fbpx
Wikipedia

Asiya

Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Asiya (dəqiqləşdirmə).
Bu məqaləni vikiləşdirmək lazımdır.
Lütfən, məqaləni ümumvikipediyaredaktə qaydalarına uyğun şəkildə tərtib edin.
Bu məqalənin bəzi məlumatlarının mənbəsi göstərilməmişdir.
Daha ətraflı məlumat üçün məqalənin müzakirə səhifəsinə baxa və məqaləyə uyğun formada mənbələr əlavə edib Vikipediyanı zənginləşdirə bilərsiniz. (avqust 2021)

Asiya – Avropa ilə birlikdə Avrasiya materikini əmələ gətirir. Asiya şimaldan cənuba (adalarla birlikdə) — 10,5 min km, qərbdən şərqə — 12,5 min km məsafədə uzanır. sahəsi 43,4 mln kv. km-dir. Əhalisinin sayı təxminən 4.3 mlrd nəfər təşkil edir. Onlardan 52,1 % kişilər, 47,9 %-ni qadınlardır. Şəhər-kənd əhalisinin nisbəti 37,6:62,4-ə olan kimidir. Əhalinin hər kv.km-də orta sıxlığı 84,7 nəfərdir. Ən çox sıxlıq Sinqapurda-6742 nəfərə çatır. Ən az əhali sıxlığı Monqolustanda hər kv.km-də 1,72 nəfərdir. Təbii artıma gəldikdə, illik orta artım −1,1% ən cox artımda Yəməndə −3,40%, ən az artım isə Gürcüstanda −0,31%-dir. Əhalinin orta ömur müddəti kişilər üçün — 68,8 il, qadınlar üçün isə 66,4 ildir. Uzunömürlük kişilərdə isə −77,7 il (Yaponiyada), qadınlar yenə Yaponiyada — 84,2 ilə çatır. Ən az ömür müddəti isə Əfqanıstanda müşahidə edilir. Asiyada savadlılığın orta göstəricisi 71% olmaqla Yaponiyada 99%-ə, ən az Nepalda 26% təşkil edir.

Asiya qitəsi

Asiyada 48 dövlət, iki xüsusi statusa malik olan ərazi var. Sakit okeanda Britaniya ərazisində və Fələstindən ibarətdir. İdarə olunma formasına görə 34 respublika,14 monarxiya mövcuddur. Deyilənlərdən 4-ü federativ quruluşa, 9-u konstitusiyalı monarxiya, 5-i isə mütləq monarxiyaya malik olan dövlətlərdir. Asiya əhalisinin irqi, milli və dil tərkibi çox mürəkkəbdir. Burada bəşəriyyətin 4 aparıcı irqi mövcuddur. Bu monqoloid, avropoid, avstrolid və neqroid irqləridir. Regionda mindən artıq xalq yazır ki, onlar da 200-dən artıq dil və dialektə aiddirlər. Hindistan, indoneziya Filippin, İran, Əfqanıstan, Pakistan, Malaziya və digərləri çoxmillətli dövlət sayılırlar. Banqladeş, Yəmən, Kampuçiya, Çin, Koreya Xalq Demokratik Respublikası, Maldiv, Yaponiya azsaylı milli tərkibə malik olan dövlətlərdir. İslam, induizm, buddizm dinləri aparıcı sayılır.


Asiya Avropa ilə birlikdə 54 mln. km²-lik sahəsi ilə dünyanın ən böyük qitəsidir. Əsasən şərq yarımkürəsində yerləşir. O, Avrasiya materikinin 4/5-dən çoxunu əhatə edir. Asiyanın sahəsi Cənubi Amerika, Antraktida və Avstraliyanın birgə götürülmüş sahəsindən daha çoxdur. Bu qitə Avrasiya materikinin şimal-şərq, şərq, cənub və cənub-şərq hissələrini əhatə edir. Asiya qərbdən şərqə doğru 10.200 km, şimaldan cənuba doğru 7.000 km məsafədə uzanır. Avropa ilə Asiyanın şərti sərhədi Ural dağlarının şərq ətəkləri, Ural və ya Emba çayı, Xəzər dənizinin şimal sahilləri, Kuma-Manıç çökəkliyi, Don çayının aşağı axını, Azov dənizi, Kerç boğazı, Qara dəniz, Bosfor boğazı, Mərmərə dənizi, Dardanel boğazı, Egey dənizi olaraq qəbul edilmişdir. Afrika ilə Asiyanı bir-birindən Süveyş kanalı, Qırmızı dəniz, Babülməndəb boğazı və Ədən körfəzi ayırır.

Asiya Yer kürəsinin yeganə qitəsidir ki, onun sahillərini dörd okeanın suları əhatə edir. Asiyanın qərb və cənub-qərb sahilləri daha çox girintili-çıxıntılıdır. Asiyanın şərq sahillərini Sakit okeanın suları əhatə edir. Materikin cənub və cənub-qərb sahillərini isə Hind okeanının suları əhatə edir. Burada nəhəng Ərəbistan yarımadası Ərəbistan və Hindistan yarımadası Hindistan yarımadaları, onları ayıran Ərəbistan dənizi və Benqal körfəzi yerləşir. Qırmızı dəniz Asiya sahillərində yerləşən ən isti dənizdir. Asiyanın cənub sahillərində adalar azdır. Şri-Lanka buradakı ən iri adadır. Hind okeanı sahillərində musson cərəyanları çox böyük təsir göstərir.

Atlantik okeanı suları Asiyanın ucqar cənub-qərb qurtaracağı olan Kiçik Asiya yarımadasını əhatə edir. Bu yarımadanı qərb sahilləri olduqca girintili-çıxıntılıdır. Kipr adası Asiyanın Atlantik okeanı hövzəsinə aid olan ən böyük adasıdır. Asiyanın bir qrup böyük ada və yarımadaları olan Yamal yarımadası, Taymır yarımadası , Çukot yarımadası və Novosibirsk adaları Şimal Buzlu okeanında yerləşir. Berinq boğazı Asiyanı Şimali Amerikadan ayırır. Şimal Buzlu okeanındakı dənizlərin hamısı qışda donur.

Mündəricat

Tarix, mədəniyyət və elmin inkişafında böyük rol oynayan assuriyalılar e.ə. iki min il əvvəl Aralıq dənizindən şərqdə olan ölkələri Asu adlandırmışlar. "Asiya" etimologiyası Assuriya dilində "asu" sözündən əmələ gəlib "günçıxan", "şərq" mənasını daşıyır. Qurunun təqribən 30 %-ni təşkil edir. Şimal yarımkürəsinin coğrafi qurşaqlarını tutur. Şimaldan cənuba 8200 km, şərqdən qərbə 8500 km-ə qədər uzanır.

Dünyanın ən yüksək zirvəsi olan Everest

Asiya qurunun ən yüksək qitəsidir. Yer kürəsinin ən uca dağ silsilələri və iri düzənlikləri onun ərazisində yerləşir. Asiyanın ən ucqar dağ zirvəsi olan Everest ilə ən dərin çökəkliyi Ölü dəniz arasındakı hündürlük fərqi 9.200 metrdən artıqdır. Qitənin əsasını qədim Avrasiya litosfer tavası təşkil edir. Həmin tava Sibir, Çin-Koreya, Cənubi Çin, Hindistan, Ərəbistan platformalarından ibarətdir. Müxtəlif geoloji dövrlərdə baş verən dağəmələgəlmə prosesləri bu platformaları birləşdirərək qitənin ərazisini xeyli genişləndirmişdir. Paleozoy erasında Altay, Sayan, Tyanşan dağlarının ətəkləri, Böyük Xinqan dağları formalaşmışdır. Asiyanın Lena çayından şərqdə yerləşən dağları Mezozoy qırışıqlığı dövründə əmələ gəlmişdir. Avrasiya və Hind-Avstraliya tavalarının birləşdiyi sahələrdə Kaynozoy erasının əvvəllərində güclü dağəmələgəlmə prosesləri baş vermiş, nəticədə nəhəng Alp-Himalay qurşağı yaranıb. Bura Kiçik Asiya, İran yaylası, Qafqaz, Hinduquş, Pamir, Tyanşan, Kunlun, Himalay dağları, Hindçin yarımadasının qərbi, Zond adaları daxildir. Asiyanın şərqində Sakit okean tavasının Avrasiya tavasının şərq kənarları ilə qovuşduğu sahədə zəncirvarı ada qövsləri və dərin ada çökəklikləri əmələ gəlmişdir. Bu qurşağa Kamçatka yarımadası, Kuril, Yapon, Filippin adaları daxildir. Ona Sakit Okean "odlu halqası" da deyilir. Asiyanın qeyd edilən hissəsində Yer qabığı çox fəaldır, relyefin inkişafı indi də davam edir. Bu sahələrdə tez-tez vulkan püskürmələri və zəlzələlər baş verir.

Vulkan rayonlarında çoxlu qaynar bulaqlar – qeyzerlər də fəaliyyətdədir. Zəlzələlər Asiyanın cənubundakı seysmik qurşaqda da xeyli fəaldır. 1902-ci ildə Şamaxı şəhərində baş vermiş 9 bal gücündə zəlzələ nəticəsində şəhər tamamilə dağılmışdı. 1911-ci ildə Alma-Ata, 1948-ci ildə Aşqabad, 1966-cı ildə isə Daşkənd şəhəri zəlzələ nəticəsində viran qalmış, on minlərlə adam həlak olmuşdu. Asiyanın seysmik qurşaqlarında çoxlu sayda fəaliyyətdə olan və sönmüş vulkan var. Qitənin fəaliyyətdə olan ən uca vulkanı Kamçatka yarımadasındakı Klyuçi Sopkasıdır (4750 m). Böyük Zond adalarında yerləşən Krakatau vulkanı dəhşətli püskürmələri ilə məşhurdur. Abşeron yarımadasıQobustanda çoxlu sönmüş və fəaliyyətdə olan palçıq vulkanları var. Hazırda vulkan və isti bulaqlardan müxtəlif məqsədlər üçün istifadə edilir. Yerin dərinliklərindən çıxan isti buxar və sulardan elektrik enerjisi alınır, evlər və istixanalar qızdırılır. Yerin daxili enerjisindən Yaponiyada, Rusiyada, İndoneziyada və digər ölkələrdə geniş istifadə edilir.

Asiyanın müasir relyefinin formalaşmasında qədim materik buzlaşmasının böyük rolu olub. Qədim buzlaqlar Taymır yarımadasıUralın şimal qurtaracağından cənuba hərəkət edərək geniş sahələri basmışdır. Bəzi sahələrdə buzların qalınlığı 1,5–2 kilometrə çatırdı. Qədim buzlaşmalar Asiyanın relyefini kəskin dəyişdirmişdir. Şimalda buzlaqların əriməsi nəticəsində müxtəlif ölçülü süxur qalaqları olan morenlər səthdə qalın örtük yaradıb.

Asiya ərazisinin yarıdan çoxunu dağlar və yaylalar tutur. Düzənliklər kimi dağlar da mənşəyinə və yaşına görə fərqlənir. Burada həm cavan, həm də qədim dağlar var. Cavan qırışıq dağlar qitənin şərq və cənub kənarlarında iki nəhəng qurşaq əmələ gətirir. Alp-Himalay qurşağı Atlantik okeanı sahillərindən Sakit okeana qədər davam edir. Bu qurşağa Asiyanın qırışıq-faylı Qafqaz, Pamir, Hindiquş, Himalay dağları aiddir. Himalay dağları qövsvari şəkildə Hindistan yarımadasının şimalı ilə qərbdən şərqə doğru 2400 km məsafədə uzanır. Onun ən hündür nöqtəsi Everest dağıdır (8848 m). Əksər zirvələri qar və buzlaqlarla örtülüdür. Himalay dağlarından şimalda 2 milyon km² sahəni əhatə edən dünyanın ən hündür yaylası olan Tibet yaylası yerləşir. Tibet yaylasının şimalında bəzi zirvələrin hündürlüyü 7000 metrə çatan, qar və buzlaqlarla örtülü Kunlun dağları yerləşir. Onun uzunluğu 2000 km-dən artıqdır.

Daha şimalda Mərkəzi Asiyanın yüksək düzənlikləri geniş əraziləri əhatə edir. Onlardan ən böyükləri Qobi, Tarım və Cunqar yüksəklikləridir. Qeyd olunan yüksək düzənliklərdə quru iqlim şəraitində geniş səhralar yaranıb. Təklə-məkanQobi səhraları buna misaldır. Himalay dağları qərbdə Hindiquş dağları ilə, onlar isə Pamirlə qovuşur. Pamir dağlarının hamar, yüksək səthindən 7000 metrə qədər ucalan çılpaq zirvələri diqqəti cəlb edir. Hamar səthlər və zirvələr buzlaqlarla örtülüdür. Qara dəniz və Xəzər dənizi arasında 1500 km məsafədə uzanan Qafqaz dağları da cavan qırışıqlığa aiddir. Dağ əmələgəlmə prosesi burada hələdə davam edir. Böyük və Kiçik Qafqaz dağları arasında Kür-Araz və Kolxida ovalıqları yerləşir.

Asiya Yer kürəsinin ən mürəkkəb iqlim şəraitinə malik hissəsidir. Bunun səbəbi Asiya ərazisinin böyüklüyü, xüsusilə onun şimaldan cənuba və qərbdən şərqə doğru geniş ərazi boyu uzanmasıdır. Şimal yarımkürəsinin ən soyuq sahəsi Asiyada yerləşir (Oymyakon, −71 °C). Yer kürəsində ən yüksək rütubət də Asiya qitəsindəki Himalay dağlarının cənub-şərq ətəklərindədir. Asiyanın iqliminin formalaşmasına coğrafi enlik, hava kütlələri, okean və dənizlər, səth örtüyü çox böyük təsir göstərir. Asiyanın cənub əraziləri günəşdən şimal ərazilərə nisbətən iki dəfə çox istilik alır. Tropik enliklərdə günəşdən Yer səthinə gələn istilik enerjisi (günəş radiasiyası) 80–200 kkal/sm², şimal qütb dairəsində isə 100 kkal/sm² təşkil edir. Ərəbistan yarımadası Yer kürəsinin ən çox günəş radiasiyasına malik sahəsidir (220 kkal/sm²). Asiya iqliminin qərbdən şərqə doğru kəskin dəyişilməsi okeanların, dənizlərin və hakim küləklərin təsiri ilə bağlıdır. Asiyanın mülayim enlikləri Avropaya nisbətən az rütubətlidir. Asiyanın şimal rayonları az yağıntını qəbul etməklə yanaşı, kəskin kontinentallığı ilə də fərqlənir. Qışda Asiyanın şimal rayonlarının çox hissəsi qarla örtülüdür, bu da günəş şüalarının bir qismini əks etdirir və havanın temperaturunu aşağı salır.

İqlimin formalaşmasında atmosfer dövranının da böyük rolu var. Şimaldan Asiyaya daxil olan Arktika hava kütlələri geniş məsafədə materikin daxili hissələrinə təsir göstərir. Qitənin şərq hissələrinin iqliminə yayda Sakit okeandan gələn rütubətli dəniz hava kütlələri, qışda isə qitənin daxili hissələrindən gələn kontinental hava kütlələri təsir edir. Kurosio cərəyanı tropik enliklərdə Asiyanın mülayim enliklərinə, xüsusilə Sakit okean adalarına istilik və rütubət gətirir. Asiyanın cənub-şərq hissələrinin iqlimi mussonlardan çox asılıdır. Okeanlardan quruya doğru əsən yay mussonları özü ilə çoxlu yağıntı, qış mussonları isə quru, aydın hava gətirir. Musson iqlimi Hindistan və Hind-Çin yarımadaları üçün xüsusi səciyyəvidir. Hind okeanından materikə doğru əsən mussonlar olduqca çox yağıntı gətirir. Qışda mussonlar materikdən dənizə doğru əsir. Yalnız yay aylarında materik üzərində alçaq təzyiq əmələ gəldikdə bura okeanlardan ekvatorial hava kütlələri daxil olur. Asiyanın okean və dəniz sahillərindən mərkəzi hissələrinə doğru getdikcə demək olar ki, bütün ərazilərində yağıntıların miqdarı azalır, eyni zamanda temperatur rejimi də dəyişilir.

Asiyanın rəngarəng relyef formaları iqlim əmələgəlmədə misilsiz rol oynayır. Burada qərbdən şərqə doğru əsasən enlik istiqamətində uzanan Himalay, Kunlun, Tyanşan, Qafqaz, Altay, Sayan dağları soyuq Arktika hava kütlələrinin cənuba keçməsinə imkan vermirlər. Atlantik okeanı üzərindən gələn hava kütlələri Ural dağlarına qədər bütün Avropanı əhatə etsə də, Asiyanın mürəkkəb relyefi onların Asiyada yayılmasına imkan vermir. Hind okeanından materikə daxil olan mussonların qarşısını Himalay və digər dağlar yüksək sədd şəklində kəsir. Ona görə də dağətəyi hissələrdə illik yağıntının miqdarı bəzən 10.000 mm-dən artıq olur. Yer kürəsinin ən çox yağıntı olan ərazisi Çerapunci məntəqəsi burada, Himalay dağlarının cənub-şərq ətəklərində yerləşir. Qafqaz dağlarının qərbindəki Kolxida ovalığında və Azərbaycanda Talış dağlarının ətəklərində də dağların sədd şəklində hava kütlələrinin qarşısını kəsməsi ilə əlaqədar rütubətli subtropik iqlim yaranır.

Əhalinin təsərrüfat fəaliyyətinə iqlimin təsiri böyükdür. Asiyanın soyuq şimal hissələrində kənd təsərrüfatının inkişafına iqlim mane olduğu halda, tropik və subekvatorial qurşaqlarda iqlim şəraiti ildə 2–3 dəfə məhsul yetişdirməyə imkan verir. Lakin bəzi ərazilərdə rütubət çatışmamazlığı problem kimi qarşıya çıxır. Musson iqlimi olan ərazilər kənd təsərrüfatı üçün olduqca əlverişlidir. Ona görə də həmin ərazilər lap qədim zamanlardan mənimsənilib. Aralıq dənizi iqlimi subtropik bitkilər, mülayim iqlim, taxıl, şəkər çuğunduru, üzüm, meyvə, musson iqlimi isə (həm tropik və həm də subekvatorial) şəkər qamışı, çay, çəltik və digər bitkilərin yetişdirilməsi üçün əlverişlidir.

Əsas məqalə: Asiya iqlimi
Əsas məqalə: Asiya iqtisadiyyatı
Asiyada yerləşən Xəzər dənizi dünyada ən böyük göldür

Asiya planetimizin zəngin su ehtiyatına malik sahələrindən biridir. Yer kürəsinin bir sıra iri çay və gölləri burada yerləşir. Lakin Asiyanın mürəkkəb relyef və iqlim şəraitindən asılı olaraq, çay və göllər ərazidə olduqca qeyri-bərabər paylanıb. Səth sularının 2/3 hissəsi qitənin cənub-şərq hissəsində cəmlənib. Mərkəzi və Orta Asiyada su ehtiyatları olduqca azdır. Asiyanın çayları dörd okean hövzəsinə aiddir. Bundan başqa qitə ərazisinin 1/3 hissəsindən çoxu axarsız hövzəyə aiddir.

Çaylar

Asiyanın ən mühüm çayları Yanszı, Xuanxe, Qanq, Hind, Ob, Lena, Amur, Yenisey, Amudərya, Sırdərya, Brahmaputra, Mekonq, DəcləFəratdır. Yansızı Asiyanın ən uzun çayıdır, onun uzunluğu 5800 km-dən çoxdur. Musson yağışları zamanı daşan bu çay, Kunlun dağlarının cənub-şərq hissələrindən başlayır və Şərqi Çin dənizinə tökülərək iri delta əmələ gətirir. Çayın aşağı axarı gəmiçilik üçün yaralıdır, ondan suvarmada geniş istifadə olunur. Yansızı çayının aşağı axarı hələ qədimdən mənimsənilib. Hazırda Çin əhalisinin 25%-dən çoxu Yansızı çayının hövzəsində yaşayır. Qanq çayı Asiyanın ən gursulu çayıdır. O, su axımının həcminə görə təkcə Amazon, KonqoParana çaylarından geri qalır. Qanq öz mənbəyini Himalay dağlarından götürür və Asiyanın ən rütubətli musson iqlimi zonası boyunca axır. Benqal körfəzinə töküldüyü yerdə, Brahmaputra çayı ilə birgə nəhəng delta əmələ gətirir. Musson yağışları ilə qidalandığından yay aylarında daşır.

Qanq çayının suları dağlardan çoxlu miqdarda çöküntü materialları gətirir. Hind çayı isə Himalay dağlarının buzlaqlarından və musson yağışlarından qidalanır, quraq ərazilərlə axaraq Ərəbistan dənizinə tökülür. Şimal Buzlu okeanı hövzəsinin ən uzun çayı Lena (4.400 km), ən bolsulu çayı isə Yeniseydir. Lena Baykal dağlarından öz mənbəyini götürür, Sibir tayqası ilə axaraq Laptevlər dənizinə tökülür. Əsasən yağış və qar suları ilə qidalanan bu çay qışda uzun müddət buz bağlayır. Asiyanın axarsız hövzəsində çaylar azdır. Buradakı ən mühüm çaylar Sırdərya, Amudərya, Tarım, Narın və Zərəfşandır. Onlar yüksək dağlardan başlayır, quru səhra və yarımsəhralardan keçərək, əsasən axarsız göllərə tökülür. Bu çaylar quraq, susuz Orta və Mərkəzi Asiyanın həyatında mühüm rol oynayır. Onlar cansız torpağa həyat verir. Bu çayların hesabına vahələr, iri yaşayış məntəqələri salınır. Axarsız hövzənin çayları başlıca olaraq qar və buzlaqlarla qidalanır.

Göllər

Asiya ərazisində çaylar kimi göllər də qeyri-bərabər paylanıb. Qitənin şimal-şərq hissələrində buzlaq mənşəli göllər yaranıb. Qədim buzlaqlar minlərlə göl çökəklikləri əmələ gətirmiş və həmin sahələrə şirin sular toplanmışdır. Quraq və isti rayonlarda, həmçinin axarsız sahələrdə göllər azsulu və şordur. Balxaş, Lobnor, Ubsu-Nur, Urmiya gölü belə göllərdəndir. Dünyanın ən böyük gölü olan Xəzər dənizi və həmçinin Aral dənizi vaxtilə Dünya okeanı ilə əlaqədə olmuş, qurunun qalxması nəticəsində bu dənizlərin Dünya okeanı ilə əlaqəsi kəsilmişdir. Dağlıq ərazilərdə tektonik mənşəli göllər əmələ gəlmişdir. Asiyanın ən böyük tektonik mənşəli gölü Baykaldır. O həm də dünyanın ən dərin gölüdür (1720 m). Yer kürəsindəki içməli suyun 20%-i Baykal gölündədir. Tyanşan dağlarında yerləşən İssık-Kul gölü də tektonik çökəklikdə yerləşən, şəffaf, təmiz suya malikdir. Asiyanın ən böyük göllərindən biri də Ərəbistan yarımadasının şimal-qərbindəki, okean səviyyəsindən 400 m aşağıda yerləşən Ölü dənizdir. Onun orta duzluluğu 260 ‰-dir.

Asiyanın peykdən görünüşü

Asiya əhalisi 4 milyard nəfərə yaxındır. Yer kürəsi əhalisinin 2/3 hissəsinə yaxını Asiyada məskunlaşıb. Dünyada ən çox əhaliyə malik ölkələr olan Çin və Hindistan burada yerləşir. Bunların birgə əhalisi 2,5 milyard nəfərdən artıqdır. Asiya ölkələrində əhali sürətlə artır. Əksər ölkələrədə əhalinin təbii artımı hər min nəfərə 20 nəfərdən çoxdur. Asiyada çoxlu xalq yaşayır, onlar 600-ə yaxın dildə danışırlar. Dünyanın ən böyük xalqlarından olan çinlilər, hindlilər, benqallar, yaponlar burada yaşayırlar. Asiya xalqları 10-a yaxın dil ailəsinə və 20-dən artıq dil qrupuna mənsubdurlar. Onlar dünyada mövcud olan insan irqlərinin üçünü də təmsil edirlər. Kiçik Asiya yarımadasında və İran yaylasında türklər, farslar, Ərəbistan yarımadasında ərəblər, Hindistan və Hindçin yarımadasında hindlilər, birmalılar, vyetnamlılar, benqallar, Şərqi Çin düzənliyində çinlilər, Mərkəzi Asiyanın yayla və düzənliklərində monqollar, uyğurlar, tibetlilər, türklər yaşayırlar. Türk və fars xalqları üçün qara saçlar, dərinin qarabuğdayı olması səciyyəvidir. Çinlilərin, yaponların, vyetnamlıların boyu nisbətən alçaq olur, onlar tünd, qara saçları, qıyıq gözləri ilə fərqlənirlər.

Asiyanın əhalisi qyeri bərabər yerləşmişdir. Qitə əhalisinin 80%-ə yaxını ərazisinin 20%-də cəmlənib. Dünyanın ən yüksək əhali sıxlığına malik əraziləri buradadır. Əhalinin sıx yerləşməsinin əsas səbəbi həm Asiyanın əlverişli coğrafi şəraitə, zəngin təbii ehtiyatlara malik olması, həm də məskunlaşmanın qədimliyidir. Asiyanın subtropik mülayim və subekvatorial qurşaqları yaşayış üçün daha əlverişlidir. Hələ uzaq keçmişdə insanlar Hindistan yarımadasında, Şərqi Çin düzənliyində, Kiçik Asiya yarımadasında məskən salıblar. Hazırda Çinin şərqində, Qanq çayı deltasında, Hindistanın bəzi yerlərində əhalinin sıxlığı 1 km²-də 1000–1500 nəfərə çatır. Yapon adalarında, Koreya yarımadasının əksər hissələrində, Yava adasında 1 km²-də 300 nəfərdən çox əhali yaşayır. Qafqaz dağlarının ətəklərində, iri çay dərələrində, Mesopotamiya ovalığında da əhali sıxlığı yüksəkdir. Asiyanın çox yerində əhali olduqca azdır. Qitənin soyuq şimal rayonlarında əhalinin sıxlığı 1 km²-də 10 nəfərdən azdır. Tayqa və tundra zonalarının əksər hissələrində 1 km²-də hətta 1 nəfərdən də az əhali yaşayır. Arktika adalarının əksəriyyətində demək olar ki, əhali yaşamır.

Region adı
Ərazi
(km²)
Əhali
(1 iyul 2008 göstəriciləri)
Əhali sıxlığı
(insan/km²)
Paytaxt
Mərkəzi Asiya:
Qazaxıstan 2.724.927 15.666.533 5,7 Astana
Qırğızıstan 198.500 5.356.869 24,3 Bişkek
Tacikistan 143.100 7.211.884 47,0 Düşənbə
Türkmənistan 488.100 5.179.573 9,6 Aşqabad
Özbəkistan 447.400 28.268.441 57,1 Daşkənd
Şərqi Asiya:
Honkonq 1.092 7.008.300 6.417,9
Yaponiya 377.835 127.767.994 336,1 Tokio
Makao 25 460.823 18.473,3
Monqolustan 1.565.000 2.996.082 1,7 Ulan Bator
KXDR 120.540 23.479.095 184,4 Pxenyan
ÇXR 9.640.821 1.322.044.605 134,0 Pekin
Çin Respublikası 35.980 22.920.946 626,7 Taybey
Cənubi Koreya 98.480 51.446.201 490,7 Seul
Şimali Asiya:
Rusiya 17.075.400 142.200.000 26,8 Moskva
Cənub-Şərqi Asiya:
Bruney 5.770 381.371 66,1 Bandar Seri Begavan
Myanma 676.578 47.758.224 70,3 Naypyida
Kamboca 181.035 13.388.910 74 Pnompen
Şərqi Timor 15.007 1.108.777 73,8 Dili
İndoneziya 1.919.440 230.512.000 120,1 Cakarta
Laos 236.800 6.677.534 28,2 Vyentyan
Malayziya 329.847 27.780.000 84,2 Kuala-Lumpur
Filippin 300.000 92.681.453 308,9 Manila
Sinqapur 704 4.608.167 6.545,7 Sinqapur
Tailand 514.000 65.493.298 127,4 Banqkok
Vyetnam 331.690 86.116.559 259,6 Hanoy
Cənubi Asiya:
Əfqanıstan 647.500 32.738.775 42,9 Kabil
Banqladeş 147.570 153.546.901 1040,5 Dəkkə
Butan 38.394 682.321 17,8 Thimphu
Hindistan 3.287.263 1.147.995.226 349,2 Dehli
Maldiv adaları 300 379.174 1.263,3 Male
Nepal 147.181 29.519.114 200,5 Kətməndu
Pakistan 803.940 167.762.049 208,7 İslamabad
Şri-Lanka 65.610 21.128.773 322,0 Kotte
Ön Asiya:
Ermənistan 29.800 3.299.000 280,7 İrəvan
Azərbaycan 86.660 9.552.500 102,736 Bakı
Bəhreyn 665 718.306 987,1 Manama
Kipr 9.250 792.604 83,9 Nikosiya
Gürcüstan 69.700 4.636.400 65,1 Tbilisi
İraq 437.072 28.221.181 54,9 Bağdad
İran 1.648.195 70.472.846 42,8 Tehran
İsrail 20.770 7.112.359 290,3 Qüds
İordaniya 92.300 6.198.677 57,5 Əmman
Küveyt 17.820 2.596.561 118,5 Küveyt
Livan 10.452 3.971.941 353,6 Beyrut
Oman 212.460 3.311.640 12,8 Maskat
Fələstin Dövləti 6.257 4.277.000 683,5 Ramallah
Qətər 11.437 928.635 69,4 Doha
Səudiyyə Ərəbistanı 1.960.582 23.513.330 12,0 Ər-Riyad
Suriya 185.180 19.747.586 92,6 Dəməşq
Türkiyə 783.562 77.695.904 93 Ankara
BƏƏ 82.880 4.621.399 29,5 Əbu-Dabi
Yəmən 527.970 23.013.376 35,4 Səna
Total 43.810.582 4.162.966.086 89,07
  1. R.H.Məmmədov, Tofiq Bəhrəçi, V.Z.Mehdiyüva, T.Quliyev
  2. Heydər Əliyev. Müstəqilliyimiz əbədidir: (Çoxcildliyin I–IX cildlərinin köməkçi aparatı).- Bakı, 2008.- 339 səh.
  3. Continental regions as per UN categorisations (map), except 12. Depending on definitions, various territories cited below (notes 6, 11–13, 15, 17–19, 21–23) may be in one or both of Asia and Europe, Africa, or Oceania.
  4. . Censtatd.gov.hk. 2008-05-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:2009-08-28.
  5. (PDF). İstifadə tarixi:2010-06-01.
Vikianbarda Asiya ilə əlaqəli mediafayllar var.

Asiya
asiya, şərq, yarımkürəsində, yerləşən, qitə, adın, digər, istifadə, formaları, üçün, dəqiqləşdirmə, məqaləni, vikiləşdirmək, lazımdır, lütfən, məqaləni, ümumvikipediya, redaktə, qaydalarına, uyğun, şəkildə, tərtib, edin, məqalənin, bəzi, məlumatlarının, mənbəs. Asiya Serq yarimkuresinde yerlesen qite Dil Izle Redakte Bu adin diger istifade formalari ucun bax Asiya deqiqlesdirme Bu meqaleni vikilesdirmek lazimdir Lutfen meqaleni umumvikipediya ve redakte qaydalarina uygun sekilde tertib edin Bu meqalenin bezi melumatlarinin menbesi gosterilmemisdir Daha etrafli melumat ucun meqalenin muzakire sehifesine baxa ve meqaleye uygun formada menbeler elave edib Vikipediyani zenginlesdire bilersiniz avqust 2021 Asiya Avropa ile birlikde Avrasiya materikini emele getirir Asiya simaldan cenuba adalarla birlikde 10 5 min km qerbden serqe 12 5 min km mesafede uzanir sahesi 43 4 mln kv km dir Ehalisinin sayi texminen 4 3 mlrd nefer teskil edir Onlardan 52 1 kisiler 47 9 ni qadinlardir Seher kend ehalisinin nisbeti 37 6 62 4 e olan kimidir Ehalinin her kv km de orta sixligi 84 7 neferdir En cox sixliq Sinqapurda 6742 nefere catir En az ehali sixligi Monqolustanda her kv km de 1 72 neferdir Tebii artima geldikde illik orta artim 1 1 en cox artimda Yemende 3 40 en az artim ise Gurcustanda 0 31 dir Ehalinin orta omur muddeti kisiler ucun 68 8 il qadinlar ucun ise 66 4 ildir Uzunomurluk kisilerde ise 77 7 il Yaponiyada qadinlar yene Yaponiyada 84 2 ile catir En az omur muddeti ise Efqanistanda musahide edilir Asiyada savadliligin orta gostericisi 71 olmaqla Yaponiyada 99 e en az Nepalda 26 teskil edir Asiya qitesi Asiyada 48 dovlet iki xususi statusa malik olan erazi var Sakit okeanda Britaniya erazisinde ve Felestinden ibaretdir Idare olunma formasina gore 34 respublika 14 monarxiya movcuddur Deyilenlerden 4 u federativ qurulusa 9 u konstitusiyali monarxiya 5 i ise mutleq monarxiyaya malik olan dovletlerdir Asiya ehalisinin irqi milli ve dil terkibi cox murekkebdir Burada beseriyyetin 4 aparici irqi movcuddur Bu monqoloid avropoid avstrolid ve neqroid irqleridir Regionda minden artiq xalq yazir ki onlar da 200 den artiq dil ve dialekte aiddirler Hindistan indoneziya Filippin Iran Efqanistan Pakistan Malaziya ve digerleri coxmilletli dovlet sayilirlar Banqlades Yemen Kampuciya Cin Koreya Xalq Demokratik Respublikasi Maldiv Yaponiya azsayli milli terkibe malik olan dovletlerdir Islam induizm buddizm dinleri aparici sayilir 1 Asiya Avropa ile birlikde 54 mln km lik sahesi ile dunyanin en boyuk qitesidir Esasen serq yarimkuresinde yerlesir O Avrasiya materikinin 4 5 den coxunu ehate edir Asiyanin sahesi Cenubi Amerika Antraktida ve Avstraliyanin birge goturulmus sahesinden daha coxdur Bu qite Avrasiya materikinin simal serq serq cenub ve cenub serq hisselerini ehate edir Asiya qerbden serqe dogru 10 200 km simaldan cenuba dogru 7 000 km mesafede uzanir Avropa ile Asiyanin serti serhedi Ural daglarinin serq etekleri Ural ve ya Emba cayi Xezer denizinin simal sahilleri Kuma Manic cokekliyi Don cayinin asagi axini Azov denizi Kerc bogazi Qara deniz Bosfor bogazi Mermere denizi Dardanel bogazi Egey denizi olaraq qebul edilmisdir Afrika ile Asiyani bir birinden Suveys kanali Qirmizi deniz Babulmendeb bogazi ve Eden korfezi ayirir Asiya Yer kuresinin yegane qitesidir ki onun sahillerini dord okeanin sulari ehate edir Asiyanin qerb ve cenub qerb sahilleri daha cox girintili cixintilidir Asiyanin serq sahillerini Sakit okeanin sulari ehate edir Materikin cenub ve cenub qerb sahillerini ise Hind okeaninin sulari ehate edir Burada neheng Erebistan yarimadasi Erebistan ve Hindistan yarimadasi Hindistan yarimadalari onlari ayiran Erebistan denizi ve Benqal korfezi yerlesir Qirmizi deniz Asiya sahillerinde yerlesen en isti denizdir Asiyanin cenub sahillerinde adalar azdir Sri Lanka buradaki en iri adadir Hind okeani sahillerinde musson cereyanlari cox boyuk tesir gosterir Atlantik okeani sulari Asiyanin ucqar cenub qerb qurtaracagi olan Kicik Asiya yarimadasini ehate edir Bu yarimadani qerb sahilleri olduqca girintili cixintilidir Kipr adasi Asiyanin Atlantik okeani hovzesine aid olan en boyuk adasidir Asiyanin bir qrup boyuk ada ve yarimadalari olan Yamal yarimadasi Taymir yarimadasi Cukot yarimadasi ve Novosibirsk adalari Simal Buzlu okeaninda yerlesir Berinq bogazi Asiyani Simali Amerikadan ayirir Simal Buzlu okeanindaki denizlerin hamisi qisda donur Mundericat 1 Etimologiya 2 Relyef 3 Iqlim 4 Geologiya 5 Iqtisadiyyat 6 Daxili sulari 6 1 Caylar 6 2 Goller 7 Istinadlar 8 Xarici kecidler 9 Hemcinin baxEtimologiya RedakteTarix medeniyyet ve elmin inkisafinda boyuk rol oynayan assuriyalilar e e iki min il evvel Araliq denizinden serqde olan olkeleri Asu adlandirmislar Asiya etimologiyasi Assuriya dilinde asu sozunden emele gelib guncixan serq menasini dasiyir Qurunun teqriben 30 ni teskil edir Simal yarimkuresinin cografi qursaqlarini tutur Simaldan cenuba 8200 km serqden qerbe 8500 km e qeder uzanir 2 Relyef Redakte Dunyanin en yuksek zirvesi olan Everest Asiya qurunun en yuksek qitesidir Yer kuresinin en uca dag silsileleri ve iri duzenlikleri onun erazisinde yerlesir Asiyanin en ucqar dag zirvesi olan Everest ile en derin cokekliyi Olu deniz arasindaki hundurluk ferqi 9 200 metrden artiqdir Qitenin esasini qedim Avrasiya litosfer tavasi teskil edir Hemin tava Sibir Cin Koreya Cenubi Cin Hindistan Erebistan platformalarindan ibaretdir Muxtelif geoloji dovrlerde bas veren dagemelegelme prosesleri bu platformalari birlesdirerek qitenin erazisini xeyli genislendirmisdir Paleozoy erasinda Altay Sayan Tyansan daglarinin etekleri Boyuk Xinqan daglari formalasmisdir Asiyanin Lena cayindan serqde yerlesen daglari Mezozoy qirisiqligi dovrunde emele gelmisdir Avrasiya ve Hind Avstraliya tavalarinin birlesdiyi sahelerde Kaynozoy erasinin evvellerinde guclu dagemelegelme prosesleri bas vermis neticede neheng Alp Himalay qursagi yaranib Bura Kicik Asiya Iran yaylasi Qafqaz Hinduqus Pamir Tyansan Kunlun Himalay daglari Hindcin yarimadasinin qerbi Zond adalari daxildir Asiyanin serqinde Sakit okean tavasinin Avrasiya tavasinin serq kenarlari ile qovusdugu sahede zencirvari ada qovsleri ve derin ada cokeklikleri emele gelmisdir Bu qursaga Kamcatka yarimadasi Kuril Yapon Filippin adalari daxildir Ona Sakit Okean odlu halqasi da deyilir Asiyanin qeyd edilen hissesinde Yer qabigi cox fealdir relyefin inkisafi indi de davam edir Bu sahelerde tez tez vulkan puskurmeleri ve zelzeleler bas verir Vulkan rayonlarinda coxlu qaynar bulaqlar qeyzerler de fealiyyetdedir Zelzeleler Asiyanin cenubundaki seysmik qursaqda da xeyli fealdir 1902 ci ilde Samaxi seherinde bas vermis 9 bal gucunde zelzele neticesinde seher tamamile dagilmisdi 1911 ci ilde Alma Ata 1948 ci ilde Asqabad 1966 ci ilde ise Daskend seheri zelzele neticesinde viran qalmis on minlerle adam helak olmusdu Asiyanin seysmik qursaqlarinda coxlu sayda fealiyyetde olan ve sonmus vulkan var Qitenin fealiyyetde olan en uca vulkani Kamcatka yarimadasindaki Klyuci Sopkasidir 4750 m Boyuk Zond adalarinda yerlesen Krakatau vulkani dehsetli puskurmeleri ile meshurdur Abseron yarimadasi ve Qobustanda coxlu sonmus ve fealiyyetde olan palciq vulkanlari var Hazirda vulkan ve isti bulaqlardan muxtelif meqsedler ucun istifade edilir Yerin derinliklerinden cixan isti buxar ve sulardan elektrik enerjisi alinir evler ve istixanalar qizdirilir Yerin daxili enerjisinden Yaponiyada Rusiyada Indoneziyada ve diger olkelerde genis istifade edilir Asiyanin muasir relyefinin formalasmasinda qedim materik buzlasmasinin boyuk rolu olub Qedim buzlaqlar Taymir yarimadasi ve Uralin simal qurtaracagindan cenuba hereket ederek genis saheleri basmisdir Bezi sahelerde buzlarin qalinligi 1 5 2 kilometre catirdi Qedim buzlasmalar Asiyanin relyefini keskin deyisdirmisdir Simalda buzlaqlarin erimesi neticesinde muxtelif olculu suxur qalaqlari olan morenler sethde qalin ortuk yaradib Asiya erazisinin yaridan coxunu daglar ve yaylalar tutur Duzenlikler kimi daglar da menseyine ve yasina gore ferqlenir Burada hem cavan hem de qedim daglar var Cavan qirisiq daglar qitenin serq ve cenub kenarlarinda iki neheng qursaq emele getirir Alp Himalay qursagi Atlantik okeani sahillerinden Sakit okeana qeder davam edir Bu qursaga Asiyanin qirisiq fayli Qafqaz Pamir Hindiqus Himalay daglari aiddir Himalay daglari qovsvari sekilde Hindistan yarimadasinin simali ile qerbden serqe dogru 2400 km mesafede uzanir Onun en hundur noqtesi Everest dagidir 8848 m Ekser zirveleri qar ve buzlaqlarla ortuludur Himalay daglarindan simalda 2 milyon km saheni ehate eden dunyanin en hundur yaylasi olan Tibet yaylasi yerlesir Tibet yaylasinin simalinda bezi zirvelerin hundurluyu 7000 metre catan qar ve buzlaqlarla ortulu Kunlun daglari yerlesir Onun uzunlugu 2000 km den artiqdir Daha simalda Merkezi Asiyanin yuksek duzenlikleri genis erazileri ehate edir Onlardan en boyukleri Qobi Tarim ve Cunqar yukseklikleridir Qeyd olunan yuksek duzenliklerde quru iqlim seraitinde genis sehralar yaranib Tekle mekan ve Qobi sehralari buna misaldir Himalay daglari qerbde Hindiqus daglari ile onlar ise Pamirle qovusur Pamir daglarinin hamar yuksek sethinden 7000 metre qeder ucalan cilpaq zirveleri diqqeti celb edir Hamar sethler ve zirveler buzlaqlarla ortuludur Qara deniz ve Xezer denizi arasinda 1500 km mesafede uzanan Qafqaz daglari da cavan qirisiqliga aiddir Dag emelegelme prosesi burada helede davam edir Boyuk ve Kicik Qafqaz daglari arasinda Kur Araz ve Kolxida ovaliqlari yerlesir Asiya Yer kuresinin en murekkeb iqlim seraitine malik hissesidir Bunun sebebi Asiya erazisinin boyukluyu xususile onun simaldan cenuba ve qerbden serqe dogru genis erazi boyu uzanmasidir Simal yarimkuresinin en soyuq sahesi Asiyada yerlesir Oymyakon 71 C Yer kuresinde en yuksek rutubet de Asiya qitesindeki Himalay daglarinin cenub serq eteklerindedir Asiyanin iqliminin formalasmasina cografi enlik hava kutleleri okean ve denizler seth ortuyu cox boyuk tesir gosterir Asiyanin cenub erazileri gunesden simal erazilere nisbeten iki defe cox istilik alir Tropik enliklerde gunesden Yer sethine gelen istilik enerjisi gunes radiasiyasi 80 200 kkal sm simal qutb dairesinde ise 100 kkal sm teskil edir Erebistan yarimadasi Yer kuresinin en cox gunes radiasiyasina malik sahesidir 220 kkal sm Asiya iqliminin qerbden serqe dogru keskin deyisilmesi okeanlarin denizlerin ve hakim kuleklerin tesiri ile baglidir Asiyanin mulayim enlikleri Avropaya nisbeten az rutubetlidir Asiyanin simal rayonlari az yagintini qebul etmekle yanasi keskin kontinentalligi ile de ferqlenir Qisda Asiyanin simal rayonlarinin cox hissesi qarla ortuludur bu da gunes sualarinin bir qismini eks etdirir ve havanin temperaturunu asagi salir Iqlimin formalasmasinda atmosfer dovraninin da boyuk rolu var Simaldan Asiyaya daxil olan Arktika hava kutleleri genis mesafede materikin daxili hisselerine tesir gosterir Qitenin serq hisselerinin iqlimine yayda Sakit okeandan gelen rutubetli deniz hava kutleleri qisda ise qitenin daxili hisselerinden gelen kontinental hava kutleleri tesir edir Kurosio cereyani tropik enliklerde Asiyanin mulayim enliklerine xususile Sakit okean adalarina istilik ve rutubet getirir Asiyanin cenub serq hisselerinin iqlimi mussonlardan cox asilidir Okeanlardan quruya dogru esen yay mussonlari ozu ile coxlu yaginti qis mussonlari ise quru aydin hava getirir Musson iqlimi Hindistan ve Hind Cin yarimadalari ucun xususi seciyyevidir Hind okeanindan materike dogru esen mussonlar olduqca cox yaginti getirir Qisda mussonlar materikden denize dogru esir Yalniz yay aylarinda materik uzerinde alcaq tezyiq emele geldikde bura okeanlardan ekvatorial hava kutleleri daxil olur Asiyanin okean ve deniz sahillerinden merkezi hisselerine dogru getdikce demek olar ki butun erazilerinde yagintilarin miqdari azalir eyni zamanda temperatur rejimi de deyisilir Asiyanin rengareng relyef formalari iqlim emelegelmede misilsiz rol oynayir Burada qerbden serqe dogru esasen enlik istiqametinde uzanan Himalay Kunlun Tyansan Qafqaz Altay Sayan daglari soyuq Arktika hava kutlelerinin cenuba kecmesine imkan vermirler Atlantik okeani uzerinden gelen hava kutleleri Ural daglarina qeder butun Avropani ehate etse de Asiyanin murekkeb relyefi onlarin Asiyada yayilmasina imkan vermir Hind okeanindan materike daxil olan mussonlarin qarsisini Himalay ve diger daglar yuksek sedd seklinde kesir Ona gore de dageteyi hisselerde illik yagintinin miqdari bezen 10 000 mm den artiq olur Yer kuresinin en cox yaginti olan erazisi Cerapunci menteqesi burada Himalay daglarinin cenub serq eteklerinde yerlesir Qafqaz daglarinin qerbindeki Kolxida ovaliginda ve Azerbaycanda Talis daglarinin eteklerinde de daglarin sedd seklinde hava kutlelerinin qarsisini kesmesi ile elaqedar rutubetli subtropik iqlim yaranir Ehalinin teserrufat fealiyyetine iqlimin tesiri boyukdur Asiyanin soyuq simal hisselerinde kend teserrufatinin inkisafina iqlim mane oldugu halda tropik ve subekvatorial qursaqlarda iqlim seraiti ilde 2 3 defe mehsul yetisdirmeye imkan verir Lakin bezi erazilerde rutubet catismamazligi problem kimi qarsiya cixir Musson iqlimi olan eraziler kend teserrufati ucun olduqca elverislidir Ona gore de hemin eraziler lap qedim zamanlardan menimsenilib Araliq denizi iqlimi subtropik bitkiler mulayim iqlim taxil seker cugunduru uzum meyve musson iqlimi ise hem tropik ve hem de subekvatorial seker qamisi cay celtik ve diger bitkilerin yetisdirilmesi ucun elverislidir Iqlim Redakte Esas meqale Asiya iqlimiGeologiya Redakte Esas meqaleler Asiya geologiyasi ve Asiyanin geoloji qurulusuIqtisadiyyat Redakte Esas meqale Asiya iqtisadiyyatiDaxili sulari Redakte Asiyada yerlesen Xezer denizi dunyada en boyuk goldur Asiya planetimizin zengin su ehtiyatina malik sahelerinden biridir Yer kuresinin bir sira iri cay ve golleri burada yerlesir Lakin Asiyanin murekkeb relyef ve iqlim seraitinden asili olaraq cay ve goller erazide olduqca qeyri beraber paylanib Seth sularinin 2 3 hissesi qitenin cenub serq hissesinde cemlenib Merkezi ve Orta Asiyada su ehtiyatlari olduqca azdir Asiyanin caylari dord okean hovzesine aiddir Bundan basqa qite erazisinin 1 3 hissesinden coxu axarsiz hovzeye aiddir Caylar Redakte Asiyanin en muhum caylari Yanszi Xuanxe Qanq Hind Ob Lena Amur Yenisey Amuderya Sirderya Brahmaputra Mekonq Decle ve Feratdir Yansizi Asiyanin en uzun cayidir onun uzunlugu 5800 km den coxdur Musson yagislari zamani dasan bu cay Kunlun daglarinin cenub serq hisselerinden baslayir ve Serqi Cin denizine tokulerek iri delta emele getirir Cayin asagi axari gemicilik ucun yaralidir ondan suvarmada genis istifade olunur Yansizi cayinin asagi axari hele qedimden menimsenilib Hazirda Cin ehalisinin 25 den coxu Yansizi cayinin hovzesinde yasayir Qanq cayi Asiyanin en gursulu cayidir O su aximinin hecmine gore tekce Amazon Konqo ve Parana caylarindan geri qalir Qanq oz menbeyini Himalay daglarindan goturur ve Asiyanin en rutubetli musson iqlimi zonasi boyunca axir Benqal korfezine tokulduyu yerde Brahmaputra cayi ile birge neheng delta emele getirir Musson yagislari ile qidalandigindan yay aylarinda dasir Qanq cayinin sulari daglardan coxlu miqdarda cokuntu materiallari getirir Hind cayi ise Himalay daglarinin buzlaqlarindan ve musson yagislarindan qidalanir quraq erazilerle axaraq Erebistan denizine tokulur Simal Buzlu okeani hovzesinin en uzun cayi Lena 4 400 km en bolsulu cayi ise Yeniseydir Lena Baykal daglarindan oz menbeyini goturur Sibir tayqasi ile axaraq Laptevler denizine tokulur Esasen yagis ve qar sulari ile qidalanan bu cay qisda uzun muddet buz baglayir Asiyanin axarsiz hovzesinde caylar azdir Buradaki en muhum caylar Sirderya Amuderya Tarim Narin ve Zerefsandir Onlar yuksek daglardan baslayir quru sehra ve yarimsehralardan kecerek esasen axarsiz gollere tokulur Bu caylar quraq susuz Orta ve Merkezi Asiyanin heyatinda muhum rol oynayir Onlar cansiz torpaga heyat verir Bu caylarin hesabina vaheler iri yasayis menteqeleri salinir Axarsiz hovzenin caylari baslica olaraq qar ve buzlaqlarla qidalanir Goller Redakte Asiya erazisinde caylar kimi goller de qeyri beraber paylanib Qitenin simal serq hisselerinde buzlaq menseli goller yaranib Qedim buzlaqlar minlerle gol cokeklikleri emele getirmis ve hemin sahelere sirin sular toplanmisdir Quraq ve isti rayonlarda hemcinin axarsiz sahelerde goller azsulu ve sordur Balxas Lobnor Ubsu Nur Urmiya golu bele gollerdendir Dunyanin en boyuk golu olan Xezer denizi ve hemcinin Aral denizi vaxtile Dunya okeani ile elaqede olmus qurunun qalxmasi neticesinde bu denizlerin Dunya okeani ile elaqesi kesilmisdir Dagliq erazilerde tektonik menseli goller emele gelmisdir Asiyanin en boyuk tektonik menseli golu Baykaldir O hem de dunyanin en derin goludur 1720 m Yer kuresindeki icmeli suyun 20 i Baykal golundedir Tyansan daglarinda yerlesen Issik Kul golu de tektonik cokeklikde yerlesen seffaf temiz suya malikdir Asiyanin en boyuk gollerinden biri de Erebistan yarimadasinin simal qerbindeki okean seviyyesinden 400 m asagida yerlesen Olu denizdir Onun orta duzlulugu 260 dir Asiyanin peykden gorunusu Asiya ehalisi 4 milyard nefere yaxindir Yer kuresi ehalisinin 2 3 hissesine yaxini Asiyada meskunlasib Dunyada en cox ehaliye malik olkeler olan Cin ve Hindistan burada yerlesir Bunlarin birge ehalisi 2 5 milyard neferden artiqdir Asiya olkelerinde ehali suretle artir Ekser olkelerede ehalinin tebii artimi her min nefere 20 neferden coxdur Asiyada coxlu xalq yasayir onlar 600 e yaxin dilde danisirlar Dunyanin en boyuk xalqlarindan olan cinliler hindliler benqallar yaponlar burada yasayirlar Asiya xalqlari 10 a yaxin dil ailesine ve 20 den artiq dil qrupuna mensubdurlar Onlar dunyada movcud olan insan irqlerinin ucunu de temsil edirler Kicik Asiya yarimadasinda ve Iran yaylasinda turkler farslar Erebistan yarimadasinda erebler Hindistan ve Hindcin yarimadasinda hindliler birmalilar vyetnamlilar benqallar Serqi Cin duzenliyinde cinliler Merkezi Asiyanin yayla ve duzenliklerinde monqollar uygurlar tibetliler turkler yasayirlar Turk ve fars xalqlari ucun qara saclar derinin qarabugdayi olmasi seciyyevidir Cinlilerin yaponlarin vyetnamlilarin boyu nisbeten alcaq olur onlar tund qara saclari qiyiq gozleri ile ferqlenirler Asiyanin ehalisi qyeri beraber yerlesmisdir Qite ehalisinin 80 e yaxini erazisinin 20 de cemlenib Dunyanin en yuksek ehali sixligina malik erazileri buradadir Ehalinin six yerlesmesinin esas sebebi hem Asiyanin elverisli cografi seraite zengin tebii ehtiyatlara malik olmasi hem de meskunlasmanin qedimliyidir Asiyanin subtropik mulayim ve subekvatorial qursaqlari yasayis ucun daha elverislidir Hele uzaq kecmisde insanlar Hindistan yarimadasinda Serqi Cin duzenliyinde Kicik Asiya yarimadasinda mesken saliblar Hazirda Cinin serqinde Qanq cayi deltasinda Hindistanin bezi yerlerinde ehalinin sixligi 1 km de 1000 1500 nefere catir Yapon adalarinda Koreya yarimadasinin ekser hisselerinde Yava adasinda 1 km de 300 neferden cox ehali yasayir Qafqaz daglarinin eteklerinde iri cay derelerinde Mesopotamiya ovaliginda da ehali sixligi yuksekdir Asiyanin cox yerinde ehali olduqca azdir Qitenin soyuq simal rayonlarinda ehalinin sixligi 1 km de 10 neferden azdir Tayqa ve tundra zonalarinin ekser hisselerinde 1 km de hetta 1 neferden de az ehali yasayir Arktika adalarinin ekseriyyetinde demek olar ki ehali yasamir Region adi 3 Erazi km Ehali 1 iyul 2008 gostericileri Ehali sixligi insan km PaytaxtMerkezi Asiya Qazaxistan 2 724 927 15 666 533 5 7 Astana Qirgizistan 198 500 5 356 869 24 3 Biskek Tacikistan 143 100 7 211 884 47 0 Dusenbe Turkmenistan 488 100 5 179 573 9 6 Asqabad Ozbekistan 447 400 28 268 441 57 1 DaskendSerqi Asiya Honkonq 1 092 7 008 300 4 6 417 9 Yaponiya 377 835 127 767 994 336 1 Tokio Makao 25 460 823 18 473 3 Monqolustan 1 565 000 2 996 082 1 7 Ulan Bator KXDR 120 540 23 479 095 184 4 Pxenyan CXR 9 640 821 1 322 044 605 134 0 Pekin Cin Respublikasi 35 980 22 920 946 626 7 Taybey Cenubi Koreya 98 480 51 446 201 490 7 SeulSimali Asiya Rusiya 17 075 400 142 200 000 26 8 MoskvaCenub Serqi Asiya Bruney 5 770 381 371 66 1 Bandar Seri Begavan Myanma 676 578 47 758 224 70 3 Naypyida Kamboca 5 181 035 13 388 910 74 Pnompen Serqi Timor 15 007 1 108 777 73 8 Dili Indoneziya 1 919 440 230 512 000 120 1 Cakarta Laos 236 800 6 677 534 28 2 Vyentyan Malayziya 329 847 27 780 000 84 2 Kuala Lumpur Filippin 300 000 92 681 453 308 9 Manila Sinqapur 704 4 608 167 6 545 7 Sinqapur Tailand 514 000 65 493 298 127 4 Banqkok Vyetnam 331 690 86 116 559 259 6 HanoyCenubi Asiya Efqanistan 647 500 32 738 775 42 9 Kabil Banqlades 147 570 153 546 901 1040 5 Dekke Butan 38 394 682 321 17 8 Thimphu Hindistan 3 287 263 1 147 995 226 349 2 Dehli Maldiv adalari 300 379 174 1 263 3 Male Nepal 147 181 29 519 114 200 5 Ketmendu Pakistan 803 940 167 762 049 208 7 Islamabad Sri Lanka 65 610 21 128 773 322 0 KotteOn Asiya Ermenistan 29 800 3 299 000 280 7 Irevan Azerbaycan 86 660 9 552 500 102 736 Baki Behreyn 665 718 306 987 1 Manama Kipr 9 250 792 604 83 9 Nikosiya Gurcustan 69 700 4 636 400 65 1 Tbilisi Iraq 437 072 28 221 181 54 9 Bagdad Iran 1 648 195 70 472 846 42 8 Tehran Israil 20 770 7 112 359 290 3 Quds Iordaniya 92 300 6 198 677 57 5 Emman Kuveyt 17 820 2 596 561 118 5 Kuveyt Livan 10 452 3 971 941 353 6 Beyrut Oman 212 460 3 311 640 12 8 Maskat Felestin Dovleti 6 257 4 277 000 683 5 Ramallah Qeter 11 437 928 635 69 4 Doha Seudiyye Erebistani 1 960 582 23 513 330 12 0 Er Riyad Suriya 185 180 19 747 586 92 6 Demesq Turkiye 783 562 77 695 904 93 Ankara BEE 82 880 4 621 399 29 5 Ebu Dabi Yemen 527 970 23 013 376 35 4 SenaTotal 43 810 582 4 162 966 086 89 07Istinadlar Redakte R H Memmedov Tofiq Behreci V Z Mehdiyuva T Quliyev Heyder Eliyev Musteqilliyimiz ebedidir Coxcildliyin I IX cildlerinin komekci aparati Baki 2008 339 seh Continental regions as per UN categorisations map except 12 Depending on definitions various territories cited below notes 6 11 13 15 17 19 21 23 may be in one or both of Asia and Europe Africa or Oceania HK Census and Statistics Department Censtatd gov hk 2008 05 19 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2009 08 28 General Population Census of Cambodia 2008 Provisional population totals National Institute of Statistics Ministry of Planning released 3rd September 2008 PDF Istifade tarixi 2010 06 01 Xarici kecidler RedakteAsiya olkeleri Arxivlesdirilib 2010 01 21 at the Wayback Machine Vikianbarda Asiya ile elaqeli mediafayllar var Hemcinin bax RedakteAvrasiya Merkezi Asiya Asiya olkelerinin siyahisiMenbe https az wikipedia org w index php title Asiya amp oldid 5821123, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.