fbpx
Wikipedia

At

At (lat.Equus) — Təkdırnaqlılar dəstəsinin Atlar (lat.Equidae) fəsiləsinin yeganə müasir cinsi.

?At
Equus
Elmi təsnifat
Aləmi:Heyvanlar
Yarımaləm:Eumetazoylar
Bölmə:İkitərəflisimmetriyalılar
Yarımbölmə:Sonağızlılar
Tip:Xordalılar
Yarımtip:Onurğalılar
İnfratip:Ağızçənəlilər
Sinifüstü:Dördayaqlılar
Sinif:Məməlilər
Yarımsinif:Vəhşi heyvanlar
İnfrasinif:Plasentalılar
Dəstə:Təkdırnaqlılar
Fəsilə:Atlar
Cins:At
Elmi adı
EquusLinnaeus, 1758
Növ və yarımnövləri
Prjevalski atı (Equus przewalskii)

Vəhşi at (Equus ferus)

Ev atı (Equus ferus caballus)

Eşşək (Equus asinus)
Qulan (Equus hemionus)
Düzənlik zebri (Equus quagga)
Dağ zebri (Equus zebra)

Səhra zebri (Equus grevyi)

Mündəricat

7 müasir və 1 nəsli kəsilmiş növü var.

Müasir növləri

Nəsli kəsilmiş növü

Zooloji təsnifata görə atlar fəqərəlilər şöbəsinə, məməlilər sinfinə, təkdırnaqlılar dəstəsinə, ataoxşarlar (ekvidlər) ailəsinə və əsil atlar növünə mənsubdurlar. Ekvidlər ailəsinə həmçinin ulaqlar, zebrlər və yarım ulaqlar növləri də daxildirlər.

Professor B.O.Kovalyovski qazıntılar nəticəsində tapılan təkdırnaqlılar içərisində keçid formalarının olmasını sübut edərək, bunların təkamül nəticəsində meydana gəlməsini göstərmişdir. Onun fikrincə həyat şəraiti dəyişdikcə bunlarda dəyişmiş, bir formadan-digər formaya, yəni şəraitə uyğun bir formaya düşmüşlər.

Atların ən qədim əcdadı hesab edilən Eohippus meşə heyvanı olmaqla üçüncü dövrün ikinci epoxasında (Eosepdə) köhnə və Yeni dünyanın müstəqil iqlim, yumşaq tropik bitki, rütubətli və bataqlıq yerlərdə yaşamışlar.

Milyon illər davam edən təkamül nəticəsində 30 sm boylu Eohippus dəyişmiş onun barmaqları atrofiyaya uyğarayaraq nəhayət 100-120 sm boylu iliohippus adlanan tək dırnaqlı bir forma meydana gəlmişdir.

Vəhşi atların tək dırnaqlı forması üst pliosen dövründə meydana gəlmiş və tədricən Asiya və Avropanın geniş düzənliklərində yayılmışdır.

Təbii şəraitin dəyişməsi nəticəsində vəhşi atların bədən quruluşu böyük dəyişikliklərə uğramışdır. Qədim dövrlərə aid atların qalıqları Zaqafqaziyada da tapılmışdır.

Dördüncü dövrün pleystosen epokasına aid olan çoxlu at və eşşək sümükləri Bakının yaxınlığında məşhur Binəqədi qazıntılarında, Ermənistanda Leninakan şəhəri yaxınlığında, Gürcüstanda isə Herqulis/Klde mağarasında tapılmışdır. Bu və digər bir sıra məlumatlar göstərirlər ki, Zaqafqaziya da atların ilk mənşə ocaqlarından biri olmuşdur.

Nəticə etibari ilə demək olar ki, atlar da, digər ev heyvanları kimi uzun dövrlər sürən təkamül nəticəsində bir ilk vəhşi formadan əmələ gəlmişlər.

Vəhşi atların əhliləşdirilməsi və onların insan tərəfindən yetişdirilməsi yeni daş dövrünün (neolit) axırlarına, tunc dövrünün əvvəllərinə – yeni eradan 3000-3500 il əvvələ aid edilir.

Qazıntılar və maddi-mədəniyyət materialları göstərirlər ki, hələ vəhşi və yarım vəhşi yaşayan insanlar əvvəllər vəhşi atları ovlayaraq onların ətindən və dərisindən istifadə etmişlər.

Ovlanan atlar içərisində şübhəsiz ki, salamat qalanları da olmuşdur. Bu atları xüsusən bunların balalarını insanlar özlərinə ram etmiş, öyrətmiş və beləliklə vəhşi atları tədricən əhliləşdirmişdir. İbtidai-icma şəraitində yaşayan insanlar bu atlar vasitəsilə digər heyvanların ovuna çıxmış və sonralar onları tədricən minikdə və qoşquda istifadə etməyə başlamışdır.

Güman edilir ki, əhliləşdirmə eyni zamanda bir neçə yerdə insanların ilk beşik ocaqlarında aparılmışdır.

İlk əhliləşdirmə ocaqlarından biri Orta Asiyada Amur-Dərya və Sır-Dərya çaylarının geniş vadisi olmuşdur. Burada əhliləşdirilən atlar incə sümüklü və mütənasib quruluşlu olmuşdur. Bunu Aşqabad yaxınlığında qədim Annau şəhərində aparılmış və daş dövrünə aid olan qazıntılarında tapılan sümük qalıqları subüt edir.

Orta Asiyada atçılıq çox qədim zamanlardan inkişaf etmiş və buradakı atlar yüksək keyfiyyətə malik olduqları üçün digər ölkələrə aparılmışlar.

Qədim Orta Asiya atlarından aqramaklar, Nisey (Midiya), Parfiya (qədim Türkmən) və İran atları məşhur olmuşlar. Bu cənub at tipindən sonralar axal-təkə, ərəb və s. təpəlik at cinsləri əmələ gəlmişdir.

Qədim əhliləşdirmə ocaqlarından biri də Zaqafqaziya olmuşdur. Burada da atçılıq qədim bir tarixə malikdir. Arxeoloji məlumatlar göstərir ki, Zaqafqaziyada maldarlıq Daş-tunc (eniolit) dövründən inkişaf etməyə başlamışdır. Xanlar şəhəri ətrafında aparılan qazıntılarda çoxlu miqdar ev heyvanlarının (qaramal, at, qoyun, keçi və donuz) lülə sümükləri tapılmışdır. Bu materiallar göstərir ki, bu yerlərdə yeni eradan əvvəlki ikiminilliyin ortalarından başlayaraq atlardan minikdə istifadə olunmuşdur. Mingəçevirdə aparılan qazıntılarda (tunc dövrünün ortaları və axırlarına aid) tapılmış əşyalar (tunc kəmər üzərində atın naxışı, kəm və s.), atçılığın Azərbaycanda çox qədim zamanlardan inkişaf etməsini sübut edir.

Mehtərlik

Mehtər - ata qulluq edən adamdır. Paşaların, xanların, bəylərin atlarına baxan mehtərlərin başçısı mehtərbaşı adlanır.

Tarixən mehtərlər sadəcə ata qulluq etmir, həm də onları müharibəyə, döyüşə hazırlayırlar.

Rəng atın tüklərinin boyağına deyilir. Atın rəng və nişanlarının düzgün təyin edilməsinin atın tanınmasında, döllük yazılarının aparılmasında, pasport verilməsində, sərgi və baxışlarda atın qiymətləndirilməsində əhəmiyyəti çoxdur. Atın rəngi irsi əlamət olduğu üçün cinsi xüsusiyyətdir. Məs. Qarabağ cinsində ən çox təsadüf edilən xarakter rəng narıncı və qızılı kürən, qabardin və Vladimir atlarında isə kəhər rəngdir. Çarpazlaşdırma zamanı boz rəng çox zaman digər rənglər üzərində üstün gəlir. Tüklərin rəngi piqmentin az-çoxluğundan asılı atın iş qabiliyyəti onun rəng və nişanları ilə bilavasitə əlaqədar deyildir. Lakin piqmentin yaxşı inkişaf etməsi heyvanın həyatilik və möhkəmlik qabiliyyəti ilə bağlıdır. Piqmentsiz (albinos) fərdlər davamsız olurlar.Atlarda üç növ: Örtük, müdafiə və hiss tükləri vardır.

  1. örtük tükləri atın bədəninin bütün hissəsində yayılmışdır.Soyuq və sərt iqlim şəraitində bu tüklər uzun, qalın və sıx, cənubun isti iqlim şəraitində isə nazik, gödək və seyrək olurlar. Yazda at tükünü dəyişir. Minik atlarında örtük tükləri iş atlarına nisbətən nazik və seyrək olur.
  2. müdafiə tükləri boyun üzərində – yal, peysər nahiyəsində – saç, quyruq və buxovluq oynağı ətrafında yerləşən qalın tüklərdən ibarətdir.
  3. hiss tükləri . Göz, burun dəlikləri və dodaqların ətrafında yerləşən seyrək, qalın tüklərdən ibarətdir. Bunlar vasitəsi ilə at hiss edir. Ona görə də bu tükləri qoparmaq olmaz.

2011-11-04 at the Wayback Machine

2016-12-23 at the Wayback Machine

At
equus, təkdırnaqlılar, dəstəsinin, equidae, fəsiləsinin, yeganə, müasir, cinsi, equuselmi, təsnifataləmi, heyvanlaryarımaləm, eumetazoylarbölmə, ikitərəflisimmetriyalılaryarımbölmə, sonağızlılartip, xordalılaryarımtip, onurğalılarinfratip, ağızçənəlilərsinifüs. At Dil Izle Redakte At lat Equus Tekdirnaqlilar destesinin Atlar lat Equidae fesilesinin yegane muasir cinsi AtEquusElmi tesnifatAlemi HeyvanlarYarimalem EumetazoylarBolme IkitereflisimmetriyalilarYarimbolme SonagizlilarTip XordalilarYarimtip OnurgalilarInfratip AgizcenelilerSinifustu DordayaqlilarSinif MemelilerYarimsinif Vehsi heyvanlarInfrasinif PlasentalilarDeste TekdirnaqlilarFesile AtlarCins AtElmi adiEquus Linnaeus 1758Nov ve yarimnovleriPrjevalski ati Equus przewalskii Vehsi at Equus ferus Ev ati Equus ferus caballus Essek Equus asinus Qulan Equus hemionus Duzenlik zebri Equus quagga Dag zebri Equus zebra Sehra zebri Equus grevyi Vikinovlerde sistematikaSekil axtarisiITIS 180689NCBI 9789EOL 15580PBDB 42996 Mundericat 1 Tesnifati 1 1 Muasir novleri 1 2 Nesli kesilmis novu 2 Ehlilesdirilmesi 2 1 Mehterlik 3 Rengi ve nisanlari 4 Sekilleri 5 Menbe 6 Xarici kecidlerTesnifati Redakte7 muasir ve 1 nesli kesilmis novu var Muasir novleri Redakte Prjevalski ati Equus przewalskii novu Vehsi at Equus ferus novu Ev ati Equus ferus caballus yarimnovu Essek Equus asinus novu Qulan Equus hemionus novu Duzenlik zebri Equus quagga novu Dag zebri Equus zebra novu Sehra zebri Equus grevyi novuNesli kesilmis novu Redakte Kvaqqa Equus quagga novu Zooloji tesnifata gore atlar feqereliler sobesine memeliler sinfine tekdirnaqlilar destesine ataoxsarlar ekvidler ailesine ve esil atlar novune mensubdurlar Ekvidler ailesine hemcinin ulaqlar zebrler ve yarim ulaqlar novleri de daxildirler Professor B O Kovalyovski qazintilar neticesinde tapilan tekdirnaqlilar icerisinde kecid formalarinin olmasini subut ederek bunlarin tekamul neticesinde meydana gelmesini gostermisdir Onun fikrince heyat seraiti deyisdikce bunlarda deyismis bir formadan diger formaya yeni seraite uygun bir formaya dusmusler Atlarin en qedim ecdadi hesab edilen Eohippus mese heyvani olmaqla ucuncu dovrun ikinci epoxasinda Eosepde kohne ve Yeni dunyanin musteqil iqlim yumsaq tropik bitki rutubetli ve bataqliq yerlerde yasamislar Milyon iller davam eden tekamul neticesinde 30 sm boylu Eohippus deyismis onun barmaqlari atrofiyaya uygarayaraq nehayet 100 120 sm boylu iliohippus adlanan tek dirnaqli bir forma meydana gelmisdir Vehsi atlarin tek dirnaqli formasi ust pliosen dovrunde meydana gelmis ve tedricen Asiya ve Avropanin genis duzenliklerinde yayilmisdir Tebii seraitin deyismesi neticesinde vehsi atlarin beden qurulusu boyuk deyisikliklere ugramisdir Qedim dovrlere aid atlarin qaliqlari Zaqafqaziyada da tapilmisdir Dorduncu dovrun pleystosen epokasina aid olan coxlu at ve essek sumukleri Bakinin yaxinliginda meshur Bineqedi qazintilarinda Ermenistanda Leninakan seheri yaxinliginda Gurcustanda ise Herqulis Klde magarasinda tapilmisdir Bu ve diger bir sira melumatlar gosterirler ki Zaqafqaziya da atlarin ilk mense ocaqlarindan biri olmusdur Netice etibari ile demek olar ki atlar da diger ev heyvanlari kimi uzun dovrler suren tekamul neticesinde bir ilk vehsi formadan emele gelmisler Ehlilesdirilmesi RedakteVehsi atlarin ehlilesdirilmesi ve onlarin insan terefinden yetisdirilmesi yeni das dovrunun neolit axirlarina tunc dovrunun evvellerine yeni eradan 3000 3500 il evvele aid edilir Qazintilar ve maddi medeniyyet materiallari gosterirler ki hele vehsi ve yarim vehsi yasayan insanlar evveller vehsi atlari ovlayaraq onlarin etinden ve derisinden istifade etmisler Ovlanan atlar icerisinde subhesiz ki salamat qalanlari da olmusdur Bu atlari xususen bunlarin balalarini insanlar ozlerine ram etmis oyretmis ve belelikle vehsi atlari tedricen ehlilesdirmisdir Ibtidai icma seraitinde yasayan insanlar bu atlar vasitesile diger heyvanlarin ovuna cixmis ve sonralar onlari tedricen minikde ve qosquda istifade etmeye baslamisdir Guman edilir ki ehlilesdirme eyni zamanda bir nece yerde insanlarin ilk besik ocaqlarinda aparilmisdir Ilk ehlilesdirme ocaqlarindan biri Orta Asiyada Amur Derya ve Sir Derya caylarinin genis vadisi olmusdur Burada ehlilesdirilen atlar ince sumuklu ve mutenasib quruluslu olmusdur Bunu Asqabad yaxinliginda qedim Annau seherinde aparilmis ve das dovrune aid olan qazintilarinda tapilan sumuk qaliqlari subut edir Orta Asiyada atciliq cox qedim zamanlardan inkisaf etmis ve buradaki atlar yuksek keyfiyyete malik olduqlari ucun diger olkelere aparilmislar Qedim Orta Asiya atlarindan aqramaklar Nisey Midiya Parfiya qedim Turkmen ve Iran atlari meshur olmuslar Bu cenub at tipinden sonralar axal teke ereb ve s tepelik at cinsleri emele gelmisdir Qedim ehlilesdirme ocaqlarindan biri de Zaqafqaziya olmusdur Burada da atciliq qedim bir tarixe malikdir Arxeoloji melumatlar gosterir ki Zaqafqaziyada maldarliq Das tunc eniolit dovrunden inkisaf etmeye baslamisdir Xanlar seheri etrafinda aparilan qazintilarda coxlu miqdar ev heyvanlarinin qaramal at qoyun keci ve donuz lule sumukleri tapilmisdir Bu materiallar gosterir ki bu yerlerde yeni eradan evvelki ikiminilliyin ortalarindan baslayaraq atlardan minikde istifade olunmusdur Mingecevirde aparilan qazintilarda tunc dovrunun ortalari ve axirlarina aid tapilmis esyalar tunc kemer uzerinde atin naxisi kem ve s atciligin Azerbaycanda cox qedim zamanlardan inkisaf etmesini subut edir Mehterlik Redakte Mehter ata qulluq eden adamdir Pasalarin xanlarin beylerin atlarina baxan mehterlerin bascisi mehterbasi adlanir Tarixen mehterler sadece ata qulluq etmir hem de onlari muharibeye doyuse hazirlayirlar Rengi ve nisanlari RedakteReng atin tuklerinin boyagina deyilir Atin reng ve nisanlarinin duzgun teyin edilmesinin atin taninmasinda dolluk yazilarinin aparilmasinda pasport verilmesinde sergi ve baxislarda atin qiymetlendirilmesinde ehemiyyeti coxdur Atin rengi irsi elamet oldugu ucun cinsi xususiyyetdir Mes Qarabag cinsinde en cox tesaduf edilen xarakter reng narinci ve qizili kuren qabardin ve Vladimir atlarinda ise keher rengdir Carpazlasdirma zamani boz reng cox zaman diger rengler uzerinde ustun gelir Tuklerin rengi piqmentin az coxlugundan asili atin is qabiliyyeti onun reng ve nisanlari ile bilavasite elaqedar deyildir Lakin piqmentin yaxsi inkisaf etmesi heyvanin heyatilik ve mohkemlik qabiliyyeti ile baglidir Piqmentsiz albinos ferdler davamsiz olurlar Atlarda uc nov Ortuk mudafie ve hiss tukleri vardir ortuk tukleri atin bedeninin butun hissesinde yayilmisdir Soyuq ve sert iqlim seraitinde bu tukler uzun qalin ve six cenubun isti iqlim seraitinde ise nazik godek ve seyrek olurlar Yazda at tukunu deyisir Minik atlarinda ortuk tukleri is atlarina nisbeten nazik ve seyrek olur mudafie tukleri boyun uzerinde yal peyser nahiyesinde sac quyruq ve buxovluq oynagi etrafinda yerlesen qalin tuklerden ibaretdir hiss tukleri Goz burun delikleri ve dodaqlarin etrafinda yerlesen seyrek qalin tuklerden ibaretdir Bunlar vasitesi ile at hiss edir Ona gore de bu tukleri qoparmaq olmaz Sekilleri Redakte Menbe Redaktehttp library adau edu az view php lang az amp menu subject amp id 46 Arxivlesdirilib 2011 11 04 at the Wayback MachineXarici kecidler RedakteAtlarin qeyri adi hereketlerinin sebebleri nedir Arxivlesdirilib 2016 12 23 at the Wayback MachineMenbe https az wikipedia org w index php title At amp oldid 6059282, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.