fbpx
Wikipedia

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamenti

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ParlamentiAzərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qanunverici orqanı, Milli Şuranın xələfi. 7 dekabr 1918-ci il saat 13.00-da açılmışdır.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamenti
Azərbaycan Məclisi-Məbusanı
Növü
Növü Parlament
İdarə heyəti
Sədr Əlimərdan bəy Topçubaşov, Müstəqillər fraksiyası
7 dekabr 1918 tarixindən
Sədrin 1-ci müavini Həsən bəy Ağayev, Müsavat Partiyası
7 dekabr 1918 tarixindən
Sədrin 2-ci müavini Məmməd Yusif Cəfərov, Müsavat Partiyası
Sədrin 3-cü müavini Sultan Məcid Qənizadə, İttihad Partiyası
Baş Katib Rəhim bəy Vəkilov, Müsavat Partiyası
Quruluşu
Üzvlərin sayı 120
Siyasi partiyalar Müsavat və Bitərəflər: 40 oturacaq İttihad: 14 oturacaq Əhrar: 8 oturacaq Sosialistlər: 14 oturacaq Bitərəf: 4 oturacaq Müstəqil: 4 oturacaq Sol müstəqil: 1 oturacaq Slavyan-Rus: 5 oturacaq Milli Azlıqlar: 7 oturacaq Erməni: 5 oturacaq Daşnaksütun: 7 oturacaq Boş: 11 oturacaq
Məclis zalı

Mündəricat

Yaradılması

1918-ci il may ayının 28-də Zaqafqaziya Seyminin Müsəlman fraksiyası özünü Azərbaycan Milli Şurası elan etdi. Beləliklə, Azərbaycanın ilk Parlamenti yarandı və ilk parlamentli respublikanın bünövrəsi qoyuldu. İstiqlal bəyannaməsində bəyan edildiyi kimi "Müəssislər Məclisi toplanıncaya qədər Azərbaycanın başında xalqın seçdiyi Milli Şura və Milli Şura qarşısında məsuliyyət daşıyan Müvəqqəti hökumət durur". 1918-ci il, sentyabrın 17-də Fətəli xan Xoyski kabinetinin təşkilindən üç ay sonra Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökuməti Bakıya köçdü. Bakı paytaxt elan olundu. Parlamentli respublika idarəçiliyinin hüquqi norma və qaydalarına sadiq qalan Fətəli xan Xoyski hökuməti, eyni zamanda, Müəssislər Məclisinin çağırılması üçün hazırlıq görməyə başladı. Bu məqsədlə xüsusi komissiya yaradıldı. Milli Şuranın qərarından hələ 6 ay keçməmiş, hökumətin təkbaşına hakimiyyəti davam etdirmək səlahiyyəti olduğu halda Fətəli xan Xoyskinin təşəbbüsü və müraciətinə əsasən, 1918-ci il noyabrın 16-da Azərbaycan Milli Şurası yenidən fəaliyyətə başladı. Hökumətin sədri Fətəli xan Xoyskinin təklifi ilə Azərbaycan Milli Şurası Müəssislər Məclisi çağırmaq işini öz üzərinə götürdü.

Azərbaycan Milli Şurasının 1918-ci il noyabrın 19-da Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin sədrliyi ilə keçirilən iclasında parlamentlə əlaqəli qanun qəbul olundu, həmçinin parlamentdə dövlətin hüdudlarında yaşayan bütün millətlərin təmsil olunmalı olduğu qərarı qəbul olundu. Bu ərazilərdə Qafqaz təqvimində verilmiş məlumatlara əsasən 2.750.000 nəfər əhali var. Onlardan 1.900.000 nəfəri müsəlman, 500.000 nəfəri erməni, 230.000 nəfəri isə ruslar idi. Hər 24 min nəfərdən bir nümayəndə hesabı ilə müsəlmanlar 80, ermənilər 21, ruslar 10 nümayəndə göndərməlidir.

Beləliklə, Azərbaycan Parlamentini 120 nəfərdən ibarət formalaşdırmaq qərara alınır. Qanunda Parlamentə seçiləcək 21 erməni nümayəndəsindən 8-i Gəncə, 8-i Şuşa, 5-i isə Bakı erməni komitələrindən seçilməli idi. Bakıdakı rus əhalisindən Rus Milli Şurası 10, Alman Milli Şurasından 1, Yəhudi Milli Şurasından 1, Gürcü Milli Şurasından 1 və polyak komitəsindən 1 nəfər nümayəndə göndərilməli idi. Bundan əlavə qanunda Azərbaycan Cümhuriyyəti Parlamentinə Bakı Həmkarlar Təşkilatı Şurası tərəfindən 3, Bakı Sənaye-Ticarət tərəfindən isə 2 nümayəndənin göndərilməsi də nəzərdə tutulurdu. Parlamentin üzvlərinin deputat toxunulmazlığı var idi.

Azərbaycan Milli Şurasının 19 noyabr 1918-ci il tarixli iclasının qərarına əsasən hələ 1917-ci ilin sonlarında Ümumrusiya Müəssislər Məclisinə seçilmiş 44 nəfər türk-müsəlman nümayəndə birbaşa yeni yaradılacaq parlamentin tərkibinə daxil edilirdi. Müsəlmanlardan qalan 36 deputat və başqa millətlərin nümayəndələri yenidən seçilməli idi. Yeni Parlamentin formalaşdırılması 1918-ci il dekabrın 3-də başa çatdırılmalı idi.

Azərbaycan Cümhuriyyəti Parlamentinin çağırılması ilə əlaqədar Azərbaycan Milli Şurası adından onun sədri Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin imzası ilə 1918-ci il noyabrın 29-da Azərbaycan və rus dillərində "Bütün Azərbaycan əhalisinə!" Müraciətnaməsi dərc edilir. Həmin Müraciətnamədə deyilirdi:

"Vətəndaşlar! Müharibə və inqilab zamanının fövqəladə əhvalını nəzərə alaraq tətil etmiş olan Azərbaycan Şurai-Millisi iqtizai-zaman ilə təkrar Azərbaycanın paytaxtı Bakıda toplandı. Şurai-Millinin ən əvvəl qəbul etdiyi qanun sırf Azərbaycan müsəlmanlarına məxsus olan Şurai-Millini milli bir şəkildən çıxarıb da dövləti bir şəkilə salmaq oldu. Bu ayın 19-da qəbul etdiyi qanunnaməyə görə Şurai-Milli dekabrın 3-nə qədər 120 əzalıq bir Məclisi-Məbusan (Parlament) halına gələcəkdir. Bu məclisə azlıqda qalan millətlərdən nümayəndələr cəlb olunduğu kimi, məmləkətin vilayətlərindən də vəkillər çağırılmışdır. Bu surətlə yığılacaq məbusan irəlidə ümumi intixab üsulu ilə Azərbaycan Məclisi Müəssisanı yığışıncaya qədər yurdumuzun sahibi olacaq, onun müqəddəratını həll, hökumətini təşkil və mənafeini müdafiə edəcək... bizə fəlakət və səfalətdən başqa bir şey verməyən ədavət və ixtilafı bir tərəfə qoyaq. Tarix hamımıza bir yerdə yaşamaq məcburiyyətində qoyub. Yeni başlayan həyatın təbii məşəqqətlərini asanlıqla çəkmək üçün yaşayışımızı aqil və insani əsaslar üzərində quraq, bir-biriminizi sevək, ehtiram edək. Milli və məzhəb fərqlərinə baxmayaraq, bütün Azərbaycan vətəndaşları bir vətənin övladlarıdır. Ümumi vətəndə müştərək həyatlarını qurmaq və öz səadətlərinə birlikdə yetişmək üçün onlar bir-birinə əl uzatmalı və yardım etməlidirlər.

İlk iclas

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin açılışı

1918-ci il dekabrın 7-də saat 13:00-da Hacı Zeynalabdin Tağıyevin Nikolayev küçəsində yerləşən keçmiş Qızlar Məktəbinin binasında (hazırda Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunun yerləşdiyi bina) Azərbaycan Parlamentinin təntənəli açılışı oldu. Bu, bütün müsəlman şərqində o dövrün ən demokratik prinsipləri əsasında formalaşdırılmış ilk parlament idi. Parlamentin açılışında Azərbaycan Milli Şurasının sədri Məhəmməd Əmin Rəsulzadə geniş təbrik nitqi söylədi.

Müsavat fraksiyasının təklifi ilə Əlimərdan bəy Topçubaşov parlamentin sədri, doktor Həsən bəy Ağayev isə sədrin birinci müavini seçildi. Paris Sülh Konfransına yola düşmüş Əlimərdan bəy Topçubaşov səfərdə olduğu üçün parlamentin fəaliyyətinə Həsən bəy Ağayev rəhbərlik etdi. Parlamentin ilk iclasındaca Fətəli xan Xoyski hökumətinin istefası qəbul edildi və yeni hökumətin təşkil olunması qərara alındı. Yeni hökumətin təşkili yenidən Fətəli xan Xoyskiyə tapşırıldı. 1918-ci il dekabrın 26-da Fətəli xan Xoyski parlamentdə öz proqramı ilə çıxış etdi və yeni hökumətin tərkibini təsdiq olunmağa təqdim etdi. Parlament hökumətin proqramını qəbul etdi və Fətəli xan Xoyskinin təşkil etdiyi hökumətə etimad göstərdi.

Üzv problemləri

Azərbaycan Parlamentində ermənilərə 21, ruslara isə 10 yer ayırmasına baxmayaraq, onlar parlamentin açılışında iştirak etmədilər. Bakı Rus Milli Şurası parlamentdə iştirak etməmək haqqında qərar qəbul edir. Onlar sübut etməyə çalışırdılar ki, Azərbaycan öz müstəqilliyini elan etməkdə "Vahid və bölünməz Rusiya" ideyasına xilaf çıxmışdı. Rus Milli Şurası özünün parlament və hökumətdə iştirakını "Azərbaycanın Rusiyadan ayrılması faktının tanınması" və beləliklə Azərbaycanın beynəlxalq aləmdə tanınması işini asanlaşdırdığını hesab edərək rədd etmişdir.. Rus Milli Şurasının qəbul etdiyi qərarın əksinə, Bakıda fəaliyyət göstərən Slavyan-rus cəmiyyəti Azərbaycan Milli Şurasının sədri Məhəmməd Əmin Rəsulzadəyə müraciət edərək həmin cəmiyyətin nümayəndələrinin Azərbaycanda "ümumi dövlət quruculuğu işlərində iştirak etmək üçün onların" parlamentə daxil olmalarına razılıq verməyi xahiş etdilər.

Rus Milli Şurası ilə yanaşı Erməni Milli Şuraları da parlamentdən iştirakdan imtina etmişdi. Ermənilərin Azərbaycan Parlamentində iştirak etməmək taktikası iki aydan çox davam edir. Nəhayət onlar da fevral ayında Parlamentdə iştirak etmək haqqında qərar qəbul edirlər. Onlar 1919-cu ilin aprel ayından etibarən Azərbaycan Parlamentində iki fraksiya — Erməni fraksiyasıDaşnaksütyun fraksiyaları yaradaraq fəaliyyət göstərdilər. Parlamentdə onların sonrakı fəaliyyətləri göstərdi ki, ermənilərin Azərbaycan Parlamentində iştirak etmələrinin başlıca səbəbi Azərbaycan dövlətçiliyinin yaranmasına, Azərbaycan iqtisadiyyatı və mədəniyyətinin inkişafına xidmət etmək üçün deyil, özlərinin şovinist separatçı "Böyük Ermənistan" ideyalarının təbliği məsələlərinə yeni bir tribuna əldə etmək olmuşdu.

Bundan əlavə, ölkədə ali hakimiyyəti öz əlində cəmləşdirmiş və sayı 100 nəfərə çatmayan Parlamentdə 11 fraksiya və qrupun fəaliyyət göstərməsi də olduqca mürəkkəb daxili və beynəlxalq şəraitdə müstəqil dövlət quruculuğuna ciddi əngəl törədirdi. Məsələn, Sosialistlər fraksiyası müntəzəm olaraq, Azərbaycanın Sovet Rusiyasına birləşdirilməsini təbliğ etmiş, Sovet Rusiyasında diplomatik nümayəndəlik açılması barədə qərar qəbul edilməsinə nail olmuş, nəhayət, Qızıl Ordunun ölkəyə müdaxiləsinə tərəfdar çıxmışdır.

Son iclas və aprel işğalı

1920-ci il aprelin 26-dan 27-nə keçən gecə işğalçı 11-ci Qırmızı Ordu hissələri müharibə elan etmədən müstəqil Azərbaycan dövlətinin sərhədlərini keçdi və Bakıya hücum etdi. Bakı, eyni zamanda, dənizdən də mühasirəyə alındı. Aprelin 27-də səhər tezdən kommunistlərin silahlı dəstələri həm şəhər daxilində, həm də onun kənarlarında mühüm obyektləri ələ keçirdilər. Əslində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin devrilmiş olduğu həmin şəraitdə, işğalçıların diktəsi ilə hərəkət edən kommunistlərin nümayəndə heyəti Azərbaycan Kommunist (bolşeviklər) Partiyası Mərkəzi Komitəsi, Rusiya Kommunist (bolşevikler) Partiyası Qafqaz Diyar Komitəsinin Bakı bürosu və Mərkəzi Fəhlə Konfransı adından Azərbaycan Parlamentinə hakimiyyəti təhvil vermək barədə ultimatum verdi. Bununla əlaqədar olaraq, hələ martın 30-da Nəsib bəy Yusifbəylinin istefasından sonra, yeni hökumətin təşkil olunması tapşırılmış Məmmədhəsən Hacınskinin başçılıq etdiyi, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Qara bəy Qarabəyov, Aslan bəy Səfikürdski, Aslan bəy QardaşovSəməd ağa Ağamalıoğlunun da daxil olduğu xüsusi komissiya yaradıldı. Azərbaycan bolşevikləri ilə sıx əlaqə saxlayan Məmməd Həsən Hacınski kommunistlərlə danışıqlar apardı. Göstərilən ultimatum və komissiyanın apardığı danışıqların nəticələri Məmməd Yusif Cəfərovun sədrliyi ilə parlamentin sonuncu (145-ci) iclasında müzakirə olundu. İclas aprelin 27-də axşam saat 20:45-də başlandı ve 23:25-dək davam etdi. Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin təklifi ilə müzakirələr zamanı parlamentin qapıları xalqın üzünə açıldı. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə çıxışında belə demişdi:

Cənablar! Çıxardığımız tarixi qərarı millətdən bixəbər çıxarmayaq. Ölkə Parlamentinin qapısını açıq qoyaq ki, hər kəs nə cür təhlükəli vəziyyət içində olduğumuzu, nə cür qərar qəbul edəcəyimizi bilsin. Ona görə də təklif edirəm ki, məclisimizin qapılarını millət üzünə bağlamayaq və millətdən bixəbər qərar qəbul etməyək.

Ultimatum barədə məlumat verən Məmmədhəsən Hacınski bildirdi ki, hakimiyyət bu gün axşam kommunistlərə təhvil verilməlidir, AK(b)P-nin Mərkəzi Komitəsi bildirir ki, əks təqdirdə hakimiyyətin Qırrmzı Orduya təhvil verilməsi üçün əlindən gələni edəcəkdir. Kommunistlər həm də xəbərdarlıq edirlər ki, əgər biz bu gecə hakimiyyəti onlara təhvil verməsək, parlamentdə təmsil olunan siyasi partiyalar, o cümlədən Müsavat Partiyası qadağan olunacaqdır. Məmmədhəsən Hacınski həmçinin, məlumat verdi ki, kommunistlər bizim təkliflərimizə baxmaqdan imtina etdilər və xəbərdarlıq etdilər ki, hakimiyyətin könüllü surətdə təslim edilməyəcəyi halda bunun nəticələri üçün bütün məsuliyyət parlament üzvlərinin üzərinə düşür. Çıxışının sonunda Məmmədhəsən Hacınski parlament üzvlərini mövcud vəziyyətdə "millətin qurtuluşu naminə" yeganə düzgün qərar qəbul etməyə çağırdı. Lakin Səməd ağa Ağamalıoğlu, Qara bəy Qarabəyov, Aslan bəy Səfikürdski, Məhəmməd Əmin RəsulzadəSultanməcid Qənizadə Məmmədhəsən Hacınskinin hakimiyyətin kommunistlərə qeyd-şərtsiz təslim edilməsi təklifinə qarşı çıxdılar. Bununla belə, qan tökülməsinin qarşısını almaq üçün hakimiyyətin yalnız müəyyən şərtlərlə, hər şeydən əvvəl, vətənin müstəqilliyinin saxlanılması şərti ilə kommunistlərə verilməsinə tərəfdar olduqlarını bildirdilər. Nəticədə, parlament səs çoxluğu ilə aşağıdakı şərtlərlə hakimiyyətin kommunistlərə verilməsi barədə qərar qəbul etdi:

  1. Sovet hökuməti tərəfindən idarə olunan Azərbaycanın tam istiqlaliyyəti mühafizə edilir;
  2. Azərbaycan Kommunist Firqəsinin yaratdığı hökumət müvəqqəti orqan olacaqdır;
  3. Azərbaycanın son idarə formasını hər hansı bir xarici təzyiqdən asılı olmayan fəhlə, kəndli və əsgər deputatları sovetləri şəxsində Azərbaycanın ali qanunverici orqanı müəyyənləşdirir;
  4. Hökumət idarələrinin bütün qulluqçuları öz yerlərində qalır, ancaq məsul vəzifə tutanlar dəyişdirilir;
  5. Yeni yaradılan müvəqqəti kommunist hökuməti Parlament və Hökumət üzvlərinin heyatının və əmlakının toxunulmazlığına təminat verir;
  6. Qırmızı Ordunun Bakı şəhərinə döyüşlə daxil olmasına yol verməmək üçün tədbir görüləcək;
  7. Yeni hökumət, haradan baş verməsindən asılı olmayaraq, Azərbaycanın istiqlalını sarsıtmaq məqsədi güdən bütün xarici qüvvələrə qarşı öz sərəncamında olan vasitələrlə qəti tədbirlər görəcəkdir.

Beləliklə, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Parlamenti mühasirə şəraitində keçirdiyi həmin iclasında da özünün demokratik ənənələrinə və istiqlalçılıq ideyalarına sadiq qaldı. Lakin işğalçılar Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin hakimiyyəti dinc yolla, qan tökülmədən kommunistlərə təhvil vermək haqqında qərarına məhəl qoymadılar. Sovet Rusiyasının beynəlxalq hüquq normalarını tapdalayan hərbi müdaxiləsi və XI Qızıl Ordu hissələrinin qanlı döyüş əməliyyatları nəticəsində Azərbaycan yenidən Rusiya tərəfindən işğal edildi.

Azərbaycan Parlamenti yarandığı ilk gündən öz işlərini demokratik cümhuriyyətlərə xas təşkilati prinsiplər əsasında qurur. Parlamentin təşkili haqqında qəbul edilmiş qanunda Parlamentin 120 nəfərdən ibarət olması nəzərdə tutulmuşdursa da müxtəlif səbəblərdən heç vaxt Parlamentdə bu sayda deputat olmamışdır.

Bununla belə, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Parlamenti öz fəaliyyəti ərzində, o cümlədən 17 aylıq fəaliyyəti dövründə həyata keçirdiyi müstəqil dövlət quruculuğu təcrübəsi ilə yüksək səviyyəli qanunvericilik aktları və qərarlar qəbul etmişdir.

Azərbaycan Parlamentinin ilk iclaslarında onun işində iştirak edən partiya fraksiya və qrupları özfəaliyyət proqramları haqqında bəyanatlar verirlər. Bu bəyanatlarda Azərbaycan Cümhuriyyətinin müstəqilliyi və ərazi toxunulmazlığını, milli və siyasi hüquqlarını qoruyub saxlamaq Azərbaycan xalqının və hökumətinin digər xalqlar və hökumətlərlə, xüsusilə qonşu hökumətlərlə dostluq əlaqələrini yaratmaq və möhkəmləndirmək, respublikada hüquqi-demokratik dövlət quruluşunu bərqərar etmək, geniş sosial islahatlar həyata keçirmək, ölkəni müdafiə edə biləcək güclü ordu yaratmaq fikirləri ortaqlıq təşkil edirdi.

Parlamentin cəmi 145 iclası olmuşdur. Yetərsay olmadığı üçün bu iclaslardan 15-i baş tutmamışdır. Qalan 130 iclasdan ikisi tarixi — Azərbaycan İstiqlalının birinci ildönümü münasibəti ilə 28 may 1919-cu ildə və Bakının azad edilməsinin birinci ildönümü münasibəti ilə 15 sentyabr 1919-cu ildə, dördü təntənəli 12 mart 1919-cu il və 12 mart 1920-ci illərdə Böyük Rus İnqilabının 2-ci və 3-cü ildönümləri; 27 iyun 1919-cu il Azərbaycanla-Gürcüstan arasında hərbi əməkdaşlıq haqqında müqavilə bağlanması və 14 yanvar 1920-ci il Paris Sülh Konfransı iştirakçısı olan dövlətlər tərəfindən Azərbaycanın müstəqilliyinin de-fakto tanınması münasibətilə keçirilmişdir. İkisi isə fövqəladə vəziyyətlə bağlı — 1918-ci il dekabrın 20-də Ermənistanın Gürcüstana müharibə elan etməsi və 1920-ci il martın 17-də Gürcüstanla-Azərbaycan arasında bağlanmış iqtisadi əməkdaşlıq haqqında müqavilələrin təsdiqi münasibətilə keçirilmiş iclaslardı. Qalan iclaslarda ölkənin daxili və xarici siyasəti, iqtisadiyyat və maliyyə məsələləri, qanunvericilik aktlarının müzakirəsi və qəbulu, ordu quruculuğu və sair məsələlər müzakirə olunmuşdur.

Azərbaycan Parlamenti öz fəaliyyətinin mühüm hissəsini dövlət müstəqilliyinin qorunub saxlanmasına və Ordu quruculuğu məsələlərinə yönəltmişdi. Qeyd olunmalıdır ki, Parlamentin bu sahədə qəbul etdiyi qanun və qərarların müzakirəsində Parlament üzvləri, bir qayda olaraq, həmrəylik və yekdillik nümayiş etdirirdilər.

Təhsil

1919-cu ildə Bakı Dövlət Universitetinin gerbi

Ölkənin hər yerində müxtəlif pillədən olan məktəblər, gimnaziyalar, qız məktəbləri, uşaq baxçaları, qısa müddətli müəllim kursları, kitabxanalar açılır, kənd yerində xəstəxana və feldşer məntəqələri şəbəkəsi yaradılır, yoluxucu xəstəliklərə qarşı mübarizə aparılırdı.

Parlament 1919-cu il sentyabrın 1-də Bakı Dövlət Universitetinin təsis olunması haqqında qanun qəbul etdi.

Azərbaycan Parlamenti hökumətin təklifinə əsasən 100 nəfər azərbaycanlı gəncin dövlət hesabına təhsil almaq üçün xarici ölkələrə göndərilməsi barədə qanun qəbul etmişdi. Parlament xaricə göndəriləcək gəncləri müəyyən etmək üçün Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin başçılığı ilə Mehdi bəy Hacınski, Əhməd bəy Pepinov, Qara bəy Qarabəyov, Abdulla bəy Əfəndizadə ibarət xüsusi müsabiqə komissiyası yaratmışdı. Komissiyanın qərarına əsasən ali təhsil almaq üçün 45 nəfər Fransa, 23 nəfər İtaliya, 10 nəfər İngiltərə, 9 nəfər Türkiyə ali məktəblərinə göndərilmişdi. Rusiyada oxumaq üçün seçilmiş 13 nəfər gənc orada Vətəndaş müharibəsi başlandığı üçün təhsil almağa gedə bilməmişdi.

Xarici siyasət

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin və Hökumətinin üzvləri AXC-nin rəsmən tanınması şərəfinə

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Parlamenti və hökuməti respublikanın beynəlxalq aləmdə tanınması üçün iş aparırdı. Bununla bağlı olaraq 1918-ci il dekabrın 28-də parlamentin sədri Əlimərdan bəy Topçubaşovun başçılığı ilə Paris Sülh Konfransına xüsusi nümayəndə heyətinin göndərilməsi haqqında parlament qərar qəbul etmişdi. Parlament sədri Əlimərdan bəy Topçubaşov ağır çətinlikləri dəf edərək Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin bir sıra böyük dövlətlər tərəfindən de-fakto tanınmasına nail olsa da XI Qırmızı Ordunun Azərbaycanı işğal etməsilə onun bu sahədəki fəaliyyəti yarımçıq qaldı.

Azərbaycan Parlamentinin və Cümhuriyyət hökumətinin fəaliyyətinin çox mühüm hissəsini yaxın qonşularla münasibətlər və sərhəd məsələləri olmuşdur. Aparılan çox gərgin işdən sonra Gürcüstanla münasibətlər nizama salınsa da, Ermənistan hökumətinin böyük ərazi iddiaları üzündən Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərini normal məcraya yönəltmək mümkün olmamışdı.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə qonşu Qacarlar İranı ilə də bir sıra saziş və müqavilələr imzalanmış və həmin sənədlər Parlamentdə təsdiq olunmuşdur.

Qanunlar

Parlamentin müzakirəsinə 270-dən çox qanun layihəsi çıxarılmış, onlardan 230-a yaxını qəbul olunmuşdu. Qanunlar qızğın və işgüzar fikir mübadiləsi şəraitində müzakirə edilir, yalnız üçüncü oxunuşdan sonra qəbul olunurdu. Parlament qanunlarının hazırlanması, müzakirəsi və təsdiq olunmasında 11 fraksiya və qrupa mənsub olan millət vəkilləri iştirak edirdilər.

Parlamentdə 11 komissiya fəaliyyət göstərirdi: Maliyyə-büdcə, qanunvericilik təklifləri, Müəssislər Məclisinə seçkilər keçirmək üzrə mərkəzi komissiya, mandat, hərbi, aqrar məsələlər: sorğular üzrə, təsərrüfat-sərəncamverici, ölkənin istehsal qüvvələrindən istifadə üzərində nəzarət, redaksiya və fəhlə məsələləri üzrə komissiyalar.

Parlamentin fəaliyyəti xüsusi olaraq bu məqsəd üçün hazırlanmış nizamnamə – "Azərbaycan Parlamentinin nakazı (təlimatı)" əsasında idarə olunurdu.

Məhəmməd Əmin Rəsulzadə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin fəaliyyətinə belə qiymət verirdi:

Millət məclisi məmləkətin bütün sinif və millətlərini təmsil edib, dövlətin tamamən taleyinə hakim idi. Onsuz heç bir əmr keçməz, heç bir məsrəf yapılmaz, heç bir müharibə başlamaz, heç bir barışıq imzalanmazdı. Hökumət məclisin etimadını qazananda qalır, itirəndə düşürdü. Ortada hakim olacaq vasitə – vəzifə yox idi. Parlament hakimi-mütləq idi.

Azərbaycan Cümhuriyyəti Parlamentin stenoqrafik hesabatlarında qeyd olunur ki, seçkilər gizli olacaq və müsəlmanlardan Məclisi-Məbusana, yəni parlamentə Milli Şuranın tərkibində olan 44 nəfər üzvə əlavə olaraq daha 36 üzv seçiləcəkdi. Cəlb ediləcək üzvlərin say nisbəti aşağıdakı kimi idi:

Azlıq təşkil edən millətlərdən və digər təşkilatlardan:

  • Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
    hökumətinin binası (Gəncə)
  • Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
    hökumətinin binası (Bakı)
  • Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
    Parlamentinin binası (Bakı)

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin sələfi olan Milli Şuranın və hökumətin (I XoykiII Xoyski) Gəncədə yerləşdiyi bina hal-hazırda Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti MuzeyiAzərbaycan Dövlət Aqrar Universiteti yerləşir.

Hökumət Bakının işğaldan azad olunnmasından sonra Bakıya köçdü. Fəaliyyətə 7 dekabr 1918-ci il tarixində başlayan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin binası hal-hazırda Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının balansındadır.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin rəhbər heyəti aşağıdakı cədvəldə öz əksini tapıb:

Vəzifə Şəkil Adı və soyadı Seçildiyi tarix Bitmə tarixi Partiya
Sədarət
Parlament sədri
Əlimərdan bəy Topçubaşov 7 dekabr 1918 29 dekabr 1919 Partiyasız
29 dekabr 1919 27 aprel 1920
Müvəqqəti sədr
Məmmədrza ağa Vəkilov 29 dekabr 1919 29 dekabr 1919 Müsavat Partiyası
2 fevral 1920 2 fevral 1920
Sədrin baş müavini
Həsən bəy Ağayev 7 dekabr 1918 29 dekabr 1919 Müsavat Partiyası
29 dekabr 1919 22 yanvar 1920
Məmməd Yusif Cəfərov 2 fevral 1920 27 aprel 1920 Bitərəf
Sədrin 2-ci müavini
Sultan Məcid Qənizadə 7 avqust 1919 12 yanvar 1920 İttihad Partiyası
12 yanvar 1920 27 aprel 1920
Katiblik
Baş katib
Əhməd bəy Pepinov 15 dekabr 1918 29 dekabr 1919 Hümmət Partiyası
Mehdi bəy Hacınski 29 dekabr 1919 12 yanvar 1920 Müsavat Partiyası
Bağır Rzayev 19 yanvar 1920 16 fevral 1920 Müsəlman Sosialist Bloku
Rza bəy Qaraşarlı 19 fevral 1920 27 aprel 1920 Xalqçı Partiyası
Müvəqqəti katib
Rəhim bəy Vəkilov 7 dekabr 1918 15 dekabr 1918 Müsavat Partiyası
Baş katibin müavini

(katib)

Mehdi bəy Hacınski 16 yanvar 1919 29 dekabr 1919 Müsavat Partiyası
12 yanvar 1920 27 aprel 1920
Baş katibin müavini

(katib)

Bayram Niyazi Kiçikxanlı 16 yanvar 1919 12 yanvar 1920 Əhrar Partiyası
12 yanvar 1920 27 aprel 1920

Sədr

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti parlamentli respublika olduğundan parlamentin sədri, eyni zamanda, dövlət başçısı funksiyasını yerinə yetirirdi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin nakazına (təlimatına) görə parlamentin iclaslarına onun sədri, sədr olmadıqda əvvəlcə Həsən bəy Ağayev, sonra isə Məmməd Yusif Cəfərov, onlar olmadıqda ikinci müavin Sultan Məcid Qənizadə rəhbərlik edirdilər. Parlamentin iclas protokollarını, qanun və qərarlarını sədr, o olmadıqda, müavini və Parlament iclaslarının katibləri imzalayırdılar. Parlament aparatında bütün işlərə ümumi rəhbərliyi bilavasitə sədr və onun müavinləri həyata keçirirdilər. Onlar bu işləri parlament dəftərxanası, parlament komissiyaları və parlamentdə yaradılmış digər qurumlar vasitəsilə həyata keçirirdilər.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti parlamentli respublika olduğundan Parlamentin sədri, eyni zamanda, dövlət başçısı funksiyasını yerinə yetirirdi. Azərbaycan Parlamentinin nakazına (təlimatına) görə Parlamentin iclaslarına onun sədri, sədr olmadıqda əvvəlcə Həsən bəy Ağayev, sonra isə Məmməd Yusif Cəfərov, onlar olmadıqda ikinci müavin Sultanməcid Qənizadə rəhbərlik edirdilər. Parlamentin iclas protokollarını, qanun və qərarlarını sədr, o olmadıqda, müavini və Parlament iclaslarının katibləri imzalayırdılar. Parlament aparatında bütün işlərə ümumi rəhbərliyi bilavasitə sədr və onun müavinləri həyata keçirirdilər. Onlar bu işləri Parlament dəftərxanası, Parlament komissiyaları və Parlamentdə yaradılmış digər qurumlar vasitəsilə həyata keçirirdilər.

Sədr müavinləri

Parlamentin 19 iyul 1919 tarixli sayca 55-ci iclasında 2-ci sədr müavini seçkisi keçirilmişdir. Seçkidə Əhməd bəy Pepinov 22,Sultan Məcid Qənizadə isə 18 səs toplamışdır. Lakin hər ikisi də bu postdan imtina etmişdir. İclasa sədrlik edən Həsən bəy Ağayev Əhməd bəy Pepinovun Rəyasət Heyətində olduğu üçün imtina haqqının olduğunu elan etdi. Lakin Sultan Məcid Qənizadənin namizədliyi səsə qoymaq istəsə də o, qəti surətdə bu vəzifədən imtina edir.

Parlamentin 7 avqust 1919 tarixli sayca altmış üçüncü iclasında İttihad Partiyası sədrə ikinci müavin postuna Sultan Məcid Qənizadənin namizədliyini irəli sürdü. Səsvermə zamanı Sultan Məcid Qənizadə mövcud 51 səsdən 46-nı toplayaraq sədrin 2-ci müavini seçildi.

Katib müavinləri

Parlamentin 8 yanvar 1919 tarixli iclasında sədrə yeni 2 katib müavininin seçilməsi məsələsi müzakirə olunmuşdur. Müsavat Partiyasının sədri Məhəmməd Əmin Rəsulzadə bu 2 müavindən birinin Əhrar fraksiyasından, digərinin isə Milli azlıqlar fraksiyasından seçilməsini təklif etmişdir. Milli azlıqlar fraksiyasından Moisey Quxman namizəd verməyəcəklərini elan etmişdir. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə daha sonra namizədin Bitərəflər fraksiyasından olmasını təklif etmişdir. Bitərəflər fraksiyası da etiraz etdikdən sonra, Şəfi bəy Rüstəmbəyov Müsavat və bitərəflər fraksiyasının namizəd göstərəcəyini elan etmiş və bu qərara etiraz edən olmamışdır. Səsvermədə Əhrar fraksiyası adından Bayram Niyazi Kiçikxanlı, Müsavat və bitərəflər fraksiyası adından isə Mehdi bəy Hacınski seçilmişdir.

Parlamentin müzakirəsinə təqdim olunan qanun layihələri əvvəlcə onun bu və ya digər komissiyasında müzakirə olunur, lazım gəldikdə, yenidən işlənmək üçün geri qaytarılırdı. Parlamentin ümumi iclasının müzakirəsinə yalnız tam hazır vəziyyətdə olan qanun layihələri çıxarılırdı. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentində 11 komissiya fəaliyyət göstərirdi: — maliyyə-büdcə komissiyası, qanunvericilik təklifləri komissiyası, Müəssislər məclisinə seçkilər keçirmək üzrə mərkəzi komissiya, mandat komissiyası, hərbi işlər üzrə komissiya, aqrar məsələlər üzrə komissiya, sorğular üzrə komissiya, təsərrüfat-sərəncamverici məsələlər üzrə komissiya, ölkənin istehsal qüvvələrindən istifadə üzərində nəzarət komissiyası, fəhlə məsələləri üzrə komissiya və nəşriyyat-redaksiya komissiyası.

Komissiyalar parlamentin ümumi iclasında Parlament fraksiyaları üzvlərindən təşkil olunmuşdu. Komissiyalara onun üzvləri arasından seçilmiş sədrlər rəhbərlik edirdilər.

Parlament fəaliyyətə başladıqdan sonra Qara bəy Qarabəyov başda olmaqla Parlament Nizamnaməsini hazırlayan komissiya yaradıldı. Nizamnamə layihəsi 1919-cu ilin martın 6-da parlamentin 20-ci iclasında Qara bəy Qarabəyov tərəfindən müzakirəyə təqdim olundu. O, Nizamnamənin 8 fəsil (Parlamentin açılışı və onun üzvlərinin səlahiyyətlərinin yoxlanılması; vəzifəli şəxslərin Parlament tərəfindən seçilməsi; Parlamentin komissiyaları; işlərin Parlamentdə icrası qaydaları; Parlamentin ümumi iclasının aparılması qaydaları; Parlament üzvlərinin şəxsi vəziyyəti; Parlamentin rəyasət heyəti; Parlamentin Nizamnaməsinə yenidən baxılması qaydaları) və 200 maddədən ibarət olması barədə məruzə etdi.

Qara bəy Qarabəyov Parlamentin Nizamnamə layihəsini hazırlayarkən Rusiya İmperiyası Dövlət DumasıZaqafqaziya seyminin nizamnamələrindən istifadə olunduğunu bildirdi və Nizamnamənin rus dilindəki layihəsinin oxunmasını təklif etdi. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə isə bunun əleyhinə çıxaraq, Nizamnamə layihəsinin Azərbaycan dilində oxunması təklifini irəli sürdü. Qara bəy Qarabəyov öz təklifi barədə aydınlıq yaradaraq bildirdi ki, Nizamnamənin ruscadan Azərbaycan dilinə tərcüməsi mükəmməl deyildir. Bu təklif nəzərə alındı və bundan sonra Nizamnamə layihəsi parlamentin həmin iclasında, ardı isə 10 mart tarixli iclasında fəsil-fəsil oxunub müzakirə olunmuş, əlavə və dəyişikliklərlə qəbul edilmişdir. Nizamnamə axırıncı — üçüncü oxunuşda Parlamentin martın 17-də keçirilən iclasında müzakirə olunmadan yekdilliklə qəbul edilmişdir.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamenti 1920 il aprelin 27-də keçirilən son fövqəladə iclasına qədər bu Nizamnamə əsasında fəaliyyət göstərmişdir. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamenti Nizamnaməsinin tam mətni Parlamentin stenoqrafik hesabatlarının rus dilindəki cildində dərc edilmişdir.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti parlamentinin, onun rəhbərlərinin və digər dövlət əhəmiyyətli obyektlərin mühafizəsininin təşkili üçün 1919-cu ilin fevralın 18-də parlamentin 15-ci iclasında "Azərbaycan parlamentinin mühafizə dəstəsinin yaradılması haqqında" Qanun qəbul olunmuşdu. Həmin tarixdə keçirilmiş iclasda büdcə-maliyyə komissiyasının rəhbəri Abuzər bəy Rzayev parlamentin mühafizəsi haqqında qanun layihəsini müzakirəyə çıxarmış, layihə əsasında qanun qəbul edilmişdir. Qanuna əsasən, parlamentin 200 nəfərlik mühafizə dəstəsi təsis edilirdi. Mühafizə dəstəsi parlamentin Rəyasət Heyətinin tabeliyində idi. Mühafizə dəstəsinin saxlanılmasına dövlət xəzinəsindən 2200000 rubl məbləğındə vəsait ayrılmışdı. Parlamentin mühafizə dəstəsinin rəisi əvvəllər Birinci Tatar alayında rotmistr rütbəsində xidmət etmiş podpolkovnik Nağı bəy Əlizadə təyin edilmişdi. Mühafizə dəstəsi parlamentin və başqa bir necə əhəmiyyətli dövlət obyektinin mühafizəsini təşkil edirdi. Eyni zamanda, xüsusi və mühüm tapşırıqların yerinə yetirilməsi daha çox mühafizə dəstəsinin şəxsi heyətinə etibar olunurdu.

Mühafizə dəstəsinin əməkdaşları Qarabağda ermənilərlə döyüşlərdə də yaxından iştirak edirdilər. General-mayor Həbib bəy Səlimovun döyüş bölgəsindən Baş Qərərgaha göndərdiyi raportlarda parlamentin mühafizə dəstəsinin igidliyi barədə məlumat verilirdi. Döyüşlərin birində dəstənin praporşiki Nəcəfəliyev başda olmaqla, 16 əsgər həlak olmuş, praporşik Əsgərov, podporuçik Dauşvili, Ərəbov və xeyli əsgər yaralanmışdı. Döyüşən dəstəyə parlament mühafizə dəstəsinin podpraporşiki Mövsüm İbrahimov rəhbərlik edirdi.

Parlamentin 120 üzvdən ibarət olması nəzərdə tutulsa da heç bir zaman tam olaraq 120 nəfərdən ibarət olmamışdır. Parlamentdə 10 fraksiya mövcud olmuşdur. Müsavat və bitərəflər fraksiyasının lideri Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, İttihad fraksiyasının lideri Qara bəy Qarabəyov, Əhrar fraksiyasının lideri Aslan bəy Qardaşov, Sosialistlər fraksiyasının lideri Səməd ağa Ağamalıyev (və Aslan bəy Səfikürdski), Sol müstəqillər fraksiyasının lideri Abdulla bəy Əfəndiyev, Slavyan-rus Cəmiyyəti fraksiyasının lideri Viktor Klenevski, Milli azlıqlar fraksiyasının lideri Lorens Kun, Erməni fraksiyasının lideri Arşak Paronyan və Daşanksutyun fraksiyasının lideri isə Arşak Malxazyan olmuşdur.

Azərbaycan Parlamentinin işçiləri
  • Məmməd ağa Vəkilov, dəftərxana rəisi
  • Şəfiqə Əfəndizadə, rəis köməkçisi
  • Hüseyn bəy Mirzəcamalov, qanunvericilik şöbəsinin rəisi
  • Abbasəli bəy Hacızadə, inzibati şöbənin rəisi
  • Məmmədsəid Axundov, sədrin xüsusi katibi
  • Həbib Babazadə, kargüzar
  • Camal Paşazadə, kargüzar
  • Qəzənfər Sultanov, kargüzar
  • Cəmaləddin Məmmədzadə, kargüzar
  • Zeynalabdin Gözəlzadə, kargüzar
  • Ceyran Şirinzadə, kargüzar
  • Stanislav Vonsoviç, kargüzar
  • Həsən Mustafazadə, kargüzar
  • Ağalar İskəndərov, kargüzar
  • Mir Əsədulla Seyidməmmədov, mühasib
  • Abbasəli Əsgərzadə, mühasib köməkçisi
  • Əliabbas Məmmədov, mühasib köməkçisi
  • Rübabə Yaqubzadə, qeydiyyatçı
  • Mir Bədrəddin Seyidzadə, qeydiyyatçı
  • Rza bəy Sultanov, parlament həkimi
  • S.Paşazadə, dəftərxana xidmətçisi
  • F.Mustafazadə, dəftərxana xidmətçisi
  • İzzət Hüseynov, dəftərxana xidmətçisi
  • Q.Zeynalzadə, dəftərxana xidmətçisi
  • A.Şeyxzamanov, dəftərxana xidmətçisi
  • Əlirza Atayev, rus dili üzrə redaktor
  • Hüseyn Sadıqov, türk dili üzrə redaktor

Ədəbiyyat

  • .

İstinadlar

  1. (PDF). 2018-02-19 tarixində (PDF). İstifadə tarixi:2018-01-13.
  2. Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti Ensiklopediyası. I cild, s. 32–33
  3. Azərbaycan Respublikasının Dövlət Arxivi: fond 895, siyahı 1, iş 25, vərəq 3,4,5.
  4. Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti Ensiklopediyası. İki cilddə. I cild. Bakı: Lider nəşriyyatı, 2004, s. 33
  5. (PDF). 2018-02-19 tarixində (PDF). İstifadə tarixi:2018-01-13.
  6. Azərbaycan Respublikasının Dövlət Arxivi: Fond 895, siyahı 3, iş 7, vərəq 29
  7. Azərbaycan qəzeti, 6 dekabr, 1918-ci il
  8. (PDF). 2018-02-19 tarixində (PDF). İstifadə tarixi:2018-01-13.
  9. Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti Ensiklopediyası, I cild, s. 42
  10. "Kommunist" qəzeti, 1920-ci il, 6 may
  11. Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti Ensiklopediyası. I cild, s. 33–40
  12. Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti Ensiklopediyası. II cild. Bakı, 2004, s. 15–16
  13. Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti Ensiklopediyası. İki cilddə. I cild. Bakı: Lider nəşriyyatı, 2004, s. 41
  14. Azərbaycan Respublikasının Dövlət Arxivi: Fond 895, siyahı 3, iş 7, vərəq 1–2, iş 187, vərəq 1–2.
  15. . 2011-08-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:2011-07-02.
  16. "". Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası. II. Bakı: "Lider". 2005. səh. 287. ISBN 9952-417-44-4.
  17. Aзepбaйджанская Демократическая Pecnублика (1918–1920). Парламент (стенографические отчеты),Б., 1998
  18. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (1918–1920). Parlament (stenoqrafik hesabatlar), c. 1, Bakı.
  19. A.Paşayev, Açılmamış səhifələrin izi ilə, Bakı, 2001
  20. Elşad Qoca, Tariximiz, taleyimiz, Bakı, 2001
  21. Elşad Qoca- Azərbaycan təhlükəsizlik və xüsusi xidmət orqanları (1918–1920), Bakı, 2000

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamenti
azərbaycan, xalq, cümhuriyyəti, parlamenti, azərbaycan, demokratik, respublikası, parlamenti, səhifəsindən, istiqamətləndirilmişdir, azərbaycan, xalq, cümhuriyyətinin, qanunverici, orqanı, milli, şuranın, xələfi, dekabr, 1918, saat, açılmışdır, azərbaycan, məc. Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti Parlamenti Dil Izle Redakte Azerbaycan Demokratik Respublikasi parlamenti sehifesinden istiqametlendirilmisdir Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti Parlamenti Azerbaycan Xalq Cumhuriyyetinin qanunverici orqani Milli Suranin xelefi 7 dekabr 1918 ci il saat 13 00 da acilmisdir Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti ParlamentiAzerbaycan Meclisi MebusaniNovuNovu ParlamentIdare heyetiSedr Elimerdan bey Topcubasov Musteqiller fraksiyasi 7 dekabr 1918 tarixindenSedrin 1 ci muavini Hesen bey Agayev Musavat Partiyasi 7 dekabr 1918 tarixindenSedrin 2 ci muavini Memmed Yusif Ceferov Musavat PartiyasiSedrin 3 cu muavini Sultan Mecid Qenizade Ittihad PartiyasiBas Katib Rehim bey Vekilov Musavat PartiyasiQurulusuUzvlerin sayi 120Siyasi partiyalar Musavat ve Biterefler 40 oturacaq Ittihad 14 oturacaq Ehrar 8 oturacaq Sosialistler 14 oturacaq Biteref 4 oturacaq Musteqil 4 oturacaq Sol musteqil 1 oturacaq Slavyan Rus 5 oturacaq Milli Azliqlar 7 oturacaq Ermeni 5 oturacaq Dasnaksutun 7 oturacaq Bos 11 oturacaqMeclis zali Mundericat 1 Tarixi 1 1 Yaradilmasi 1 2 Ilk iclas 1 3 Uzv problemleri 1 4 Son iclas ve aprel isgali 2 Fealiyyeti 2 1 Tehsil 2 2 Xarici siyaset 2 3 Qanunlar 3 Seckiler 4 Binalar 5 Rehberlik 5 1 Sedr 5 2 Sedr muavinleri 5 3 Katib muavinleri 6 Komissiyalar 7 Nizamname 8 Parlamentin Muhafize Destesi 9 Uzvleri ve fraksiyalar 10 Defterxana 11 Menbeler 11 1 Edebiyyat 11 2 Istinadlar 12 Hemcinin baxTarixi RedakteYaradilmasi Redakte 1918 ci il may ayinin 28 de Zaqafqaziya Seyminin Muselman fraksiyasi ozunu Azerbaycan Milli Surasi elan etdi Belelikle Azerbaycanin ilk Parlamenti yarandi ve ilk parlamentli respublikanin bunovresi qoyuldu Istiqlal beyannamesinde beyan edildiyi kimi Muessisler Meclisi toplanincaya qeder Azerbaycanin basinda xalqin secdiyi Milli Sura ve Milli Sura qarsisinda mesuliyyet dasiyan Muveqqeti hokumet durur 1918 ci il sentyabrin 17 de Feteli xan Xoyski kabinetinin teskilinden uc ay sonra Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti hokumeti Bakiya kocdu Baki paytaxt elan olundu Parlamentli respublika idareciliyinin huquqi norma ve qaydalarina sadiq qalan Feteli xan Xoyski hokumeti eyni zamanda Muessisler Meclisinin cagirilmasi ucun hazirliq gormeye basladi Bu meqsedle xususi komissiya yaradildi Milli Suranin qerarindan hele 6 ay kecmemis hokumetin tekbasina hakimiyyeti davam etdirmek selahiyyeti oldugu halda Feteli xan Xoyskinin tesebbusu ve muracietine esasen 1918 ci il noyabrin 16 da Azerbaycan Milli Surasi yeniden fealiyyete basladi Hokumetin sedri Feteli xan Xoyskinin teklifi ile Azerbaycan Milli Surasi Muessisler Meclisi cagirmaq isini oz uzerine goturdu Azerbaycan Milli Surasinin 1918 ci il noyabrin 19 da Mehemmed Emin Resulzadenin sedrliyi ile kecirilen iclasinda parlamentle elaqeli qanun qebul olundu hemcinin parlamentde dovletin hududlarinda yasayan butun milletlerin temsil olunmali oldugu qerari qebul olundu Bu erazilerde Qafqaz teqviminde verilmis melumatlara esasen 2 750 000 nefer ehali var Onlardan 1 900 000 neferi muselman 500 000 neferi ermeni 230 000 neferi ise ruslar idi Her 24 min neferden bir numayende hesabi ile muselmanlar 80 ermeniler 21 ruslar 10 numayende gondermelidir Belelikle Azerbaycan Parlamentini 120 neferden ibaret formalasdirmaq qerara alinir Qanunda Parlamente secilecek 21 ermeni numayendesinden 8 i Gence 8 i Susa 5 i ise Baki ermeni komitelerinden secilmeli idi Bakidaki rus ehalisinden Rus Milli Surasi 10 Alman Milli Surasindan 1 Yehudi Milli Surasindan 1 Gurcu Milli Surasindan 1 ve polyak komitesinden 1 nefer numayende gonderilmeli idi Bundan elave qanunda Azerbaycan Cumhuriyyeti Parlamentine Baki Hemkarlar Teskilati Surasi terefinden 3 Baki Senaye Ticaret terefinden ise 2 numayendenin gonderilmesi de nezerde tutulurdu 1 Parlamentin uzvlerinin deputat toxunulmazligi var idi Azerbaycan Milli Surasinin 19 noyabr 1918 ci il tarixli iclasinin qerarina esasen hele 1917 ci ilin sonlarinda Umumrusiya Muessisler Meclisine secilmis 44 nefer turk muselman numayende birbasa yeni yaradilacaq parlamentin terkibine daxil edilirdi Muselmanlardan qalan 36 deputat ve basqa milletlerin numayendeleri yeniden secilmeli idi Yeni Parlamentin formalasdirilmasi 1918 ci il dekabrin 3 de basa catdirilmali idi 2 Azerbaycan Cumhuriyyeti Parlamentinin cagirilmasi ile elaqedar Azerbaycan Milli Surasi adindan onun sedri Mehemmed Emin Resulzadenin imzasi ile 1918 ci il noyabrin 29 da Azerbaycan ve rus dillerinde Butun Azerbaycan ehalisine Muracietnamesi derc edilir Hemin Muracietnamede deyilirdi Vetendaslar Muharibe ve inqilab zamaninin fovqelade ehvalini nezere alaraq tetil etmis olan Azerbaycan Surai Millisi iqtizai zaman ile tekrar Azerbaycanin paytaxti Bakida toplandi Surai Millinin en evvel qebul etdiyi qanun sirf Azerbaycan muselmanlarina mexsus olan Surai Millini milli bir sekilden cixarib da dovleti bir sekile salmaq oldu Bu ayin 19 da qebul etdiyi qanunnameye gore Surai Milli dekabrin 3 ne qeder 120 ezaliq bir Meclisi Mebusan Parlament halina gelecekdir Bu meclise azliqda qalan milletlerden numayendeler celb olundugu kimi memleketin vilayetlerinden de vekiller cagirilmisdir Bu suretle yigilacaq mebusan irelide umumi intixab usulu ile Azerbaycan Meclisi Muessisani yigisincaya qeder yurdumuzun sahibi olacaq onun muqedderatini hell hokumetini teskil ve menafeini mudafie edecek bize felaket ve sefaletden basqa bir sey vermeyen edavet ve ixtilafi bir terefe qoyaq Tarix hamimiza bir yerde yasamaq mecburiyyetinde qoyub Yeni baslayan heyatin tebii meseqqetlerini asanliqla cekmek ucun yasayisimizi aqil ve insani esaslar uzerinde quraq bir biriminizi sevek ehtiram edek Milli ve mezheb ferqlerine baxmayaraq butun Azerbaycan vetendaslari bir vetenin ovladlaridir Umumi vetende musterek heyatlarini qurmaq ve oz seadetlerine birlikde yetismek ucun onlar bir birine el uzatmali ve yardim etmelidirler 3 4 Ilk iclas Redakte Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti Parlamentinin acilisi 1918 ci il dekabrin 7 de saat 13 00 da Haci Zeynalabdin Tagiyevin Nikolayev kucesinde yerlesen kecmis Qizlar Mektebinin binasinda hazirda Mehemmed Fuzuli adina Elyazmalar Institutunun yerlesdiyi bina Azerbaycan Parlamentinin tenteneli acilisi oldu Bu butun muselman serqinde o dovrun en demokratik prinsipleri esasinda formalasdirilmis ilk parlament idi Parlamentin acilisinda Azerbaycan Milli Surasinin sedri Mehemmed Emin Resulzade genis tebrik nitqi soyledi 5 Musavat fraksiyasinin teklifi ile Elimerdan bey Topcubasov parlamentin sedri doktor Hesen bey Agayev ise sedrin birinci muavini secildi Paris Sulh Konfransina yola dusmus Elimerdan bey Topcubasov seferde oldugu ucun parlamentin fealiyyetine Hesen bey Agayev rehberlik etdi Parlamentin ilk iclasindaca Feteli xan Xoyski hokumetinin istefasi qebul edildi ve yeni hokumetin teskil olunmasi qerara alindi Yeni hokumetin teskili yeniden Feteli xan Xoyskiye tapsirildi 1918 ci il dekabrin 26 da Feteli xan Xoyski parlamentde oz proqrami ile cixis etdi ve yeni hokumetin terkibini tesdiq olunmaga teqdim etdi Parlament hokumetin proqramini qebul etdi ve Feteli xan Xoyskinin teskil etdiyi hokumete etimad gosterdi Uzv problemleri Redakte Azerbaycan Parlamentinde ermenilere 21 ruslara ise 10 yer ayirmasina baxmayaraq onlar parlamentin acilisinda istirak etmediler Baki Rus Milli Surasi parlamentde istirak etmemek haqqinda qerar qebul edir Onlar subut etmeye calisirdilar ki Azerbaycan oz musteqilliyini elan etmekde Vahid ve bolunmez Rusiya ideyasina xilaf cixmisdi Rus Milli Surasi ozunun parlament ve hokumetde istirakini Azerbaycanin Rusiyadan ayrilmasi faktinin taninmasi ve belelikle Azerbaycanin beynelxalq alemde taninmasi isini asanlasdirdigini hesab ederek redd etmisdir 6 Rus Milli Surasinin qebul etdiyi qerarin eksine Bakida fealiyyet gosteren Slavyan rus cemiyyeti Azerbaycan Milli Surasinin sedri Mehemmed Emin Resulzadeye muraciet ederek hemin cemiyyetin numayendelerinin Azerbaycanda umumi dovlet quruculugu islerinde istirak etmek ucun onlarin parlamente daxil olmalarina raziliq vermeyi xahis etdiler 7 Rus Milli Surasi ile yanasi Ermeni Milli Suralari da parlamentden istirakdan imtina etmisdi Ermenilerin Azerbaycan Parlamentinde istirak etmemek taktikasi iki aydan cox davam edir Nehayet onlar da fevral ayinda Parlamentde istirak etmek haqqinda qerar qebul edirler Onlar 1919 cu ilin aprel ayindan etibaren Azerbaycan Parlamentinde iki fraksiya Ermeni fraksiyasi ve Dasnaksutyun fraksiyalari yaradaraq fealiyyet gosterdiler Parlamentde onlarin sonraki fealiyyetleri gosterdi ki ermenilerin Azerbaycan Parlamentinde istirak etmelerinin baslica sebebi Azerbaycan dovletciliyinin yaranmasina Azerbaycan iqtisadiyyati ve medeniyyetinin inkisafina xidmet etmek ucun deyil ozlerinin sovinist separatci Boyuk Ermenistan ideyalarinin tebligi meselelerine yeni bir tribuna elde etmek olmusdu 8 Bundan elave olkede ali hakimiyyeti oz elinde cemlesdirmis ve sayi 100 nefere catmayan Parlamentde 11 fraksiya ve qrupun fealiyyet gostermesi de olduqca murekkeb daxili ve beynelxalq seraitde musteqil dovlet quruculuguna ciddi engel toredirdi Meselen Sosialistler fraksiyasi muntezem olaraq Azerbaycanin Sovet Rusiyasina birlesdirilmesini teblig etmis Sovet Rusiyasinda diplomatik numayendelik acilmasi barede qerar qebul edilmesine nail olmus nehayet Qizil Ordunun olkeye mudaxilesine terefdar cixmisdir Son iclas ve aprel isgali Redakte 1920 ci il aprelin 26 dan 27 ne kecen gece isgalci 11 ci Qirmizi Ordu hisseleri muharibe elan etmeden musteqil Azerbaycan dovletinin serhedlerini kecdi ve Bakiya hucum etdi Baki eyni zamanda denizden de muhasireye alindi Aprelin 27 de seher tezden kommunistlerin silahli desteleri hem seher daxilinde hem de onun kenarlarinda muhum obyektleri ele kecirdiler Eslinde Azerbaycan Xalq Cumhuriyyetinin devrilmis oldugu hemin seraitde isgalcilarin diktesi ile hereket eden kommunistlerin numayende heyeti Azerbaycan Kommunist bolsevikler Partiyasi Merkezi Komitesi Rusiya Kommunist bolsevikler Partiyasi Qafqaz Diyar Komitesinin Baki burosu ve Merkezi Fehle Konfransi adindan Azerbaycan Parlamentine hakimiyyeti tehvil vermek barede ultimatum verdi Bununla elaqedar olaraq hele martin 30 da Nesib bey Yusifbeylinin istefasindan sonra yeni hokumetin teskil olunmasi tapsirilmis Memmedhesen Hacinskinin basciliq etdiyi Mehemmed Emin Resulzade Qara bey Qarabeyov Aslan bey Sefikurdski Aslan bey Qardasov ve Semed aga Agamalioglunun da daxil oldugu xususi komissiya yaradildi Azerbaycan bolsevikleri ile six elaqe saxlayan Memmed Hesen Hacinski kommunistlerle danisiqlar apardi Gosterilen ultimatum ve komissiyanin apardigi danisiqlarin neticeleri Memmed Yusif Ceferovun sedrliyi ile parlamentin sonuncu 145 ci iclasinda muzakire olundu Iclas aprelin 27 de axsam saat 20 45 de baslandi ve 23 25 dek davam etdi Mehemmed Emin Resulzadenin teklifi ile muzakireler zamani parlamentin qapilari xalqin uzune acildi Mehemmed Emin Resulzade cixisinda bele demisdi Cenablar Cixardigimiz tarixi qerari milletden bixeber cixarmayaq Olke Parlamentinin qapisini aciq qoyaq ki her kes ne cur tehlukeli veziyyet icinde oldugumuzu ne cur qerar qebul edeceyimizi bilsin Ona gore de teklif edirem ki meclisimizin qapilarini millet uzune baglamayaq ve milletden bixeber qerar qebul etmeyek 9 Ultimatum barede melumat veren Memmedhesen Hacinski bildirdi ki hakimiyyet bu gun axsam kommunistlere tehvil verilmelidir AK b P nin Merkezi Komitesi bildirir ki eks teqdirde hakimiyyetin Qirrmzi Orduya tehvil verilmesi ucun elinden geleni edecekdir Kommunistler hem de xeberdarliq edirler ki eger biz bu gece hakimiyyeti onlara tehvil vermesek parlamentde temsil olunan siyasi partiyalar o cumleden Musavat Partiyasi qadagan olunacaqdir Memmedhesen Hacinski hemcinin melumat verdi ki kommunistler bizim tekliflerimize baxmaqdan imtina etdiler ve xeberdarliq etdiler ki hakimiyyetin konullu suretde teslim edilmeyeceyi halda bunun neticeleri ucun butun mesuliyyet parlament uzvlerinin uzerine dusur Cixisinin sonunda Memmedhesen Hacinski parlament uzvlerini movcud veziyyetde milletin qurtulusu namine yegane duzgun qerar qebul etmeye cagirdi Lakin Semed aga Agamalioglu Qara bey Qarabeyov Aslan bey Sefikurdski Mehemmed Emin Resulzade ve Sultanmecid Qenizade Memmedhesen Hacinskinin hakimiyyetin kommunistlere qeyd sertsiz teslim edilmesi teklifine qarsi cixdilar Bununla bele qan tokulmesinin qarsisini almaq ucun hakimiyyetin yalniz mueyyen sertlerle her seyden evvel vetenin musteqilliyinin saxlanilmasi serti ile kommunistlere verilmesine terefdar olduqlarini bildirdiler Neticede parlament ses coxlugu ile asagidaki sertlerle hakimiyyetin kommunistlere verilmesi barede qerar qebul etdi Sovet hokumeti terefinden idare olunan Azerbaycanin tam istiqlaliyyeti muhafize edilir Azerbaycan Kommunist Firqesinin yaratdigi hokumet muveqqeti orqan olacaqdir Azerbaycanin son idare formasini her hansi bir xarici tezyiqden asili olmayan fehle kendli ve esger deputatlari sovetleri sexsinde Azerbaycanin ali qanunverici orqani mueyyenlesdirir Hokumet idarelerinin butun qulluqculari oz yerlerinde qalir ancaq mesul vezife tutanlar deyisdirilir Yeni yaradilan muveqqeti kommunist hokumeti Parlament ve Hokumet uzvlerinin heyatinin ve emlakinin toxunulmazligina teminat verir Qirmizi Ordunun Baki seherine doyusle daxil olmasina yol vermemek ucun tedbir gorulecek Yeni hokumet haradan bas vermesinden asili olmayaraq Azerbaycanin istiqlalini sarsitmaq meqsedi guden butun xarici quvvelere qarsi oz serencaminda olan vasitelerle qeti tedbirler gorecekdir 10 Belelikle Azerbaycan Xalq Cumhuriyyetinin Parlamenti muhasire seraitinde kecirdiyi hemin iclasinda da ozunun demokratik enenelerine ve istiqlalciliq ideyalarina sadiq qaldi Lakin isgalcilar Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti Parlamentinin hakimiyyeti dinc yolla qan tokulmeden kommunistlere tehvil vermek haqqinda qerarina mehel qoymadilar Sovet Rusiyasinin beynelxalq huquq normalarini tapdalayan herbi mudaxilesi ve XI Qizil Ordu hisselerinin qanli doyus emeliyyatlari neticesinde Azerbaycan yeniden Rusiya terefinden isgal edildi Fealiyyeti RedakteAzerbaycan Parlamenti yarandigi ilk gunden oz islerini demokratik cumhuriyyetlere xas teskilati prinsipler esasinda qurur Parlamentin teskili haqqinda qebul edilmis qanunda Parlamentin 120 neferden ibaret olmasi nezerde tutulmusdursa da muxtelif sebeblerden hec vaxt Parlamentde bu sayda deputat olmamisdir Bununla bele Azerbaycan Xalq Cumhuriyyetinin Parlamenti oz fealiyyeti erzinde o cumleden 17 ayliq fealiyyeti dovrunde heyata kecirdiyi musteqil dovlet quruculugu tecrubesi ile yuksek seviyyeli qanunvericilik aktlari ve qerarlar qebul etmisdir 11 Azerbaycan Parlamentinin ilk iclaslarinda onun isinde istirak eden partiya fraksiya ve qruplari ozfealiyyet proqramlari haqqinda beyanatlar verirler Bu beyanatlarda Azerbaycan Cumhuriyyetinin musteqilliyi ve erazi toxunulmazligini milli ve siyasi huquqlarini qoruyub saxlamaq Azerbaycan xalqinin ve hokumetinin diger xalqlar ve hokumetlerle xususile qonsu hokumetlerle dostluq elaqelerini yaratmaq ve mohkemlendirmek respublikada huquqi demokratik dovlet qurulusunu berqerar etmek genis sosial islahatlar heyata kecirmek olkeni mudafie ede bilecek guclu ordu yaratmaq fikirleri ortaqliq teskil edirdi 8 Parlamentin cemi 145 iclasi olmusdur Yetersay olmadigi ucun bu iclaslardan 15 i bas tutmamisdir Qalan 130 iclasdan ikisi tarixi Azerbaycan Istiqlalinin birinci ildonumu munasibeti ile 28 may 1919 cu ilde ve Bakinin azad edilmesinin birinci ildonumu munasibeti ile 15 sentyabr 1919 cu ilde dordu tenteneli 12 mart 1919 cu il ve 12 mart 1920 ci illerde Boyuk Rus Inqilabinin 2 ci ve 3 cu ildonumleri 27 iyun 1919 cu il Azerbaycanla Gurcustan arasinda herbi emekdasliq haqqinda muqavile baglanmasi ve 14 yanvar 1920 ci il Paris Sulh Konfransi istirakcisi olan dovletler terefinden Azerbaycanin musteqilliyinin de fakto taninmasi munasibetile kecirilmisdir Ikisi ise fovqelade veziyyetle bagli 1918 ci il dekabrin 20 de Ermenistanin Gurcustana muharibe elan etmesi ve 1920 ci il martin 17 de Gurcustanla Azerbaycan arasinda baglanmis iqtisadi emekdasliq haqqinda muqavilelerin tesdiqi munasibetile kecirilmis iclaslardi Qalan iclaslarda olkenin daxili ve xarici siyaseti iqtisadiyyat ve maliyye meseleleri qanunvericilik aktlarinin muzakiresi ve qebulu ordu quruculugu ve sair meseleler muzakire olunmusdur 8 Azerbaycan Parlamenti oz fealiyyetinin muhum hissesini dovlet musteqilliyinin qorunub saxlanmasina ve Ordu quruculugu meselelerine yoneltmisdi Qeyd olunmalidir ki Parlamentin bu sahede qebul etdiyi qanun ve qerarlarin muzakiresinde Parlament uzvleri bir qayda olaraq hemreylik ve yekdillik numayis etdirirdiler 11 Tehsil Redakte 1919 cu ilde Baki Dovlet Universitetinin gerbi Olkenin her yerinde muxtelif pilleden olan mektebler gimnaziyalar qiz mektebleri usaq baxcalari qisa muddetli muellim kurslari kitabxanalar acilir kend yerinde xestexana ve feldser menteqeleri sebekesi yaradilir yoluxucu xesteliklere qarsi mubarize aparilirdi Parlament 1919 cu il sentyabrin 1 de Baki Dovlet Universitetinin tesis olunmasi haqqinda qanun qebul etdi 11 Azerbaycan Parlamenti hokumetin teklifine esasen 100 nefer azerbaycanli gencin dovlet hesabina tehsil almaq ucun xarici olkelere gonderilmesi barede qanun qebul etmisdi Parlament xarice gonderilecek gencleri mueyyen etmek ucun Mehemmed Emin Resulzadenin basciligi ile Mehdi bey Hacinski Ehmed bey Pepinov Qara bey Qarabeyov Abdulla bey Efendizade ibaret xususi musabiqe komissiyasi yaratmisdi Komissiyanin qerarina esasen ali tehsil almaq ucun 45 nefer Fransa 23 nefer Italiya 10 nefer Ingiltere 9 nefer Turkiye ali mekteblerine gonderilmisdi Rusiyada oxumaq ucun secilmis 13 nefer genc orada Vetendas muharibesi baslandigi ucun tehsil almaga gede bilmemisdi 12 Xarici siyaset Redakte Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti Parlamentinin ve Hokumetinin uzvleri AXC nin resmen taninmasi serefine Azerbaycan Xalq Cumhuriyyetinin Parlamenti ve hokumeti respublikanin beynelxalq alemde taninmasi ucun is aparirdi Bununla bagli olaraq 1918 ci il dekabrin 28 de parlamentin sedri Elimerdan bey Topcubasovun basciligi ile Paris Sulh Konfransina xususi numayende heyetinin gonderilmesi haqqinda parlament qerar qebul etmisdi Parlament sedri Elimerdan bey Topcubasov agir cetinlikleri def ederek Azerbaycan Xalq Cumhuriyyetinin bir sira boyuk dovletler terefinden de fakto taninmasina nail olsa da XI Qirmizi Ordunun Azerbaycani isgal etmesile onun bu sahedeki fealiyyeti yarimciq qaldi Azerbaycan Parlamentinin ve Cumhuriyyet hokumetinin fealiyyetinin cox muhum hissesini yaxin qonsularla munasibetler ve serhed meseleleri olmusdur Aparilan cox gergin isden sonra Gurcustanla munasibetler nizama salinsa da Ermenistan hokumetinin boyuk erazi iddialari uzunden Azerbaycan Ermenistan munasibetlerini normal mecraya yoneltmek mumkun olmamisdi Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti dovrunde qonsu Qacarlar Irani ile de bir sira sazis ve muqavileler imzalanmis ve hemin senedler Parlamentde tesdiq olunmusdur 11 Qanunlar Redakte Parlamentin muzakiresine 270 den cox qanun layihesi cixarilmis onlardan 230 a yaxini qebul olunmusdu Qanunlar qizgin ve isguzar fikir mubadilesi seraitinde muzakire edilir yalniz ucuncu oxunusdan sonra qebul olunurdu Parlament qanunlarinin hazirlanmasi muzakiresi ve tesdiq olunmasinda 11 fraksiya ve qrupa mensub olan millet vekilleri istirak edirdiler Parlamentde 11 komissiya fealiyyet gosterirdi Maliyye budce qanunvericilik teklifleri Muessisler Meclisine seckiler kecirmek uzre merkezi komissiya mandat herbi aqrar meseleler sorgular uzre teserrufat serencamverici olkenin istehsal quvvelerinden istifade uzerinde nezaret redaksiya ve fehle meseleleri uzre komissiyalar 8 Parlamentin fealiyyeti xususi olaraq bu meqsed ucun hazirlanmis nizamname Azerbaycan Parlamentinin nakazi telimati esasinda idare olunurdu Mehemmed Emin Resulzade Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti Parlamentinin fealiyyetine bele qiymet verirdi Millet meclisi memleketin butun sinif ve milletlerini temsil edib dovletin tamamen taleyine hakim idi Onsuz hec bir emr kecmez hec bir mesref yapilmaz hec bir muharibe baslamaz hec bir barisiq imzalanmazdi Hokumet meclisin etimadini qazananda qalir itirende dusurdu Ortada hakim olacaq vasite vezife yox idi Parlament hakimi mutleq idi 13 Seckiler RedakteAzerbaycan Cumhuriyyeti Parlamentin stenoqrafik hesabatlarinda qeyd olunur ki seckiler gizli olacaq ve muselmanlardan Meclisi Mebusana yeni parlamente Milli Suranin terkibinde olan 44 nefer uzve elave olaraq daha 36 uzv secilecekdi Celb edilecek uzvlerin say nisbeti asagidaki kimi idi Baki 5 Goycay qezasi Baki quberniyasi 2 biri seher biri qeza Cavad qezasi Baki quberniyasi 2 biri seher biri qeza Quba qezasi Baki quberniyasi 3 biri seher ikisi qeza Lenkeran qezasi Baki quberniyasi 2 biri seher biri qeza Samaxi qezasi Baki quberniyasi 2 Gence 3 biri seher ikisi qeza Eres qezasi Yelizavetpol quberniyasi 2 biri seher biri qeza Cavansir qezasi Yelizavetpol quberniyasi 1 Zengezur qezasi Yelizavetpol quberniyasi 2 Qazax qezasi Yelizavetpol quberniyasi 1 Cebrayil qezasi Yelizavetpol quberniyasi 1 Nuxa qezasi Yelizavetpol quberniyasi 2 biri seher biri qeza Susa qezasi Yelizavetpol quberniyasi 2 biri seher biri qeza Zaqatala qezasi 2 biri seher biri mahal Irevan vilayetinin Azerbaycana kecen hissesi 3 Tiflis vilayetinin Azerbaycana kecen hissesi 1 Azliq teskil eden milletlerden ve diger teskilatlardan Ermenilerden 21 nefer uzv 8 i Gence 8 i Susa 5 i de Baki ermeni ehali komitesinden Rus ehalisinden Bakidaki Rus Milli Surasindan 10 Alman ehalisinden Alman Milli Surasindan 1 Yehudi ehalisinden Yehudi Milli Surasindan 1 Gurcu ehalisinden Gurcu Milli Surasindan 1 Polyak komitesinden 1 Baki Hemkarlar Ittifaqlari Surasindan 3 Baki Sovet Syezd ve Tcaret Senaye Cemiyyetlerinden mustereken 2 14 Binalar Redakte Esas meqaleler Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti hokumetinin binasi ve Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti Muzeyi Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti hokumetinin binasi Gence Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti hokumetinin binasi Baki Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti Parlamentinin binasi Baki Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti Parlamentinin selefi olan Milli Suranin ve hokumetin I Xoyki ve II Xoyski Gencede yerlesdiyi bina hal hazirda Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti Muzeyi ve Azerbaycan Dovlet Aqrar Universiteti yerlesir Hokumet Bakinin isgaldan azad olunnmasindan sonra Bakiya kocdu Fealiyyete 7 dekabr 1918 ci il tarixinde baslayan Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti Parlamentinin binasi hal hazirda Azerbaycan Milli Elmler Akademiyasinin balansindadir Rehberlik RedakteAzerbaycan Xalq Cumhuriyyeti Parlamentinin rehber heyeti asagidaki cedvelde oz eksini tapib 15 Vezife Sekil Adi ve soyadi Secildiyi tarix Bitme tarixi PartiyaSedaretParlament sedri Elimerdan bey Topcubasov 7 dekabr 1918 29 dekabr 1919 Partiyasiz29 dekabr 1919 27 aprel 1920Muveqqeti sedr Memmedrza aga Vekilov 29 dekabr 1919 29 dekabr 1919 Musavat Partiyasi2 fevral 1920 2 fevral 1920Sedrin bas muavini Hesen bey Agayev 7 dekabr 1918 29 dekabr 1919 Musavat Partiyasi29 dekabr 1919 22 yanvar 1920 Memmed Yusif Ceferov 2 fevral 1920 27 aprel 1920 BiterefSedrin 2 ci muavini Sultan Mecid Qenizade 7 avqust 1919 12 yanvar 1920 Ittihad Partiyasi12 yanvar 1920 27 aprel 1920KatiblikBas katib Ehmed bey Pepinov 15 dekabr 1918 29 dekabr 1919 Hummet Partiyasi Mehdi bey Hacinski 29 dekabr 1919 12 yanvar 1920 Musavat Partiyasi Bagir Rzayev 19 yanvar 1920 16 fevral 1920 Muselman Sosialist Bloku Rza bey Qarasarli 19 fevral 1920 27 aprel 1920 Xalqci PartiyasiMuveqqeti katib Rehim bey Vekilov 7 dekabr 1918 15 dekabr 1918 Musavat PartiyasiBas katibin muavini katib Mehdi bey Hacinski 16 yanvar 1919 29 dekabr 1919 Musavat Partiyasi12 yanvar 1920 27 aprel 1920Bas katibin muavini katib Bayram Niyazi Kicikxanli 16 yanvar 1919 12 yanvar 1920 Ehrar Partiyasi12 yanvar 1920 27 aprel 1920Sedr Redakte Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti parlamentli respublika oldugundan parlamentin sedri eyni zamanda dovlet bascisi funksiyasini yerine yetirirdi Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti Parlamentinin nakazina telimatina gore parlamentin iclaslarina onun sedri sedr olmadiqda evvelce Hesen bey Agayev sonra ise Memmed Yusif Ceferov onlar olmadiqda ikinci muavin Sultan Mecid Qenizade rehberlik edirdiler Parlamentin iclas protokollarini qanun ve qerarlarini sedr o olmadiqda muavini ve Parlament iclaslarinin katibleri imzalayirdilar Parlament aparatinda butun islere umumi rehberliyi bilavasite sedr ve onun muavinleri heyata kecirirdiler Onlar bu isleri parlament defterxanasi parlament komissiyalari ve parlamentde yaradilmis diger qurumlar vasitesile heyata kecirirdiler Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti parlamentli respublika oldugundan Parlamentin sedri eyni zamanda dovlet bascisi funksiyasini yerine yetirirdi Azerbaycan Parlamentinin nakazina telimatina gore Parlamentin iclaslarina onun sedri sedr olmadiqda evvelce Hesen bey Agayev sonra ise Memmed Yusif Ceferov onlar olmadiqda ikinci muavin Sultanmecid Qenizade rehberlik edirdiler Parlamentin iclas protokollarini qanun ve qerarlarini sedr o olmadiqda muavini ve Parlament iclaslarinin katibleri imzalayirdilar Parlament aparatinda butun islere umumi rehberliyi bilavasite sedr ve onun muavinleri heyata kecirirdiler Onlar bu isleri Parlament defterxanasi Parlament komissiyalari ve Parlamentde yaradilmis diger qurumlar vasitesile heyata kecirirdiler Sedr muavinleri Redakte Parlamentin 19 iyul 1919 tarixli sayca 55 ci iclasinda 2 ci sedr muavini seckisi kecirilmisdir Seckide Ehmed bey Pepinov 22 Sultan Mecid Qenizade ise 18 ses toplamisdir Lakin her ikisi de bu postdan imtina etmisdir Iclasa sedrlik eden Hesen bey Agayev Ehmed bey Pepinovun Reyaset Heyetinde oldugu ucun imtina haqqinin oldugunu elan etdi Lakin Sultan Mecid Qenizadenin namizedliyi sese qoymaq istese de o qeti suretde bu vezifeden imtina edir Parlamentin 7 avqust 1919 tarixli sayca altmis ucuncu iclasinda Ittihad Partiyasi sedre ikinci muavin postuna Sultan Mecid Qenizadenin namizedliyini ireli surdu Sesverme zamani Sultan Mecid Qenizade movcud 51 sesden 46 ni toplayaraq sedrin 2 ci muavini secildi Katib muavinleri Redakte Parlamentin 8 yanvar 1919 tarixli iclasinda sedre yeni 2 katib muavininin secilmesi meselesi muzakire olunmusdur Musavat Partiyasinin sedri Mehemmed Emin Resulzade bu 2 muavinden birinin Ehrar fraksiyasindan digerinin ise Milli azliqlar fraksiyasindan secilmesini teklif etmisdir Milli azliqlar fraksiyasindan Moisey Quxman namized vermeyeceklerini elan etmisdir Mehemmed Emin Resulzade daha sonra namizedin Biterefler fraksiyasindan olmasini teklif etmisdir Biterefler fraksiyasi da etiraz etdikden sonra Sefi bey Rustembeyov Musavat ve biterefler fraksiyasinin namized gostereceyini elan etmis ve bu qerara etiraz eden olmamisdir Sesvermede Ehrar fraksiyasi adindan Bayram Niyazi Kicikxanli Musavat ve biterefler fraksiyasi adindan ise Mehdi bey Hacinski secilmisdir Komissiyalar RedakteParlamentin muzakiresine teqdim olunan qanun layiheleri evvelce onun bu ve ya diger komissiyasinda muzakire olunur lazim geldikde yeniden islenmek ucun geri qaytarilirdi Parlamentin umumi iclasinin muzakiresine yalniz tam hazir veziyyetde olan qanun layiheleri cixarilirdi Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti Parlamentinde 11 komissiya fealiyyet gosterirdi maliyye budce komissiyasi qanunvericilik teklifleri komissiyasi Muessisler meclisine seckiler kecirmek uzre merkezi komissiya mandat komissiyasi herbi isler uzre komissiya aqrar meseleler uzre komissiya sorgular uzre komissiya teserrufat serencamverici meseleler uzre komissiya olkenin istehsal quvvelerinden istifade uzerinde nezaret komissiyasi fehle meseleleri uzre komissiya ve nesriyyat redaksiya komissiyasi Komissiyalar parlamentin umumi iclasinda Parlament fraksiyalari uzvlerinden teskil olunmusdu Komissiyalara onun uzvleri arasindan secilmis sedrler rehberlik edirdiler 16 Nizamname RedakteParlament fealiyyete basladiqdan sonra Qara bey Qarabeyov basda olmaqla Parlament Nizamnamesini hazirlayan komissiya yaradildi Nizamname layihesi 1919 cu ilin martin 6 da parlamentin 20 ci iclasinda Qara bey Qarabeyov terefinden muzakireye teqdim olundu O Nizamnamenin 8 fesil Parlamentin acilisi ve onun uzvlerinin selahiyyetlerinin yoxlanilmasi vezifeli sexslerin Parlament terefinden secilmesi Parlamentin komissiyalari islerin Parlamentde icrasi qaydalari Parlamentin umumi iclasinin aparilmasi qaydalari Parlament uzvlerinin sexsi veziyyeti Parlamentin reyaset heyeti Parlamentin Nizamnamesine yeniden baxilmasi qaydalari ve 200 maddeden ibaret olmasi barede meruze etdi 17 Qara bey Qarabeyov Parlamentin Nizamname layihesini hazirlayarken Rusiya Imperiyasi Dovlet Dumasi ve Zaqafqaziya seyminin nizamnamelerinden istifade olundugunu bildirdi ve Nizamnamenin rus dilindeki layihesinin oxunmasini teklif etdi Mehemmed Emin Resulzade ise bunun eleyhine cixaraq Nizamname layihesinin Azerbaycan dilinde oxunmasi teklifini ireli surdu Qara bey Qarabeyov oz teklifi barede aydinliq yaradaraq bildirdi ki Nizamnamenin ruscadan Azerbaycan diline tercumesi mukemmel deyildir Bu teklif nezere alindi ve bundan sonra Nizamname layihesi parlamentin hemin iclasinda ardi ise 10 mart tarixli iclasinda fesil fesil oxunub muzakire olunmus elave ve deyisikliklerle qebul edilmisdir Nizamname axirinci ucuncu oxunusda Parlamentin martin 17 de kecirilen iclasinda muzakire olunmadan yekdillikle qebul edilmisdir 18 Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti Parlamenti 1920 il aprelin 27 de kecirilen son fovqelade iclasina qeder bu Nizamname esasinda fealiyyet gostermisdir Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti Parlamenti Nizamnamesinin tam metni Parlamentin stenoqrafik hesabatlarinin rus dilindeki cildinde derc edilmisdir 17 Parlamentin Muhafize Destesi RedakteAzerbaycan Xalq Cumhuriyyeti parlamentinin onun rehberlerinin ve diger dovlet ehemiyyetli obyektlerin muhafizesininin teskili ucun 1919 cu ilin fevralin 18 de parlamentin 15 ci iclasinda Azerbaycan parlamentinin muhafize destesinin yaradilmasi haqqinda Qanun qebul olunmusdu 19 Hemin tarixde kecirilmis iclasda budce maliyye komissiyasinin rehberi Abuzer bey Rzayev parlamentin muhafizesi haqqinda qanun layihesini muzakireye cixarmis layihe esasinda qanun qebul edilmisdir 20 Qanuna esasen parlamentin 200 neferlik muhafize destesi tesis edilirdi 19 21 Muhafize destesi parlamentin Reyaset Heyetinin tabeliyinde idi Muhafize destesinin saxlanilmasina dovlet xezinesinden 2200000 rubl mebleginde vesait ayrilmisdi Parlamentin muhafize destesinin reisi evveller Birinci Tatar alayinda rotmistr rutbesinde xidmet etmis podpolkovnik Nagi bey Elizade teyin edilmisdi Muhafize destesi parlamentin ve basqa bir nece ehemiyyetli dovlet obyektinin muhafizesini teskil edirdi Eyni zamanda xususi ve muhum tapsiriqlarin yerine yetirilmesi daha cox muhafize destesinin sexsi heyetine etibar olunurdu 19 Muhafize destesinin emekdaslari Qarabagda ermenilerle doyuslerde de yaxindan istirak edirdiler General mayor Hebib bey Selimovun doyus bolgesinden Bas Qerergaha gonderdiyi raportlarda parlamentin muhafize destesinin igidliyi barede melumat verilirdi 21 Doyuslerin birinde destenin praporsiki Necefeliyev basda olmaqla 16 esger helak olmus praporsik Esgerov podporucik Dausvili Erebov ve xeyli esger yaralanmisdi 20 Doyusen desteye parlament muhafize destesinin podpraporsiki Movsum Ibrahimov rehberlik edirdi 19 21 Uzvleri ve fraksiyalar Redakte Esas meqale Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti Parlamentinin uzvleri Parlamentin 120 uzvden ibaret olmasi nezerde tutulsa da hec bir zaman tam olaraq 120 neferden ibaret olmamisdir Parlamentde 10 fraksiya movcud olmusdur Musavat ve biterefler fraksiyasinin lideri Mehemmed Emin Resulzade Ittihad fraksiyasinin lideri Qara bey Qarabeyov Ehrar fraksiyasinin lideri Aslan bey Qardasov Sosialistler fraksiyasinin lideri Semed aga Agamaliyev ve Aslan bey Sefikurdski Sol musteqiller fraksiyasinin lideri Abdulla bey Efendiyev Slavyan rus Cemiyyeti fraksiyasinin lideri Viktor Klenevski Milli azliqlar fraksiyasinin lideri Lorens Kun Ermeni fraksiyasinin lideri Arsak Paronyan ve Dasanksutyun fraksiyasinin lideri ise Arsak Malxazyan olmusdur Defterxana Redakte Azerbaycan Parlamentinin iscileri Memmed aga Vekilov defterxana reisi Sefiqe Efendizade reis komekcisi Huseyn bey Mirzecamalov qanunvericilik sobesinin reisi Abbaseli bey Hacizade inzibati sobenin reisi Memmedseid Axundov sedrin xususi katibi Hebib Babazade karguzar Camal Pasazade karguzar Qezenfer Sultanov karguzar Cemaleddin Memmedzade karguzar Zeynalabdin Gozelzade karguzar Ceyran Sirinzade karguzar Stanislav Vonsovic karguzar Hesen Mustafazade karguzar Agalar Iskenderov karguzar Mir Esedulla Seyidmemmedov muhasib Abbaseli Esgerzade muhasib komekcisi Eliabbas Memmedov muhasib komekcisi Rubabe Yaqubzade qeydiyyatci Mir Bedreddin Seyidzade qeydiyyatci Rza bey Sultanov parlament hekimi S Pasazade defterxana xidmetcisi F Mustafazade defterxana xidmetcisi Izzet Huseynov defterxana xidmetcisi Q Zeynalzade defterxana xidmetcisi A Seyxzamanov defterxana xidmetcisi Elirza Atayev rus dili uzre redaktor Huseyn Sadiqov turk dili uzre redaktorMenbeler RedakteEdebiyyat Redakte Azerbaycan Respublikasinin Parlamenti Baki 2008 519 s Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti Ensiklopediyasi Iki cildde I cild Baki Lider nesriyyati 2004 440 s Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti 1918 1920 Parlament Stenoqrafik hesabatlar I kitab Baki Azerbaycan nesriyyati 1998 976 seh Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti 1918 1920 Parlament Stenoqrafik hesabatlar II kitab Baki Azerbaycan nesriyyati 1998 992 seh Istinadlar Redakte Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti 1918 1920 Parlament Stenoqrafik hesabatlar I cild Baki Azerbaycan nesriyyati 1998 s 11 12 PDF 2018 02 19 tarixinde arxivlesdirilib PDF Istifade tarixi 2018 01 13 Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti Ensiklopediyasi I cild s 32 33 Azerbaycan Respublikasinin Dovlet Arxivi fond 895 siyahi 1 is 25 vereq 3 4 5 Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti Ensiklopediyasi Iki cildde I cild Baki Lider nesriyyati 2004 s 33 Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti 1918 1920 Parlament Stenoqrafik hesabatlar I cild s 13 PDF 2018 02 19 tarixinde arxivlesdirilib PDF Istifade tarixi 2018 01 13 Azerbaycan Respublikasinin Dovlet Arxivi Fond 895 siyahi 3 is 7 vereq 29 Azerbaycan qezeti 6 dekabr 1918 ci il 1 2 3 4 Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti 1918 1920 Parlament Stenoqrafik hesabatlar I cild s 15 18 PDF 2018 02 19 tarixinde arxivlesdirilib PDF Istifade tarixi 2018 01 13 Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti Ensiklopediyasi I cild s 42 Kommunist qezeti 1920 ci il 6 may 1 2 3 4 Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti Ensiklopediyasi I cild s 33 40 Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti Ensiklopediyasi II cild Baki 2004 s 15 16 Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti Ensiklopediyasi Iki cildde I cild Baki Lider nesriyyati 2004 s 41 Azerbaycan Respublikasinin Dovlet Arxivi Fond 895 siyahi 3 is 7 vereq 1 2 is 187 vereq 1 2 Azerbaycan Parlamentinin Terkibi Adres kalendar Azerbajdzhanskoj Respubliki za 1920 god ch 3 Baku 1920 s 21 23 2011 08 29 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2011 07 02 Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti Parlamenti Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti Ensiklopediyasi II Baki Lider 2005 seh 287 ISBN 9952 417 44 4 1 2 Azepbajdzhanskaya Demokraticheskaya Pecnublika 1918 1920 Parlament stenograficheskie otchety B 1998 Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti 1918 1920 Parlament stenoqrafik hesabatlar c 1 Baki 1 2 3 4 A Pasayev Acilmamis sehifelerin izi ile Baki 2001 1 2 Elsad Qoca Tariximiz taleyimiz Baki 2001 1 2 3 Elsad Qoca Azerbaycan tehlukesizlik ve xususi xidmet orqanlari 1918 1920 Baki 2000Hemcinin bax RedakteAzerbaycan Xalq Cumhuriyyeti Parlamentinin uzvleri Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti Parlamentinin tesis edilmesi haqqinda qanunMenbe https az wikipedia org w index php title Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti Parlamenti amp oldid 6090243, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.