fbpx
Wikipedia

İsveçrə

İsveçrə (alm.Schweiz‎, fr.Suisse, it.Svizzera, romanşSvizra) və ya rəsmi adı ilə İsveçrə Konfederasiyası (alm.Schweizerische Eidgenossenschaft‎, fr.Confédération suisse, it.Confederazione Svizzera, romanşConfederaziun svizra) – Qərbi Avropada yerləşən suveren dövlət. 26 kantondan ibarətdir. Federal hökumətlərin hər biri ölkənin faktiki paytaxtı hesab olunan Bern şəhərində yerləşir. Qərbi, mərkəzicənubi Avropada yerləşən bu federal respublika cənubdan İtaliya, qərbdən Fransa, şimaldan Almaniya, şərqdən isə AvstriyaLixtenşteynlə həmsərhəddir. İsveçrə ümumi ərazisi 41,285 kvadrat kilometr təşkil edən, coğrafi cəhətdən Alp dağları, İsveçrə platosu və Yura dağları arasında yerləşən ölkədir. Alp dağları ölkənin böyük hissəsini əhatə edir. Əhalinin sayı təqribən 8 milyon nəfərə çatır ki, bunun da əksər hissəsi İsveçrə platosunda yaşayır. Ölkənin ən böyük şəhərləri hesab edilən SürixCenevrə də həmin platoda yerləşmişdir.

İsveçrə Konfederasiyası
alm.Schweizerische Eidgenossenschaft
fr.Confédération suisse
it.Confederazione Svizzera
romanşConfederaziun svizra

İsveçrə
Şüarı: Unus pro omnibus omnes pro uno lat. Bir nəfər hamı, hamı bir nəfər üçün
Himni: İsveç zəburu
PaytaxtıBern (de-fakto)
46°57′ şm. e. 7°27′ ş. u.
Ən böyük şəhəriSürix
Rəsmi dillərialman, fransız, italyan, romanş (İsveçrə retoromancası)
İdarəetmə formasıFederativ respublika
• Prezident
Simonetta Sommaruqa
Tarixi
• Yaranması
12 sentyabr 1848
Ərazisi
• Ümumi
41284 (133-cü yer)
• Su (%)
4,2
Əhalisi
• 2015 təxmini
8 080 min (97-ci yer)
• Sıxlıq
195/km2 (505.0/kv. mil)
ÜDM(AQP)2014 təxmini
• Ümumi
472,8 milyard (41-ci)
• Adam başına
58 100 (16-cı)
Yolun hərəkət istiqamətisağ
Telefon kodu41
ISO 3166 koduCH
İnternet domeni.ch

Qədim İsveçrə Konfederasiyasının əsasının qoyulması orta əsrlər dövrünə təsadüf edir. Avstriya qraflığıBurqundiya hersoqluğuna qarşı həyata keçirilən ardıcıl hərbi uğurlar nəticəsində həmin konfederasiyanın əsası qoyulmuşdur. 1648-ci ildə imzalanmış Vestfaliya sülhü nəticəsində İsveçrənin Müqəddəs Roma İmperiyasından ayrılaraq müstəqillik əldə etməsi formal olaraq tanınmışdır. İsveçrə Konfederasiyasının uzun bir silahlı tərəfsizlik tarixi vardır. Bu ölkə 1815-ci ildən bu yana heç bir müharibədə iştirak etməmiş və yalnızca 2002-ci ildə BMT-yə üzv olmuşdur. Buna baxmayaraq, İsveçrə hal-hazırda aktiv xarici siyasət yürüdür və tez-tez dünya miqyasında sülh yaratma missiyalarında iştirak edir. Bu ölkə eyni zamanda Qırmızı Xaçın yaradıldığı ölkədir və BMT-nin ikinci böyük mərkəzi olan Cenevrə ofisi də daxil olmaqla bir çox beynəlxalq təşkilata ev sahibliyi edir. Avropa səviyyəsində Avropa Sərbəst Ticarət Birliyinin qurucu üzvlərindəndir və Şengen zonasına daxildir. Buna baxmayaraq, Avropa İttifaqı, Avropa iqtisadi zonası və ya Avrozonanın tərkib hissəsi deyil.

İsveçrə dörd mühüm linqvistik və mədəni regiondan ibarətdir: alman, fransız, italyan və roman. Əhalinin əksər hissəsi alman dillidir. İsveçrə Konfederasiyasının qurulması tarixi ənənəvi olaraq 1 avqust 1291-ci il olaraq qəbul edilir və hər il bu tarix İsveçrə Milli Günü olaraq qeyd edilir.

İsveçrə dünyanın ən çox inkişaf etmiş ölkələrindən biri hesab olunur. Beynəlxalq Valyuta Fondunun məlumatlarına əsasən İsveçrə adambaşına düşən zənginlik səviyyəsinə görə ilk yerdə, adambaşına düşən ÜDM həcminə görə isə səkkizinci yerdədir.

Mündəricat

Erkən dövr

1291-ci ildə Uri, Şvis və Untervalden kantonlarının meydana gətirdiyi üç meşə kantonu nümayəndələri bir Federal Bəyannamə imzaladılar. Bəyannaməyə imza atan tərəflər, o zamanlar Müqəddəs Roma German İmperiyasında Avstriya Qraflıqını əlində tutan Habsburg xanədanının hökmünə qarşı çıxa bilmək üçün birləşməyi təklif edirdilər. 15 Noyabr 1315-ci ildə Morgarten Vuruşmasında Habsburg ordusunu məğlub oldu. İsveçrəlilər, Müqəddəs Roma German İmperiyası içində İsveçrə İmperiyasın Konfederasiyasının varlığını güvən altına aldılar.

1353-ci ildə gəlindiyində ilk birləşən üç kantona əlavə olaraq Qlarus və Zug kantonlarıyla Lüzern, SürixBern şəhər dövlətləri də birliyə qatılaraq XV əsrə qədər varlığını davam etdirən (Zürih bir torpaq anlaşılmazlığı səbəbiylə 1440-cı ildə konfederasiyadan atılmışdır) və səkkiz əyalətdən ibarət olan "Köhnə Federasiyası" qurdular.1470-ci ildə Bourgogne Qraflıqı I. Charlesə qarşı qazandıqları zəfərlər və İsveçrə pullu əsgərlərinin müvəffəqiyyətləriylə federasiyanın həm gücü həm də zənginliyi artdı. İsveçrə kantonları sıralaması edilərkən ənənəvi olaraq, şəhər dövlətlərini ardınca qurucu kantonlar ilk səkkiz "Köhnə Kanton" olaraq qabaqda deyilir, 1481-ci ildən sonra federasiyaya qatılan digər kantonlar tarix sırasına görə düzülər. Müqəddəs Roma German İmperatoru I. Maximiliana qarşı İsveçrəlilərin 1499-cu ildə qazandığı zəfər nəticəsində, İsveçrə, Müqəddəs Roma German İmperiyasından ayrılıb de facto müstəqilliyini qazanmışdır…

Şərqdəki Graubünden kantonunda bir qış mənzərəsi

1506-cı ildə II. Julius, indiki vaxtda hələ Vatikanı qoruyan İsveçrəli Gözətçiləri işə götürdü. Federasiyanın genişləməsi və ilk döyüşlərdə əldə edilən məğlub olmamaqla qazanılan məşhurluq. 1515-ci ildə Marignano Vuruşmasındakı İsveçrə uduzması ilə ilk dəfə dayandı. Bəzi kantonlarda Huldrych Zwinglinin İslahatının müvəffəqiyyətli olması 1529 və 1531 illərində kantonlararası döyüşlərin (Kappeler Kriege) çıxmasına səbəb oldu. Katolik və Protestant kantonlar arasında anlaşılmazlığın davam etməsi üzərinə 1656 və 1712 illərində Villmergen Vuruşmaları ilə qarşılıqlı şiddət davam etmişdir. 1648-ci ildə Westfalya Barış Anlaşması ilə Avropalı ölkələr İsveçrənin Müqəddəs Roma German İmperiyasından ayrılmasını və tərəfsizliyini tanıdı.

1798-ci il fransız işğalı

1798-ci ildə Fransız İnqilabı orduları İsveçrəni işğal edərək məcburi yeni bir konstitusiyanı tətbiq etdilər. Bu konstitusiya ilə ölkənin hökuməti mərkəziləşdirilir və kantonlar ortadan qaldırılırdı. Helvet Respublikası olaraq bilinən yeni dövlətin xalq arasında heç dəstəyi yox idi. Xarici işğal qüvvətləri tərəfindən məcburi qəbul etdirilən bu hökumət dini inanc azadlığı da daxil olmaq üzrə əsrlər tərəfindən sürən ənənələri yıxmışdı. Bu dövlət, İsveçrəni Fransanın bir peykindən başqa bir şey etməmişdi. Tez-tez ortaya çıxan qiyamlar, Fransız birliklərinin varlığı səbəbiylə müvəffəqiyyətə çata bilməmişdi. Sentyabr ayında Nidwalden üsyanının Fransızlar tərəfindən qanlı bir şəkildə yatırılması xalq tərəfindən pis qarşılanmışdır.

Fransa ilə digər ölkələr arasında döyüş çıxdıqdan sonra İsveçrə, Avstriya və Rusiya kimi başqa qüvvətlər tərəfindən də işğal edilmişdi. İsveçrəlilər, mərkəzi hökuməti dəstəkləyən "Respublikaçılar" və kantonların avtonomluğunun təkrar verilməsini istəyən "Federalistler" arasında ikiyə bölünmüşdü. Napolyon Bonapart, hər iki tərəfin qabaqda gələn siyasətçilərini 1803-cü ildə Parisdə bir yerə gətirdi. Bu yığıncağın nəticəsində İsveçrənin avtonomluğunu böyük nisbətdə geri verən və 19. kantondan ibarət olan bir Konfederasiyası quran Vasitəçilik Qanunu çıxmışdır. 1815-ci ildə Viyana Konqresi ilə İsveçrənin müstəqilliyi və tərəfsizliyi bütün Avropa gücləri tərəfindən tanınmışdır. Bu tarixdə, Valais, Neuchatel və Cenevre kantonlarının federasiyaya qatılmasıyla birlikdə İsveçrə tarixdəki ən son genişləməyi reallaşdırmışdır.

1848-ci il konstitusiyası

1845-ci ildə katolik və protestant kantonlar arasında bir vətəndaş müharibəsi (Sonderbundskrieg) baş verdi. O zamanlar hökumətdə olan Radikal Partiyanın yaymağa çalışdığı daha unitar bir İsveçrə fikirindən xoşlanmayan katoliklər Sonderbund adını verdikləri xüsusi bir andlaşma ortaya çıxardılar. Radikalların da bu andlaşmağa qarşı çıxması üzərinə ortaya çıxan döyüş bir aydan az sürdü və təxminən yüz itki verildi. Kiçik qiyamları saymasaq bu vuruşma, İsveçrə torpaqlarında yaşanan son silahlı qarşıdurma idi.

Vətəndaş müharibəsidən sonra İsveçrə referendum tətbiqinə keçdi və 1849-cu ildə federal konstitusiya qəbul edildi. Bu konstitusiya ilə mərkəzi nüfuz qurulur və kantonlar yerli mövzularda öz özlərini idarə edə bilirdilər. Əhali artımı, Sənaye İnqilabı və tək pul vahidi istifadə edilməsi səbəbiylə 1872-ci ildə bu konstitusiya əhəmiyyətli nisbətdə düzəldilmişdir. Bu konstitusiyayla müdafiə etmə, ticarət və qanuni mövzularda federal məsuliyyət də təşkil edilmişdi.

Siyasət

İki palatalı İsveçrə parlamenti Federal Məclis, Federal Şuradan ayrı olaraq təməl iqtidar mərkəzindən ibarətdir. Federal Məclisi meydana gətirən Əyalətlər Şurası və Milli Şura qanun çıxarmaq da daxil olmaq üzrə hər baxımdan bərabər gücə malikdir.

1999-cu il konstitusiyasına görə, federasiyaya xüsusi olaraq nümayəndə edilməmiş bütün güclər kantonların əlindədir.

Əyalətlər şurasının 46 üzvü (hər kantondan iki və yarım kantondan bir olmaq üzrə) bir başa hər kantonda seçilir. Milli Şuranın 200 üzvü isə nisbi təmsil əsaslarına söykənərək seçilər. Hər iki məclisə seçilənlərin vəzifə müddəti 4 ildir. Referendumlar yoluyla hər vətandaş federal hökumət tərəfindən qəbul edilmiş qanunların etibarlılığını sorğulaya bilər və federal konstitusiyaya düzəltmə edilməsini istəyə bilər. Bu haqqlar İsveçrəni doğrudan demokratiya tətbiq olunan bir ölkə olmasını göstərir.

İcra etmə və dövlət başçılığı vəzifəsi yeddi üzvdən ibarət olan Federal Şurada toplanmışdır. Hər nə qədər konstitusiyaya görə Məclis Şura üzvlərini seçsə və nəzarət etsə də, qanunuma müddətini istiqamətləndirmə və federal qanunları tətbiq mövzusunda Federal Şura yavaş yavaş qabaqda gələn bir rola qovuşmuşdur. Xüsusi təmsil vəzifələrini icra etmək üzrə şurası meydana gətirən yeddi adam içindən bir adam bir illiyinə İsveçrə Konfederasiya Başçısı olaraq seçilər.

1959-cu ildən dekabr 2003-cü ilə qədər Federal Şurada İsveçrənin dörd əhəmiyyətli siyasi partiyası, federal məclisdəki təmsil nisbətlərinə görə ibarət olan "sehrli düstura" görə təmsil edilmişdir: 2 üzv Xristian Demokratlardan (CVP/PDC), 2 üzv İctimai Demokratlardan (SPS/PSS), 2 üzv Liberal Demokratlardan (FDP/PRD), və 1 üzv də İsveçrə Xalq Partiyasından (SVP/UDC). Şuradakı bu ənənəvi üzv dağılımı hər hansı bir qanun ilə təyin olunmamışdır və 2003 seçkilərindən sonra Xristian Demokratlar ikinci kürsülərini, o il məclis seçkilərində ən güclü partiya olaraq çıxan İsveçrə Xalq Partiyasına tutmuşdur.

Federal Yüksək Məhkəmənin vəzifəsi kanton məhkəmələrindən gələn şikayətlərə və federal rəhbərliyin administrativ qərarlara baxmaqdır. Yüksək Məhkəmə hakimləri, altı illik vəzifə müddəti üçün Federal Məclis tərəfindən seçilir.

41.285 kvadrat kilometrlik sahəylə İsveçrə nisbətən kiçik bir ölkədir. 7,4 milyonluq əhaliyə sahib olan ölkədə əhali sıxlığı kvadrat kilometrə 182 nəfərdir. İsveçrədə üç əsas vilayət vardir : İsveçrə Alpları, İsveçrə platosu, və Jura Dağları. Alplar, ölkəni orta və cənubundan qət edən yüksək sıra dağlarıdır. İsveçrə Alplarının yüksək dorukları arasında (ən yüksək zirvəsi 4.634 metrlik Dufour Zirvəsidir) bəzilərində buzlaq olan saysız vadi yer alır. Buradan mənbəyini götürən Reyn, Rhône, Inn, Aare və Ticino kimi Avropanın başlıca çayları Cenevre Gölü, Sürix Gölü, Neuchatel Gölü və Konstanz Gölü kimi göllərə tökülür.

Ölkənin daha sıx əhaliyə sahib olan şimal hissəsi daha düzənlik də olsa şimal-qərbdə olan daha kiçik Jura Dağları kimi dağlıq da ola bilər. İsveçrənin iqlimi ümumiyyətlə mülayim olsa da, yüksək dağlardakı çətinlikli şərtlərdən İsveçrənin cənub ucundakı isti Aralıq dənizi iqliminə qədər bölgədən bölgəyə dəyişiklik göstərir.

Yüksək dağlarla ayrılan bir çox vadinin varlığı səbəbiylə İsveçrənin ekosistemleri çox həssasdır və az qala hər vadidə özünə xas ekologiyalar meydana gəlmişdir. Dağlıq bölgələrdə də digər yüksəkliklərdə tapılmayan zəngin bir bitki örtüyü vardır.

Əsas məqalə: İsveçrə əhalisi

1970–2005-ci illər arasında əhali artımı dinamikası, min nəfərlə:

2008-ci il qiymətləndiriliməsinə görə ümumi əhali sayı 7 580 000 nəfərdir.

Əhalinin yaş strukturu:

0–14 yaş: 15,8 %

15–64 yaş: 68,2 %

65 yaşdan böyük: 16 %

Əhalinin orta yaşı

orta: 40,7

kişilər: 39,6

qadınlar: 41,7

İsveçrədə ölkə miqyasında bir dövlət dini olmasa da, Cenevre və Neuchatel kantonlarının xaricindəki bütün kantonlarda vergiləndirmə yoluyla Roman Katolik, Köhnə Katolik, ya da İsveçrə İslahat Kilsələri dəstəklənir.

İsveçrədə ən məşhur din 44 % ilə Roma Katolik Kilsəsidir. Ardından 38,5 % ilə protestantlıq gəlir. İmmiqrantlar ilə birlikdə 4,3% -lik bir müsəlman əhali ilə 1,8%-lik bir ortodoks əhali də yerləşmişdir. Fərqli dillərdə danışan əhaliyə sahib olan İsveçrənin sabitlikli və bitərəf bir ölkə olması, bu ölkənin bir konsensus, ya da ahəng dövləti olaraq təyin olunmasına gətirib çıxarmışdır.

Tarixi olaraq ölkə katoliklər və protestantlar arasında təxminən bərabər olaraq dağılmışdır. Hətta Appenzell kimi bəzi kantonlar rəsmi olaraq katolik və protestant hissələrə ayrılmışdır və bir çox kəndin girişində üstün olan din, "bu kənd katolikdir və ya protestantdır" adlı plakatlar asılmışdır. Ancaq bəzi ümumi modellər də var. Böyük şəhərlərarasında paytaxt Bern, bankçılıq mərkəzi SürixBazeldə protestantlıq daha uütün olsa da Lüzern kimi digər şəhərlər əksəriyyətlə katolikdir. Cenevrə ilk Calvincilik mərkəzi olaraq tanınmışdır və dünyadakı fransızların əksəriyyətinin katolik olmasına baxmayaraq Fransız İsveçrəsinin əksəriyyəti protestantdır. Digər tərəfdən İsveçrənin quruluşunda olan Almanca danışılan Schwyz, Uri, və Unterwalden kantonlarıyla İtalyanca danışılan Ticino kantonu ümumiyyətlə katolikdir.

İsveçrənin mədəniyyəti qonşuları tərəfində çox təsirləndisə də illər boyunca əhəmiyyətli regional fərqliliklər göstərən özünə xas bir mədəniyyət meydana gəlmişdir. Xüsusi olaraq Fransızca danışılan bölgələrə Fransaya, Almanca danışılan bölgələr Almaniyaya və İtalyanca danışılan bölgələr də İtaliyaya, ölkələrindəki digər bölgələrdən daha yaxındır. İsveçrədəki qüvvətli bölgəçilik səbəbiylə homogen bir İsveçrə mədəniyyətindən danışmaq mümkündür.

Mədəni olaraq aktiv olan bir çox İsveçrəli, ölkələrindəki məhdud imkanlar səbəbiylə xaricə çıxmağı seçmişdir. Eyni zamanda İsveçrənin tərəfsizliyi və aşağı vergi nisbətləri də bütün dünyadan bir çox yaradıcı insanı bu ölkəyə çəkmişdir. Döyüş zamanlarında siyasi sığınma ənənəsi bir çox sənətçinin bu ölkəyə gəlməsində köməkçi olarkən indiki vaxtda bunu aşağı vergi nisbətləri təmin etməkdədir.

İsveçrə homoseksualların həm dini, həm də dövlət nikahına icazə verilən ilk dövlətdir. İsveçrə hökuməti homoseksualların rəsmi nikahına 1 may 2009-cu ildə icazə vermişdi. Bunun ardınca, kilsə də homoseksualların yolunu açaraq, 22 oktyabr 2009-cu il tarixli qərarı ilə dövlətin qərarını dəstəkləmişdir. Müqəddəs Sinodun 250 üzvünün 70 faizi qərarın lehinə səs verib. Qərar 1 noyabr 2009-cu il tarixdən qüvvəyə minəcək. May ayında parlamentdəki müzakirələri təqdir edən Kilsə, qərar vermək hüququnu sinoda həvalə etmişdi. İsveçrədə kilsə dövlətdən 2000-ci ildə ayrılıb.

Əsas məqalə: İsveçrədə təhsil

İsveçrədə ibtidai və orta məktəblər dövlət və özəl məktəblərə ayrılırlar.

Burada 120-ə yaxın kollec var. Kolleclər peşəkar təhsil verirlər.

İsveçrədə universitetlər əsasən dövlət universitetləridirlər. 7 kanton (inzibati ərazi bölgüsü) universitet – Bazel, Bern, Friburq, Cenevrə, Lozan, Nevşateli, Sürix və Sant-Qallendə, 2 kanton universitet statuslu ali məktəb isə Lüsern və Luqanoda yerləşir. Bu şəhərlərdə iki politexnik məktəbləri də var. Ən böyük ali məktəb 20 min tələbənin təhsil aldığı Sürix universitetidir. Burada xarici tələbələr 15–20% təşkil edir. Təhsil müddəti 4–6 ildir. İsveçrənin alman-dilli bölgələrindəki universitetlərdə tədris alman dilində, fransızdilli bölgədə isə fransız dilindədir. Lakin Friburq Universiteti istisnalıq təşkil edir. Belə ki, burada ikidilli tədris var. Fransız dilli universitetə daxil olmaq (yalnız orta məktəbi bitirmək haqqında şəhadətnamənin olması və xaricilər üçün təşkil olunmuş imtahanı vermək kifayət edir) alman dilli universitetə (rus ali məktəblərində ən az iki illik təhsil tələb edilir) daxil olmaqdan nisbətən asandır.

İsveçrənin dil məktəbləri bir neçə xarici dil: fransız, alman, italyan və ingilis dil kursları təklif edirlər. Montredəki C&L Study Centre kimi bəzi məktəblərdə paralel olaraq iki dil öyrənmək mümkündür.

İsveçrənin ali məktəb və universitetlərində tələbələrin sayı günbəgün artır. Buna görə də qəbul olmaq hər bir xarici vətəndaşa nəsib olmur. Burada tibbin hər sahəsini və farmakologiyanı oxumaq isə tamamilə qeyri-mümkündür. Səbəb boş yerin olmamasıdır.

İsveçrədə 12 universitet və ali məktəb 10 kanton universitet, 2 federal politexnik məktəb – École Fédérale Polytechnique (EPFL) və bir neçə bu tip ali məktəb fəaliyyət göstərir. Bazel, Bern, Sant-Qalen, Sürix, həmçinin Sürixin Federal Politexnik Universiteti və Lusernin ali məktəbi Universitare Hochschule Luzern İsveçrənin alman bölgəsində yerləşirlər.

Cenevrə, Lozanna və Friburq (bəzi fənlərdə təhsil alman dilində aparılır) Neuchatel və École Politechnique Fédérale de Lausanne İsveçrənin fransız bölgəsində yerləşirlər.

İtalyan Universiteti Luqano ölkənin italyan bölgəsində yerləşir.

Bir tədris ili 2 semestrə bölünür: qış semestri – oktyabrın son həftəsindən fevralın ortalarına qədər; yay semestri, universitetdən asılı olaraq martın/aprelin ortalarından iyun/iyulun ortalarına qədər.

Birinci akademik imtahana qədər təhsil müddəti 4–5 ildir. Tibb təhsilinə gəldikdə isə bu 6 il davam edir.

Təhsili bitirdikdə akademik sənədlər – lisenziya, diplom, doktorluq dərəcəsi verilir. Lisenziya və diplom (Bu sənədlər İsveçrədə verilir) ABŞ-da verilən "Master degree" ilə eynilik təşkil edir. Doktorluq dərəcəsinə qədər təhsilin davam etdirilməsi üçün universitetlərin çoxu namizəddə lisenziyanın olmasını tələb edir. Qeyd olunan universitetlərdən başqa, anqlo-saks modelində özəl universitetlər də fəaliyyət göstərir ki, bu ali məktəb ocaqlarında verilən imtahanlar və təhsil hələ də dövlət tərəfindən tanınmır. Bunun üçün də, universitetlər barədə ətraflı məlumat toplayaraq doğru seçim etmək lazımdır.

  • Daxil olma şərtləri
  • Yaş: ən azı 18 yaş
  • Dil: İsveçrənin ali məktəb və universitetlərinə daxil olmaq üçün tədrisin keçirildiyi alman, fransız və ya italyan dilini bilmək lazımdır.

Orta məktəb haqqında Federal attestatın və ya xarici sənədin – müvafiq Universitet və ya Ali Məktəb tərəfindən tanınması vacibdir.

Mütləq müvafiq Universitetin və ya Ali Məktəbin tanıdığı orta təhsil haqqında federal attestat və ya xarici sənəd olmalıdır. Bu müvafiq universiteti müəyyən etmək üçün siz sənədi qiymətləndirən həmin seçdiyiniz Ali Məktəbə müraciət etməlisiniz.

  • İsveçrədə 4 rəsmi dil var. Vətəndaşlar, parlamentin qəbul etdiyi hər hansı bir qanunu ləğv etmək hüququna malik deyillər.
  • İsveçrədə 8 milyondan bir az çox insan yaşayır. Bununla yanaşı onların əlində 3 milyon ədəddən çox odlu silah var. Ölkənin sakinləri, orduda xidmətdən sonra, ehtiyat silahla qayıdırlar. Daha sonra onları dəfələrnən hərbi yığıncaqlara cağırırlar. Hər bir kişidə silahın olmasına baxmayaraq, onunla cinayətlər çox nadir hallarda baş verir.
  • Yüksək sürətə görə yol hərəkət qaydalarını pozan sürücünün gəlirindən aslı olaraq ona cərimənin məbləği təyin edilir. Buna görədə imkanlı şəxslər üçün bu cərimə yüz isveçrə frankına qədər arta bilər.
  • Bu günə kimidə, bir isveçrə bankında Vladimir Ulyanov adına hesab var. 2006-cı ildə bankın əməkdaşı tərəfindən tələb edilməmiş məbləğlərin siyahıya alınması aparılıb. Məlum oldu ki, dünya inqilabının liderinin burada hələdə 13 isveçrə frankı saxlanılır.
  • Cenevrədə hökumət binasının qarşısında ki, şabalıd ağacının ilk yarpağı açan kimi yazın gəlişi barədə hökm verilir. Bu ənənəyə 200 ildən artıqdı ki riyayyət olunur.
  • "Qapıçı" və "isveçrəli" sözləri arasında hər hansı əlaqə varmı? Məlum olur ki birbaşa əlaqə var. Hələ Orta əsrlər vaxtından nüfuzlu insanlar, öz ətraflarında cəsurluqlarıyla bütün Avropada məşurlaşan, iveçrəli döyüşçüləri yığırdılar. Çox güman ki, restoranlarda, otellərdə və digər müəssisələrdə sakitçilik yaradan insanları zarafatça belə adlandırırmışlar. Rusiyada uzun müddət İsveçrə əhalisini qapıçı adlandırırdılar. Lakin 20-ci əsrin əvvəllərində, mühafizəçi ilə səhv salmamaq üçün onları isveçrəlilər adlandırmağa qərar verdilər. İsveçrəli uşaqlar artıq 4 yaşlarından məktəbə getməyə başlayırlar. Ölkənin bütün məktəbliləri üçün həftədə 3 dəfə istirahət günü təyin edilib- çərşənbə, şənbə və bazar.
  • 1451-ci ildə İsveçrədə zəlilərə qarşı məhkəmə keçirilmışdir. Lozannanın yepiskopu bildirmişdi ki, yerli gölməçələrdə onlardan həddindən artıq çoxdur və zəliləri, təmiz suyun çirklənməsində günahlandırırdı. Zəlilərə, yerli məhkəməyə gəlmələri üçün çağırış göndərildi. İcra məmurları gölə gedib bir neçə "cinayətkarı" tutmalı idilər. Onları məhkəmə zalına çatdırıb, cəzanı oxudular: yaxın üç gün ərzində gölü tərk edin. Bu hökm icra olundu ya yox- məlum deyil. Kiçik Çermant şəhərciyi ən ekoloji təmiz şəhərlərdən biri sayılır. İş ondadır ki, Çermantda havanı çirkləndirən bütün nəqliyyat növü qadağandır. Şəhərdə yalnız elektromobillə və karteglə hərəkət etmək olar.
  • İsveçrədə böyük sayda ağ göbələk yetişir. Amma yerli sakinlər onların zəhərli olduğunu düşünərək yığmırlar və yeməkdə də istifadə etmirlər.
  • 25 dekabr 1977-ci ildə İsveçrənin Veve şəhərində məşhur aktyor Çarli Çaplin vəfat edib. O yerli qəbristanlıqların birində dəfn edilmişdi, amma bir neçə il sonra onun tabutu cəsədi ilə birlikdə oğurlanmışdı. Məlum olub ki, oğrular dünya kinosunun ulduzunun qohumlarından böyük fidya almaq niyyətində olublar. Oğruları həbs etdilər, Çaplini isə 1 metr 80 santimetr qalınlğı olan beton altında basdırdılar ki, gələcəkdə də eyni vəziyyət baş verməsin.
  • 2017-də İsveçrə, rüşvətlə fəal mübarizə aparan ölkələrin reytinqlərində 3-cü sırada yer alıb. Maraqlı olan şey isə İsveçrənin, müəyyən bir xidmət üçün edilən ödəməni, yəni rüşvət verməyi "qanuni" hesab etməyə qərar verməsidir. Rüşvətlə mübarizədə bunun daha təsirli olacağını düşünürlər.
  • İsveçrədə, sürət həddini aşdığınız üçün dünyanın ən böyük pulunu ödəmək məcburiyyətində qala bilərsiniz. Yerli bir avtomobil sürücüsü saatda 180 mil sürətlə getdiyi üçün 650 min avro pul cəzası aldı. Məsələ ondan ibarətdir ki, bu ölkədəki pul cəzaları sabit deyil və qazandığınız pul miqdarına bağlıdır. Nə qədər çox əldə etsəniz, o qədər çox ödəyərsiniz. İsveçrədə ədalət belə təmin olunur.
  • Berndə, hər il 7 milyondan artıq çox yaxşı bir markanın şokoladları istehsal olunur. Və uzun zaman əvvəl yeni bir növ şokolad icad edilib: Ruby şokolad! İsveçrəli Valcambi şirkəti, Combibar adı verilən və şokolad kimi formalaşdırılmış qızıl çubuqlar istehsal edir. Bu çubuqları 1 qram ağırlığında kiçik parçalara ayıra və bunları ödəniş etmək üçün istifadə edə bilərlər.
  • İsveçrə cib bıçağı, 19-cu əsrin sonlarında ortaya çıxdı, amma əslində daha da qədim bir prototipə malikdir. Kembric muzeylərindən birində, Antik Romada yaradılmış universal bir vasitə mövcuddur və İsveçrə bıçağına oxşar şəkildə bir qaşıq, bir çəngəl, bir bıçaq, bir diş çöpü, bir spatula və (ən qəribə olan şey) bir krevet qabığından əti çıxarmaq üçün xüsusi aparat ehtiva edir. İsveçrə cib bıçağının İsveçrədə istehsal edilməyən yeganə hissəsi tirbuşondur və o da Yapon istehsalıdır.
  • İsveçrəli Şaxta Babanın adı "Samichlaus"dur. 6 Dekabrda böyük bir torba şəkər, fıstıq əzməsi və portağal ilə uşaqları ziyarət edir. Ancaq tək deyil, özünü qara geyimləri və qaranlıq bir üzü olan qorxuducu görünüşlü bir adam müşayiət edir. Bu adamın adı "Palçıqlı" olaraq tərcümə edilən "Schmutzli"dir və onun işi dəcəl uşaqlara dəyənəklə vurmaqdır. Ancaq gələn il daha yaxşı olmaq sözü verən uşaqlar cəzadan xilas olurlar.
  • Əkiz qardaşlar Frank və Patric Riklin, İsveçrə Alplarında "Null Stern" adlı bir açıq hava oteli açıblar. Divarları və tavanı olmayan bir "otaq"da bir gecənin qiyməti 300 dollardır. Otel, dəniz səviyyəsindən təxminən 4 min metr məsafədədir. Otaqda iki nəfərlik yataq xaric, komod və bir TV var.
  • İsveçrə 2019-cu ildə adambaşına düşən zənginlik indeksinə görə 555 min dollarla dünyada birinci oldu
  1. Census.gov (2013). "Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013". U.S. Department of Commerce. 2013-05-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:2013-05-09.
  2. Berner, Elizabeth Kay; Berner, Robert A. (22 aprel 2012). Global Environment: Water, Air, and Geochemical Cycles - Second Edition (ingilis). Princeton University Press. ISBN 978-1400842766.
  3. Thomas Fleiner, Alexander Misic, Nicole Töpperwien (5 avqust 2005). Swiss Constitutional Law. Kluwer Law International. səh. 28. ISBN 978-9041124043.
  4. Prof. Dr. Adrian Vatter (2014). Das politische System der Schweiz [The Political System of Switzerland]. Studienkurs Politikwissenschaft (German). Baden-Baden: UTB Verlag. ISBN 978-3-8252-4011-0.
  5. Subir Ghosh (9 oktyabr 2010). "US is still by far the richest country, China fastest growing". Digital Journal. Canada. 12 yanvar 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:25 avqust 2018.
  6. Simon Bowers (19 oktyabr 2011). "Franc's rise puts Swiss top of rich list". The Guardian. London, UK. 12 yanvar 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:25 avqust 2018.
  7. İsveçrə kilsəsi homoseksuallar arasında nikaha icazə verdi[ölü keçid]
  8. İsveçrə haqqında maraqlı məlumatlar

İsveçrə
isveçrə, qərbi, avropada, dövlət, schweiz, suisse, svizzera, romanş, svizra, rəsmi, adı, ilə, konfederasiyası, schweizerische, eidgenossenschaft, confédération, suisse, confederazione, svizzera, romanş, confederaziun, svizra, qərbi, avropada, yerləşən, suveren. Isvecre Qerbi Avropada dovlet Dil Izle Redakte Isvecre alm Schweiz fr Suisse it Svizzera romans Svizra ve ya resmi adi ile Isvecre Konfederasiyasi alm Schweizerische Eidgenossenschaft fr Confederation suisse it Confederazione Svizzera romans Confederaziun svizra Qerbi Avropada yerlesen suveren dovlet 26 kantondan ibaretdir Federal hokumetlerin her biri olkenin faktiki paytaxti hesab olunan Bern seherinde yerlesir Qerbi merkezi ve cenubi Avropada yerlesen bu federal respublika cenubdan Italiya qerbden Fransa simaldan Almaniya serqden ise Avstriya ve Lixtensteynle hemserheddir 2 Isvecre umumi erazisi 41 285 kvadrat kilometr teskil eden cografi cehetden Alp daglari Isvecre platosu ve Yura daglari arasinda yerlesen olkedir Alp daglari olkenin boyuk hissesini ehate edir Ehalinin sayi teqriben 8 milyon nefere catir ki bunun da ekser hissesi Isvecre platosunda yasayir Olkenin en boyuk seherleri hesab edilen Surix ve Cenevre de hemin platoda yerlesmisdir Isvecre Konfederasiyasi alm Schweizerische Eidgenossenschaft fr Confederation suisse it Confederazione Svizzera romans Confederaziun svizra IsvecreBayragi GerbiSuari Unus pro omnibus omnes pro uno lat Bir nefer hami hami bir nefer ucunHimni Isvec zeburu source source track track track track track track track track track PaytaxtiBern de fakto 46 57 sm e 7 27 s u En boyuk seheriSurixResmi dillerialman fransiz italyan romans Isvecre retoromancasi Idareetme formasiFederativ respublika PrezidentSimonetta SommaruqaTarixi Yaranmasi12 sentyabr 1848Erazisi Umumi41284 133 cu yer Su 4 2Ehalisi 2015 texmini8 080 min 1 97 ci yer Sixliq195 km2 505 0 kv mil UDM AQP 2014 texmini Umumi472 8 milyard 41 ci Adam basina58 100 16 ci Yolun hereket istiqametisagTelefon kodu41ISO 3166 koduCHInternet domeni ch Qedim Isvecre Konfederasiyasinin esasinin qoyulmasi orta esrler dovrune tesaduf edir Avstriya qrafligi ve Burqundiya hersoqluguna qarsi heyata kecirilen ardicil herbi ugurlar neticesinde hemin konfederasiyanin esasi qoyulmusdur 1648 ci ilde imzalanmis Vestfaliya sulhu neticesinde Isvecrenin Muqeddes Roma Imperiyasindan ayrilaraq musteqillik elde etmesi formal olaraq taninmisdir Isvecre Konfederasiyasinin uzun bir silahli terefsizlik tarixi vardir Bu olke 1815 ci ilden bu yana hec bir muharibede istirak etmemis ve yalnizca 2002 ci ilde BMT ye uzv olmusdur Buna baxmayaraq Isvecre hal hazirda aktiv xarici siyaset yurudur ve tez tez dunya miqyasinda sulh yaratma missiyalarinda istirak edir 3 Bu olke eyni zamanda Qirmizi Xacin yaradildigi olkedir ve BMT nin ikinci boyuk merkezi olan Cenevre ofisi de daxil olmaqla bir cox beynelxalq teskilata ev sahibliyi edir Avropa seviyyesinde Avropa Serbest Ticaret Birliyinin qurucu uzvlerindendir ve Sengen zonasina daxildir Buna baxmayaraq Avropa Ittifaqi Avropa iqtisadi zonasi ve ya Avrozonanin terkib hissesi deyil Isvecre dord muhum linqvistik ve medeni regiondan ibaretdir alman fransiz italyan ve roman Ehalinin ekser hissesi alman dillidir 4 Isvecre Konfederasiyasinin qurulmasi tarixi enenevi olaraq 1 avqust 1291 ci il olaraq qebul edilir ve her il bu tarix Isvecre Milli Gunu olaraq qeyd edilir Isvecre dunyanin en cox inkisaf etmis olkelerinden biri hesab olunur Beynelxalq Valyuta Fondunun melumatlarina esasen Isvecre adambasina dusen zenginlik seviyyesine gore ilk yerde adambasina dusen UDM hecmine gore ise sekkizinci yerdedir 5 6 Mundericat 1 Tarix 1 1 Erken dovr 1 2 1798 ci il fransiz isgali 1 3 1848 ci il konstitusiyasi 1 4 Siyaset 2 Cografiyasi 3 Ehalisi 4 Din 5 Medeniyyet 6 Tehsil 7 Dil 8 Maraqli melumatlar 9 IstinadlarTarix RedakteErken dovr Redakte Esas meqale Qedim Isvecre Ittifaqi1291 ci ilde Uri Svis ve Untervalden kantonlarinin meydana getirdiyi uc mese kantonu numayendeleri bir Federal Beyanname imzaladilar Beyannameye imza atan terefler o zamanlar Muqeddes Roma German Imperiyasinda Avstriya Qrafliqini elinde tutan Habsburg xanedaninin hokmune qarsi cixa bilmek ucun birlesmeyi teklif edirdiler 15 Noyabr 1315 ci ilde Morgarten Vurusmasinda Habsburg ordusunu meglub oldu Isvecreliler Muqeddes Roma German Imperiyasi icinde Isvecre Imperiyasin Konfederasiyasinin varligini guven altina aldilar 1353 ci ilde gelindiyinde ilk birlesen uc kantona elave olaraq Qlarus ve Zug kantonlariyla Luzern Surix ve Bern seher dovletleri de birliye qatilaraq XV esre qeder varligini davam etdiren Zurih bir torpaq anlasilmazligi sebebiyle 1440 ci ilde konfederasiyadan atilmisdir ve sekkiz eyaletden ibaret olan Kohne Federasiyasi qurdular 1470 ci ilde Bourgogne Qrafliqi I Charlese qarsi qazandiqlari zeferler ve Isvecre pullu esgerlerinin muveffeqiyyetleriyle federasiyanin hem gucu hem de zenginliyi artdi Isvecre kantonlari siralamasi edilerken enenevi olaraq seher dovletlerini ardinca qurucu kantonlar ilk sekkiz Kohne Kanton olaraq qabaqda deyilir 1481 ci ilden sonra federasiyaya qatilan diger kantonlar tarix sirasina gore duzuler Muqeddes Roma German Imperatoru I Maximiliana qarsi Isvecrelilerin 1499 cu ilde qazandigi zefer neticesinde Isvecre Muqeddes Roma German Imperiyasindan ayrilib de facto musteqilliyini qazanmisdir Serqdeki Graubunden kantonunda bir qis menzeresi 1506 ci ilde II Julius indiki vaxtda hele Vatikani qoruyan Isvecreli Gozetcileri ise goturdu Federasiyanin genislemesi ve ilk doyuslerde elde edilen meglub olmamaqla qazanilan meshurluq 1515 ci ilde Marignano Vurusmasindaki Isvecre uduzmasi ile ilk defe dayandi Bezi kantonlarda Huldrych Zwinglinin Islahatinin muveffeqiyyetli olmasi 1529 ve 1531 illerinde kantonlararasi doyuslerin Kappeler Kriege cixmasina sebeb oldu Katolik ve Protestant kantonlar arasinda anlasilmazligin davam etmesi uzerine 1656 ve 1712 illerinde Villmergen Vurusmalari ile qarsiliqli siddet davam etmisdir 1648 ci ilde Westfalya Baris Anlasmasi ile Avropali olkeler Isvecrenin Muqeddes Roma German Imperiyasindan ayrilmasini ve terefsizliyini tanidi 1798 ci il fransiz isgali Redakte 1798 ci ilde Fransiz Inqilabi ordulari Isvecreni isgal ederek mecburi yeni bir konstitusiyani tetbiq etdiler Bu konstitusiya ile olkenin hokumeti merkezilesdirilir ve kantonlar ortadan qaldirilirdi Helvet Respublikasi olaraq bilinen yeni dovletin xalq arasinda hec desteyi yox idi Xarici isgal quvvetleri terefinden mecburi qebul etdirilen bu hokumet dini inanc azadligi da daxil olmaq uzre esrler terefinden suren eneneleri yixmisdi Bu dovlet Isvecreni Fransanin bir peykinden basqa bir sey etmemisdi Tez tez ortaya cixan qiyamlar Fransiz birliklerinin varligi sebebiyle muveffeqiyyete cata bilmemisdi Sentyabr ayinda Nidwalden usyaninin Fransizlar terefinden qanli bir sekilde yatirilmasi xalq terefinden pis qarsilanmisdir Fransa ile diger olkeler arasinda doyus cixdiqdan sonra Isvecre Avstriya ve Rusiya kimi basqa quvvetler terefinden de isgal edilmisdi Isvecreliler merkezi hokumeti destekleyen Respublikacilar ve kantonlarin avtonomlugunun tekrar verilmesini isteyen Federalistler arasinda ikiye bolunmusdu Napolyon Bonapart her iki terefin qabaqda gelen siyasetcilerini 1803 cu ilde Parisde bir yere getirdi Bu yigincagin neticesinde Isvecrenin avtonomlugunu boyuk nisbetde geri veren ve 19 kantondan ibaret olan bir Konfederasiyasi quran Vasitecilik Qanunu cixmisdir 1815 ci ilde Viyana Konqresi ile Isvecrenin musteqilliyi ve terefsizliyi butun Avropa gucleri terefinden taninmisdir Bu tarixde Valais Neuchatel ve Cenevre kantonlarinin federasiyaya qatilmasiyla birlikde Isvecre tarixdeki en son genislemeyi reallasdirmisdir 1848 ci il konstitusiyasi Redakte 1845 ci ilde katolik ve protestant kantonlar arasinda bir vetendas muharibesi Sonderbundskrieg bas verdi O zamanlar hokumetde olan Radikal Partiyanin yaymaga calisdigi daha unitar bir Isvecre fikirinden xoslanmayan katolikler Sonderbund adini verdikleri xususi bir andlasma ortaya cixardilar Radikallarin da bu andlasmaga qarsi cixmasi uzerine ortaya cixan doyus bir aydan az surdu ve texminen yuz itki verildi Kicik qiyamlari saymasaq bu vurusma Isvecre torpaqlarinda yasanan son silahli qarsidurma idi Vetendas muharibesiden sonra Isvecre referendum tetbiqine kecdi ve 1849 cu ilde federal konstitusiya qebul edildi Bu konstitusiya ile merkezi nufuz qurulur ve kantonlar yerli movzularda oz ozlerini idare ede bilirdiler Ehali artimi Senaye Inqilabi ve tek pul vahidi istifade edilmesi sebebiyle 1872 ci ilde bu konstitusiya ehemiyyetli nisbetde duzeldilmisdir Bu konstitusiyayla mudafie etme ticaret ve qanuni movzularda federal mesuliyyet de teskil edilmisdi Siyaset Redakte Iki palatali Isvecre parlamenti Federal Meclis Federal Suradan ayri olaraq temel iqtidar merkezinden ibaretdir Federal Meclisi meydana getiren Eyaletler Surasi ve Milli Sura qanun cixarmaq da daxil olmaq uzre her baximdan beraber guce malikdir 1999 cu il konstitusiyasina gore federasiyaya xususi olaraq numayende edilmemis butun gucler kantonlarin elindedir Eyaletler surasinin 46 uzvu her kantondan iki ve yarim kantondan bir olmaq uzre bir basa her kantonda secilir Milli Suranin 200 uzvu ise nisbi temsil esaslarina soykenerek seciler Her iki meclise secilenlerin vezife muddeti 4 ildir Referendumlar yoluyla her vetandas federal hokumet terefinden qebul edilmis qanunlarin etibarliligini sorgulaya biler ve federal konstitusiyaya duzeltme edilmesini isteye biler Bu haqqlar Isvecreni dogrudan demokratiya tetbiq olunan bir olke olmasini gosterir Icra etme ve dovlet basciligi vezifesi yeddi uzvden ibaret olan Federal Surada toplanmisdir Her ne qeder konstitusiyaya gore Meclis Sura uzvlerini secse ve nezaret etse de qanunuma muddetini istiqametlendirme ve federal qanunlari tetbiq movzusunda Federal Sura yavas yavas qabaqda gelen bir rola qovusmusdur Xususi temsil vezifelerini icra etmek uzre surasi meydana getiren yeddi adam icinden bir adam bir illiyine Isvecre Konfederasiya Bascisi olaraq seciler 1959 cu ilden dekabr 2003 cu ile qeder Federal Surada Isvecrenin dord ehemiyyetli siyasi partiyasi federal meclisdeki temsil nisbetlerine gore ibaret olan sehrli dustura gore temsil edilmisdir 2 uzv Xristian Demokratlardan CVP PDC 2 uzv Ictimai Demokratlardan SPS PSS 2 uzv Liberal Demokratlardan FDP PRD ve 1 uzv de Isvecre Xalq Partiyasindan SVP UDC Suradaki bu enenevi uzv dagilimi her hansi bir qanun ile teyin olunmamisdir ve 2003 seckilerinden sonra Xristian Demokratlar ikinci kursulerini o il meclis seckilerinde en guclu partiya olaraq cixan Isvecre Xalq Partiyasina tutmusdur Federal Yuksek Mehkemenin vezifesi kanton mehkemelerinden gelen sikayetlere ve federal rehberliyin administrativ qerarlara baxmaqdir Yuksek Mehkeme hakimleri alti illik vezife muddeti ucun Federal Meclis terefinden secilir Cografiyasi Redakte41 285 kvadrat kilometrlik saheyle Isvecre nisbeten kicik bir olkedir 7 4 milyonluq ehaliye sahib olan olkede ehali sixligi kvadrat kilometre 182 neferdir Isvecrede uc esas vilayet vardir Isvecre Alplari Isvecre platosu ve Jura Daglari Alplar olkeni orta ve cenubundan qet eden yuksek sira daglaridir Isvecre Alplarinin yuksek doruklari arasinda en yuksek zirvesi 4 634 metrlik Dufour Zirvesidir bezilerinde buzlaq olan saysiz vadi yer alir Buradan menbeyini goturen Reyn Rhone Inn Aare ve Ticino kimi Avropanin baslica caylari Cenevre Golu Surix Golu Neuchatel Golu ve Konstanz Golu kimi gollere tokulur Olkenin daha six ehaliye sahib olan simal hissesi daha duzenlik de olsa simal qerbde olan daha kicik Jura Daglari kimi dagliq da ola biler Isvecrenin iqlimi umumiyyetle mulayim olsa da yuksek daglardaki cetinlikli sertlerden Isvecrenin cenub ucundaki isti Araliq denizi iqlimine qeder bolgeden bolgeye deyisiklik gosterir Yuksek daglarla ayrilan bir cox vadinin varligi sebebiyle Isvecrenin ekosistemleri cox hessasdir ve az qala her vadide ozune xas ekologiyalar meydana gelmisdir Dagliq bolgelerde de diger yuksekliklerde tapilmayan zengin bir bitki ortuyu vardir Ehalisi Redakte Esas meqale Isvecre ehalisi 1970 2005 ci iller arasinda ehali artimi dinamikasi min neferle 2008 ci il qiymetlendirilimesine gore umumi ehali sayi 7 580 000 neferdir Ehalinin yas strukturu 0 14 yas 15 8 15 64 yas 68 2 65 yasdan boyuk 16 Ehalinin orta yasi orta 40 7 kisiler 39 6 qadinlar 41 7Din RedakteIsvecrede olke miqyasinda bir dovlet dini olmasa da Cenevre ve Neuchatel kantonlarinin xaricindeki butun kantonlarda vergilendirme yoluyla Roman Katolik Kohne Katolik ya da Isvecre Islahat Kilseleri desteklenir Isvecrede en meshur din 44 ile Roma Katolik Kilsesidir Ardindan 38 5 ile protestantliq gelir Immiqrantlar ile birlikde 4 3 lik bir muselman ehali ile 1 8 lik bir ortodoks ehali de yerlesmisdir Ferqli dillerde danisan ehaliye sahib olan Isvecrenin sabitlikli ve biteref bir olke olmasi bu olkenin bir konsensus ya da aheng dovleti olaraq teyin olunmasina getirib cixarmisdir Tarixi olaraq olke katolikler ve protestantlar arasinda texminen beraber olaraq dagilmisdir Hetta Appenzell kimi bezi kantonlar resmi olaraq katolik ve protestant hisselere ayrilmisdir ve bir cox kendin girisinde ustun olan din bu kend katolikdir ve ya protestantdir adli plakatlar asilmisdir Ancaq bezi umumi modeller de var Boyuk seherlerarasinda paytaxt Bern bankciliq merkezi Surix ve Bazelde protestantliq daha uutun olsa da Luzern kimi diger seherler ekseriyyetle katolikdir Cenevre ilk Calvincilik merkezi olaraq taninmisdir ve dunyadaki fransizlarin ekseriyyetinin katolik olmasina baxmayaraq Fransiz Isvecresinin ekseriyyeti protestantdir Diger terefden Isvecrenin qurulusunda olan Almanca danisilan Schwyz Uri ve Unterwalden kantonlariyla Italyanca danisilan Ticino kantonu umumiyyetle katolikdir Medeniyyet RedakteIsvecrenin medeniyyeti qonsulari terefinde cox tesirlendise de iller boyunca ehemiyyetli regional ferqlilikler gosteren ozune xas bir medeniyyet meydana gelmisdir Xususi olaraq Fransizca danisilan bolgelere Fransaya Almanca danisilan bolgeler Almaniyaya ve Italyanca danisilan bolgeler de Italiyaya olkelerindeki diger bolgelerden daha yaxindir Isvecredeki quvvetli bolgecilik sebebiyle homogen bir Isvecre medeniyyetinden danismaq mumkundur Medeni olaraq aktiv olan bir cox Isvecreli olkelerindeki mehdud imkanlar sebebiyle xarice cixmagi secmisdir Eyni zamanda Isvecrenin terefsizliyi ve asagi vergi nisbetleri de butun dunyadan bir cox yaradici insani bu olkeye cekmisdir Doyus zamanlarinda siyasi siginma enenesi bir cox senetcinin bu olkeye gelmesinde komekci olarken indiki vaxtda bunu asagi vergi nisbetleri temin etmekdedir Isvecre homoseksuallarin hem dini hem de dovlet nikahina icaze verilen ilk dovletdir Isvecre hokumeti homoseksuallarin resmi nikahina 1 may 2009 cu ilde icaze vermisdi Bunun ardinca kilse de homoseksuallarin yolunu acaraq 22 oktyabr 2009 cu il tarixli qerari ile dovletin qerarini desteklemisdir Muqeddes Sinodun 250 uzvunun 70 faizi qerarin lehine ses verib Qerar 1 noyabr 2009 cu il tarixden quvveye minecek May ayinda parlamentdeki muzakireleri teqdir eden Kilse qerar vermek huququnu sinoda hevale etmisdi Isvecrede kilse dovletden 2000 ci ilde ayrilib 7 Tehsil Redakte Esas meqale Isvecrede tehsil Isvecrede ibtidai ve orta mektebler dovlet ve ozel mekteblere ayrilirlar Burada 120 e yaxin kollec var Kollecler pesekar tehsil verirler Isvecrede universitetler esasen dovlet universitetleridirler 7 kanton inzibati erazi bolgusu universitet Bazel Bern Friburq Cenevre Lozan Nevsateli Surix ve Sant Qallende 2 kanton universitet statuslu ali mekteb ise Lusern ve Luqanoda yerlesir Bu seherlerde iki politexnik mektebleri de var En boyuk ali mekteb 20 min telebenin tehsil aldigi Surix universitetidir Burada xarici telebeler 15 20 teskil edir Tehsil muddeti 4 6 ildir Isvecrenin alman dilli bolgelerindeki universitetlerde tedris alman dilinde fransizdilli bolgede ise fransiz dilindedir Lakin Friburq Universiteti istisnaliq teskil edir Bele ki burada ikidilli tedris var Fransiz dilli universitete daxil olmaq yalniz orta mektebi bitirmek haqqinda sehadetnamenin olmasi ve xariciler ucun teskil olunmus imtahani vermek kifayet edir alman dilli universitete rus ali mekteblerinde en az iki illik tehsil teleb edilir daxil olmaqdan nisbeten asandir Isvecrenin dil mektebleri bir nece xarici dil fransiz alman italyan ve ingilis dil kurslari teklif edirler Montredeki C amp L Study Centre kimi bezi mekteblerde paralel olaraq iki dil oyrenmek mumkundur Isvecrenin ali mekteb ve universitetlerinde telebelerin sayi gunbegun artir Buna gore de qebul olmaq her bir xarici vetendasa nesib olmur Burada tibbin her sahesini ve farmakologiyani oxumaq ise tamamile qeyri mumkundur Sebeb bos yerin olmamasidir Isvecrede 12 universitet ve ali mekteb 10 kanton universitet 2 federal politexnik mekteb Ecole Federale Polytechnique EPFL ve bir nece bu tip ali mekteb fealiyyet gosterir Bazel Bern Sant Qalen Surix hemcinin Surixin Federal Politexnik Universiteti ve Lusernin ali mektebi Universitare Hochschule Luzern Isvecrenin alman bolgesinde yerlesirler Cenevre Lozanna ve Friburq bezi fenlerde tehsil alman dilinde aparilir Neuchatel ve Ecole Politechnique Federale de Lausanne Isvecrenin fransiz bolgesinde yerlesirler Italyan Universiteti Luqano olkenin italyan bolgesinde yerlesir Bir tedris ili 2 semestre bolunur qis semestri oktyabrin son heftesinden fevralin ortalarina qeder yay semestri universitetden asili olaraq martin aprelin ortalarindan iyun iyulun ortalarina qeder Birinci akademik imtahana qeder tehsil muddeti 4 5 ildir Tibb tehsiline geldikde ise bu 6 il davam edir Tehsili bitirdikde akademik senedler lisenziya diplom doktorluq derecesi verilir Lisenziya ve diplom Bu senedler Isvecrede verilir ABS da verilen Master degree ile eynilik teskil edir Doktorluq derecesine qeder tehsilin davam etdirilmesi ucun universitetlerin coxu namizedde lisenziyanin olmasini teleb edir Qeyd olunan universitetlerden basqa anqlo saks modelinde ozel universitetler de fealiyyet gosterir ki bu ali mekteb ocaqlarinda verilen imtahanlar ve tehsil hele de dovlet terefinden taninmir Bunun ucun de universitetler barede etrafli melumat toplayaraq dogru secim etmek lazimdir Daxil olma sertleri Yas en azi 18 yas Dil Isvecrenin ali mekteb ve universitetlerine daxil olmaq ucun tedrisin kecirildiyi alman fransiz ve ya italyan dilini bilmek lazimdir Orta mekteb haqqinda Federal attestatin ve ya xarici senedin muvafiq Universitet ve ya Ali Mekteb terefinden taninmasi vacibdir Mutleq muvafiq Universitetin ve ya Ali Mektebin tanidigi orta tehsil haqqinda federal attestat ve ya xarici sened olmalidir Bu muvafiq universiteti mueyyen etmek ucun siz senedi qiymetlendiren hemin secdiyiniz Ali Mektebe muraciet etmelisiniz Dil RedakteAlman dili 17 kanton Fransiz dili 6 kanton Italyan dili 2 kanton Roman dili 1 kanton Maraqli melumatlar RedakteIsvecrede 4 resmi dil var Vetendaslar parlamentin qebul etdiyi her hansi bir qanunu legv etmek huququna malik deyiller Isvecrede 8 milyondan bir az cox insan yasayir Bununla yanasi onlarin elinde 3 milyon ededden cox odlu silah var Olkenin sakinleri orduda xidmetden sonra ehtiyat silahla qayidirlar Daha sonra onlari defelernen herbi yigincaqlara cagirirlar Her bir kiside silahin olmasina baxmayaraq onunla cinayetler cox nadir hallarda bas verir Yuksek surete gore yol hereket qaydalarini pozan surucunun gelirinden asli olaraq ona cerimenin meblegi teyin edilir Buna gorede imkanli sexsler ucun bu cerime yuz isvecre frankina qeder arta biler Bu gune kimide bir isvecre bankinda Vladimir Ulyanov adina hesab var 2006 ci ilde bankin emekdasi terefinden teleb edilmemis mebleglerin siyahiya alinmasi aparilib Melum oldu ki dunya inqilabinin liderinin burada helede 13 isvecre franki saxlanilir Cenevrede hokumet binasinin qarsisinda ki sabalid agacinin ilk yarpagi acan kimi yazin gelisi barede hokm verilir Bu eneneye 200 ilden artiqdi ki riyayyet olunur Qapici ve isvecreli sozleri arasinda her hansi elaqe varmi Melum olur ki birbasa elaqe var Hele Orta esrler vaxtindan nufuzlu insanlar oz etraflarinda cesurluqlariyla butun Avropada mesurlasan ivecreli doyusculeri yigirdilar Cox guman ki restoranlarda otellerde ve diger muessiselerde sakitcilik yaradan insanlari zarafatca bele adlandirirmislar Rusiyada uzun muddet Isvecre ehalisini qapici adlandirirdilar Lakin 20 ci esrin evvellerinde muhafizeci ile sehv salmamaq ucun onlari isvecreliler adlandirmaga qerar verdiler Isvecreli usaqlar artiq 4 yaslarindan mektebe getmeye baslayirlar Olkenin butun mekteblileri ucun heftede 3 defe istirahet gunu teyin edilib cersenbe senbe ve bazar 1451 ci ilde Isvecrede zelilere qarsi mehkeme kecirilmisdir Lozannanin yepiskopu bildirmisdi ki yerli golmecelerde onlardan heddinden artiq coxdur ve zelileri temiz suyun cirklenmesinde gunahlandirirdi Zelilere yerli mehkemeye gelmeleri ucun cagiris gonderildi Icra memurlari gole gedib bir nece cinayetkari tutmali idiler Onlari mehkeme zalina catdirib cezani oxudular yaxin uc gun erzinde golu terk edin Bu hokm icra olundu ya yox melum deyil Kicik Cermant seherciyi en ekoloji temiz seherlerden biri sayilir Is ondadir ki Cermantda havani cirklendiren butun neqliyyat novu qadagandir Seherde yalniz elektromobille ve kartegle hereket etmek olar Isvecrede boyuk sayda ag gobelek yetisir Amma yerli sakinler onlarin zeherli oldugunu dusunerek yigmirlar ve yemekde de istifade etmirler 25 dekabr 1977 ci ilde Isvecrenin Veve seherinde meshur aktyor Carli Caplin vefat edib O yerli qebristanliqlarin birinde defn edilmisdi amma bir nece il sonra onun tabutu cesedi ile birlikde ogurlanmisdi Melum olub ki ogrular dunya kinosunun ulduzunun qohumlarindan boyuk fidya almaq niyyetinde olublar Ogrulari hebs etdiler Caplini ise 1 metr 80 santimetr qalinlgi olan beton altinda basdirdilar ki gelecekde de eyni veziyyet bas vermesin 2017 de Isvecre rusvetle feal mubarize aparan olkelerin reytinqlerinde 3 cu sirada yer alib Maraqli olan sey ise Isvecrenin mueyyen bir xidmet ucun edilen odemeni yeni rusvet vermeyi qanuni hesab etmeye qerar vermesidir Rusvetle mubarizede bunun daha tesirli olacagini dusunurler Isvecrede suret heddini asdiginiz ucun dunyanin en boyuk pulunu odemek mecburiyyetinde qala bilersiniz Yerli bir avtomobil surucusu saatda 180 mil suretle getdiyi ucun 650 min avro pul cezasi aldi Mesele ondan ibaretdir ki bu olkedeki pul cezalari sabit deyil ve qazandiginiz pul miqdarina baglidir Ne qeder cox elde etseniz o qeder cox odeyersiniz Isvecrede edalet bele temin olunur Bernde her il 7 milyondan artiq cox yaxsi bir markanin sokoladlari istehsal olunur Ve uzun zaman evvel yeni bir nov sokolad icad edilib Ruby sokolad Isvecreli Valcambi sirketi Combibar adi verilen ve sokolad kimi formalasdirilmis qizil cubuqlar istehsal edir Bu cubuqlari 1 qram agirliginda kicik parcalara ayira ve bunlari odenis etmek ucun istifade ede bilerler Isvecre cib bicagi 19 cu esrin sonlarinda ortaya cixdi amma eslinde daha da qedim bir prototipe malikdir Kembric muzeylerinden birinde Antik Romada yaradilmis universal bir vasite movcuddur ve Isvecre bicagina oxsar sekilde bir qasiq bir cengel bir bicaq bir dis copu bir spatula ve en qeribe olan sey bir krevet qabigindan eti cixarmaq ucun xususi aparat ehtiva edir Isvecre cib bicaginin Isvecrede istehsal edilmeyen yegane hissesi tirbusondur ve o da Yapon istehsalidir Isvecreli Saxta Babanin adi Samichlaus dur 6 Dekabrda boyuk bir torba seker fistiq ezmesi ve portagal ile usaqlari ziyaret edir Ancaq tek deyil ozunu qara geyimleri ve qaranliq bir uzu olan qorxuducu gorunuslu bir adam musayiet edir Bu adamin adi Palciqli olaraq tercume edilen Schmutzli dir ve onun isi decel usaqlara deyenekle vurmaqdir Ancaq gelen il daha yaxsi olmaq sozu veren usaqlar cezadan xilas olurlar Ekiz qardaslar Frank ve Patric Riklin Isvecre Alplarinda Null Stern adli bir aciq hava oteli aciblar Divarlari ve tavani olmayan bir otaq da bir gecenin qiymeti 300 dollardir Otel deniz seviyyesinden texminen 4 min metr mesafededir Otaqda iki neferlik yataq xaric komod ve bir TV var 8 Isvecre 2019 cu ilde adambasina dusen zenginlik indeksine gore 555 min dollarla dunyada birinci olduIstinadlar Redakte Census gov 2013 Country Rank Countries and Areas Ranked by Population 2013 U S Department of Commerce 2013 05 09 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2013 05 09 Berner Elizabeth Kay Berner Robert A 22 aprel 2012 Global Environment Water Air and Geochemical Cycles Second Edition ingilis Princeton University Press ISBN 978 1400842766 Thomas Fleiner Alexander Misic Nicole Topperwien 5 avqust 2005 Swiss Constitutional Law Kluwer Law International seh 28 ISBN 978 9041124043 Prof Dr Adrian Vatter 2014 Das politische System der Schweiz The Political System of Switzerland Studienkurs Politikwissenschaft German Baden Baden UTB Verlag ISBN 978 3 8252 4011 0 Subir Ghosh 9 oktyabr 2010 US is still by far the richest country China fastest growing Digital Journal Canada 12 yanvar 2016 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 25 avqust 2018 Simon Bowers 19 oktyabr 2011 Franc s rise puts Swiss top of rich list The Guardian London UK 12 yanvar 2016 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 25 avqust 2018 Isvecre kilsesi homoseksuallar arasinda nikaha icaze verdi olu kecid Isvecre haqqinda maraqli melumatlarMenbe https az wikipedia org w index php title Isvecre amp oldid 6058172, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.