu Esas meqaleler Azerbaycanin inzibati bolgusu Azerbaycan rayonlarinin siyahisi ve Azerbaycan seherlerinin siyahisi Azerbaycan paytaxt Bakidan kenarda olke 65 inzibati vahide o cumleden 59 rayon ve 6 seher ve Naxcivan Muxtar Respublikasina 6 rayon ve paytaxt Naxcivan seherinden ibaret olan bolunur 82 Her bir inzibati vahid secilmis icra hakimiyyeti qanunverici orqan ve inzibati burokratiya terefinden nezaret olunur Cografiya Esas meqaleler Azerbaycan cografiyasi ve Azerbaycan tebieti Bazarduzu zirvesi Azerbaycan Respublikasinin en hundur noqtesidir Azerbaycan Respublikasinin erazisi 86 6 min km teskil edir Olke 39 24 41 54 simal en daireleri arasinda ve 44 46 50 45 serq uzunlugunda paytaxt Baki 40 paralel uzerinde yerlesir Serhedlerinin umumi uzunlugu 3489 kilometrdir Bunun 825 kilometri su serheddidir Cenubdan Iran la 765 km Turkiye ile 13 km bezi melumatlarda 13 ve ya 11 km simaldan Rusiya ile 391 km simali qerbden Gurcustan ile 471 km qerbden Ermenistan ile 1027 km hemserheddir Sahil xettinin uzunlugu 713 km Bakidan simal qutbune qeder olan mesafe 5550 km ekvatora qeder olan mesafe ise 4440 km dir Azerbaycan Respublikasi Cenubi Qafqazin serq hissesinde Xezer denizinin qerbi sahilinde yerlesir Azerbaycanin 11 5 i meselik 1 6 i su hovzelerinden ve 50 0 i becerilen torpaqlardan ibaretdir Olkenin erazisi bes cografi vilayete bolunur onlardan dordu Boyuk Qafqaz Kicik Qafqaz Naxcivan MR Lenkeran dagliq biri ise Kur Araz ve ya Merkezi Aran ovaliqdir Yer kuresinde melum olan 2000 den artiq palciq vulkanlarindan 344 u Azerbaycanin serqinde ve onunla hemserhed Xezer hovzesinde yerlesir 83 Abseron yarimadasinda Samaxi Qobustan cenub serqi Sirvan rayonlarinda ve Baki arxipelaginda yerlesen vulkanlarin 100 den artigi Qobustandadir 84 2007 ci ilde Baki ve Abseron yarimadasinin palciq vulkanlari qrupu Dovlet Tebiet Qorugu yaradilaraq 52 palciq vulkanina dovlet tebiet qorugu statusu verilmisdir 85 Odlu qovsdeki movqeyine gore Azerbaycan zelzelelere meyilli olkedir 86 Sumqayit cimerliyi Isiqli Qaragol Besbarmaq seddi Eshabi Kehf magarasi Qoturdag palciq vulkani Iqlim Esas meqale Azerbaycanin iqlimi Azerbaycanda hava temperaturunun ve atmosfer yagintilarinin paylanmasi ve rejiminin xususiyyetleri hemcinin rutubetlenme seraiti nezere alinaraq Yer kuresindeki 11 iqlim tipinden V V Keppene gore 8 i burada oldugu mueyyen edilmisdir 87 Respublikanin simalinda yerlesen ve simal qerbden cenub serqe uzanan Boyuk Qafqaz daglari olke erazisinin boyuk hissesini simaldan gelen soyuq hava kutlelerinin birbasa tesirinden qoruyur 88 Bunun da neticesinde respublikanin ekser duzenlik ve dageteyi erazilerinde subtropik iqlim formalasir 88 Olkenin duzenlik ve dageteyi erazileri gunes isiginin bollugu ile ferqlenir 88 Azerbaycan erazisinde iqlimin formalasmasina arktik Kara ve Skandinaviya antisiklonlari mulayim enliklerin soyuq kontinental Sibir antisiklonu ve deniz Azor maksimumu tropik enliklerin isti hava kutleleri subtropik antisiklon ve cenub siklonlari Merkezi Asiya uzerinde yaranan antisiklon hemcinin yerli atmosfer prosesleri tesir gosterir 88 Merkezi ve serqi Azerbaycanin quru subtropik iqlimi mulayim bir qis dord bes ay ve cox isti yay ile xarakterize olunur temperatur ortalama 81 F 27 C ve maksimum temperatur 109 F 43 e catir C N 89 axcivanda 2300 3300 fut yuksekliklerde soyuq bir qis ve quru isti bir yay ile quru bir kontinental iqlim hokm surur Azerbaycanin diger bolgelerinde orta derecede isti quru ve ya nemli iqlim tiplerine rast gelinir Dag mese zonasi orta derecede soyuq bir iqlime malikdir dag tundra iqlimi ise 10 000 fut ve daha yukseklikleri xarakterize edir Saxtalar ve siddetli qar yagislari bu cur yuksekliklerde kecen ilin uc dord ayi erzinde elcatmaz olur Cenub Serqi Azerbaycan ilde 47 55 duym 1200 ile 1400 millimetr arasinda en cox yaginti olan nemli subtropik iqlim ile xarakterize olunur ekseriyyeti soyuq aylarda dusur 90 Azerbaycanin orta qis temperaturu 4 C orta yay temperaturu 26 C teskil edir 91 Azerbaycanda en yuksek temperatur 6 iyul 2000 ci ilde Naxcivan Muxtar Respublikasinda qeyde alinmisdir 46 C 92 Biomuxteliflilik Esas meqaleler Azerbaycan florasi Azerbaycan faunasi ve Azerbaycanin daxili sulari Qarabag ati Azerbaycanin Qarabag erazisinde yaradilmis ve genis yayilmis dag minik at cinsidir Azerbaycanda 9 milli park 11 dovlet tebiet qorugu ve 24 dovlet tebiet yasaqligi fealiyyet gosterir 93 Umumilikde xususi muhafize olunan tebiet erazileri olke erazisinin 10 3 ini o cumleden milli parklar 3 7 ini teskil edir 93 Azerbaycan tebietinde 97 nov memeli 357 nov qus 67 nov amfibi ve reptili 1 nov deyirmiagiz 97 nov baliq 15 minden cox onurgasiz heyvan novu qeyde alinmisdir 94 Heyvan novlerinin respublika erazisinde yayilma areali muxtelifdir 94 Azerbaycan Respublikasinin Qirmizi kitab ina 108 nov heyvanin adi daxil edilmisdir 94 Onlardan 14 novu memeli 36 novu qus 13 novu surunen ve suda quruda yasayan 5 novu baliq 40 novu heseratdir 94 Respublikanin sirin sularinda ve Xezer denizinde 30 nov baliq ovlanir 94 Bu baliqlarin coxu Kur cayinda Kurun etrafindaki gol ve axmazlarda hemcinin Mingecevir su anbarinda tutulur 94 Ovlanan baliqlarin ekseri kecici ve yarimkecicidir denizde boyuyur kurulemek ucun caylara kecir 94 Azerbaycanin erazisi zengin floraya malikdir Burada 4500 den cox cicekli ali sortlu bitki novu yayilmisdir 95 Azerbaycanda rast gelen bitki novleri Qafqazda biten bitki novlerinin umumi miqdarinin 66 ini teskil edir 95 Azerbaycanda ucuncu dovre aid olan relikt cinslerle de zengindir ki bunlarin da numayendelerine butun zonalarda xususile Talis zonasi erazisinde daha cox rast gelinir 95 Bunlardan demiragac Lenkeran akasiyasi sabalidyarpaq palid bigever sumsad ve s gostermek olar 95 Respublikada 240 endemik bitki novu movcuddur 95 Hidroqrafik cehetden Azerbaycan Respublikasi Xezer denizi hovzesine aiddir 96 Olkenin hidroqrafik sebekesinin esasini caylar teskil edir 96 Respublikanin erazisinden muxtelif uzunluqda 8359 cay axir 96 Bunlardan 8188 cayin her birinin uzunlugu 25 km den azdir 96 Uzunluqlari 100 km den cox olan 24 cay vardir 96 Respublikanin erazisinden axan en boyuk caylar Kur Araz Qanixcay Qabirri Samurcay Tertercay Turyancay Agstafacay Hekeri Bergusad Sumqayitcay Vilescay ve s 96 Iqtisadiyyat Esas meqale Azerbaycan iqtisadiyyatiIqtisadiyyat tarixi Baki Tbilisi Erzurum Boru Xettinin xeritesi Azerbaycan Respublikasi 1991 ci ilde dovlet musteqilliyini berpa etdikden sonra iqtisadi sahede oz suveren huquqlarini gerceklesdirmeye ve musteqil siyaset aparmaga baslamisdir 97 Bu siyasetin baslica istiqametlerini muxtelif mulkiyyet formalari esasinda yaradilan iqtisadi sistem bazar iqtisadiyyatina kecid ve dunya iqtisadiyyatina inteqrasiya teskil etmisdir 97 1994 cu ilde imzalanan Esrin Muqavilesi ile baslamis Azerbaycanda sermaye qoyulusu xususile enerji sektoruna xarici sermaye investisiyalari ugurlu sekilde inkisaf edir 42 2003 cu ilden etibaren ise diger sektorlara istiqametlendirilmis yerli ve xarici investisiyanin tesviqi meqsedi ile inkisaf proqramlari heyata kecirilmeye baslandi 98 Azerbaycan 2010 cu ilde istehsal etdiyi 51 509 milyon ABS dollari hecminde UDM i ile dunyanin 188 olkesi arasinda 71 ci sirada yer almisdir 99 2010 cu illerde Azerbaycan orta gelirli olkeye cevrilse de olkede qeyri sabitlik emekci quvvesinden kifayet qeder istifade olunmamasi ve mehsuldarligin asagi seviyyesi davam edir 100 Hazirda Azerbaycanda yoxsulluq ve korrupsiya olkenin inkisafini kolgelesdirmeye davam edir 45 2016 ci ilde UDM in texminen 45 faizini teskil eden enerji dasiyicilarindan elde olunmus gelirlerin asagi dusmesi neticesinde budce daxilolmalari Azerbaycan manatinin mezennesi xarici valyuta ehtiyatlari ve odenis balansi zerbeye meruz qalib 101 Hemin ilin sonunda Azerbaycan iqtisadiyyat perspektivi uzre Strateji Yol Xeritesini hazirlayib 102 Proqramin esas hedefi qeyri neft sektorunu inkisaf etdirmekle iqtisadiyati saxelendirmekdir 101 Azerbaycan Beynelxalq Valyuta Fondu Asiya Inkisaf Banki ve Avropa Yenidenqurma ve Inkisaf Bankinin uzvudur 13 Azerbaycanin en taninmis sirketlerine SOCAR Azerbaycan Hava Yollari Azerenerji Azersu Azpetrol Akkord Azercell Bakcell Nar Mobile Palmali Group ve Azersun Holding aiddir 103 104 Ixracat Hazirda Azerbaycan xam neft tebii qaz ve neft mehsullari ixrac eden olkedir 105 2015 ci ilde olkede ixracin hecmi 46 1 milyon neft ekvivalenti tonu teskil etmis bunun 78 4 faizi xam neftin 16 5 faizi tebii qazin 5 0 faizi neft mehsullarinin 0 1 faizi ise elektrik enerjisinin payina dusmusdur 105 Teze et mal toyuq ve qoyun eti Azerbaycanda en cox istehsal edilen heyvandarliq mehsullari olmaqla deyer ifadesinde hecmine gore ikinci yerdedir 106 Bununla bele bu mehsul yerli bazarin telebatini odemir ve onun ixraci asagi seviyyededir 106 Olkeden esasen emal edilmis ve konservlesdirilmis et mehsulu ixrac edilir 106 ABS Merkezi Kesfiyyat Agentliyinin her il yayinladigi The World Factbook nesrinin hesabatlarina esaslanaraq 2017 ci il uzre dunyanin 224 olkesi arasinda Azerbaycanin ixracat reytinqi 78 ci sirada dayanir 107 Idxalat Azerbaycanin idxal etdiyi esas mallar masin avadanliqlar ve onlarin hisseleri mexanizm ve elektrik aparatlaridir 108 Idxalda esas yerlerden birini qara metallar ve onlardan hazirlanan memulatlar tutur 108 Rusiya Azerbaycana en cox mal idxal eden olkedir 108 Azerbaycan Dovlet Statistika Komitesinin melumatlarina esasen Rusiya Azerbaycanin idxal etdiyi esas 10 mehsul uzre aparici ixracatci olub Azerbaycanda bu mehsullara telebatin 37 faizini odeyir 106 O cumleden Azerbaycan siqaretin yaridan coxunu berk bugda ve meslinin bugda ve covdarin qarisigi 50 faizinden cox hissesini Rusiyadan idxal edir 106 Olkenin idxal etdiyi 10 esas mehsula olan telebatinin 7 faizini ise esasen regionun diger olkeleri odeyir 108 Idxalda esas olkeler siyahisinda ikinci yeri Turkiye tutub ve ordan Azerbaycana 2015 ci ilde 1 milyard 171 milyon 385 43 min dollarliq umumi idxalda payi 12 70 mal idxal olunub Umumi idxalda 9 19 lik paya malik olan ABS dan oten il Azerbaycana 847 milyon 389 38 min dollarliq mal gonderilib 108 Azerbaycanda sud emali muessiselerinin sayinin azligi ile yanasi senaye telebati ucun tebii sud xammali istehsalinin hecmi de lazimi seviyyede olmadigina gore olkeye boyuk miqdarda sud mehsullari idxal edilir 106 Turizm Esas meqale Azerbaycanda turizm Sahdag Turizm Merkezi 2016 ci ilde seyahet ve turizm senayesinin Azerbaycanin umumi daxili mehsuluna UDM birbasa tesiri 1 milyard 437 3 milyon dollar yaxud hesabat dovrundeki UDM in umumi hecminin 4 1 faizi qeder olub 109 Umumiyyetle turizm ve seyahet senayesinin mesgulluga tam tesiri 2016 ci ilde 609 min is yeri yaxud ehalinin umumi mesgullugunun 13 2 faizi qeder teskil edib 109 Azerbaycandan YUNESCO nun Umumdunya irsi obyektlerinin siyahisina Sirvansahlar Sarayi ve Qiz Qalasinin yerlesdiyi Iceri seher ve Qobustan dovlet tarixi bedii qorugu daxil edilib 110 Azerbaycanin populyar turist mekanlarindan Baki bulvari Fevvareler meydani Atesgah Yanardag Seki xan sarayi Momine Xatun turbesi Heyder Eliyev Merkezi hem de olkenin en boyuk xizek kurortu olan Sahdag Turizm Merkezini qeyd etmek olar 111 112 113 Prezident Ilham Eliyevin 1 sentyabr 2016 ci il tarixli Azerbaycan Respublikasinda turizmin inkisafi ile bagli elave tedbirler haqqinda serencamina esasen Turizm Surasi yaradilib 114 Sura turizm sahesinin inkisafi ile bagli Azerbaycan Respublikasi Medeniyyet ve Turizm Nazirliyi ile yanasi diger dovlet qurumlari arasinda koordinasiya funksiyasini yerine yetirir 114 2016 ci ilden xarici turistlerin Azerbaycanda daha cox alis veris etmelerine musbet tesir eden Tax free sistemi tetbiq olunur Elm ve texnologiya Esas meqaleler Azerbaycanda telekommunikasiya Azerbaycanin kosmik proqrami ve Azerbaycan ixtiralari ve kesfleri Samaxi Astrofizika Resedxanasi 21 ci esrde Azerbaycanda neft ve qaz bumu olkede elm ve texnologiya sahelerinde veziyyeti yaxsilasdirmasina komek etdi ve Azerbaycan hokumeti modernlesdirilme ve innovasiya yonelmis kampaniyaya basladi 2017 ci ilde Azerbaycan yeni iqtisadi modele kecmekle iqtisadiyyatini ancaq islahatlar innovasiyalar texnologiyalar ve qeyri neft sektoru hesabina inkisaf etdirmek strategiyasina baslayib 115 Azerbaycanda internet 1993 cu ilden inkisaf etmeye baslamisdir 116 Ilk sayt 1994 cu ilde Azerbaycan Elmler Akademiyasinda yaradilmis ilk dovlet orqaninin sayti ise Azerbaycan Respublikasi Prezidentinin sayti olmusdur ve 1997 ci ilde yaradilmisdir 116 1993 cu ilden yuksek seviyyeli milli az domeninin inzibatciligi heyata kecirilir 116 Azerbaycanda radio yayimina ilk defe 1926 ci il noyabrin 6 da televiziya yayimina ise 1956 ci ilin fevral ayinin 14 de baslanilib 117 Hazirda olkede ehali yasayan erazilerin 99 6 i 10 12 TV proqramdan ibaret aciq paketli reqemli TV yayimla ehate edilib 117 Bundan basqa Gence Quba ve Lenkeran rayonlarinda ve etraf erazilerde odenisli esaslarla coxproqramli reqemli TV yayim xidmeti de gosterilir 117 Dovlet seviyyesinde poctun esasi 1501 ci ilde Sefeviler dovletinin bascisi Sah Ismayil Xetai terefinden qoyulmusdur 118 Muasir formada poctun yaranmasi ise XIX esrin 1 ci qerinesine tesaduf edir 118 1818 ci ilde Gence seherinde ilk poct kontoru acilmisdir 118 1881 ci il dekabrin 6 da Bakida Nobel qardaslari cemiyyeti terefinden Azerbaycanda ilk telefon xetti cekilmisdir 119 Hazirda Azerbaycanda uc GSM operatoru fealiyyet gosterir Azercell Bakcell ve Nar Mobile Azerfon 120 Azerbaycan Milli Aerokosmik Agentliyi MAKA Azerbaycanin kosmik agentliyidir Agentlik kosmik elm ve texnikanin nailiyyetlerinden aerokosmik sahelerin elm ve istehsal potensialindan respublikanin xalq teserrufati ve tehlukesizliyi namine istifade edilmesi sahesinde milli siyaseti heyata kecirir 121 Agentlik 2013 cu il 8 fevral gecesi kosmosa Azerspace 1 adli ilk suni peykini buraxib 122 Fransa Qvianasinda Kuru kosmodromundan reallasdirilan ucus gece saat 01 36 ve 02 20 arasinda bas verib 123 Telekommunikasiya peyki olan Azerspace 1 ses melumat bazasi internet TV ve radio yayim xidmetleri meqsedile istifade olunur 124 Azerspace 2 peyki ise 25 sentyabr 2018 ci ilde buraxilib 125 InfrasrukturNeqliyyat Esas meqale Azerbaycanda neqliyyat Iceriseher metrostansiyasina qatarin gelisi Azerbaycan 1997 ci ilden Avropada yol hereketinin umumi qaydalarini ve tehlukesizlik normalarini mueyyen eden Beynelxalq Vyana Konvensiyasina qosulub Azerbaycanda avtomobil yollari olkede movcud olan butun yol sebekesini ehate edir 126 2015 ci ilin melumatina esasen Azerbaycanda umumi istifadede olan avtomobil yollarinin uzunlugu 19 002 kilometr teskil edir onun 4 645 kilometri respublika ehemiyyetli 14 357 kilometri yerli ehemiyyetlidir 126 Bu yollarda umumi sayi 1463 e yaxin 50 652 poqon metr uzunlugunda korpuler var 126 Avtomobil neqliyyatini idare etmek ucun Azerbaycan Respublikasi Neqliyyat Nazirliyinin terkibinde muvafiq olaraq Avtoneqliyyatservis ve Yolneqliyyatservis departamentleri yaradilib 126 Azerbaycanda xidmet gosteren 7 beynelxalq hava limani var 13 126 Onlardan en boyuyu Heyder Eliyev adina Beynelxalq Hava Limani Baki seherinden 20 kilometr simal serqde yerlesir ve seherle elaqesi 2008 ci ve 2009 cu illerde istismara verilmis iki en muasir avtostrada ile temin edilir 126 AZAL ve onun struktur bolmesine aid olan Buta Airways milli bayraq dasiyicisinin qeydiyyat limanidir 126 Azerbaycan Respublikasi erazisinde fealiyyet gosteren diger hava limanlari Gence Lenkeran Naxcivan Qebele ve Zaqatala seherlerinde yerlesir 126 1878 ci ilde Azerbaycanda ilk demir yolunun cekilisine baslanilib ve 1880 ci ilin 20 yanvar tarixinde Azerbaycan Dovlet Demir Yolu yaradilib 126 Hazirda Azerbaycan demir yollari Bakidan Tumen Rostov Xarkov Kiyev Sankt Peterburq Moskva Mahacqala kimi istiqametlere gedis gelis heyata kecirir 126 2017 ci il oktyabrin 28 de Baki Tbilisi Qars demiryolu xettinin resmi acilis merasimi kecirilib 127 1967 ci il noyabrin 6 da istismara verilmis Baki metropoliteni Azerbaycanda yeralti demiryol xetlerini birlesdiren ictimai seher sernisin neqliyyati sistemidir 126 Baki Metropoliteninin hazirda 25 stansiyasi 1 elektrik deposu ve 36 6 kilometr uzunlugunda 3 xetti var 126 Azerbaycanda Caylari vasitesiyle ve yuklerin ekseriyyeti o cumleden olkeden xarice getirilenler demir yolu ve yuk masinlari ile aparilir Demir yolu sebekesinin ehemiyyetli hisseleri elektriklesdirilmisdir Dasinan esas mallar neft mehsullari tikinti materiallari taxta ve taxildir Boyuk bir demir yolu xetti Kur vadisinden kecir ve Bakini Gurcustanin Tbilisi ve Batumi ile birlesdirir Bu yol Bakinin simalindaki Xezer denizine paraleldir Avtomobil neqliyyati hem yuk hem de sernisinler ucun genis istifade olunur Yollar olkenin muxtelif bolgelerini birlesdirir ve cox vaxt ucqar dag rayonlari ile inzibati merkezler ve boyuk seherler arasinda yegane quru rabite vasitesidir 128 Enerji Esas meqaleler Azerbaycanda enerji ve Azerbaycanda neft senayesi XIX esrin sonunda Bakida Qara Seher Azerbaycanda neft bumu XIX esrin sonu XX esrin evvellerine tesaduf edir Hemin dovrde Rotsild ve Nobel qardaslari elece de Rusiya imperiyasinin neft senayecileri Baki nefti sayesinde inkisaf edirdi 129 Sonra ise neft yataqlarinin islenmesi ve hasilati meselelerine Moskvada oturan Partiya funksionerleri rehberlik edirdiler 129 Yalniz 1990 ci illerin evvellerinde Azerbaycan musteqillik qazandiqdan sonra azәrbaycanlilar oz tebii ehtiyatlarina sahib cixa bildiler 129 Azerbaycan 7 milyard barel hecminde kesf edilmis neft ehtiyatlari gostericilerine gore dunyanin 19 cu neft hasilatinin hecmine gore dunyanin 23 cu olkesidir 99 Azerbaycan 849 5 milyard m hecminde kesf edilmis qaz ehtiyatlarina gore dunyada 28 ci olkedir 99 2015 ci ilde olkede umumi istehsal hecmi 69 8 milyon neft ekvivalenti tonu olan enerji mehsullarinin 87 5 faizini ilkin enerji mehsullari 9 2 faizini neft emali mehsullari 3 3 faizini istilik ve elektrik enerjisi teskil etmisdir 105 Transformasiya sektorunun proseslerinde elektrik ve istilik enerjisinin istehsalina serf olunan yanacaq oz eksini tapmis ve onun 92 9 faizini tebii qaz 7 0 faizini mazut ve 0 1 faizini ise dizel yanacaglari teskil etmisdir 105 Son istehlakin 37 7 faizi ev teserrufatlarinin 26 6 faizi neqliyyatin 23 1 faizi senaye ve tikintinin 12 6 faizi ise iqtisadiyyatinin diger sahelerinin payina dusur 105 Olkede alternativ ve berpa olunan enerji sahesinde idareetme sisteminin tekmillesdirilmesi meqsedi ile Azerbaycan Respublikasinin Prezidentinin 1 fevral 2013 cu il tarixli Fermani ile Azerbaycan Respublikasinin Alternativ ve Berpa Olunan Enerji Menbeleri uzre Dovlet Agentliyi yaradilmisdir 130 2017 ci ilde Bakida Azeri Ciraq Gunesli blokunun 2050 ci iledek islenilmesine dair muqavile imzalanmisdir 131 Demoqrafiya Esas meqaleler Azerbaycan ehalisi ve Azerbaycanlilar Azerbaycanin etnik azliqlarindan biri olan molokanlar 2017 ci ilin evvelinde Azerbaycan Respublikasinin ehalisinin sayi 9 810 000 olmusdur 132 Ehalinin 53 i seher 47 i kend yerlerinde yasayir 132 Ehalinin 49 9 i kisilerden 50 1 i faizi ise qadinlardan ibaretdir 132 Azerbaycan ehalisinin 91 6 i azerbaycanlidir 1 Azerbaycanda milli azliqlar olke ehalisinin 8 4 ni teskil edir 1 Yerli xalqlardan en cox ustunluk teskil edenler lezgiler ermeniler ruslar ve talislar elece de avarlar kimi kicik etnik qruplardir 132 Azerbaycanin boyuk hissesi olkeni multikultural dovlet kimi gorur 133 1994 cu ilin fevralinda Azerbaycanin prezidenti Heyder Eliyev Turkiye Cumhuriyyetine seferi zamani Azerbaycan ve Turkiye arasindaki munasibetleri xarakterize etmek ucun Bir millet iki dovlet konsepsiyasini yaratmisdir 134 1995 ci ilde qebul olunmus Azerbaycan Respublikasinin Konstitusiyasi menseyinden irqinden dininden ve dilinden asili olmayaraq her kesin huquq ve azadliqlarina hormeti temin edir 1 Azerbaycan Respublikasinin suverenliyi haqqinda Konstitusiya akti Azerbaycan Respublikasinin butun vetendaslarinin Qanun qarsisinda beraber oldugunu tesdiq edir 1 2001 ci ilde Azerbaycan Respublikasi Avropa Surasinin Regional ve ya azliq dilleri haqqinda Avropa Xartiyasini imzalamisdir 1 2016 ci ilde Azerbaycan Respublikasi Prezidenti Ilham Eliyev Multikulturalizm ili elan edilmesi haqqinda serencam imzalamisdir 135 Muxtelif milli azliqlarin numayendeleri Azerbaycanin dovlet qurumlarinda genis temsil olunmuslar 1 Milli azliqlarin six yasadigi erazilerde yerli ehalinin numayendeleri yerli hakimiyyet orqanlarinda rehber vezifeleri tutur 1 Milli azliqlara mensub sexsler Azerbaycan Respublikasi Prezidentinin Icra Aparatinda Azerbaycan Respublikasinin Milli Meclisi Azerbaycan Respublikasi Nazirler Kabineti Azerbaycan Respublikasi Konstitusiya Mehkemesi Azerbaycan Respublikasi Merkezi Secki Komissiyasi huquq muhafize orqanlari ve diger dovlet qurumlarinda calisir 1 Milli azliqlarin numayendeleri Milli Meclisin bezi daimi komissiyalarinin sedri ve ya sedr muavini vezifesinde calisir 1 Ehali sayinin statistikasi 1960 tarixinden 2019 tarixinedek Il Sayi1960 3 897 889 136 1961 4 030 130 136 1962 4 167 558 136 1963 4 307 315 136 1964 4 445 653 136 1965 4 579 759 136 1966 4 708 485 136 1967 4 832 098 136 1968 4 950 977 136 1969 5 066 080 136 1970 5 178 160 136 1971 5 287 272 136 1972 5 393 176 136 1973 5 496 061 136 Il Sayi1974 5 596 160 136 1975 5 693 796 136 1976 5 789 050 136 1977 5 882 395 136 1978 5 975 045 136 1979 6 068 531 136 1980 6 163 990 136 1981 6 261 942 136 1982 6 362 289 136 1983 6 464 775 136 1984 6 568 857 136 1985 6 674 107 136 1986 6 779 970 136 1987 6 886 428 136 Il Sayi1988 6 994 139 136 1989 7 104 058 136 1990 7 159 000 136 1991 7 271 000 136 1992 7 382 000 136 1993 7 495 000 136 1994 7 597 000 136 1995 7 685 000 136 1996 7 763 000 136 1997 7 838 250 136 1998 7 913 000 136 1999 7 982 750 136 2000 8 048 600 136 2001 8 111 200 136 Il Sayi2002 8 171 950 136 2003 8 234 100 136 2004 8 306 500 136 2005 8 391 850 136 2006 8 484 550 136 2007 8 581 300 136 2008 8 763 400 136 2009 8 947 243 136 2010 9 054 332 136 2011 9 173 082 136 2012 9 295 784 136 2013 9 416 801 136 2019 10 127 874 137 Milli azliq 1 Sayi 1 Dili 1 Six yasadigi erazi 1 Lezgiler 178000 Qafqazin Nax Dagistan dillerine aid olan lezgi dili hemcinin Azerbaycan ve rus dilleri Azerbaycanin simal bolgeleriRuslar Molokanlar 141700 Hind Avropa dillerinin Slavyan dilleri qoluna aid olan rus dili elece de Azerbaycan dili Senaye seherlerinde elece de bir nece kend teserrufati bolgeleriErmeniler 120700 Hind Avropa dillerinin ermeni qoluna aid olan ermeni dili elece de Azerbaycan dili Dagliq Qarabag BakiTalislar 76800 Hind Avropa dillerinin ailesinin Hind Iran dilleri qoluna aid olan talis dili elece de Azerbaycan dili Azerbaycanin cenub bolgeleriAvarlar 50900 Qafqazin Nax Dagistan dillerine aid olan avar dili elece de Azerbaycan dili Azerbaycanin simal bolgeleriAxisqa turkleri Mesxeti turkleri 43400 Turk dillerinin oguz qoluna aid olan turk Anadolu turkcesi ve Azerbaycan Azerbaycan turkcesi dilleri Azerbaycanin simal ve aran bolgelerTatarlar 30000 Turk dillerinin qipcaq qoluna aid olan tatar dili elece de Azerbaycan ve rus dili Azerbaycanin seherleri esasen BakiUkraynalilar 29000 Hind Avropa dilerinin Slavyan dilleri qoluna aid olan ukrayin dili elece de Azerbaycan ve rus dilleri BakiSaxurlar 15900 Qafqazin Nax Dagistan dillerine aid olan saxur dili elece de Azerbaycan dili Zaqatala rayonuGurculer Ingiloylar 14900 Qafqazin Kartvel dillerine aid olan gurcu dili elece de Azerbaycan dili Qax rayonuKurdler 13100 Hind Avropa dillerinin Hind Iran dilleri qoluna aid olan kurd dili elece de hazirda esasen Azerbaycan dili Ermenistanla silahli munaqiseden evvel Lacin Kelbecer Qubadli ve Zengilan rayonlarinda six yasamisdirlar Bu erazilerin isgali neticesinde basqa rayonlara mecburi olaraq kocurulmusler Tatlar 10900 Hind Avropa dillerinin Hind Iran dilleri qoluna aid olan tat dili elece de Azerbaycan dili Azerbaycanin simal bolgeleriYehudiler Dag yehudileri Avropa Eskinazi yehudileri Gurcustan yehudileri 8900 Afro Asiya dillerinin Semit Sami dilleri qoluna daxil olan yehudi dili elece de Azerbaycan dili Tat dilinin xususi dialekti sayilan Dag yehudileri Cuhuri dili elece de Azerbaycan dili Quba rayonu Qirmizi Qesebe ve Baki seheriUdiler 4100 Qafqazin Nax Dagistan dillerine aid olan udi dili elece de Azerbaycan dili Azerbaycanin simal bolgeleri xususile Qebele rayonu Nic kendi ve Oguz seheri Turkdilli azerbaycanlilar azeriler olke ehalisinin texminen onda birini teskil edir qalan ehali yalniz azliqda olan az miqdarda konsentrasiyani ehate edir bunlar arasinda lezgiler Qafqaz dilinde danisan ruslar ve ermeniler ustunluk teskil edi Etnik azerbaycanlilar ozlerinde xususen XI esrin Oguz Selcuq kocleri dovrunde Azerbaycana gelmis hakim turkler qedim dovrlerden beri Zaqafqaziyada yasayan yasli sakinlerin Iranlilarin ve digerlerinin qarisiqlari ile birlesdiler 20 ci esrin sonunda xaricde 13 milyona yaxin azerbaycanli yasayirdi onlarin ekseriyyeti Iranda yasayanlar olmusdur 138 Demoqrafik qurulusdaki deyisiklikler bir nece sosial neticeye sebeb olmusdur 139 Xususen 1991 ci ilden baslayaraq olkede miqrasiya saldosu menfi xarakter dasimisdir ehali esasen qastarbayter kimi Rusiyaya emiqrasiya etmisdir 139 Hazirda Azerbaycanda esasen daxili miqrasiya movcuddur 139 Bele ki son dovrlerde ehalinin intensiv olaraq Baki seherinde onun etrafinda ve Abseron yarimadasinin diger menteqelerinde cemlenmesi davam edir 139 2000 ci illerde Azerbaycanda neft hasilatinin ve ixracatinin sicrayisla artmasi neticesinde olkenin milli geliri defelerle artmis buna uygun olaraq ehalinin gelirleri de xeyli derecede yukselmisdir 140 BMT Inkisaf Proqraminin UNDP her il nesr etdiyi Insan Inkisafi Hesabati cercivesinde tertib edilen Insan Inkisafi Indeksinintehlili gosterir ki Azerbaycan 2011 ci ilde Insan Inkisafi Indeksine gore 187 olke arasinda 91 ci Heyat Keyfiyyeti Indeksi ile 111 olke arasinda 86 ci yerdedir 99 2016 ci ilde Mercer Human Resource Consulting beynelxalq konsaltinq sirketinin arasdirmasinda neticesinde melum olub ki bahaliligina gore 214 seher arasinda Baki 172 ci yerdedir 141 2012 ci ilden fealiyyet gosteren ASAN xidmet merkezleri dovlet orqanlari terefinden gosterilen xidmetlerin vahid ve elaqelendirilmis formada heyata kecirilmesini temin edir 142 Din Esas meqale Azerbaycanda din Azerbaycan konstitusiyasinin 48 ci maddesine gore Azerbaycanda her kes istediyi dine etiqad etmekde serbestdir 143 144 2015 ci ilin statistik texminlerine gore Azerbaycanda yasayan ehalinin 93 4 i muselman 3 1 i xristian 3 ise her hansi bir dine bagli deyildir 145 Yerde qalan 0 5 e ise diger dinin mensublari aiddir 145 Azerbaycanda 28 i qeyri islam olmaqla 784 dini icma fealiyyet gosterir 146 Muselman ehalisinin 85 faizi sie 15 faizi ise sunnilerdir 147 148 Xristianlarin boyuk ekseriyyeti rus pravoslavlaridir 148 Xristianlar Baki ve bir sira diger seherlerde cem halinda yasayirlar Olkenin 20000 neferlik yehudi icmasinin boyuk hissesi Bakida yasayir 148 Qubada ve basqa erazilerde de kicik icmalar movcuddur 148 Sieler sunniler rus pravoslavlari ve yehudiler olkenin enenevi dini qruplari hesab olunurlar 148 Luteranlarin roma katoliklerinin baptistlerin molokanlarin yeddinci gunun adventistlerinin ve behailerin kicik icmalari olkede yuz ilden artiqdir ki movcuddur 148 1991 ci ilde Azerbaycan musteqillik elde edildikden beri vehhabi ve selefi muselmanlar ellinciler ve diger yevangelist xristianlar o cumleden Yehovanin Sahidleri ve Hari Krisna kimi hokumetin ecnebi ve ya qeyri enenevi icma kimi hesab etdiyi dini qruplar yaranmisdir 148 Rus Pravoslav ve ya Ermeni Pravoslav Kilsesinin uzvleri ehalinin cox az bir hissesini teskil edir 138 Samaxi Cume mescidi Askenazi yehudilerinin sinaqoqu Aleksandr Nevski kilsesi Xilaskar kilsesi Muqeddes Bakire Meryemin Mesum Hamileliyi kilsesi Atesgah Dil Esas meqale Azerbaycan dili Azerbaycan dilinde ereb elifbasi ile yazilan Mehemmed Fuzulinin Hediqetus sueda eseri XIX esr Azerbaycan Respublikasinin resmi dovlet dili Azerbaycan dilidir 149 Azerbaycan dili geneoloji tesnifata gore turk dillerinden biri olub hemin dil ailesinin oguz qoluna daxildir ve en yaxin qohumlari olan turk turkmen ve qaqauz dilleri ile birlikde erazi prinsipine gore turk dilleri arealinin cenub qerb qrupunu teskil edirler 149 Azerbaycan yazili edebi dilinin tarixi ise helelik elde olan materiallara gore XIII esrden baslayir 149 Azerbaycan dilinin fonem terkibinde 15 sait ve 25 samit vardir Bu 40 fonem Azerbaycan elifbasinda 32 herfle isare edilir 149 Azerbaycan dilinin morfoloji qurulusuna esas isim sifet say evezlik zerf fel ve komekci qosma baglayici edat modal sozler nida nitq hisseleri daxildir Azerbaycan dilinde ismin 6 hali adliq yiyelik yonluk tesirlik yerlik cixisliq felin 5 suhudi kecmis neqli kecmis indiki qeti gelecek qeyri qeti gelecek zamani var 149 Felin sekil kateqoriyasi 6 formani emr arzu sert vacib lazim xeber ehate edir 149 Azerbaycan dilinin dialekt ve siveleri dord qrupdan ibaretdir 149 Hazirda Azerbaycanda latin qrafikasi esasinda yaradilmis Azerbaycan elifbasindan istifade edilir 149 Dovlet ve ozel mekteblerde dersler azerbaycan dilinde kecirilir elece de ingilis ve rus dili tedris olunur 150 Tehsil Esas meqale Azerbaycanda tehsil Azerbaycanda tehsil 6 ile 17 yas arasinda mecburidir Ibtidai tehsil 6 yasdan baslayir 10 yasinda baslayan orta tehsil sirasiyla bes ve iki illik iki dovrden ibaretdir Esas tedris dili Azerbaycan dilidir baxmayaraq ki ali tehsilde bezi texniki sahele uzre rus diline ustunluk verir Sovet dovrunde savadsizliq praktik olaraq aradan qaldirildi ve ali tehsil institutlari tedqiqat merkezleri ve benzer qurumlar sebekesi quruldu Bir sira universitetler ve tedris institutlari Bakida yerlesir Azerbaycanda umumi orta mekteb tehsili uc pilleden ibtidai umumi orta ve tam orta tehsilden ibaretdir ve umumi orta mekteb tehsili alti yasdan baslanir 151 Olkede 4481 umumtehsil mektebi 107 pese ixtisas tehsili muessiseleri 61 orta ixtisas mektebi ve 53 ali mektebi fealiyyet gosterir 152 153 Azerbaycanda 15 ve yuxari yas arasinda olan ehalinin savadliliq derecesi 99 8 faizdir 154 Bunlar arasinda ticaret maliyye ve idareetme fakultelerini ozunde birlesdiren Azerbaycan Dovlet Iqtisad Universiteti 1929 cu ilde qurulmusdur rus ingilis ve fransiz fakultelerini ozunde birlesdiren Azerbaycan Dovlet Diller Universiteti tesiscisi 1937 movcud adi ve statusu 2000 Azerbaycan Dovlet Medeniyyet ve Gozel Senetler Universiteti 1945 ci ilde qurulmusdur stomatologiya pediatriya umumi tibb ve eczaciliq fakultelerini ozunde birlesdiren Azerbaycan Tibb Universiteti qurulusu 1930 ve masin elmleri metallurgiya radiotexnika ve rabite ve neqliyyat sahelerini ehate eden tehsil teklif eden Azerbaycan Texniki Universiteti 1950 ci ilde qurulmusdur Bakida da yerlesen Azerbaycan Milli Elmler Akademiyasi qurulusu 1945 kibernetika fizika institutlari kimyevi texnologiyanin nezeri problemleri neft kimyasi prosesleri ve genetika da daxil olmaqla tedqiqat merkezlerinin fealiyyetini elaqelendirir 155 Azerbaycanin en meshur universitetleri Xezer Universiteti Azerbaycan Dovlet Neft ve Senaye Universiteti Baki Dovlet Universiteti ve ADA Universitetidir 156 BMT nin hazirladigi Insan inkisafi hesabati 2014 de Azerbaycan insan inkisafi indeksine gore 187 olke arasinda 76 ci yeri tutub 154 Sehiyye Esas meqale Azerbaycanda sehiyye 2005 ci ilde AMEA Elyazmalar Institutunda saxlanilan Tebabet ve eczaciliq isi uzre orta esr elyazmalarindan ucu Ibn Sinanin Tibb elminin qanunu eseri II cild Rustem Curcaninin Nizamsahin ehtiyatlari eseri Ebu El Qasim El Zehrevinin El Meqale es Selesun eseri Azerbaycanda YUNESCO un Dunya Sened Irsi Dunyanin yaddasi siyahisina daxil edilib 157 2016 ci ilde BMT resmisinin bildirmesine gore Azerbaycanda kisilerin orta omru 69 6 qadinlarda ise teqriben 76 ildir 158 2016 ci ilin evveline olkede 32 5 min hekim ve 54 9 min orta tibb iscisi calisdigi 559 xestexana 1750 ambulator poliklinika 79 tecili tibbi yardim stansiyasi sobesi 137 qadin meslehetxanasi 250 usaq poliklinika ve ambulatoriyalari 68 sanatoriya istirahet muessi seleri fealiyyet gostermisdir 159 Azerbaycanda saglamliq xidmeti milli ve yerli hokumetler terefinden temin edilir 160 Odenisli sexsi tibbi xidmet de teklif olunur 160 Sigortasi olmayan sexsler ise goturenler vasitesile yerli hokumetler terefinden idare olunan milli saglamliq sigorta proqraminda istirak ede bilerler Xesteler istedikleri hekimi ve ya saglamliq muessisesini secmekde serbestdirler 160 Medeniyyet Esas meqale Azerbaycan medeniyyeti Ressam Vaqif Ucatayin 1987 ci ilde yagli boya ile ketan uzerinde cekdiyi Nizami isiginda resm eseri Azerbaycanda medeniyyetin inkisafina tarixen regionda bas veren siyasi ve herbi hadiseler ve Azerbaycanin Serqle Qerbi birlesdiren erazide yerlesmesi tesir edib Azerbaycandan YUNESCO nun qeyri maddi medeni irs siyahisina mugam asiq seneti Novruz bayrami xalca toxuculugu enenevi seneti tar ifaciliq seneti Qarabag ati ile oynanilan covqan oyunu kelagayi Lahic misgerlik seneti lavas bisirme enenesi daxil edilib 161 Incesenet Esas meqaleler Azerbaycan inceseneti Azerbaycan xalcalari ve Azerbaycan milli geyimleri Azerbaycan erazisinde en qedim maddi medeniyyet numuneleri e e VIII minilliye tesaduf edir 162 Tesviri senetin en qedim numuneleri arasinda e e VIII V esrlerden qalmis Qobustan qaya tesvirleri Kelbecer rayonunun Zalxa golu etrafinda Ayicinqili ve Pericinqil daglarindaki Tunc dovrunun baslangicina e e 3 cu minillik aid resmler Ordubad seherinden simalda Gemiqaya daglarindaki qayaustu tesvirler mustesna ehemiyyete malikdir 162 XIII XIV esrlerde Maraga Tebriz ve Azerbaycanin basqa seherlerinde xettatliq ve miniatur seneti suretle inkisaf etmis Tebriz seheri Serqde bedii yaradiciligin kitab seneti kalliqrafiya ve miniatur boyakarliginin en qudretli merkezine cevrilmisdi 162 XIX esrin evvellerinde Azerbaycanin simalinin Rusiyaya birlesdirilmesi ile Azerbaycan tesviri senetinde realist temayuller getdikce guclenir bedii yaradiciligin yeni nov ve janrlari meydana gelir Molla Nesreddin ve diger jurnallarin elece de kitab nesri ile bagli satirik qrafika ve illustrasiya janralari yaranir 163 Molla Nesreddin jurnalinin ressami Ezim Ezimzade dovrun ictimai siyasi problemleri ile seslesen realist qrafika seneti sahesinde genis fealiyyet gosterirler Azerbaycan satirik qrafikasinin banisi Ezimzade ictimai berabirsizliyi cehaleti fanatizmi carizm zulmunu ifsa eden keskin karikaturalar sarjlar yaradir 163 Muasir satirik qrafikanin inkisafi esasen Kirpi jurnalinin fealiyyeti ile baglidir Azerbaycan xalca senetinin elm sahesi kimi oyrenilmesi ve pesekar ressamlarin yaradiciliginda muasir inkisafi Azerbaycanin xalq ressami Letif Kerimovun adi ile baglidir Serq o cumleden Azerbaycan xalcasi ve dekorativ tetbiqi senetinin mahir bilicisi gorkemli ornamentalist ressam tedqiqatci alim kimi taninan L Kerimov uzun iller Azerbaycan xalcalarini tedqiq etmis Azerbaycan dekorativ senetini yeni ornamentlerle zenginlesdirmis enenevi bezek elementleri esasinda yeni dekorativ motivler yaratmisdir Azerbaycan xalcalari 2010 cu ilin noyabr ayinda UNESCO nun Qeyri maddi Medeni Irs siyahisina salinmisdir 164 165 Azerbaycan medeniyyeti ile Avropa medeniyyetinin qarsiliqli tesiri ehemiyyetli neticeler dogurmusdur Behruz Kengerli Ezim Ezimzade ile birlikde Sovet Azerbaycaninin tesviri senetinin temellerini atmisdir XX esrde fealiyyet gosteren meshur Azerbaycan ressamlari Tahir Salahov Settar Behlulzade Mikayil Abdullayev Vidadi Nerimanbeyov Rasim Babayev Qezenfer Xaliqov ve Togrul Nerimanbeyov idi 166 Edebiyyat Esas meqaleler Azerbaycan edebiyyati ve Azerbaycan folkloru Mirze Feteli Axundzadenin Aldanmis kevakib eseri Azerbaycan edebiyyatinin en qedim numuneleri Zerdust peygembere aid edilen Avesta kitabi ve Kitabi Dede Qorqud dastanidir Orta esrler Azerbaycanda edebiyyatinin inkisafinda muhum rolu Izzeddin Hesenoglu Imadeddin Nesimi Qazi Burhaneddin Mehemmed Fuzuli ve Nizami Gencevi oynamislar Orta esrlerin diger parlaq simalarindan Molla Veli Vidadini ve Azerbaycan edebiyyatinda realizmin esasini qoyan Molla Penah Vaqifi qeyd etmek olar Hemin dovrde Azerbaycan asiq senetinin mahir icracilarina Asiq Qurbani Sari Asiq Xeste Qasim Asiq Abbas Tufarqanli Asiq Valeh Asiq Elesger ve s asiqlari misal cekmek olar XIX esrde Azerbaycan edebiyyati Qerb edebiyyatina inteqrasiya etmeye baslamisdir Bu dovrde Qasim bey Zakir Seyid Ezim Sirvani Xursidbanu Natevan Abbasqulu aga Bakixanov Mirze Sefi Vazeh Ismayil bey Qutqasinli Celil Memmedquluzade kimi sair ve yazicilar yetisdi XIX esrin ortalarinda Mirze Feteli Axundzade yazdigi 6 komediya Hekayeti Molla Ibrahim Xelil Kimyager Hekayeti Musyo Jordan Hekimi Nebatat Dervis Mesteli Sah Cadukuni Meshur Serguzesti veziri xani Lenkeran Hekayeti Xirsi Quldurbasan Serguzesti Merdi Xesis ve Murafie vekillerinin hekayeti ile Azerbaycan edebiyyatinda yeni janrin dramaturgiyanin esasini qoyur O hemcinin Azerbaycan edebi tenqidinin esasini qoymus muselman dunyasinin Molyeri adlandirilmisdir 167 1896 ci ilde Necef bey Vezirov ilk Azerbaycan tragediyasi olan Musibeti Fexreddin i yazmisdir 168 Neriman Nerimanov ilk Azerbaycan tarixi tragediyasi olan Nadir sah in muellifidir 169 Sekine Axundzade Azerbaycan edebiyyatinda ilk qadin dramatuqdur 170 XX esrin evvellerinde Mehemmed Hadi hemcinin Huseyn Cavid ve Abbas Sehhet Azerbaycan edebiyyatinda romantizmin esasi qoyur Mirze Elekber Sabir ise Serqde Sabir edebi mektebinin esasini qoyur Sovet dovru Azerbaycaninin yazicilarina Resul Rza Memmed Seid Ordubadi Suleyman Sani Axundov Mirze Ibrahimov Enver Memmedxanli Semed Vurgun daxildir Muasir dovr Azerbaycan yazicilari arasinda en meshurlari kinodramaturq Rustem Ibrahimbeyov ve dedektiv romanlarin muellifi Cingiz Abdullayevdir En meshur Azerbaycan sairlerine ise Bextiyar Vahabzade Xelil Rza Uluturk Nusret Kesemenli Ramiz Rovsen Baba Punhan misal gosterile biler 171 Musiqi Esas meqaleler Azerbaycan musiqisi ve Azerbaycan reqsleri Azerbaycan musiqisi eklektik ve coxsaxelidir Azerbaycanin simli musiqi aletlerine qopuz cogur ceqane berbet ceng rud sentur tar kamanca qanun saz Sirvan tenburu nefesli musiqi aletlerine ise tulum ney zurna balaban tutek daxildir 172 Azerbaycanin xalq musiqi janrlari olan mugam meyxana ve Azerbaycan asiq yaradiciligi Azerbaycan medeniyyetinin ayrilmaz hissesidir 173 Azerbaycan Qerb klassik musiqisi ile XX esrde tanis olmusdur ve bu Azerbaycan klassik musiqisi janrini formalasmisdir 1907 ci ilde Leyli ve Mecnun u besteleyen Uzeyir Hacibeyov Azerbaycan opera senetinin esasini qoydu Bu opera neinki Azerbaycanda hemcinin Islam aleminde yazilan ilk opera idi 174 Azerbaycanda muasir pesekar balet senetinin menseyi milli opera ve operettanin inkisafi ile elaqedardir Olkede hem de Azerbaycan cazi Azerbaycan roku Azerbaycan hip hopu kimi muasir musiqi janrlari daim inkisaf edir Azerbaycan pop musiqisi ise 2011 ci ilde Eldar Qasimov ve Nigar Camal duetinin ifa etdiyi Running Scared adli mahni Azerbaycanin ilk qalibiyyeti olaraq Avroviziya Mahni Musabiqesinin tarixine dusmusdur 175 Kinematoqrafiya Esas meqaleler Azerbaycan kinematoqrafi ve Azerbaycan televiziya kanallarinin siyahisi Heyder Eliyev Merkezinde Arsin mal alan filminin rengli formatda premyerasi Azerbaycan kino senetinin tarixi 1898 ci il iyunun 21 den baslayir 176 Ilk filmler fotoqraf ve nasir Aleksandr Mison terefinden cekilmis xronika sujetleri Bibiheybetde neft fontani yangini Balaxanida neft fontani Seher baginda xalq gezintisi Qafqaz reqsi ve s ve bir bedii kinosujetden Ilisdin ibaret idi 176 1915 ci ilde adi cekilen cemiyyet neft senayecilerinin pulu ile Ibrahim bey Musabeyovun Neft ve milyonlar seltenetinde romani esasinda eyni adli ilk Azerbaycan bedii filminin cekilisine basladi 176 Filmi cekmek ucun Peterburqdan rejissor Boris Svetlov devet olunmusdu 176 Tebiet menzereleri Bakida ve etraf kendlerde pavilyonla bagli sehneler ise Tiflisde cekilirdi 176 Filmde Lutfeli bey rolunu Huseyn Ereblinski oynamisdir 176 1916 ci ilde Bakida Uzeyir Hacibeyovun Arsin mal alan operettasi esasinda ilk Azerbaycan kinokomediyasi cekildi Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti 1919 cu ilde ozunun ildonumunu bayram etdiyi gunlerde kinematoqrafcilar onu lente almis Azerbaycanin musteqilliyinin ildonumu munasibetile tentene adli tammetrajli senedli film yaratmis ve o hemin ilin iyul ayinda ekranlarda genis numayis etdirilmisdir 176 1950 ci illerinin ikinci yarisindan sonra xususile 1960 ci illerin sonunda Azerbaycan kinosunda bir canlanma emele geldi 176 Bu illerde kinostudiyada O olmasin bu olsun Bir mehelleden iki nefer Uzaq sahillerde Bir qalanin sirri Telefoncu qiz Yenilmez batalyon Usaqligin son gecesi Bir cenub seherinde Bizim Cebis muellim Deli Kur Serikli corek kimi senet eserleri yaradildi 176 1970 1990 ci illeri Azerbaycan kinosunun intibah dovru adlandirirlar 176 Hemin dovrde cekilmis bir sira kino eserlerinde o cumleden Sevil Dede Qorqud Yeddi ogul isterem Axirinci asirim Gun kecdi Nesimi Ad gunu Babek Tekce adani ozunle apara bilmezsen Atlari yeherleyin Yaramaz Feryad filmlerinde tarixi ve muasir heyata muxtelif baxislar insan amili xarakterlerin tehlili genclerin formalasmasi menevi exlaqi problemlerin qaldirilmasi ve s meseleler esas yer tuturdu 176 SSRI dagildigindan sonra ilk dovrde Azerbaycanda bas veren melum hadiseler hakimiyyet ugrunda geden mubarize Qarabag muharibesi ve s Azerbaycan kinematoqrafini inkisafdan saxladi hetta tenezzule ugratdi 176 Ancaq 2000 ci illerin sonunda Azerbaycan kinematoqrafi ozunu berpa etmeye basladi Ovsuncu Arxada qalmis gelecek Qala Sahe Colcu Buta Dolu Nabat Nar bagi kimi filmler bir sira dunya kino festivallarinda istirak etmis ve mukafatlar qazanmisdir 177 178 179 Onlardan bezileri Amerika Kino Akademiyasinin tesis etdiyi Oskar mukafatinin En yaxsi ecnebi film nominasiyasina namizedliyini ireli surmusdur ve bir sira beynelxalq festivallarda ugur qazanmisdir 180 181 Memarliq Esas meqale Azerbaycan memarligi Azerbaycan memari Ecemi Naxcivaninin esas eseri ve Naxcivan Maraga memarliq mektebinin en deyerli abidelerinden biri olan Momune Xatun turbesi Azerbaycan memarligi Serq ve Qerb elementlerinden ibaretdir 182 X XII yuzillikerde Azerbaycanda muxtelif memarliq mektebleri yaranmisdir 183 Bunlar Aran Tebriz Naxcivan Sirvan Abseron memarliq mektebleridir Bu memarliq mektebleri arasinda umumi uslub yaxinligi var idi 183 Mutenasib quruluslu zengin dekorlu qullevari turbeler ve diger tikililerde Naxcivan mektebinin uslub ozellikleri eksini tapib Bu mektebin en yuksek zirvesini Naxcivandaki Yusif Kuseyir oglu turbesi ve Momine Xatun turbelerinin elece de hazirda movcud olmayan dini tikililer kompleksinin muellifi memar Ecemi Naxcivani yaradiciligi teskil edir 183 Muasir Azerbaycanda Qiz qalasi ve Sirvansahlar Sarayi kimi bir cox qedim memarliq xezineleri indiye kimi qorunub qalmisdir Sovet dovru Azerbaycan memarliginin ilk merhelesi Baki etrafinda fehle qesebelerinin Bineqedi Bakixanov Montin Memmedyarov salinmasi ile elaqedar olub 183 Fabrik zavod anbar binalari liman korpu vagzal ve s tikililer Azerbaycanda senaye neqliyyat qurgulari memarliginin yaranmasina sebeb olmusdur 183 Qarabag muharibesi neticesinde Qarabag ve etraf erazilerde Azerbaycanin kulli miqdarda memarliq abideleri mehv edilmisdir 184 Musteqillik qazanandan sonra da Azerbaycanin en gorkemli yerlerinde muasir memarliq ansambllari yaradilmis seherin simasini mueyyen eden Heyder Eliyev Merkezi Baki Kristal Zali kimi muasir binalar Alov qulleleri SOCAR Tower kimi goydelenler tikilmisdir 185 Metbex Esas meqale Azerbaycan metbexi Azerbaycan metbexi tekce xorekler onlarin hazirlanma texnologiyasinin usullari deyil hem de maddi medeniyyetin esas hissesidir 186 Azerbaycan metbexi metbex medeniyyetini onun tarixini felsefesini sufre psixologiyasini adetleri fiziologiyani gigiyenani kimyani avadanligi etikani estetikani poeziyani ve metbexin sair aspektlerini elece de Azerbaycan xalqinin tarixen etraf muhitle tam harmoniyada yasadigi erazilerde yaratdigi praktik verdisleri ozunde ahengdar sekilde birlesdirir 186 Azerbaycan xalqinin duhasi ile onun tarixen yasadigi indiki Azerbaycan Respublikasi Guney Azerbaycani Irevan xanligi Zengezur ve Goyce mahallarinin torpaqlarinda Gurcustanda azerbaycanlilarin qedimden beri yasadiqlari Borcali bolgesinde Dagistan erazisinde ve onun etrafinda yaradilmisdir Idman Esas meqale Azerbaycanda idman 2019 cu ilde Teymur Recebov Dunya Sahmat Kubokunu qazanib Enenevi idman novu olan gules Azerbaycanin milli idman novu hesab edilir 187 Azerbaycanin diger enevi oyunlarina nerd covken ve zorxana daxildir 187 Olkede doyus senetleri olan cudo karate ve boks ile mesgul olan xeyli insan var 2015 ci ilde Azerbaycan ilk Avropa Oyunlarina ev sahibliyi etmisdir 188 2017 ci ilde Baki seherinde 2017 Islam Hemreyliyi Oyunlari kecirilmisdir 189 1996 ci ilden Azerbaycan Olimpiya Oyunlarinda temsil olunur ve indiye kimi 7 qizil 25 gumus ve 43 burunc medali qazanmisdir 190 Azerbaycan dunyada sahmat olkelerinden biri kimi taninir 191 Olkenin kisiler uzre sahmat yigmasi uc defe Avropa cempionu qadin yigmasi ise Avropa cempionatinin burunc medalcisidir 192 193 2016 ci ilde Bakida 42 ci Sahmat Olimpiadasi kecirilib 194 2019 cu ilde qrossmeyster Teymur Recebov Dunya Sahmat Kubokunu qazanib Voleybol hazirda olkede en meshur idman novlerinden biridir Azerbaycanin Azerreyl ve Lokomotiv Baki Avropa Qadinlar CEV Cagiris Kubokunun qalibi olmuslar 195 196 Olkede diger populyar idman novlerinden futzal gimnastika ve cudonu qeyd etmek olar 197 1992 ci ilde Azerbaycan Premyer Liqasinin qurulmasindan sonra futbol daha populyarliq elde etmisdir 198 Azerbaycandan UEFA Cempionlar Liqasinda ve UEFA Avropa Liqasinda Qarabag Qebele ve Neftci ise Avropa Liqasinin qrup merhelesinde defelerle istirak edib 199 200 2019 cu ilde Avropa Liqasinin finali Baki Olimpiya Stadionunda kecirilecek 201 2021 ci ilde Baki UEFA Avro 2020 nin qrup merhelesi ve 1 4 finalina ev sahibliyi edecek 202 2000 ci ilden sonra Azerbaycanda Baku Cup Futbol uzre 17 yasadek Avropa Cempionati 2016 FIFA U 17 Qadinlararasi Dunya Cempionati 2012 2010 Gules uzre Avropa Cempionati Bedii gimnastika uzre 25 ci Avropa cempionati 2018 Cudo uzre Dunya Cempionati kimi beynelxalq idman yarislari kecirilib 203 204 Hal hazirda her il olkede Tour d Azerbaidjan velosiped yarislari ve Formula 1 cempionatinin Azerbaycan Qran Prisi kecirilir 205 Qalereya Nizami Gencevi adina Milli Azerbaycan Edebiyyati Muzeyi Azerbaycan Dovlet Filarmoniyasi Seadet Sarayi Yuxari Karvansara Quba Cume mescidi Ismailiyye SarayiIstinadlar 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 1 11 Ehalinin milli terkibi ehalinin siyahiyaalinmalarinin melumatlarina esasen Azerbaycan Respublikasi Dovlet Statistika Komitesi Istifade tarixi 12 mart 2020 1 2 Azerbaycan Respublikasi Dovlet Statistika Komitesi Statistik nesrler Azerbaycan reqemlerde Umumi melumat Cografi melumatlar Arxivlesdirilib 2013 08 12 at the Wayback Machine yoxlanilib 8 11 2014 Olke ehalisinin sayi aciqlandi Azerbaycan Respublikasi Dovlet Statistika Komitesi 6 1 Ev teserrufatlarinin sayi ve olcusu ehalinin 2009 cu il siyahiyaalinmasi esasinda 1 Arxivlesdirilib 2012 11 30 at the Wayback Machine ve ya 2 Azerbaycan Respublikasi Dovlet Statistika Komitesi 1 1 Ehalinin sayinin deyisilmesi Arxivlesdirilib 2009 11 14 at the Wayback Machine Eksperty Rossijsko azerbajdzhanskaya granica zakrepit status razdelennyh narodov Iran Obshie svedeniya o strane SShA i Rossiya razygrayut novyj kavkazskij gambit Teper v Azerbajdzhane Azerbaycan erazisi azerb www azerbaijan az Istifade tarixi 2015 10 14 olu kecid Arxivlesdirilib Azerbaycan Umumi melumat azerb Azerbaycan Respublikasi Xarici Isler Nazirliyi Istifade tarixi 2015 10 14 Arxivlesdirilib 1 2 Country Profiles of Participating and Partner States Azerbaijan General Information ingilis Organization for Security and Co operation in Europe POLIS 25 iyun 2010 2007 06 23 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2015 10 14 Arxivlesdirilib Umumi melumat sehife 9 Azerbaycanin Statistik Gostericileri 2015 statistik mecmue Muellifi Azerbaycan Respublikasi Dovlet Statistika Komitesi Mecmuenin umumi rehberi Hemid Bagirov Mecmuenin hazirlanmasi ucun mesul sexs Rafael Suleymanov Baki 2015 814 sehife ISBN 5 86874 232 9 1 2 3 The World Factbook Azerbaijan www cia gov www cia gov 27 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 27 iyun 2017 Azerbaycanin neft qaz ehtiyatlarinin hecmi aciqlandi Atropates Menbe Encyclopaedia Iranica M L Chaumont nesr Ricard Tapper December 15 1987 en AZERBAIJAN i Geography Encyclopaedia Iranica 205 215 Jakut al Hamavi Mu dzham al Buldan Svedeniya ob Azerbajdzhane Hamdallah Kazvini Nuzhat al kulub Materialy po Azerbajdzhanu Baku Elm 1983 Gusejnov G Iz istorii obshestvennoj i filosofskoj mysli v Azerbajdzhane XIX veka B Izdatelstvo Akademii nauk Azerbajdzhanskoj SSR 1949 S 107 AZERBAYCANIN ILK SAKINLERI www azerbaijan az www azerbaijan az 2017 06 09 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 23 iyun 2017 Mustafayev Arif Jawbones and Dragon Legends www azer com www azer com 23 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 23 iyun 2017 AZERBAYCAN PALEOLIT DUSERGELERI www azerbaijan az www azerbaijan az 2017 06 09 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 23 iyun 2017 Qobustan www unesco az www unesco az 24 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 24 iyun 2017 Qayaustu incesenet www gobustan rockart az www gobustan rockart az 24 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 24 iyun 2017 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 AZERBAYCAN TARIXI HAQQINDA UMUMI MELUMAT www azerbaijan az www azerbaijan az 2017 07 01 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 23 iyun 2017 Walled City of Baku with the Shirvanshah s Palace and Maiden Tower whc unesco org UNESCO 24 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 24 iyun 2017 Nasha istoriya v licah nezasluzhenno zabytyj patriot Azerbajdzhana Abbas Mirza Kadzhar www 1news az www 1news az 12 iyul 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 12 iyul 2017 Comtois Pierre World War I Battle for Baku www historynet com www historynet com 25 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 25 iyun 2017 Crumbs of Transcaucasia www julienpebrel com www julienpebrel com 2016 11 08 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 24 iyun 2017 Victims of Soviet repression to be honored in Baku www azernews az www azernews az 11 iyul 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 11 iyul 2017 Shukurov Karim CAUSE AND EFFECT www visions az www visions az 1 iyul 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 1 iyul 2017 Sultanov Chapay BAKU OIL IN DECISIVE BATTLES OF WORLD WAR II www visions az www visions az 24 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 24 iyun 2017 Coveted by Hitler Cherished by Stalin Azerbaijan s Baku Oil Steeped in History oilpro com oilpro com 2017 08 01 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 24 iyun 2017 1 2 3 Ilham Eliyev 9 May Qelebe Gunu munasibetile Bakida kecirilen merasimde istirak edib www president az www president az 24 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 24 iyun 2017 1 2 3 4 5 6 7 Azerbaycan hem on hem de arxa cebhede doyusurdu anl az anl az Istifade tarixi 4 iyun 2018 Croissant Michael P 1998 The Armenia Azerbaijan Conflict Causes and Implications London Praeger ISBN 0 275 96241 5 Twenty Years After Black January Azerbaijan Still Struggles For Freedom www rferl org www rferl org 24 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 24 iyun 2017 1 2 Azerbaijan profile Timeline BBC Istifade tarixi 29 oktyabr 2017 Azerbaijan Threat of ripple effect in Nagorno Karabakh conflict www ft com 24 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 24 iyun 2017 Armenia Syrian Refugees Resettling in Occupied Azerbaijani Territory www eurasianet org www eurasianet org 24 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 24 iyun 2017 Babayan Nelli 2024 Democratic Transformation and Obstruction EU US and Russia in the South Caucasus Routledge seh 53 accessdate missing url 1 2 3 Azerbaycanin Dovlet Musteqilliyi gunu munasibetile Azerbaycan Respublikasinin Prezidenti Heyder Eliyevin xalqa muracieti 18 oktyabr 1996 republic preslib az republic preslib az 24 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 24 iyun 2017 1 2 Sagheb Nasser Javadi Masoud Azerbaijan s Contract of the Century www azer com Azerbaijan International Istifade tarixi 8 December 2015 Heyder Eliyev Musteqilliyimiz ebedidir Coxcildliyin I IX cildlerinin komekci aparati Baki 2008 339 seh Azerbaycanda olum cezasinin legvinden 12 il otur az trend az az trend az 2017 06 28 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 24 iyun 2017 1 2 Azerbaijan country profile www bbc co uk BBC 24 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 24 iyun 2017 Svyatets Ekaterina 2015 Energy Security and Cooperation in Eurasia Power Profits and Politics seh 75 1 iyul 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 1 iyul 2017 Azerbaijan economic priorities www president az www president az 24 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 24 iyun 2017 Denber Rachel Europe s Other Crackdown www slate com www slate com 1 iyul 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 1 iyul 2017 Azerbaijan crackdown on media becomes dramatically more brutal www ifex org www ifex org 24 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 24 iyun 2017 Azerbaijan Sustained Crackdown www hrw org www hrw org 24 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 24 iyun 2017 Azerbaycanda media azadligi qara gundedir www azadliq org www azadliq org 24 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 24 iyun 2017 Azerbaijan gets UN Security Council seat edition cnn com CNN 24 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 24 iyun 2017 Goble Paul Karabakh Conflict Far From Over and Could Explode Again jamestown org jamestown org Istifade tarixi 21 mart 2021 Konstitusiyaya deyisiklik edilir prezidentlik ucun yas limiti legv olunur www azadliq org www azadliq org 20 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 20 iyun 2017 Azerbaijan ruling party wins elections www aljazeera com www aljazeera com 20 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 20 iyun 2017 Azerbaijani President Unveils Proposed Constitutional Amendments www rferl org www rferl org 20 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 20 iyun 2017 Kazimov Seymur Baki seher Belediyyesi ne ucun yaradilmir BBC Istifade tarixi 25 sentyabr 2017 Ikiterefli herbi emekdasliq mod gov az mod gov az 11 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 11 iyun 2017 Shukurov Karim GREAT TRAGEDY DEPORTATION OF AZERBAIJANIS FROM ARMENIA www visions az www visions az 11 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 11 iyun 2017 Caspian Sea Ownership Not an Issue the U S Should Ignore www heritage org www heritage org 11 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 11 iyun 2017 Coffey Luke Who owns the Caspian www aljazeera com www aljazeera com 11 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 11 iyun 2017 Abbasov Shahin Azerbaijan amp Turkmenistan Renewing Caspian Sea Energy Dispute www eurasianet org www eurasianet org 11 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 11 iyun 2017 Leyveld Michael Caspian As Summit Nears Rifts Over Sea s Division Continue www rferl org www rferl org 11 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 11 iyun 2017 Dunyanin en guclu ordulari mueyyenlesib Azerbaycan Silahli Quvveleri 59 cu dur modern az modern az 11 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 11 iyun 2017 Azerbaijan crucial player in energy projects Foreign Minister tells UN Assembly www un org BMT 11 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 11 iyun 2017 Azerbaycan Avropanin en boyuk silah idxalcisidir sputnik az sputnik az 15 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 15 iyun 2017 Ilham Eliyev birinci Azerbaycan Beynelxalq mudafie senayesi sergisi ile tanis olub www president az www president az 11 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 11 iyun 2017 Kuchera Joshua Azerbaijan Claims to be Producing Armed Drone www eurasianet org www eurasianet org 11 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 11 iyun 2017 Azerbaijan Shows Off Military Industrial Complex At Country s First Weapons Show www eurasianet org www eurasianet org 11 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 11 iyun 2017 Cebrayil isgaldan AZAD OLUNDU modern az azerb 4 oktyabr 2020 Istifade tarixi 8 noyabr 2020 Prezident Cebrayil rayonunun boyuk hissesinin ve Cebrayil seherinin azad edilmesi xususi ehemiyyet dasiyir azeridefence com azerb 4 oktyabr 2020 Istifade tarixi 8 noyabr 2020 Ilham Eliyev Fuzuli isgaldan azad olundu oxu az azerb 17 oktyabr 2020 Istifade tarixi 8 noyabr 2020 Prezident Fuzuli seheri ve rayonun daha bir nece kendi isgaldan azad olunub report az azerb Report Informasiya Agentliyi 17 oktyabr 2020 Istifade tarixi 8 noyabr 2020 Zengilan ve bu kendleri azad edildi qafqazinfo az azerb Qafqazinfo 20 oktyabr 2020 Istifade tarixi 8 noyabr 2020 Ali Bas Komandan Zengilan seheri ve bir nece kend isgaldan azad edildi lent az azerb 20 oktyabr 2020 Istifade tarixi 8 noyabr 2020 olu kecid Qubadli seheri isgaldan azad olundu qafqazinfo az azerb Qafqazinfo 25 oktyabr 2020 Istifade tarixi 8 noyabr 2020 Qubadli seheri isgaldan azad edildi Prezident sputnik az azerb Sputnik Azerbaycanca 25 oktyabr 2020 Istifade tarixi 8 noyabr 2020 Musteqillik tariximizin en mohtesem xeberi Susa azad edildi sputnik az azerb Sputnik Azerbaycan 8 noyabr 2020 Istifade tarixi 8 noyabr 2020 Susa seheri isgaldan azad edildi report az azerb Report Informasiya Agentliyi 8 noyabr 2020 Istifade tarixi 8 noyabr 2020 Ilham Eliyev Susa isgaldan azad edildi oxu az azerb 8 noyabr 2020 Istifade tarixi 8 noyabr 2020 Veten muharibesinde 2783 nefer herbi qulluqcumuz sehid olub MN news milli az news milli az Istifade tarixi 12 dekabr 2020 AZERBAYCAN OLKE UZRE GENDER QIYMETLENDIRILMESI PDF Asiya Inkisaf Banki 2005 archive missing date tarixinde arxivlesdirilib PDF Istifade tarixi 20 iyun 2017 Azerbaijan s largest volcano awakes www azernews az www azernews az 20 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 20 iyun 2017 Azerbaycan palciq vulkanlari olkesidir anl az anl az 20 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 20 iyun 2017 PALCIQ VULKANLARI azerbaijan az azerbaijan az 2017 06 30 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 20 iyun 2017 Azerbaycanda zelzelelerin sayi 60 faiz artib www amerikaninsesi org www amerikaninsesi org 20 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 20 iyun 2017 IQLIM TIPLERI www azerbaijan az www azerbaijan az 2017 05 14 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 21 iyun 2017 1 2 3 4 IQLIM EMELE GETIREN AMILLER azerbaijan az azerbaijan az 2017 06 21 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 25 iyun 2017 https www britannica com Encyclopedia Britannica https www britannica com Annual Weather Averages www holiday weather com www holiday weather com 21 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 21 iyun 2017 Azerbaycanda en yuksek temperatur 46 derece az trend az az trend az 2016 07 27 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 21 iyun 2017 1 2 Bu gun Milli Park ve Qoruqlar Gunudur www 1news az www 1news az 25 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 25 iyun 2017 1 2 3 4 5 6 7 HEYVANLAR ALEMI azerbaijan az azerbaijan az 2017 06 22 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 25 iyun 2017 1 2 3 4 5 BITKI ORTUYU azerbaijan az azerbaijan az 2017 06 21 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 25 iyun 2017 1 2 3 4 5 6 UMUMI MELUMAT azerbaijan az azerbaijan az 2017 06 21 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 25 iyun 2017 1 2 AZERBAYCAN IQTISADIYYATI HAQQINDA UMUMI MELUMAT www taxes gov az www taxes gov az 15 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 15 iyun 2017 Nuri Osman 2010 Azerbaycan Iqtisadiyyati 15 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 15 iyun 2017 1 2 3 4 Azerbaycan iqtisadiyyatinin dunyadaki reytinqi PDF Elm 2011 128 ISBN 978 9952 453 19 5 archive missing date tarixinde arxivlesdirilib PDF Istifade tarixi 22 iyun 2017 Azerbaycan metbuati Azerbaycan varlanib amma korrupsiya tugyan edir www bbc com BBC 24 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 24 iyun 2017 1 2 Azerbaycan iqtisadiyyati canlanma yoxsa tenezzul www bbc com BBC 21 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 21 iyun 2017 Iqtisadiyyatin strateji yol xeritesi nedir Izahi 6 suala cavabda oxuyun www bbc com BBC 15 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 15 iyun 2017 Baku population considers Akkord the largest company of Azerbaijan abc az abc az 2017 10 11 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 15 iyun 2017 Expert Azerbaijani Railway preparing for bankruptcy jam news net jam news net 1 iyul 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 1 iyul 2017 1 2 3 4 5 Azerbaycanin energetikasi statistika mecmuesi www stat gov az www stat gov az 2017 06 30 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 15 iyun 2017 1 2 3 4 5 6 Yeyinti mehsullari idxal ixraci xeyli usteleyir www ekspress az www ekspress az 15 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 15 iyun 2017 Country Comparison Exports The World Factbook Central Intelligence Agency www cia gov Istifade tarixi 15 dekabr 2018 1 2 3 4 5 Kime ne satiriq kimden ne aliriq TEHLIL sonxeber az sonxeber az 15 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 15 iyun 2017 1 2 Azerbaycanin 6 milyardliq geliri istipress com Istifade tarixi 18 sentyabr 2017 Azerbaijan UNESCO World Heritage Sites Heritage www worldheritagesite info Istifade tarixi 18 sentyabr 2017 olu kecid Azerbaycanda turizm mekanlari www e gov az 2018 03 11 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 18 sentyabr 2017 Drescher Cynthia 10 things to do in Baku www independent co uk Istifade tarixi 18 sentyabr 2017 Gould Kevin Baku and beyond a road trip around Azerbaijan www theguardian com Istifade tarixi 18 sentyabr 2017 1 2 2016 ci il Azerbaycanin turizm sektorunda muhum yenilikler ve islahatlarla yadda qalacaq azertag az Istifade tarixi 18 sentyabr 2017 Prezident Ilham Eliyev Biz iqtisadiyyatimizi ancaq islahatlar innovasiyalar texnologiyalar ve qeyri neft sektoru hesabina inkisaf etdireceyik www yap org az www yap org az 11 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 11 iyun 2017 1 2 3 Internet in Azerbaijan www mincom gov az www mincom gov az 11 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 11 iyun 2017 1 2 3 Radio TV yayimi www mincom gov az www mincom gov az 11 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 11 iyun 2017 1 2 3 Azerbaycanda rabitenin tesekkulu www mincom gov az www mincom gov az 11 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 11 iyun 2017 6 dekabr rabite ve IT erazisi iscilerinin pese bayrami gunudur sputnik az sputnik az 11 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 11 iyun 2017 Azerbaijan Telecoms Mobile and Broadband Statistics and Analyses www budde com au www budde com au 11 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 11 iyun 2017 Azerbaycan Milli Aerokosmik Agentliyinin Esasnamesinin tesdiq edilmesi ve merkezi aparatinin say terkibinin mueyyen edilmesi haqqinda www e qanun az www e qanun az 11 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 11 iyun 2017 Thompson Ahmadova Anne AZERBAIJAN BLASTS INTO SPACE www visions az www visions az 11 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 11 iyun 2017 Azerbaijan s Space Odyssey Begins www eurasianet org www eurasianet org 11 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 11 iyun 2017 Azerbaycanin peyki barede suallar www bbc com BBC 11 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 11 iyun 2017 Telekommunikasiya azercosmos az Istifade tarixi 15 dekabr 2018 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Azerbaycanda Neqliyyat Sistemi bakushopfest com bakushopfest com 2017 06 06 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 15 iyun 2017 Baku Tbilisi Kars Railway to unlock potential for 6 5M tons of freight transportation www dailysabah com Istifade tarixi 26 oktyabr 2017 Ensiclopedia Britannica 1 2 3 Mir Babayev Mir Yusif Azerbaijan s Oil History www azer com Agentlik haqqinda www area gov az www area gov az 2017 06 24 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 15 iyun 2017 Azerbaycanda neft yatagi ile bagli muhum razilasmanin imzalanma merasimi olacaq BBC Istifade tarixi 13 sentyabr 2017 1 2 3 4 AZERBAYCANIN EHALISI 2017 Azerbaycan Respublikasinin Dovlet Statistika Komitesi Istifade tarixi 13 iyun 2017 Talysh On Multiculturalism in Azerbaijan unpo org unpo org 15 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 15 iyun 2017 Azerbaycan diasporu ve turk dunyasi www anl az www anl az 20 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 20 iyun 2017 2016 ci ilin Azerbaycan Respublikasinda Multikulturalizm ili elan edilmesi haqqinda Azerbaycan Respublikasi Prezidentinin Serencami www president az www president az 15 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 15 iyun 2017 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 World Bank Open Data Dunya Banki lt a href https wikidata org wiki Track Q21540096 gt lt a gt lt a href https wikidata org wiki Track Q7164 gt lt a gt https modern az az news 211638 1 2 Ensiclopedia Britannica https www britannica com 1 2 3 4 Azerbaycanda demoqrafik inkisaf davamli sekilde gedir www azerbaijan news az www azerbaijan news az 15 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 15 iyun 2017 Muradov Shahbaz 2013 AZERBAYCAN RESPUBLIKASINDA ETNO DEMOQRAFIK PROSESLER tarixi deyisiklikler ve realliqlar PDF seh 132 Istifade tarixi 15 iyun 2017 THE WORLD S MOST EXPENSIVE CITIES FOR EXPATS 2016 www atlasandboots com www atlasandboots com 22 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 22 iyun 2017 Jafarov Kamal Azerbaijan s one stop public service shop is driving up efficiency www theguardian com www theguardian com 22 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 22 iyun 2017 Dini etiqad azadligi haqqinda www e qanun az www e qanun az 2017 10 09 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 11 iyun 2017 Dovlet din munasibetlerinin huquqi tenzimlenmesi www xalqcebhesi az www xalqcebhesi az 2016 09 29 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 11 iyun 2017 1 2 Religion in Azerbaijan berkleycenter georgetown edu berkleycenter georgetown edu 2019 01 05 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 11 iyun 2017 Mubariz Qurbanli Yeddinci Gunun Adventistleri Kilsesinin numayendeleri ile gorusub Report Informasiya Agentliyi 14 dekabr 2017 Istifade tarixi 5 aprel 2018 Religion Din PDF Administrative Department of the President of the Republic of Azerbaijan Presidential Library Azerbaycan Respublikasi Prezidentinin Isler Idaresi Prezident Kitabxanasi Istifade tarixi 12 mart 2020 ing 1 2 3 4 5 6 7 Religious demographics PDF www state gov www state gov 11 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib PDF Istifade tarixi 11 iyun 2017 1 2 3 4 5 6 7 8 AZERBAYCAN DILI azerbaijan az azerbaijan az 2017 06 28 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 11 iyun 2017 Azerbaijan Moscow Seeks Official Status For Russian Language But Will Baku Agree www eurasianet org www eurasianet org 11 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 11 iyun 2017 Azerbaycanda tehsil elitacademy com elitacademy com 11 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 11 iyun 2017 Umumtehsil mektebleri uzre esas gostericiler edu gov az edu gov az 11 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 11 iyun 2017 Pese mektebleri ve liseyleri uzre esas gostericiler edu gov az edu gov az 11 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 11 iyun 2017 1 2 Azerbaycan 24 yasadek ehali arasinda savadliliq derecesi 100 faiz olan cox az sayli olkelerden biridir az trend az az trend az 11 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 11 iyun 2017 Britaniya Ensiklopediyasi In the newspaper Azerbaijan Teacher a page is devoted to QS University rankings www khazar org www khazar org 11 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 11 iyun 2017 Ancient medical manuscripts of Azerbaijan in UNESCO s World Memory Register Istifade tarixi 2015 06 22 olu kecid Azerbaycanda orta omur www azadliq org www azadliq org 11 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 11 iyun 2017 SEHIYYE SOSIAL MUDAFIE VE IDMANIN ESAS GOSTERICILERI www stat gov az www stat gov az 2017 06 30 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 13 iyun 2017 1 2 3 AZERBAYCANDA SEHIYYE azerbaijan az azerbaijan az 2017 06 19 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 11 iyun 2017 Lavash enters UNESCO Representative List of Intangible Cultural Heritage Zoom en apa az en apa az 2017 05 04 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 16 iyun 2017 1 2 3 Qedim dovrlerde ve orta esrlerde tesviri senetin inkisafi 1 2 Tesviri senet XIX esrde ve XX esrin birinci yarisinda The traditional art of Azerbaijani carpet weaving in the Republic of Azerbaijan Azerbaijani carpet entered UNESCO List of Intangible Cultural Heritage Azerbaijani Artists www arthistoryarchive com www arthistoryarchive com 19 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 19 iyun 2017 Krymskij A E Tyurkskie literatury Enciklopedicheskij slovar Granat M 1927 T 41 Ch X S 365 AZERBAJDZhANSKAYa LITERATURA FEB Russkaya literatura i folklor Narimanov Nariman Kerbalaj Nadzhaf ogly Bolshaya sovetskaya enciklopediya v 30 t gl red A M Prohorov 3 e izd M Sovetskaya enciklopediya 1969 1978 130 Years of the Three Centuries azerb by Ilham Rahimli Telman DZhAFAROV VELIHANLY Rustam KAMAL Postavim mnogotochie Sajt Literaturnoj gazety Huseynova Aida 2016 Music of Azerbaijan From Mugham to Opera accessdate missing url Mugham Meykhana Jazz Musical Performances Traditionalism and National Identity in Contemporary Azerbaijan euroacademia eu Istifade tarixi 23 oktyabr 2017 Rzayev Azer Opera in Azerbaijan www azer com www azer com 16 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 16 iyun 2017 Azerbaijan win Eurovision as Blue and Jedward finish mid table www theguardian com www theguardian com 16 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 16 iyun 2017 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Kino tarixi kecmisi yasadan menbedir 2016 03 08 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2015 03 02 Azerbaijani film Buta wins award at the Asia Pacific Screen Awards 2011 bzfilm com Istifade tarixi 27 oktyabr 2017 Azerbaijani movie wins award in international film festival in Turkey news az 2016 01 05 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 27 oktyabr 2017 Azerbaijani movie wins award at Tripoli International Film Festival azertag az Istifade tarixi 27 oktyabr 2017 Film Review Nabat Film Grad na karabahskuyu tematiku skazhet svoe slovo v azerbajdzhanskom kino Ministr Baku s Architecture 1 2 3 4 5 Memarliq haqqinda Memarliq 2015 03 29 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2015 03 07 Azerbaijan counts human cost of architecture 1 2 AZERBAYCAN METBEXININ YARANMASINA VE INKISAFINA TESIR GOSTERMIS FAKTORLAR azerbaijan az azerbaijan az 2018 06 10 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 3 iyun 2018 1 2 Azerbaijan National Sport Association www mys gov az www mys gov az 2019 05 17 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 18 iyun 2017 Gibson Owen Silence over European Games in Azerbaijan is a grim indication of future www theguardian com www theguardian com 18 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 18 iyun 2017 Taylor Alan Baku 2017 The Islamic Solidarity Games www theatlantic com www theatlantic com 18 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 18 iyun 2017 Rio 2016 alternative medal table How countries rank when we adjust for population and GDP www telegraph co uk www telegraph co uk 18 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 18 iyun 2017 Fast improving Azerbaijan making all the right moves www fifa com Istifade tarixi 27 oktyabr 2017 Azerbajdzhan v tretij raz vyigryvaet EVRO Azerisport com Istifade tarixi 6 noyabr 2017 Powerful US Teams Head to Olympiad in Baku www chess com www chess com 18 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 18 iyun 2017 U S Chess Team Wins Olympic Gold in Baku www huffingtonpost com www huffingtonpost com 18 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 18 iyun 2017 Azerrail routs Lokomotiv once more to make it to Playoffs 6 www cev lu www cev lu 19 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 19 iyun 2017 Azerbaijan s Azerrail wins Challenge Cup news az news az 2019 05 17 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 19 iyun 2017 Emotions run high for Azerbaijan s Huseynli www fifa com www fifa com 18 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 18 iyun 2017 Mammadov s bid for UEFA s exco brings a fresh view from an emerging world www insideworldfootball com www insideworldfootball com 18 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 18 iyun 2017 Europa League return is a step on the road to recovery but a trip into the unknown for Rangers www heraldscotland com www heraldscotland com 18 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 18 iyun 2017 Europa League Tottenham leave three behind as they prepare for Qarabag www theguardian com www theguardian com 18 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 18 iyun 2017 Baku to host 2019 UEFA Europa League final UEFA Istifade tarixi 20 sentyabr 2017 Baku reveals UEFA EURO 2020 host city logo www uefa com UEFA 18 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 18 iyun 2017 Abbasov Shahin Azerbaijan Baku Looks Forward to Hosting Euro Games www eurasianet org www eurasianet org 19 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 19 iyun 2017 Gibson Owen Azerbaijan and the sporting map from F1 venue to Euro 2020 host www theguardian com www theguardian com 19 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 19 iyun 2017 Baku as tight as it looks Ricciardo en f1i com en f1i com 18 iyun 2017 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 18 iyun 2017 Xarici kecidler Vikianbarda Azerbaycan ile elaqeli mediafayllar var Vikilugetde Azerbaycan ile elaqeli soz izahi var Vikixeberde Azerbaycan ile elaqeli xeberler var Azerbaijan com Azerbaycan Portali Portal AzerbaycanMenbe https az wikipedia org w index php title Azerbaycan amp oldid 5979717, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.