fbpx
Wikipedia

Şuşa

Bu adın digər istifadə formaları üçün bax: Şuşa (dəqiqləşdirmə).

ŞuşaAzərbaycan Respublikasının Dağlıq Qarabağ bölgəsində, Şuşa şəhər inzibati ərazi dairəsində şəhər. Şəhərin təməli 1752-ci ildə Qarabağ xanı Pənahəli xan tərəfindən qoyulub və ilk çağlarda şəhəri Şuşa adı ilə yanaşı xanın şərəfinə Pənahabad adlandırırdılar. Şuşada 17 məhəllə vardı: Seyidli, Culfalar, Quyuluq, Çuxur məhəllə, Dörd çinar, Dördlər qurdu, Hacı Yusifli, Çöl qala, Qurdlar, Saatlı, Köçərli, Mamayı, Xoca Mərcanlı, Dəmirçilər, Hamamqabağı, MerdinliTəzə məhəllə. Hər məhəllədə hamam, məscidbulaq vardı.

Şəhər
Şuşa
39°45′ şm. e. 46°45′ ş. u.
Ölkə Azərbaycan Azərbaycan
Region Şuşa rayonu
İcra başçısı Bayram Səfərov
Tarixi və coğrafiyası
Əsası qoyulub 1752
Əvvəlki adı Pənahabad
Sahəsi
  • 5,5 km²
Mərkəzin hündürlüyü 1.420 m
Saat qurşağı UTC+4
Əhalisi
Əhalisi 4.446 nəfər (2015)
Rəsmi dili Azərbaycan dili
Rəqəmsal identifikatorlar
Telefon kodu +994 26
Nəqliyyat kodu 58
(azərb.)
Şuşa
Şuşa
Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

XVIII əsrdə Şuşa şəhəri Azərbaycanın ən mühüm şəhərlərindən birinə çevrilmişdi. Onun dövrəsində böyük və güclü sədd çəkilib, çoxsaylı sənətkar məhəllələri yaranıb. Şuşalı tacirlər İran şəhərləri və Moskva ilə ticarət əlaqələri saxlayır burada Pənahabadi adlanan gümüş sikkə zərb edilirdi.

XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində Şuşa Qafqazın musiqi mərkəzinə çevrilmişdi. Şuşanı "Kiçik Paris", "Qafqazın sənət məbədi", "Azərbaycan musiqisinin beşiyi" və "Zaqafqaziyanın konservatoriyası" adlandırırdılar. XX əsrin əvvəllərinədək Azərbaycanda, o cümlədən Şuşada musiqi sənəti, ilk növbədə xanəndə və sazəndələr ustad-şəyird zəminində inkişaf edirdisə, artıq XX əsrdən başlayaraq peşəkar musiqi təhsili daha geniş sahələri əhatə edərək, sistemləşdirilməyə və kütləviləşməyə doğru istiqamət götürmüşdü. O dövrdə Azərbaycanda bəstəkar Üzeyir Hacıbəyovun böyük əməyi sayəsində peşəkar musiqi təhsilinin bünövrəsi qoyulur.

1905, 1920 və 1992-ci illərdə Şuşa üç dəfə tamamilə yandırılmışdır. Birinci dəfə onu hər iki icma, ikinci dəfə azərbaycanlılar, üçüncü dəfə isə ermənilər yandırmışdı. Etnik qərəzliyə baxmayaraq, hər iki icmanın nümayəndələri arasında qarışıq nikahlar yer almışdı. Ticarət və Rusiyanın hökmranlığı hər iki icmanı bir-biri ilə bağlayan tellər idi. Bu tellərdən birincisi təbii, ikincisi isə süni idi.

Şuşa şəhəri 1992-ci il may ayının 8-də erməni birləşmələri tərəfindən işğal edilmişdir. Şuşanın işğalı nəticəsində şəhərdə 195 nəfər Azərbaycan vətəndaşı xüsusi amansızlıqla qətlə yetirilmiş, 165 nəfər yaralanmış, onlardan 150 nəfəri əlil olmuş, 552 körpə valideynlərini itirmiş, 20 mindən artıq əhali isə doğma yuvasını tərk edərək məcburi köçkün vəziyyətinə düşmüşdür. Əsir və girov götürülmüş 58 azərbaycanlının taleyi barədə bu günə qədər məlumat yoxdur.

Şuşanın işğalı nəticəsində azərbaycanlıların tarixi izlərini silmək məqsədilə vandallar 600 yaxın tarixi memarlıq abidəsini, o cümlədən Pənahəli xanın sarayını, Yuxarı Gövhər ağa məscidini, Aşağı Gövhər ağa məscidi, Xurşidbanu Natəvanın evini, Molla Pənah Vaqifin məqbərəsini yerlə-yeksan etmiş, 7 məktəbəqədər uşaq müəssisəsini, 22 ümumtəhsil məktəbini, mədəni-maarif, kənd təsərrüfatı texnikumlarını, orta ixtisas musiqi məktəbini, 8 mədəniyyət evinin, 22 klubu, 31 kitabxananı, 2 kinoteatrı, 8 muzeyi, o cümlədən Şuşa Tarix Muzeyi, Azərbaycan Xalça Muzeyinin filialı və xalq tətbiqi sənəti muzeyi, Qarabağ dövlət tarix muzeyi, turist bazasını, Qafqazda yeganə Şərq musiqi alətləri fabrikini dağıtmış, buradakı nadir sənət incilərini talamış və məhv etmişlər. Şəhərin tarixi muzeyinin 5 minədək əşyası, Azərbaycan Xalçası və Xalq Tətbiqi Sənəti Dövlət muzeyi Şuşa filialı, Dövlət Qarabağ Tarixi muzeyinin 1000-dək əşyası, peşəkar Azərbaycan musiqisinin banisi, bəstəkar Üzeyir Hacıbəyovun (300-dən çox əşya), müğənni Bülbülün (400-dək əşya), musiqiçi və rəssam Mir Möhsün Nəvvabın (100-dən çox əşya) xatirə muzeylərinin fondları qarət edilib.

8 noyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

Mündəricat

Etimologiya

Şuşa adının mənşəyi haqqında müxtəlif fikirlər vardır. Eramızın II əsrində yaşamış qədim Roma tarixçisi Tasit Korneli Qafqaz ərazisində dondar türk tayfasına məxsus Sosu (latın dilində "ş" səsi yoxdur) şəhərinin olması haqqında məlumat vermişdir. Xalq əfsanəsinə görə, bu yerlərin havası büllur kimi saf və şəfalı olduğu üçün onu "Şuşa" (şüşə) adlandırmışlar.

Bəzi mənbələrə görə, "Şuşa" sözü Azərbaycanda skiflərə məxsus olduğu ehtimal olunur. Sözdə birinci "ş" səsi sonrakı "s" səsini öz məxrəcinə salmışdır (assimilyasiya) və "Şuşa" deyimi alınmışdır. Bəzi mənbələrdə Şuşa şəhərinin adı türk tayfaları və türk sözləri ilə izah olunur. Bəzən "Şişə" (Şiş qayalarla əhatə oluduğuna görə) şəklində də işlədilir. Bəzi tədqiqatçılar Şuşa sözünü türk dilində mənası "uc", "yüksək" olan "şiş" komponenti ilə izah edirlər. Bəzi mənbələrdə isə Şuşa adının qədim türk sərkərdəsi Şunun (e. ə. 344–334) Makedoniyalı İsgəndərlə vuruşan səxsin tikdirdiyi "Su" qalası ilə eyniliyi, Şumer (şu+er) adı ilə səsləşməsi tədqiq olunur.

Gerb

Şuşa şəhərinin gerbi 21 may 1843-cü ildə təsdiq olunmuşdur. Gerbin ikiyə bölünmüş qalxanvari lövhəsinin yarıdan yuxarı hissəsi Kaspi vilayətinin gerbindəki təsvirlərin eyni idi: 1-ci hissədə pələng, ikinci hissədə yerdən çıxıb alovlanan qaz dilimləri təsvir olunmuşdu. Gerbin yarıdan aşağı hissəsindəki yaşıl sahədə yəhərli qızılı rəngli at təsvir olunmuşdu ki, bu da həmin ərazidə yerli cins at növlərinin olmasından və atçılığın inkişafından xəbər verirdi.

XVII–XIX əsrlər

Şuşa şəhərində qala divarları

Feodal ara müharibələri dövründə Şuşa bir neçə dəfə möhkəmlik sınağından uğurla çıxaraq qalib gəlib. Bu qalaya hücum edən Məhəmməd Həsən xan Qacar, Fətəli xan Əfşar, Ağa Məhəmməd şah Qacar onu ala bilməmişdilər.

Qarabağ hökmdarı Pənahəli xan ərazini düşmənlərdən qorumaq məqsədilə xanlığın ən strateji mövqelərində müdafiə qurğularının tikintisinə başlamışdır. 1748-ci ildə Bayat qalası, 1752-ci ildə isə Şahbulaq qalası inşa edilmişdir. Lakin, Pənahəli xan müharibələr dövründə əhalinin sığınması üçün daha etibarlı, üç tərəfi keçilməz sıldırım qayalarla əhatə olunmuş əlçatmaz dağ yaylasında yeni bir qala ucaltmağı qərara aldı. Yeni qala ilk illərdə öz banisinin adı ilə "Pənahabad", sonralar isə "Şuşa" adlandırılmağa başlandı. Şuşa qalasının təməli Pənahəli xan tərəfindən qoyulmuşdur. 1747-ci ildə İran hökmdarı Nadir şah Əfşarın ölümündən sonra Pənahəli xan özünü bu torpaqların xanı elan edir və xanlıq ərazisini düşmən hücumlarından qorumaq məqsədilə mükəmməl qala tikdirməyi qərara alır.

Pənahəli xanın vəfatından sonra onun oğlu, Qarabağın ikinci hakimi İbrahimxəlil xan (1721–1806) dövrünün bacarıqlı və siyasətcil dövlət xadimlərindən olmuşdur. Onun hakimiyyəti illərində xanlıq daha da güclənmiş və inkişaf etmişdir. Azərbaycan şairi və siyasi xadimi Molla Pənah Vaqif 1750-ci ildə bura köçüb saray şairi və İbrahimxəlil xanın baş vəziri oldu. Vaqif 1795–1797-ci illərdə İranla apanlan müharibənin sonunda öldürülmüşdür. İran şahı Ağa Məhəmməd şah Qacar da bu müharibə zamanı Şuşada qətlə yetirilmişdi. 1805-ci ilin mayında İbrahimxəlil xan Rusiya ilə kapitulyasiyanın şərtləri barədə danışıqlara başladı. O, öz hakimiyyətini saxladı, lakin digər dövlətlərlə münasibətlərə son qoymağı və hər il Rusiyaya səkkiz min qızıl sikkə xərac verməyi öhdəsinə götürdü. 1813 və 1828-ci illərdə bağlanmış GülüstanTürkmənçay sülh müqavilələri Rusiyanın Qarabağ xanlığı üzərindəki nəzarətini gücləndirdi. Sonuncu xan — Mehdiqulu xan Cavanşir 1822-ci ildə İrana qaçmağa məcbur oldu.

Şuşada 17 məhəllə vardı. Hər məhəllədə hamam, məscidbulaq vardı. Şuşa məhəllələrinin doqquzu aşağı məhəllə, qalan 8 məhəllə isə yuxarı məhəllələr sayılırdı.

Şuşada azərbaycanlı qəbiristanlığında daş at heykəli

Şuşanın şəhər kimi inkişafını şərti olaraq üç mərhələyə bölmək olar: Birinci mərhələ qeyri-sabit şəraitdə 1763-cü ilə qədər davam etmiş, tikinti işləri bir qədər tələsik aparılmışdır. Bu dövrdə şəhərin Şərq hissəsində doqquz məhəllə salınmışdı. Pənahəli xanın hakimiyyət dövrünü əhatə edən birinci mərhələdə şəhərin ən qədim məhəlləsi sonralar şəhərin relyefinə uyğun olaraq "Aşağı məhəllə" adlandırılmışdı. Şuşanın bu ilk məhəlləsi aşağıda adları çəkilən küçələrdən ibarət idi: Çuxur, Qurdlar, Culfa Seyidli, Quyular, Hacı Yusifli, Dördlər qurdu, Dördçinar və Çöl qala.

İbrahimxəlil xan Cavanşirin hakimiyyəti illərinə (1763–1806) təsadüf edən ikinci mərhələdə Şuşada aparılan tikinti işləri daha keyfiyyətli və möhtəşəm olmuşdur. Bu mərhələdə "Yuxarı məhəllə" adlanan ikinci məhəllə formalaşmışdı. Şəhərsalma üçün əlverişli olan "Aşağı məhəllənin" yerindən fərqli olaraq, buranın ərazisi nisbətən dağlıq olub sıx meşə ilə örtülmüşdü. Elə buna görə də tələbat yarandıqca ərazi meşələrdən təmizlənir və yerində küçələr salınırdı. Təxminən 40 il ərzində formalaşan "Yuxarı məhəllə"də 8 yeni küçə salınmışdı. Həmin küçələr aşağıdakılar idi: Xanlıq, Saatlı, Köçərli, Mamayı, Xoca Mərcanlı, Dəmirçi, Hamam qabağı, Təzə.

XIX əsrdə Şuşa ölçüsü və sərvətinə görə Bakıİrəvandan öndə gedən, Qafqazın ən iri şəhərlərindən biri idi. Çoxlu karvan yollarının kəsişdiyi bu yerdə on karvansara var idi. Şuşa öz ipəyi, döşənmiş küçələri, iri daş evləri, parlaq naxışlı xalıları və cins atları ilə tanınırdı. 1824-cü ildə Hindistandan İngiltərəyə qayıdan Albemarl qrafı Corc Keppel yolüstü İrandan bura gəlmiş, və Şuşa onda böyük təəssürat yaratmışdı:

Şəhər hündür qayalı dağların yamacında tikilib. Yamac o qədər dikdir ki, sanki evlər oradan quş qəfəsləri kimi asılıb. Mən zirvəyə çatana kimi iki saat yuxarı qalxmışam.
Corc Keppel

Keppelə görə, şəhərdə iki min ev var idi. Şəhər əhalisinin dörddə üçünü azərbaycanlılar, dörddə birini ermənilər təşkil edirmiş:

Dilləri türk dilinin dialektidir, lakin ermənilərdən başqa, yerli sakinlər əsasən fars dilində oxuyub yazırlar. Ticarətlə əsasən ermənilər məşğul olurlar, onlar Şəki, Naxçıvan, Xoy və Təbriz şəhərləri ilə ticarət edirlər.
Corc Keppel

XIX əhatə edən üçüncü mərhələdə şəhərin dağlıq – qərb hissəsində yeni məhəllələr salınmış və əslində, bununla Şuşanın bir şəhər kimi formalaşması dövrü başa çatmışdır. Şəhərin dağlıq ərazidə salınmış "Qazançalı" adlanan üçüncü məhəlləsinin tikintisi 1805-ci ildə Qarabağ xanlığı Rusiya tərəfindən işğal edildikdən sonra salınmağa başlamış və bütün XIX əsr ərzində davam etmişdi. On iki küçədən ibarət olan bu məhəllə Şuşanın ən çox əhali yaşayan məhəlləsi olmuşdu. Mirzə Adıgözəl bəy bu məhəllənin küçələri kimi Mehrili, Qazançalı, Ciləbörd, Dərə, Bağlar və başqalarının adlarını çəkir.

Şuşa Rusiya imperatoru I Nikolay tərəfindən 10 aprel 1840-cı ildə təsdiq olunmuş inzibati islahat haqqında "Zaqafqaziya ölkəsinin idarəçiliyi üçün təsisat" adlı qanun əsasında yaradılan Kaspi vilayətinin tərkibinə daxil olmuşdur. XIX əsrin birinci yarısında Şuşaya şəhər statusu verilmiş və Rusiya İmperiyasının "Şəhər əsasnaməsi"nın (1785) 28–29 maddəsinə əsasən, 1843-cü il mayın 21-də Şuşa şəhərinin gerbi təsdiq olunmuşdur.

1887-ci ildə Şuşada tikilmiş Qazançı kilsəsi dünyada ən böyük erməni kilsələrindən biri idi və erməni burjuaziyasının Şuşada çiçəklənməsinin rəmzi idi.

XX əsr

Çar hökumətinin himayədarlığı ilə Şuşada ermənilər azərbaycanlıları sıxışdırmağa başladılar. 1905-ci ilin iyun ayının 13-də Qarabağda, Gəncə quberniyasının Karyagin qəzasında erməni-müsəlman toqquşmaları başladı. 1905–1906-ci illərdə Cənubi Qafqazda ən güclü ermənilərin yerli türk-müsəlman əhalisinə qarşı təcavüzü Daşnaksütun partiyasının Tiflis, Bakı şəhərlərindən sonra güclü təşkilatı olan Şuşa şəhərində olmuşdur. Ermənilər öz qarşılarına qoyduqları məqsədə çatmaq üçün durmadan səngərlər tikir, silahlanır, vilayətlərdən, şəhər və kəndlərdən Şuşaya canlı qüvvə gətirirdilər.

1905-ci il avqustun 16-da isə ermənilər azərbaycanlıların üzərinə hücuma keçdilər. Onlar Köçərli və Xəlfəli məhəllələrində yaşayan xeyli azərbaycanlı əhalisinə qarşı böyük vəhşiliklər törətdilər. Ruslar ermənilərə böyük kömək göstərirdilər. Lakin Şuşalıların qəhrəmanlıqları nəticəsində onlar törətdikləri vəhşiliklərə baxmayaraq öz istəklərinə tam çata bilmədilər. Şəhər özünü qoruya bildi. Avqust ayının 17-də "Difai" partiyasının rəhbərliyi altında yaxşı təşkil olunmuş müdafiə və hücumdan sonra ermənilər xeyli itki verərək geri çəkilməyə məcbur oldular.

Şuşa müsəlmanlarına köməyə gələn şəhər ətrafı türk-müsəlman kəndlərinin silahlı dəstələri Tiflis və Gəncə şəhərlərindən və erməni kəndlərindən ermənilərə köməyə gələn yüzlərlə erməni silahlılarını məhv etdilər. Şuşada döyüş üstünlüyünü saxlayan türk-müsəlman silahlı dəstələri avqust ayının 21-nə kimi erməni daşnak silahlı dəstələrini şəhərdən qovub çıxarmağa nail oldular. 1905-ci il avqust hadisələrində Şuşa şəhərində yüzə kimi türk-müsəlman erməni silahlıları tərəfindən öldürülmüş və iyirmiyə qədər müsəlman evi yandırılmışdır. 1905-ci il sentyabr ayının 10-dək Şuşada atəş səsləri kəsilmədi. Rusiya hərbi xadimi İllarion Vorontsov-Daşkovun Şuşa şəhərinə gəlməsi ilə atəş dayandırıldı. Sentyabrın 14-də sülh elan olundu.

1905, 1920 və 1992-ci illərdə Şuşa üç dəfə tamamilə yandırılmışdı. Birinci dəfə onu hər iki icma, ikinci dəfə azərbaycanlılar, üçünü dəfə isə ermənilər yandırmışdı. Etnik qərəzliyə baxmayaraq, hər iki icmanın nümayəndələri arasında qarışıq nikahlar yer almışdı. Ticarət və Rusiyanın hökmranlığı hər iki icmanı bir-biri ilə bağlayan tellər idi. Bu tellərdən birincisi təbii, ikincisi isə süni idi.

İtaliyalı jurnalist və yazıçı Luici Villari bu savaşın bitməsini belə təsvir edir:

"(Sentyabrın) 2-də müsəlman sərkərdələri ermənilərə qasid göndərdilər və rus pravoslav kilsəsində sülh danışıqları axır ki, baş tutdu. Tatarlar və ermənilər xalq qarşısında bir-birini qucaqladılar və əbədi dostluğa - gələn dəfəyə qədər - and içdilər. Müharibə aparan sivil xalqlara xas olaraq, əsirlər dəyişdirildi. Ölən və yaralananlarm sayı 300 nəfərə çatırdı, ermənilər yaxşı silahlandığından və əlverişli strateji mövqedə olduqlarından, bunların üçdə ikisi tatarlar idi. Ziyan 4-5 milyon rubl dəyərində qiymətləşdirilmişdi. 350 nəfərdən ibarət (rus) qoşunları dava zamanı demək olar ki, heç nə etməmişdilər, lakin barışıq mərasimində hərbi orkestr çalırdı.
Luici Villari

1918–20-ci illərdə də ermənilər Şuşa üzərinə dəfələrlə hücum edib onu yandırsa da şuşalılar qəhrəmanlıqla müdafiə olunaraq, böyük itkilər hesabına şəhəri ermənilərə təhvil vermədilər. Şəhərin müdafiəsində Şuşanın Axundu Hacı Molla Şükür Məhərrəmzadənin böyük xidmətləri olmuşdur. 1918-ci il sentyabrın 26-da Nuru Paşanın komandanlığı altındakı Qafqaz İslam Ordusunun hissələri Şuşa şəhərinə daxil olub. Əhali xilaskar ordunu böyük təntənə ilə qarşılayıb.

1920-ci ildə iqtisadi böhranın və vətəndaş müharibəsinin başlanmasından sonra ruslar şəhəri tərk etdilər, bunun ardınca Şuşada dəhşətli basqınlar baş verdi. Bu vaxt Azərbaycan qoşunları şəhərin ermənilərin yaşadığı yuxarı məhəllələrində bütün küçələri yandırıb, yüzlərlə ermənini öldürmüşdülər. Şuşanın erməni məhəlləsinin xarabalıqları qırx ildən çox bir müddət ərzində kabus kimi toxunulmaz qalmışdı. 1930-cu ildə şair Osip Mandelştam şəhərə gəlib, onun boş sakit küçələrindən dəhşətə gəlmişdi. Şerlərinin birində o, onu basan "qırx min sakit pəncərənin" vahiməsindən yazır. 1961-ci ildə Bakıdakı kommunist rəhbərliyi bu xarabalıqların dağıdılmasına sərəncam verdi, baxmayaraq ki, bir çox köhnə binaları bərpa etmək mümkün idi.

Buna baxmayaraq, 1920–1937-ci illərdə Şuşanın yüzlərlə azərbaycanlı sakini ermənilərin fitvası ilə həbs etdirilmiş, güllələnmiş və təqiblərə məruz qalmışdı. Şəhərin bir çox bəyləri əhalinin gözü qarşısında güllələnmişdi. Azərbaycanlı ailələrin xeyli hissəsi erməni təqiblərindən xilas olmağın yeganə yolunu Şuşanı tərk edərək İrana və Türkiyəyə qaçmaqda görürdülər. Həyat keçirilən bu repressiyalar şəhərdə azərbaycanlıların sayının daha da azalmasına səbəb olmuşdu.

Sovet hakimiyyəti dövründə Şuşa şəhərinin inzibati statusu bir neçə dəfə dəyişikliyə məruz qaldı. PK(b)P MK Qafqaz bürosu plenumunun 1921-ci il 5 iyul tarixli qərarı ilə Şuşa yeni yaradılmış Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin mərkəzi kimi müəyyənləşdirildi. Lakin, 1923-cü il iyulun 7-də vilayətinin mərkəzi Xankəndi seçildi. Şuşa şəhəri isə AK(b)P MK Riyasət heyətinin 1923-cü il 16 iyul tarixli iclasının xüsusi qərarı ilə Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin tərkibinə daxil edildi. Şəhər eyni adlı rayonun və 12 kənddən ibarət Malıbəyli volostunun mərkəzinə çevrildi. Bununla da Şuşa 170 ildən artıq yerinə yetirdiyi missiyadan – bütün Qarabağın mərkəzi statusundan məhrum edildi.

Şuşa şəhərinə vurulmuş ən böyük zərbələrdən biri onun qısa müddətə də olsa, rayon mərkəzi statusundan məhrum edilməsi oldu. 1963-cü il yanvarın 4-də Şuşa rayonu ləğv edilərək Stepanakert rayonunun tərkibinə qatıldı. Yalnız Nikita Xruşşovun hakimiyyətdən uzaqlaşdırılmasından sonra 1965-ci il yanvarın 6-da Şuşanın rayon statusu yenidən bərpa edildi.

1977-ci ildə Azərbaycan hökuməti iki tarixi qərar qəbul etmişdi. Həmin qərarların yerinə yetirilməsi Şuşanın sosial və mədəni inkişafında böyük əhəmiyyət kəsb etmişdir. Şəhərdə yeni sənət ocaqları yaradılmış, bərpa, tikinti və yaşıllaşdırma işlərində yüksək nailiyyətlər qazanılmışdır. Tarixi-memarlıq və şəhərsalma abidəsinin yüksək bədii əhəmiyyəti nəzərə alınaraq 1977-ci ildə Şuşa tarixi-memarlıq qoruğuna çevrilmişdi.

Şuşanın işğalı

13 fevral 1988-ci ildə ermənilər Xankəndiyə ilk hücumlarından birini edəndə azərbaycanlıların çoxu Şuşaya pənah gətirdi. 28 martda Azərbaycan qüvvələri Xankəndiyə hücum etmək üçün hazırlaşdı və Kərkicahandan yuxarıda yerləşən düşmən mövqelərinə Canqasan kəndindən hücum etməyə başladı. Növbəti gün günorta çağı Azərbaycan birlikləri şəhərə yaxın mövqelərə yerləşdilər, lakin ermənilər tərəfindən püskürdüldülər.

Xocalının tutulmasından sonrakı aylarda regionun sonuncu Şuşa bürcündə təslim olmayan azərbaycanlı komandirlər GRAD raket buraxılış qurğularından istifadə edərək Xankəndiyə qarşı geniş miqyaslı artileriya bombardımanı başlatdılar. Aprelə qədər davam edən bombardıman Xankəndidə yaşayan 50.000 nəfər əhalinin böyük hissəsinin bunker və zirzəmilərdə qalmasına məcbur etdi. Şəhərin ucqar nöqtələrinin yaxınlığında torpaq basqınçıları ilə üzləşən Dağlıq Qarabağdakı hərbi liderlər şəhəri tutmaq üçün hücum təşkil etdilər.

8 mayda yüzlərlə erməni əsgəri tanklarla və vertolyotlarla Şuşa istehkamına hücum etdi. Şəhərin küçələrində şiddətli döyüşlər baş verdi və hər iki tərəfdən yüzlərlə adam öldü. Sayca üstün olmalarına və daha yaxşı silahlanmalarına baxmayaraq, ermənilər ancaq 9 mayda şəhəri tutmağa və azərbaycanlıları geri çəkilməyə məcbur etməyə nail oldular.

Şuşanın işğalı qonşu Türkiyədə böyük səs-küyə səbəb oldu. Ermənistan SSRİ-dən müstəqilliyini elan etdikdən sonra Türkiyə ilə münasibətləri yaxşılaşmışdı, lakin Dağlıq Qarabağ regionunu işğal etdikdən sonra pisləşdi. Türkiyənin baş naziri Süleyman Dəmirəl araya girmək və Azərbaycana kömək etməklə bağlı təzyiq altında olduğunu dedi. Buna baxmayaraq, Dəmirəl müharibəyə müdaxilə etməyə qarşı olduğunu, Türkiyənin müharibəyə daxil olmasının daha böyük xristian-müsəlman münaqişəsinə səbəb ola biləcəyini bildirdi.

1992-ci ildə Şuşa şəhəri

Türkiyə qüvvələrini Azərbaycana göndərmədi, lakin əhəmiyyətli hərbi köməklər etdi. 1992-ci ilin mayında MDB qüvvələrinin hərbi komandiri marşal Yevgeni Şapoşnikov Qərb dövlətlərinə, xüsusilə ABŞ-a Qafqazdakı münaqişəyə müdaxilə etməmək barədə xəbərdarlıq etdi. Şapoşnikov "bu yerin Üçüncü dünya müharibəsinin başlanğıcı ola biləcəyini" bildirdi.

Şamil Basayevin başçılıq etdiyi çeçen qüvvələri müharibədə iştirak edən birliklərdən biri idi. Azərbaycan polkovniki Azər Rüstəmova görə 1992-ci ildə Şamil Basayev və Salman Raduyevin başçılığı altında yüzlərlə çeçen döyüşlərdə azərbaycanlılara əhəmiyyətli kömək göstərmişdi. Deyilənlərə görə Basayev Şuşanı tərk edən sonuncu döyüşçülərdən biri idi. Rusiya xəbərlərinə görə Basayev o və batalyonunun bir dəfə itdiyini və Qarabağda Daşnaq batalyonuna qarşı döyüşərkən məğlub olduqlarını deyib. Basayev daha sonra dedi ki, müharibə dini yox, daha çox milliyyətçi xarakter daşıdığından qüvvələrini geri çəkib. Basayev Abxaziya müharibəsi (1992–1993) zamanı Rusiya Baş Kəşfiyyat İdarəsindən hərbi təlim almışdı, çünki Abxaziya Rusiya tərəfindən dəstəklənirdi. Digər çeçenlər də BKİ tərəfindən hərbi təlim almışdı. Abxaziyada Rusiya üçün Gürcüstana qarşı döyüşən bu çeçenlərin çoxu Qarabağ müharibəsində Azərbaycan üçün ermənilərə qarşı döyüşmüşdü.

Şuşanın işğalı nəticəsində şəhərdə 195 nəfər Azərbaycan vətəndaşı xüsusi amansızlıqla qətlə yetirilmiş, 165 nəfər yaralanmış, onlardan 150 nəfəri əlil olmuş, 552 körpə valideynlərini itirmiş, 20 mindən artıq əhali isə doğma yuvasını tərk edərək məcburi köçkün vəziyyətinə düşmüşdür. Əsir və girov götürülmüş 58 azərbaycanlının taleyi barədə bu günə qədər məlumat yoxdur.

1993-cü ildən başlayaraq hər il mayın 9-da ermənilər Şuşanın işğalı gününü Şuşada "Qələbə bayramı" kimi qeyd edirlər. Qarabağ müharibəsindən sonra Şuşada bərpa işlərini "Hayastan" ümumerməni fondu, qondarma "Dağlıq Qarabağ hökuməti" və erməni xeyriyyəçiləri maliyyələşdirir. Qarabağ müharibəsindən sonra, Şuşada tarixi abidələrin bərpası adı altında abidələrin erməniləşdirilməsi və saxtalaşdırılması prosesi gedir.

XXI əsr

Şuşa şəhərinin meydanı. 2014-cü il

Ermənistan hakimiyyəti Şuşa şəhərinin bərpasını həyata keçirmək üçün 2000-ci ildə İrəvan şəhərində "Şuşi" Mədəniyyət Fondu və "Şuşi" nəşriyyat evini yaradıb. Fondun yaradılmasında məqsəd Şuşa şəhərinin mədəni irsinin tədqiq edilməsi, şəhərə yaxın ərazilərin inkişaf etdirilməsi üçün müxtəlif proqramların həyata keçirilməsi, "arxiv sənədlərinin" tədqiqi və təbliği nəzərdə tutulur. Fond yaradıldıqdan dərhal sonra özünün Şuşa şəhərini dünya ermənilərinin dini və mədəniyyət mərkəzləri kimi inkişaf etdirilməsi layihəsini irəli sürdü. Belə ki, bu layihə çərçivəsində təmir, bərpa və quruculuq işlərinin həyata keçirilməsi 5 mərhələdə həyata keçirilməsini nəzərdə tuturlar. Birinci mərhələdə yeni turist mehmanxanalarının tikintisi, Qala divarlarının, Xan sarayının, Xan qızının iqamətgahının, qədim hamamın bərpası, eyni zamanda bu abidələrin bərpasından sonra içərisində və ətrafında bütün zəruri rahatlıqlarla təmin edilməsi, maraqlı əyləncələrin təşkili turistlərin Şuşaya cəlb edilməsində müstəsna rol oynamalıdır. Adsız Qala divarları üzərinə isə "Jraberd divarı" adlı lövhələr yapışdırılmalıdır. İkinci mərhələdə, O.Tarkanyan adına Mədəniyyət Mərkəzinin yaradılması, karvansara, bazar və bir neçə yaşayış evini təmir etmək, XİX əsrdə inşa edilmiş Şuşa bilik cəmiyyətinin binasını Eren Tarumyanın evi adlandıraraq burada bütün Ermənistanın və "Artsaxkertin" patriarxının konfranslarının və digər tədbirlərin keçirilməsi nəzərdə tutulur.

Üçüncü mərhələdə yeni stadionun və yeni erməni ibtidai məktəbinin tikilməsi vacib hesab edilir. Bu erməni məktəbində Şuşaya turist kimi gəlmiş diaspora üzvlərinin övladlarına erməni dili dərsi tədris ediləcək. XİX əsrin əvvəllərində inşa edilmiş Şuşa real məktəbi təmir edilərək, onu Marinay adına gimnaziya adlandırmaq, Zaxaryan adına müasir xəstəxana binasının tikilməsi planlaşdırılır.

Dördüncü mərhələdə İsa bulağındaCıdır düzündə istirahət evləri və əyləncə yerlərinin inşa edilməsi nəzərdə tutulur. Beşinci mərhələdə Gəncəsər monastırı və Şuşadakı erməni kilsələrinin nəzdində ermənilərin kilsə tarixi muzeyi təşkil etmək, burada dinin kök salması üçün dini məktəblərin də təşkil edilməsi vacib hesab edilir. Bütün bunlardan başqa Ermənistan hökuməti yaratdığı fondların vasitəsi ilə, Şuşada digər tarixi binaların və küçələrin bərpası ilə bərabər yeni turist mərkəzləri də inşa edəcək. Yuxarıda göstərilənlərlə yanaşı Şuşanın tarixi və mədəni varisliyini genişləndirilməsi üçün nəzərdə tutulan layihələrə üstünlük veriləcək. Öz fəaliyyətini daha da intensivləşdirmək və genişləndirmək üçün Ermənistan hökuməti aşağıdakı layihələrin də maliyələşdirilməsini də öz planlarına daxil edib:

  • Qalanın və onu əhatə edən bütün ərazilərin xəritələrinin və fotoşəkillərinin çəkilməsi
  • Evlərin və binaların arxitektura quruluşunun sxemlərinin çəkilməsi və ölçülərinin götürülməsi
  • Memarlıq abidələrinin layihələşdirilməsi; Şuşa şəhərinin bərpası üçün beş mərhələdə nəzərdə tutulan layihələrin hamısını beynəlxalq səviyyədə tenderlərə çıxarılması
  • Şuşanın Arxiv fondunu yaradılması
  • Aşkar edilmiş qəbirlərin və digər arxeoloji tədqiqatların nəticələrinin nəşr etdirilməsi
  • Litoqraf varisliyinin tədqiqi
  • Qalada və onun ətrafında mağara tədqiqatının aparılması
  • Şuşa şəhərində Milli Erməni Muzey fondunun yaradılması
  • İran abidələrinin tədqiqi və nəşri (Burada Azərbaycan məscidləri və türbələri nəzərdə tutulur).

Ermənistan hökuməti bu Konsepsiyanın reallaşmasına 2004-cü ildən başlanıb. Şuşa və onun ətraf ərazilərində mövcud olan 525 sayda tarix və memarlıq abidələri və daş qaya nümunələri siyahıya alınaraq konsepsiyaya əlavə edilib. Son iki il ərzində Ermənistanın Arxitektura və İnşaat Universitetinin tələbələri Şuşada 220 binanın memarlıq quruluşunun sxemlərini çəkmiş və divarlarının ölçülərini götürüb, bu evləri bərpa üçün hazırlanmasını təmin ediblər. Ermənistanın Marif və Elm Nazirliyində, daha sonra Nazirlər Kabinetində bu Konsepsiya və layihələrə baxılaraq bəyənilib, hökumət tərəfindən Şuşanın bərpasının reallaşması üçün bu layihələrə Ermənistanın dövlət büdcəsindən hər il 30 milyon dram vəsait ayrılması nəzərdə tutulub. Şuşada bərpa işlərinin aparılmasına rəhbərlik Bakur Karapetyan adlı Ermənistan vətəndaşına həvalə edilib.

2011-ci ildən başlayaraq Dağlıq Qarabağdakı separatçı rejimi xarici turistləri Şuşaya cəlb etmək üçün ərazidə çoxlu sayda otel, motelhostellər istifadəyə verib.

2020-ci illər

Bakıda Şuşanın işğaldan azad olunmasını qeyd edən Azərbaycan xalqı. 2020-ci il

8 noyabr 2020-ci ildə Şuşa şəhəri Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

Relyef və geologiya

Şəhərin ərazisi dağlıqdır. Ən yüksək zirvəsi Böyük Kirs dağıdır (2725 metr). Keçəldağ aşırımı da rayon ərazisindədir. Rayonda əsasən, Yura və Təbaşir çöküntüləri yayılmışdır. Müxtəlif növ tikinti materialları yataqları və mineral su bulaqları (Turşsu, Şırlan) var. Şəhərin kənarında dərin Daşaltı dərəsinin yaxınlığında yerləşən Cıdır düzü xüsusilə məşhurdur. Cıdır düzündən bir qədər aşağıda qırx pilləkan deyilən dik pilləli yol Daşaltı çayına aparır. 1992-ci ildə Şuşa şəhərindən cənubda dəniz səviyyəsindən 1365 m hündürlükdə yerləşən, uzunluğu 114 m, əhəng daşları Triton əsrinə aid olan "Xan mağarası" ermənilər tərəfindən dağıdılıb.

Şəhərdə Şuşa vələsiQafqaz qaş səhləbi və ya Xarıbülbülə rast gəlmək olar. Şuşanın rəmzi sayılan xarıbülbül gülü ilə bağlı çoxlu əfsanələr və rəvayətlər var.

İqlim

Ərazisinin əksər hissəsi qışı quraq keçən mülayim isti və soyuq iqlim tiplərinə aiddir. Orta temperatur yanvarda −4C-dən −1C-ə qədər, iyulda isə nisbətən 16–19 °C, illik yağıntının miqdarı 700–800 mm olur.

Əsas məqalə: Şuşanın əhalisi

Demoqrafiya və etnik tərkib

1932-ci ildə Şuşanın qadın klubunda azərbaycanlı qadınlar

1823-cü ilə aid statistik məlumatına görə, bu dövrdə Qarabağ xanlığında yaşayan 20035 ailədən 15729-nu azərbaycanlı, 4366-nı isə xristian (alban mənşəli) ailələri təşkil edirdi.

2000-ci ilin yazında Şuşada üç min nəfərdən az insan yaşayırdı. Bunların əksəriyyətini Azərbaycandan qaçqın düşmüş ermənilər təşkil edirdi.

İl Azərbaycanlılar % Ermənilər % Digər % Cəmi
1885. 16000 60 14000 40 30000
1886 11,595 43.3 15,188 56.7 23 0.1 26,806
1897 10,778 41.6 14,420 55.7 683 2.6 25,581
1904 11,083 43.2 14,495 56.5 25,656
1916 19,121 43.6 23,396 53.3 1,352 3.1 43.869
1926 4,900 96.4 93 1.8 111 2.2 5,104
1939 3,701 68.2 1,476 27.2 247 4.5 5,424
1959 4,453 72.8 1,428 23.3 236 3.9 6,117
1970 6,974 80.2 1,540 17.7 179 2.1 8,693
1979 9,216 85.5 1,409 13.1 159 1.5 10,784
1989 14,738 98 15,039
2005 3,105 100 3,105
2009 3,900 100 3,900
2015 4,446 100 4,446

Din

XIX əsrin sonunda Şuşada 17 məscid fəaliyyət göstərib. Şuşa şəhərində memar Kərbəlayı Səfixan Qarabaği tərəfindən inşa edilən iki məscid və iki mədrəsə binası var. Şəhərin tanınmış məscidlərindən Aşağı Gövhər ağa məscidi, Yuxarı Gövhər ağa məscidi, Culfalar məscidi, Hacı Yusifli məscidi, Köçərli məscidi, Mamay məscidi, Mərdinli məscidi, Quyuluq məscidi, Saatlı məscidi, Seyidli məscidi, Çöl Qala məscidi, Xoca Mərcanlı məscidi, Təzə məhəllə məscidi və digərlərini qeyd etmək olar.

Xristian dini abidələrindən Qazançı kilsəsi, Yaşıl kilsə və sovet dövründə sökülmüş rus pravoslav Qala kilsəsini qeyd etmək olar.

Şuşada "Bazarbaşı" deyilən yerdən Şeytanbazara qədər uzanan üstüörtülü ticarət mərkəzi və şəhərin əsas küçəsi "Rastabazar" adlandırdı. Rastabazarın sıra ilə düzülən və daşları bir-birinə qurğuşunla bərkidilən sütunlardan, tağlardan ibarət olan və qalereyanı xatırladan səkiləri başdan-başa örtülü olduğundan il boyu quru və təmiz qalırdı. Küçənin ortası ilə nəqliyyat vasitələri hərəkət edirdi. Orta əsr Şərq üslubunda zövqlə tikilən bu bazar həm də şəhərə xüsusi yaraşıq verirdi.

Şuşanın ticarət mərkəzinin bənzərsiz görkəmi onun magistralına bitişik iri bazar meydanı ilə tamamlanırdı. Şəhərin əsas meydanı Rastabazar küçəsi boyunca tikilmiş ibadətgah və ticarət təyinatlı tikililərdən, birmərtəbəli dükanlardan, ikimərtəbəli karvansaradan və qoşa minarəli yaraşıqlı cümə məscidindən ibarət idi.

XX əsrin əvvəllərində şəhərdə 1464 dükan qeydə alınmış, bunların da bazarlarla birlikdə illik ticarət dövriyyəsi 6 milyon rubla çatmışdı. Rayonun iqtisadiyyatında heyvandarlıq əsas yer tuturdu. Kənd təsərrüfatına yararlı torpaqlar 20,9 min hektardı (1986). Bunun 3,8 min hektarı şum yeri, 0,1 min hektarı çoxillik bitkilər, 0,3 min hektarı biçənəklər, 16,7 min hektarı otlaqlardır. Suvarılan torpaqlar 0,1 min hektar idi. 3,4 min ha əkin sahəsinin 41%-ə dənli və dənli–paxlalı bitkilər (buğda, arpa, qarğıdalı), 6%-ində tərəvəz-bostan bitkiləri və kartof, 53%-ində yem bitkiləri əkilir. Meyvəçiliklə də məşğul olunurdu. 5,2 min qara-mal, 15,2 min davar vardı (1986). Quşçuluqla da məşğul olunurdu.

Qarabağ müharibəsindən əvvəl Şuşada şərq musiqi alətləri fabrikiki, istehsalat kombinatı, çörəkbişirmə müəssisəsi, məişət xidməti kombinatı, rayon istehlak cəmiyyəti, kurort ticarəti idarəsi, Bakı "Radioqurma" istehsalat birliyinin 1 №-li istehsalatı, Qarabağ ipək kombinatının 3 №-li toxuculuq sexi, elektrik şəbəkəsi, rayon maddi-texniki təchizat bazası, abidələri bərpa idarəsi, Şuşa tikinti birliyi, təsərrüfatlar arası tikinti idarəsi, təmir tikinti idarəsi, təsərrüfatlar arası təmir tikinti müəssisəsi, yol istismar idarəsi və s. var idi.

Turizm

Cıdır düzü. 2005-ci il

Şuşanın ən tanınmış turistik məkanı Cıdır düzüdür. Cıdır düzünün qərb tərəfi bir-birinin arxasında yerləşən üç hündürlükdən ibarətdir. Bu təpələrə "Üçmıx" adı verilib.

Şuşanın gəzməli görməli yerlərindən biri də Yuxarı Daşaltıdır. Xalq arasında bu istirahət yerinə "Şəmilin bağı" da deyirdilər. Bu yerin özünəməxsus xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, istirahət guşəsi Daşaltı çayının üstündə, "Ağzıyastı kaha" yerləşən Üçmıx dağının düz altında, çeşmə ətrafında yerləşir.

Şuşa şəhərinin memarlığını və memarlıq abidələrini tədqiq edən Elturan Avalov şəhərin memarlıq-planlaşdırma inkişafını üç mərhələyə bölür. Birinci mərhələ Şuşa şəhərinin əsasının qoyulması dövründən (1753–1754) başlayır. Həmin dövrdə Şuşa qalası, qala daxili qəsrlər və xan sarayları inşa edilmiş, şərq sektorunun aşağı hissəsinin inşasına başlanılmış və 9 Aşağı məhəllə formalaşdırılmışdır. İkinci mərhələ İbrahimxəlil xanın hakimiyyəti dövrünü (1759–1806) əhatə edir. Bu dövrdə şərq sektorunun yuxarı hissəsi inşa edilmiş və 8 Yuxarı məhəllə formalaşdırılmışdır. Üçüncü mərhələ Qarabağ xanlığının Rusiya imperiyasına birləşdirilməsindən sonra (1805) şəhərin intensiv genişləndirilməsi ilə əlamətdardır. Bu dövrdə şəhərin qərb və yuxarı hissələri inşa edilmiş və həmin ərazilərdə 12 məhəllə formalaşdırılıb.

Şuşanın Qarabağ müharibəsində işğalından əvvəl şəhərinin ərazisi qədim abidələrlə zəngin idi. Ümumiyyətlə, şəhərdə 549 qədim bina, ümumi uzunluğu 1203 metr daş döşənmiş küçələr, 17 məhəllə bulağı, 17 məscid, 6 karvansara, 3 türbə, 2 mədrəsə, 2 qəsr və qala divarları mövcud idi. O cümlədən, 72 mühüm sənət və tarixi abidələri, dövlət xadimlərinin və başqa tanınmış şəxslərin evləri olmuşdu. Bu abidələrin əksəri XIX əsrdə yaşamış memar Kərbəlayı Səfixan Qarabaği tərəfindən tikilmiş və həmin dövrün ən məşhur nəqqaşı Kərbəlayı Səfərəli tərəfindən bəzədilmişdir. 1977-ci ildə Şuşa tarixi-memarlıq qoruğuna çevrilmişdi. Şuşa tarixi-memarlıq qoruğuna daxil olan abidələrindən Xan qızı Natəvanın evi, Qarabağ xan sarayı, Vaqif türbəsi, Mirzə Salah bəy Zöhrabbəyovun yaşayış evi, Şuşa kurqanı, Şuşa mağara düşərgəsi, Şuşa qalası və digərlərini qeyd etmək olar.

Şuşada XIX əsrdə 95 şair, 22 musiqişünas, 58 xanəndə, 12 nüsxabənd, 19 xəttat, 16 nəqqaş, 8 memar, 5 astronom, 16 həkim, 42-yə qədər müəllim və s. olmuşdur. Şuşanın işğalı nəticəsində azərbaycanlıların tarixi izlərini silmək məqsədilə vandallar 600 yaxın tarixi memarlıq abidəsini, o cümlədən Pənahəli xanın sarayını, Yuxarı Gövhər ağa məscidini, Aşağı Gövhər ağa məscidi, Xurşidbanu Natəvanın evini, Molla Pənah Vaqifin məqbərəsini yerlə-yeksan etmiş, 7 məktəbəqədər uşaq müəssisəsini, 22 ümumtəhsil məktəbini, mədəni-maarif, kənd təsərrüfatı texnikumlarını, orta ixtisas musiqi məktəbini, 8 mədəniyyət evinin, 22 klubu, 31 kitabxananı, 2 kinoteatrı, 8 muzeyi, o cümlədən Şuşa Tarix Muzeyi, Azərbaycan Xalça Muzeyinin filialı və xalq tətbiqi sənəti muzeyi, Qarabağ dövlət tarix muzeyi, turist bazasını, Qafqazda yeganə Şərq musiqi alətləri fabrikini dağıtmış, buradakı nadir sənət incilərini talamış və məhv etmişlər. Şəhərin tarixi muzeyinin 5 minədək əşyası, Azərbaycan Xalçası və Xalq Tətbiqi Sənəti Dövlət muzeyi Şuşa filialı, Dövlət Qarabağ Tarixi muzeyinin 1000-dək əşyası, peşəkar Azərbaycan musiqisinin banisi və bəstəkar Üzeyir Hacıbəyovun (300-dən çox əşya), müğənni Bülbülün (400-dək əşya), musiqiçi və rəssam Mir Möhsün Nəvvabın (100-dən çox əşya) xatirə muzeylərinin fondları qarət edilib.

2021-ci il mayın 7-də Prezident İlham Əliyev Şuşa şəhərinin Azərbaycanın mədəniyyət paytaxtı elan edilməsi haqqında sərəncam imzalayıb.

Musiqi səhnəsi

Əsas məqalələr: Məclisi-fəramuşanMəclisi-üns
1878-ci ildə Sadıqcanın ansamblı

Muğam məclisləri XIX əsrin ikinci yarısında Bakı, Şamaxı, Şuşa kimi iri mədəni mərkəzlərdə müxtəlif şəxslər – görkəmli şair və musiqiçilər, mədəniyyət hamiləri – mesenatlar, eləcə də zadəganlar tərəfindən öz saraylarında və kübar salonlarında təşkil olunardı. Bunlar bəzən "musiqi dərnəyi" və ya "musiqi salonu" da adlandırılırdı.

Şuşada "Nəvvabın məclisi", Şamaxıda "Mahmud ağanın dərnəyi", Bakıda isə "Məşədi Məlik Mənsurovun salonu" qeyd olunurdu. Bütün bu musiqi məclisləri əsl musiqi məktəbinə, sənətkarlıq məktəbinə çevrilmişdi. Belə məclislərin əks-sədası təkcə iri şəhərlərdə deyil, əyalətlərdə və hətta kəndlərdə yayılır, buradakı musiqisevərlər tərəfindən də xüsusi muğam məclisləri təşkil olunurdu.

Kor Xəlifənin məktəbi 1883-cü ildən 1893-cü ilə qədər Şuşada fəaliyyət göstərmiş dini xarakterli musiqi məktəbi idi. Məktəb şəhərdə xəlifə vəzifəsində çalışan və dini işlərə nəzarət edən "Kor Xəlifə" ləqəbli Molla Əli Qarabaği tərəfindən açılmışdır. Burada dini elmlər geniş tədris olunsa da, Şərq şairlərinin və mütəfəkkirlərinin əsərləri, klassik muğamlar, onları oxumaq qaydaları, xanəndəlik sənətinin incəlikləri, musiqi nəzəriyyəsi və praktikası, muğam oxumaq, tar, kamança və digər musiqi alətlərində çalmaq da öyrədilir, klassik musiqi əhali arasında geniş tətbiq olunur, şagirdlər kamil musiqişünas, ədəbiyyatçı kimi yetişirdilər. Məktəbdə tez-tez poeziya və muğam müsabiqələri də təşkil edilir, daha çox istedadı olan gənclər üzə çıxardılır, onları həvəsləndirmək üçün mükafat verilirdi. Onillik fəaliyyəti dövründə Kor Xəlifənin məktəbi nəinki Qarabağda, həmçinin qonşu vilayətlərdə və İranda da tanınmışdı. Bu təhsil müəssisəsi Qarabağ əhalisinin mədəni inkişafına böyük təsir göstərmiş, Şuşanın Zaqafqaziyanın musiqi mərkəzinə çevrilməsində mühüm rol oynamışdı.

Ədəbi məclis olan Məclisi Fəramuşan — 1872-ci ildə Mir Möhsün Nəvvabın evində təşkil edilmiş və 1910-cu ilədək fəaliyyət göstərmişdir. Mir Möhsün Nəvvab, Həsənəli xan Qaradaği, Fatma xanım Kəminə, Abdulla bəy Asi, Məşədi Əyyub Baki, Baxış bəy Səbur və b. şairlər məclisin fəal iştirakçıları idilər. Qarabağ xanəndələri də bu məclisdə yaxından iştirak edirdilər. "Məclisi-fəramuşan" Azərbaycan musiqisinin və muğam sənətinin inkişafında yeni-yeni xanəndələr və musiqiçilər nəslinin yetişməsində mühüm rol oynamışdır.

Ədəbi-musiqili məclis olan Məclisi-üns — 1864-cü ildə Şuşada, şair Hacı Abbas Agahın evində təşkil olunmuş, Xurşudbanu Natəvanın rəhbərliyi ilə 1897-ci ilədək fəaliyyət göstərmişdir. X.Natəvan, Mirzə Rəhim Fəna, Mirzə Ələsgər Növrəs, Mirzə Həsən Yüzbaşov-Qarabaği, Məmo bəy Məmai, M. S. Piran və b. şairlər məclisin fəal iştirakçıları idilər. Məclisə Qarabağ xanəndələri də dəvət olunur və şairlərin qəzəlləri əsasında muğamlar ifa edirdilər.

1912-ci ildə Polşanın Varşava şəhərində Şuşa xanəndələri

Tədris ocağı kimi "muğam məktəbi" ilk dəfə XIX əsrin ortalarında Xarrat Qulu tərəfindən yaradılmışdır. XIX əsrin ortalarında fəaliyyət göstərən bu məktəb əsasən dini məqsədlərə xidmət etmişdir. Xarrat Qulu dini mərasimlərdə (məhərrəmlik təziyəsində) iştirak etmək üçün gözəl səsi olan gəncləri öz məktəbinə cəlb edir, onlara muğamatı və oxumaq qaydalarını öyrədirdi. Lakin inkar olunmaz bir faktdır ki, bu məktəb sonradan muğam tədris edən musiqi məktəblərinin təşkilində nümunə olmuşdur.

Xarrat Qulunun musiqi məktəbi dinə xidmət etsə də, Azərbaycan muğam sənətinin inkişafında mühüm rol oynamış bir sıra ustad sənətkarların yetişməsinə səbəb olmuşdur. Qarabağın ən görkəmli xanəndələri Hacı Hüsü, Məşədi İsi, Dəli İsmayıl, Şahnaz Abbas, Əbdülbağı Zülalov (Bülbülcan), Keştazlı Həşim, Keçəçi oğlu Məhəmməd, Cabbar Qaryağdıoğlu və tarzən Sadıqcan həmin məktəbin yetirmələridir.

Xarrat Qulunun vəfatından sonra Şuşada musiqi məktəbində muğamın tədrisi işini Kor Xəlifə adlı musiqiçi, daha sonra Molla İbrahim davam etdirərək, yeni musiqiçilər nəslini yetişdirdi. Şuşa məktəblərində də poeziyanın və musiqinin sirrləri yeniyetmələrə gənc yaşlarından öyrədilirdi. Ona görə də muğamı və şeiri Qarabağın sənətkarları, xüsusən də xanəndələri və instrumental muğam ifaçıları hələ uşaq yaşlarından dərindən bilirdilər.

XIX əsrin axırlarında Şuşada Molla İbrahim adlı bir şəxs musiqi məktəbi yaratmışdır. Bu məktəbdə özündən əvvəl fəaliyyət göstərən musiqi məktəbləri kimi dini xarakterli idi. Bura yalnız gözəl səsli, poeziyaya xüsusi həvəsi olan istedadlı gənclər seçilib götürülürdü. Məktəbdə gənclərə klassik muğamlardan dərs keçilir, fars, ərəb dilləri, dini mərasimlər öyrədilir, Hafiz Şirazi, Nizami Gəncəvi, Sədi Şirazi, Ömər Xəyyam, Məhəmməd Füzuli, Qasım bəy Zakir, Seyid Əzim Şirvani kimi Şərq şairlərinin qəzəlləri tədris olunurdu. Qarabağın bir çox musiqi xadimləri, muğam ustaları, o cümlədən, Bahadur Mehralı oğlu, Bülbül və başqa sənətkarlar musiqi təhsilini Molla İbrahimin musiqi məktəbində almışlar. Məktəb təxminən 1920-ci illərinə qədər fəaliyyətini davam etdirmişdir.

XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində Şuşa Qafqazın musiqi mərkəzinə çevrilmişdi. Şuşanı "Kiçik Paris", "Qafqazın sənət məbədi", "Azərbaycan musiqisinin beşiyi" və "Zaqafqaziyanın konservatoriyası" adlandırırdılar. XX əsrin əvvəllərinədək Azərbaycanda, o cümlədən Şuşada musiqi sənəti, ilk növbədə xanəndə və sazəndələr ustad-şəyird zəminində inkişaf edirdisə, artıq XX əsrdən başlayaraq peşəkar musiqi təhsili daha geniş sahələri əhatə edərək, sistemləşdirilməyə və kütləviləşməyə doğru istiqamət götürmüşdü. O dövrdə Azərbaycanda bəstəkar Üzeyir Hacıbəyovun böyük əməyi sayəsində peşəkar musiqi təhsilinin bünövrəsi qoyulur. 1930-cu ilin əvvəllərində Şuşada ilk musiqi texnikumu təşkil olunur. 1948-ci ildən həmin texnikum uşaq musiqi məktəbi kimi fəaliyyət gustərməyə başlayır.

1989-cu ildən 1991-ci ilə qədər Cıdır düzündə "Xarı-bülbül" mahnı festivalı keçirilib. Festival 30 ildən sonra may ayının 12-də yenidən Şuçada keçirilib.

Kino səhnəsi

Şuşada çəkilən məşhur kinolardan "Koroğlu", "Gilan qızı", "Hacı Qara", "Oxuyur Şövkət Ələkbərova" və digərlərini qeyd etmək olar.

Kitabxanalar

1897-ci ilin fevralında Şuşada ilk şəhər kitabxanası yaradılmışdır. Təməli Mir Möhsün Nəvvab tərəfindən qoyulan ilk kitabxana-qiraətxananın çoxlu sayda ziyalı üzvləri olub. Mir Möhsün Nəvvab özünün daş mətbəəsində Şuşa şairlərinin şerlərini çap etdirmişdir. Kitabxananın yaradılmasında hərbiçi Mehdiqulu xan Vəfa və həkim Kərim bəy Mehmandarovun böyük xidmətləri vardır. SSRİ dövründə M. M. Nəvvabın yaratdığı kitabxananı oğlu Miriş Ağa işlətmişdir. Daha sonralar Şuşa şəhərində 2 kitabxana fəaliyyət göstərmişdir. Bunlar şəhər və uşaq kitabxanası olmuşdur. Mədəniyyət Nazirinin əmri ilə 1977-ci ilin may ayında kitabxananın fəaliyyəti genişləndirilərək Şuşa rayon Mərkəzləşdirilmiş Kitabxana Sistemi kimi fəaliyyətini davam etdirmişdir. 1992-ci il may ayının 8-də 200 min nüsxədən artıq kitab fondu olan Şuşa şəhər Mərkəzi kitabxanası Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən məhv edilmişdir.

Teatrlar

1848-ci ildən başlayaraq mütərəqqi rus teatrlarının təsiri sayəsində Şuşada ziyalılar arasında teatr tamaşaları nümayiş etdirilib. Şuşada XIX əsrin birinci yarısında müasir teatr tamaşalarının meydana gəlməsi bilavasitə Tbilisi mədəni mühitinin təsiri ilə bağlı idi. 1848-ci ildə Şuşada iki böyük tamaşa mərkəzi-teatr və sirk mövcud idi. 1870-ci illərdə isə bu sahəyə diqqət daha da gücləndi. 1882-ci ildən etibarən Şuşada teatr tamaşaları müntəzəm şəkil alır, nisbətən mütəşəkkil xarakter daşıyır. 1870–80-ci illərdə Şuşada teatra məxsus bir bina olmadığından tamaşalar kazarmada oynanılmışdır. Lakin əsasən tamaşalar Cümşüd bəy Məlikhəqnəzərovun mülkündə teatr üçün əlverişli bir yerdə göstərilirdi. 1871-ci ildən isə Şuşadakı köhnə klub binası yenidən təmir edilib, istifadəyə verilmiş, burada yerli həvəskarlar tamaşalar göstərmişlər. 1890-cı ildən başlayaraq, Şuşada teatra həvəs göstərən müəllim-ziyalıların sayı azalır. Onların içərisindən səhnə əsəri yazmağa həvəs göstərənlər meydana çıxır. 1890-cı ilin aprel ayının 22-də Şuşa realnı məktəbində keçirilmiş musiqi şəhərciyi güclü təsirə malik olmuşdur. Burada müəllim aktyorların köməyi ilə uşaqlar Azərbaycan, fransız, alman dillərində hekayə, təmsil, şeir söyləmiş, xorda oxumuş, musiqi nömrələri ifa etmişlər. 1894-cü ilin yay aylarında xeyriyyə məqsədilə bir-birinin ardınca üç əsərin "Hacı Qara", "Müsyo Jordan və dərviş Məstəli şah", "Xırs quldurbasan" tamaşasını oynayan Şuşanın həvəskar artistləri-gənc müəllimlər 1895-ci ildə yerli müəllimlərdən olan Haşım bəy Vəzirovun "Evlənmək su içmək deyil" adlı pyesinin tamaşasını göstərmiş, əldə etdikləri 500 manat gəliri sənət məktəbinə vermişlər. 1896-cı ildə Şuşada Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin "Dağılan tifaq" faciəsinin ilk tamaşası olmuşdur.

1904-cü il avqust ayının 22-də Şuşada göstərilən "Otello" tamaşası daha böyük müvəffəqiyyət qazanmış, tamaşanın sorağı Azərbaycandan kənarda da əks-sədaya səbəb olmuşdur. Tamaşanın quruluşunu əsərin mütərcimi və baş rolun ifaçısı Haşım bəy Vəzirov hazırlamışdı.

1830-cu ildə isə Şuşada ilk mətbəə fəaliyyətə başlamışdır. 1881-ci il sentyabrın 20-də Şuşada 6 sinifli real məktəbin əsası qoyuldu. Hazırlıq və üç əsas sinifdən ibarət təşkil edilən bu məktəbə ilk dəfə 159 şagird qəbul edildi. Onlardan 58 nəfəri azərbaycanlı, 91 nəfəri erməni, 10 nəfəri isə digər millətlərin nümayəndələri idi. 1886-cı ildə məktəbə 7.500 manat vəsait xərclənmişdi. Şuşa real məktəbi dövrünün nümunəvi maarif ocağı sayılırdı. Buna görə də, Qafqaz maarif nazirinin nümayəndəsi 1890-cı ildə şahzadə Ziaəddövlə Ənişirəvan mirzə Qacarı və antropoloq Şantrı buraya gətirmişdir.

2015-ci ildə Şuşa şəhərində Ermənistan Dövlət Aqrar Universitetinin Qarabağ filialının açılış mərasimi keçirilib. 2016-cı ildə Şuşa Texnoloji Universitetinin tələbələri üçün nəzərdə tutulan yataqxana kompleksi inşa edilib.

2013-cü ildə Ermənistanın futbol federasiyası Şuşada stadion inşa edib.

1923-cü ildə Ağdam-Şuşa magistral avtomobil yolu Əsgəran və Xankəndindəki erməni evlərinin əhatəsinə salındı.

Şəhərin tanınmış sakinlərdən şair Mirzə Rəhim Fəna, heykəltəraş Münəvvər Rzayeva, jurnalist Haşım bəy Vəzirov, Türkiyənin ilk qadın vəkili Sürəyya Ağaoğlu, futbol hakimi Eldar Əzimzadə, bəstəkar Süleyman Ələsgərov, dövlət xadimi İskəndər Əliyev, həkim Azad Əmirov, tarzən Məşədi Cəmil Əmirov, mühəndis Teymur bəy Aslanov, Sovet İttifaqı Qəhrəmanı və Azərbaycanın Daxili İşlər Naziri Xəlil Məmmədov, Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı Ramiz Qəmbərov, müğənni Sürəyya xanım Qacar, hərbçi Azad bəy Vəzirov, dramaturq Süleyman Sani Axundov və digərlərini qeyd etmək olar.

  • 1865-ci ildə Şuşada kafe

  • 1865-ci ildə Şuşada azərbaycanlının evində saray

  • 1865-ci ildə Şuşa

  • 1865-ci ildə Şuşada məhərrəm ayının qeyd olunması

  • Şuşa real məktəbinin xarabalıqları. 2010-cu il

Şərhlər

  1. Rəsmin adı: Tombeau tatar. Tatar deyildikdə azərbaycanlılar nəzərdə tutulur.
  1. . www.virtualkarabakh.az. 2018-09-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:14 oktyabr 2017.
  2. Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi (2019). (PDF) (azərb.). stat.gov.az. 2020-04-16 tarixində (PDF). İstifadə tarixi:2020-04-16.
  3. . 1news.az. 2021-02-06 tarixində . İstifadə tarixi:14 oktyabr 2017.
  4. . www.musigi-dunya.az. İstifadə tarixi:10 oktyabr 2017.
  5. de Vaal, Tomas (2008). Qara bağ: Ermənistan və Azərbaycan sülh və savaş yollarında. Bakı. 342. ISBN 978-9952-25-086-2. (#accessdate_missing_url)
  6. . shusha.az. 2019-05-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:10 oktyabr 2017.
  7. . karabakhinfo.com. 2017-07-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:11 oktyabr 2017.
  8. (PDF). 2021-02-06 tarixində (PDF). İstifadə tarixi:4 oktyabr 2017.
  9. . www.faktxeber.com. İstifadə tarixi:14 oktyabr 2017.
  10. . shusha.az. 2017-10-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:10 oktyabr 2017.
  11. (rus.) 2007-08-08 at the Wayback Machine
  12. (rus.) 2007-02-20 at the Wayback Machine
  13. Michael Axworthy. 2015-06-10 at the Wayback Machine Penguin UK, 6 nov. 2008 ISBN 0141903414
  14. . shusha.az. 2017-10-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:10 oktyabr 2017.
  15. А. К. Лебедев. Василий Васильевич Верещагин: Жизнь и творчество. 1842—1904. Искусство, 1972. Стр. 42
  16. Basile Vereschaguine. Voyage dans les provinces du Caucase. — Le Tour du Monde. — Leipzig, 1869. — С. 309.
  17. [George Keppel, "Personal Narrative of a Joumey" ("Səyahət haqqında şəxsi hekayə"), səh. 188-194]
  18. Villari, "Fire and Sword in the Caucasus ("Qafqazda od və qılınc"), səh. 199.
  19. . sputnik.az. İstifadə tarixi:14 oktyabr 2017.
  20. . shusha.az. İstifadə tarixi:10 oktyabr 2017.[ölü keçid]
  21. . shusha.az. 2017-10-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:10 oktyabr 2017.
  22. . Kommersant (rus). 6 April 1992. 6 February 2021 tarixində . İstifadə tarixi:10 October 2017.
  23. Carney, James (13 April 1992). . Time. 10 March 2005 tarixində . İstifadə tarixi:13 April 2006.
  24. Melkonian, Markar (2005). My Brother's Road, An American's Fateful Journey to Armenia. New York: I.B. Tauris. ISBN 1-85043-635-5.
  25. Rubin, Barry; Kemal Kirisci (2001). . Boulder, Co: Lynne Rienner. səh. . ISBN 1-55587-954-3.
  26. Croissant, Michael P. (1998). . Westport, Connecticut: Greenwood Publishing Group. ISBN 9780275962418.
  27. Mouradian, Khatchig. " 2011-08-15 at the Wayback Machine." The Armenian Weekly.
  28. Yossef Bodansky (2008). (reprint). HarperCollins. səh. 36. ISBN 0-06-142977-5. İstifadə tarixi:16 avqust 2016.
  29. . musavat.com. İstifadə tarixi:14 oktyabr 2017.
  30. . avrasiya.net. İstifadə tarixi:14 oktyabr 2017.[ölü keçid]
  31. . musavat.com. İstifadə tarixi:14 oktyabr 2017.
  32. . news.day.az. İstifadə tarixi:14 oktyabr 2017.
  33. . www.anl.az. 2021-02-06 tarixində . İstifadə tarixi:14 oktyabr 2017.
  34. . www.anl.az. İstifadə tarixi:14 oktyabr 2017.
  35. . modern.az. 2021-02-06 tarixində . İstifadə tarixi:14 oktyabr 2017.
  36. . qafqazinfo.az. İstifadə tarixi:14 oktyabr 2017.
  37. AzərTAc (08.11.2020). (azərb.). . 2020-11-08 tarixində . İstifadə tarixi:2020-11-08.
  38. . shusha.az. 2019-05-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:10 oktyabr 2017.
  39. "Azərbaycanın Nadir Ağac və kol bitkiləri", Bakı: "Elm", 2014, 380 səh.
  40. . portal.azertag.az. İstifadə tarixi:14 oktyabr 2017.
  41. (rus.) 2011-09-16 at the Wayback Machine
  42. (rus.) 2011-06-04 at the Wayback Machine Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Демоскоп Weekly
  43. (rus.) Caucasian Calendar (Кавказский Календарь), 1917, p. 190
  44. (rus.) 2012-03-28 at the Wayback Machine
  45. (rus.) 2012-03-28 at the Wayback Machine
  46. (rus.) 2012-03-28 at the Wayback Machine
  47. (rus.) 2012-03-28 at the Wayback Machine
  48. (rus.) 2016-12-20 at the Wayback Machine
  49. 2011-03-02 at the Wayback Machine Census in NKR, 2005. THE NATIONAL STATISTICAL SERVICE OF NAGORNO-KARABAKH REPUBLIC
  50. (PDF). stat-nkr.am. National Statistical Service of Nagorno-Karabakh Republic. səh. 37. 2011-08-27 tarixində (PDF). İstifadə tarixi:2017-10-14.
  51. Sarukhanyan, Vahe (2 June 2015). . Hetq (erməni). 15 August 2015 tarixində . İstifadə tarixi:14 October 2017. ...քաղաքում գրանցված է 4.446 մարդ...
  52. . modern.az. 2020-03-03 tarixində . İstifadə tarixi:13 oktyabr 2017.
  53. . novator.az. İstifadə tarixi:14 oktyabr 2017.
  54. Авалов, 1977. səh. 38
  55. . shusha.az. 2017-10-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:13 oktyabr 2017.
  56. . www.musigi-dunya.az. www.musigi-dunya.az.
  57. . apa.az. apa.az. İstifadə tarixi:12 may 2021.
  58. . mugam.musigi-dunya.az. mugam.musigi-dunya.az. İstifadə tarixi:18 January 2016.
  59. Encyclopædia Britannica, "Azerbaijan": 2021-02-06 at the Wayback Machine, Online Academic Edition, 2007.
  60. . shusha.az. shusha.az. 31 May 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:26 may 2016.
  61. . mugam.musigi-dunya.az. mugam.musigi-dunya.az. İstifadə tarixi:19 January 2016.
  62. . mugam.musigi-dunya.az. mugam.musigi-dunya.az. İstifadə tarixi:19 January 2016.
  63. . mugam.musigi-dunya.az. mugam.musigi-dunya.az. İstifadə tarixi:18 January 2016.
  64. (#bad_url). mugam.musigi-dunya.az. mugam.musigi-dunya.az. İstifadə tarixi:18 January 2016.
  65. Mattew O'Brien. Uzeir Hajibeyov and His Role in the Development of Musical Life in Azerbaijan. – Routledge, 2004. – С. 211. – ISBN 0-415-30219-6, 9780415302197

    But later writers have preferred to emphasise the importance of Shusha, one of the leading centres of Azeri culture, as providing a 'creative cradle' for the young boy.

  66. . cls.az. 2021-02-06 tarixində . İstifadə tarixi:14 oktyabr 2017.
  67. . oxu.az. oxu.az. İstifadə tarixi:12 may 2021.
  68. . shusha.cls.az. 2021-02-06 tarixində . İstifadə tarixi:13 oktyabr 2017.
  69. . garabagh.net. İstifadə tarixi:10 oktyabr 2017.[ölü keçid]
  70. . senet.az. İstifadə tarixi:14 oktyabr 2017.
  71. . news.milli.az. 2018-01-30 tarixində . İstifadə tarixi:14 oktyabr 2017.
  72. . ann.az. 2021-02-06 tarixində . İstifadə tarixi:14 oktyabr 2017.
  73. . azinforum.az. 2021-02-06 tarixində . İstifadə tarixi:14 oktyabr 2017.
  74. . az.qaynarinfo.az. 2021-02-06 tarixində . İstifadə tarixi:14 oktyabr 2017.
  75. . 1905.az. İstifadə tarixi:14 oktyabr 2017.
  76. . en.apa.az. 2017-12-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:10 oktyabr 2017.
Vikianbarda Şuşa ilə əlaqəli mediafayllar var.

Şuşa
şuşa, azərbaycanda, şəhər, adın, digər, istifadə, formaları, üçün, dəqiqləşdirmə, azərbaycan, respublikasının, dağlıq, qarabağ, bölgəsində, şəhər, inzibati, ərazi, dairəsində, şəhər, şəhərin, təməli, 1752, ildə, qarabağ, xanı, pənahəli, tərəfindən, qoyulub, ça. Susa Azerbaycanda seher Dil Izle Redakte Bu adin diger istifade formalari ucun bax Susa deqiqlesdirme Susa Azerbaycan Respublikasinin Dagliq Qarabag bolgesinde 1 Susa seher inzibati erazi dairesinde seher 2 Seherin temeli 1752 ci ilde Qarabag xani Penaheli xan terefinden qoyulub ve ilk caglarda seheri Susa adi ile yanasi xanin serefine Penahabad adlandirirdilar 1 3 Susada 17 mehelle vardi Seyidli Culfalar Quyuluq Cuxur mehelle Dord cinar Dordler qurdu Haci Yusifli Col qala Qurdlar Saatli Kocerli Mamayi Xoca Mercanli Demirciler Hamamqabagi Merdinli ve Teze mehelle 1 Her mehellede hamam mescid ve bulaq vardi 1 SeherSusa39 45 sm e 46 45 s u Olke Azerbaycan AzerbaycanRegion Susa rayonuIcra bascisi Bayram SeferovTarixi ve cografiyasiEsasi qoyulub 1752Evvelki adi PenahabadSahesi 5 5 km Merkezin hundurluyu 1 420 mSaat qursagi UTC 4EhalisiEhalisi 4 446 nefer 2015 Resmi dili Azerbaycan diliReqemsal identifikatorlarTelefon kodu 994 26Neqliyyat kodu 58shusha ih gov az azerb Susa Susa Vikianbarda elaqeli mediafayllar XVIII esrde Susa seheri Azerbaycanin en muhum seherlerinden birine cevrilmisdi 3 Onun dovresinde boyuk ve guclu sedd cekilib coxsayli senetkar mehelleleri yaranib 3 Susali tacirler Iran seherleri ve Moskva ile ticaret elaqeleri saxlayir burada Penahabadi adlanan gumus sikke zerb edilirdi 3 XIX esrin sonu ve XX esrin evvellerinde Susa Qafqazin musiqi merkezine cevrilmisdi 4 Susani Kicik Paris Qafqazin senet mebedi Azerbaycan musiqisinin besiyi ve Zaqafqaziyanin konservatoriyasi adlandirirdilar 4 XX esrin evvellerinedek Azerbaycanda o cumleden Susada musiqi seneti ilk novbede xanende ve sazendeler ustad seyird zemininde inkisaf edirdise artiq XX esrden baslayaraq pesekar musiqi tehsili daha genis saheleri ehate ederek sistemlesdirilmeye ve kutlevilesmeye dogru istiqamet goturmusdu 4 O dovrde Azerbaycanda bestekar Uzeyir Hacibeyovun boyuk emeyi sayesinde pesekar musiqi tehsilinin bunovresi qoyulur 4 1905 1920 ve 1992 ci illerde Susa uc defe tamamile yandirilmisdir 5 Birinci defe onu her iki icma ikinci defe azerbaycanlilar ucuncu defe ise ermeniler yandirmisdi 5 Etnik qerezliye baxmayaraq her iki icmanin numayendeleri arasinda qarisiq nikahlar yer almisdi 5 Ticaret ve Rusiyanin hokmranligi her iki icmani bir biri ile baglayan teller idi 5 Bu tellerden birincisi tebii ikincisi ise suni idi 5 Susa seheri 1992 ci il may ayinin 8 de ermeni birlesmeleri terefinden isgal edilmisdir 1 Susanin isgali neticesinde seherde 195 nefer Azerbaycan vetendasi xususi amansizliqla qetle yetirilmis 165 nefer yaralanmis onlardan 150 neferi elil olmus 552 korpe valideynlerini itirmis 20 minden artiq ehali ise dogma yuvasini terk ederek mecburi kockun veziyyetine dusmusdur 6 Esir ve girov goturulmus 58 azerbaycanlinin taleyi barede bu gune qeder melumat yoxdur 6 Susanin isgali neticesinde azerbaycanlilarin tarixi izlerini silmek meqsedile vandallar 600 yaxin tarixi memarliq abidesini o cumleden Penaheli xanin sarayini Yuxari Govher aga mescidini Asagi Govher aga mescidi Xursidbanu Natevanin evini Molla Penah Vaqifin meqberesini yerle yeksan etmis 7 mektebeqeder usaq muessisesini 22 umumtehsil mektebini medeni maarif kend teserrufati texnikumlarini orta ixtisas musiqi mektebini 8 medeniyyet evinin 22 klubu 31 kitabxanani 2 kinoteatri 8 muzeyi o cumleden Susa Tarix Muzeyi Azerbaycan Xalca Muzeyinin filiali ve xalq tetbiqi seneti muzeyi Qarabag dovlet tarix muzeyi turist bazasini Qafqazda yegane Serq musiqi aletleri fabrikini dagitmis buradaki nadir senet incilerini talamis ve mehv etmisler 6 Seherin tarixi muzeyinin 5 minedek esyasi Azerbaycan Xalcasi ve Xalq Tetbiqi Seneti Dovlet muzeyi Susa filiali Dovlet Qarabag Tarixi muzeyinin 1000 dek esyasi pesekar Azerbaycan musiqisinin banisi bestekar Uzeyir Hacibeyovun 300 den cox esya mugenni Bulbulun 400 dek esya musiqici ve ressam Mir Mohsun Nevvabin 100 den cox esya xatire muzeylerinin fondlari qaret edilib 6 8 noyabr 2020 ci ilde Azerbaycan Silahli Quvveleri terefinden isgaldan azad edilmisdir Mundericat 1 Tarix 1 1 Etimologiya 1 2 Gerb 1 3 XVII XIX esrler 1 4 XX esr 1 4 1 Susanin isgali 1 5 XXI esr 1 5 1 2020 ci iller 2 Cografiya 2 1 Relyef ve geologiya 2 2 Iqlim 3 Ehali 3 1 Demoqrafiya ve etnik terkib 3 2 Din 4 Inzibati bolgu 5 Iqtisadiyyat 5 1 Turizm 6 Memarliq 7 Medeniyyet 7 1 Musiqi sehnesi 7 2 Kino sehnesi 7 3 Kitabxanalar 7 4 Teatrlar 8 Tehsil 9 Idman 10 Neqliyyat 11 Taninmis sakinleri 12 Qardas seherleri 13 Qalereya 14 Menbeler 15 Istinadlar 16 Xarici kecidlerTarix RedakteEtimologiya Redakte Susa adinin menseyi haqqinda muxtelif fikirler vardir Eramizin II esrinde yasamis qedim Roma tarixcisi Tasit Korneli Qafqaz erazisinde dondar turk tayfasina mexsus Sosu latin dilinde s sesi yoxdur seherinin olmasi haqqinda melumat vermisdir 7 Xalq efsanesine gore bu yerlerin havasi bullur kimi saf ve sefali oldugu ucun onu Susa suse adlandirmislar 7 Bezi menbelere gore Susa sozu Azerbaycanda skiflere mexsus oldugu ehtimal olunur 7 Sozde birinci s sesi sonraki s sesini oz mexrecine salmisdir assimilyasiya ve Susa deyimi alinmisdir 7 Bezi menbelerde Susa seherinin adi turk tayfalari ve turk sozleri ile izah olunur 7 Bezen Sise Sis qayalarla ehate oluduguna gore seklinde de isledilir 7 Bezi tedqiqatcilar Susa sozunu turk dilinde menasi uc yuksek olan sis komponenti ile izah edirler 7 Bezi menbelerde ise Susa adinin qedim turk serkerdesi Sunun e e 344 334 Makedoniyali Isgenderle vurusan sexsin tikdirdiyi Su qalasi ile eyniliyi Sumer su er adi ile seslesmesi tedqiq olunur 7 Gerb Redakte Susa seherinin gerbi 21 may 1843 cu ilde tesdiq olunmusdur 8 Gerbin ikiye bolunmus qalxanvari lovhesinin yaridan yuxari hissesi Kaspi vilayetinin gerbindeki tesvirlerin eyni idi 1 ci hissede peleng ikinci hissede yerden cixib alovlanan qaz dilimleri tesvir olunmusdu 8 Gerbin yaridan asagi hissesindeki yasil sahede yeherli qizili rengli at tesvir olunmusdu ki bu da hemin erazide yerli cins at novlerinin olmasindan ve atciligin inkisafindan xeber verirdi 8 XVII XIX esrler Redakte Esas meqaleler Susa qalasi Qarabag xanligi ve Susa qezasi Susa seherinde qala divarlari Feodal ara muharibeleri dovrunde Susa bir nece defe mohkemlik sinagindan ugurla cixaraq qalib gelib 9 Bu qalaya hucum eden Mehemmed Hesen xan Qacar Feteli xan Efsar Aga Mehemmed sah Qacar onu ala bilmemisdiler 9 Qarabag hokmdari Penaheli xan erazini dusmenlerden qorumaq meqsedile xanligin en strateji movqelerinde mudafie qurgularinin tikintisine baslamisdir 10 1748 ci ilde Bayat qalasi 1752 ci ilde ise Sahbulaq qalasi insa edilmisdir 10 Lakin Penaheli xan muharibeler dovrunde ehalinin siginmasi ucun daha etibarli uc terefi kecilmez sildirim qayalarla ehate olunmus elcatmaz dag yaylasinda yeni bir qala ucaltmagi qerara aldi 10 Yeni qala ilk illerde oz banisinin adi ile Penahabad sonralar ise Susa adlandirilmaga baslandi 10 11 12 Susa qalasinin temeli Penaheli xan terefinden qoyulmusdur 10 1747 ci ilde Iran hokmdari Nadir sah Efsarin olumunden sonra Penaheli xan ozunu bu torpaqlarin xani elan edir ve xanliq erazisini dusmen hucumlarindan qorumaq meqsedile mukemmel qala tikdirmeyi qerara alir 10 13 Penaheli xanin vefatindan sonra onun oglu Qarabagin ikinci hakimi Ibrahimxelil xan 1721 1806 dovrunun bacariqli ve siyasetcil dovlet xadimlerinden olmusdur 14 Onun hakimiyyeti illerinde xanliq daha da guclenmis ve inkisaf etmisdir 14 Azerbaycan sairi ve siyasi xadimi Molla Penah Vaqif 1750 ci ilde bura kocub saray sairi ve Ibrahimxelil xanin bas veziri oldu 5 Vaqif 1795 1797 ci illerde Iranla apanlan muharibenin sonunda oldurulmusdur 5 Iran sahi Aga Mehemmed sah Qacar da bu muharibe zamani Susada qetle yetirilmisdi 5 1805 ci ilin mayinda Ibrahimxelil xan Rusiya ile kapitulyasiyanin sertleri barede danisiqlara basladi 5 O oz hakimiyyetini saxladi lakin diger dovletlerle munasibetlere son qoymagi ve her il Rusiyaya sekkiz min qizil sikke xerac vermeyi ohdesine goturdu 5 1813 ve 1828 ci illerde baglanmis Gulustan ve Turkmencay sulh muqavileleri Rusiyanin Qarabag xanligi uzerindeki nezaretini guclendirdi 5 Sonuncu xan Mehdiqulu xan Cavansir 1822 ci ilde Irana qacmaga mecbur oldu 5 Susada 17 mehelle vardi 1 Her mehellede hamam mescid ve bulaq vardi 1 Susa mehellelerinin doqquzu asagi mehelle qalan 8 mehelle ise yuxari mehelleler sayilirdi 14 Merdinli mehellesinde Sadiqcanin evi Yuxari mehelle Saatli mehellesi Kocerli mehellesi Mamayi mehellesi Xoca Mercanli mehellesi Demirciler mehellesi Hamamqabagi mehellesi Hamamqabagi mehellesi Merdinli mehellesi Teze mehelle mehellesi Asagi mehelle Seyidli mehellesi Culfalar mehellesi Quyuluq mehellesi Cuxur mehelle mehellesi Dordler qurdu mehellesi Haci Yusifli mehellesi Dord cinar mehellesi Col qala mehellesi Qurdlar mehellesi Susada azerbaycanli serh 1 qebiristanliginda das at heykeli 16 Susanin seher kimi inkisafini serti olaraq uc merheleye bolmek olar Birinci merhele qeyri sabit seraitde 1763 cu ile qeder davam etmis tikinti isleri bir qeder telesik aparilmisdir 14 Bu dovrde seherin Serq hissesinde doqquz mehelle salinmisdi 14 Penaheli xanin hakimiyyet dovrunu ehate eden birinci merhelede seherin en qedim mehellesi sonralar seherin relyefine uygun olaraq Asagi mehelle adlandirilmisdi 14 Susanin bu ilk mehellesi asagida adlari cekilen kucelerden ibaret idi Cuxur Qurdlar Culfa Seyidli Quyular Haci Yusifli Dordler qurdu Dordcinar ve Col qala 14 Ibrahimxelil xan Cavansirin hakimiyyeti illerine 1763 1806 tesaduf eden ikinci merhelede Susada aparilan tikinti isleri daha keyfiyyetli ve mohtesem olmusdur 14 Bu merhelede Yuxari mehelle adlanan ikinci mehelle formalasmisdi 14 Sehersalma ucun elverisli olan Asagi mehellenin yerinden ferqli olaraq buranin erazisi nisbeten dagliq olub six mese ile ortulmusdu 14 Ele buna gore de telebat yarandiqca erazi meselerden temizlenir ve yerinde kuceler salinirdi 14 Texminen 40 il erzinde formalasan Yuxari mehelle de 8 yeni kuce salinmisdi 14 Hemin kuceler asagidakilar idi Xanliq Saatli Kocerli Mamayi Xoca Mercanli Demirci Hamam qabagi Teze 14 XIX esrde Susa olcusu ve servetine gore Baki ve Irevandan onde geden Qafqazin en iri seherlerinden biri idi 5 Coxlu karvan yollarinin kesisdiyi bu yerde on karvansara var idi 5 Susa oz ipeyi dosenmis kuceleri iri das evleri parlaq naxisli xalilari ve cins atlari ile taninirdi 5 1824 cu ilde Hindistandan Ingiltereye qayidan Albemarl qrafi Corc Keppel yolustu Irandan bura gelmis ve Susa onda boyuk teessurat yaratmisdi Seher hundur qayali daglarin yamacinda tikilib Yamac o qeder dikdir ki sanki evler oradan qus qefesleri kimi asilib Men zirveye catana kimi iki saat yuxari qalxmisam 17 Corc Keppel Keppele gore seherde iki min ev var idi Seher ehalisinin dordde ucunu azerbaycanlilar dordde birini ermeniler teskil edirmis Dilleri turk dilinin dialektidir lakin ermenilerden basqa yerli sakinler esasen fars dilinde oxuyub yazirlar Ticaretle esasen ermeniler mesgul olurlar onlar Seki Naxcivan Xoy ve Tebriz seherleri ile ticaret edirler 17 Corc Keppel XIX ehate eden ucuncu merhelede seherin dagliq qerb hissesinde yeni mehelleler salinmis ve eslinde bununla Susanin bir seher kimi formalasmasi dovru basa catmisdir 14 Seherin dagliq erazide salinmis Qazancali adlanan ucuncu mehellesinin tikintisi 1805 ci ilde Qarabag xanligi Rusiya terefinden isgal edildikden sonra salinmaga baslamis ve butun XIX esr erzinde davam etmisdi 14 On iki kuceden ibaret olan bu mehelle Susanin en cox ehali yasayan mehellesi olmusdu 14 Mirze Adigozel bey bu mehellenin kuceleri kimi Mehrili Qazancali Cilebord Dere Baglar ve basqalarinin adlarini cekir 14 Susa Rusiya imperatoru I Nikolay terefinden 10 aprel 1840 ci ilde tesdiq olunmus inzibati islahat haqqinda Zaqafqaziya olkesinin idareciliyi ucun tesisat adli qanun esasinda yaradilan Kaspi vilayetinin terkibine daxil olmusdur 8 XIX esrin birinci yarisinda Susaya seher statusu verilmis ve Rusiya Imperiyasinin Seher esasnamesi nin 1785 28 29 maddesine esasen 1843 cu il mayin 21 de Susa seherinin gerbi tesdiq olunmusdur 14 1887 ci ilde Susada tikilmis Qazanci kilsesi dunyada en boyuk ermeni kilselerinden biri idi ve ermeni burjuaziyasinin Susada ciceklenmesinin remzi idi 5 XX esr Redakte Car hokumetinin himayedarligi ile Susada ermeniler azerbaycanlilari sixisdirmaga basladilar 9 1905 ci ilin iyun ayinin 13 de Qarabagda Gence quberniyasinin Karyagin qezasinda ermeni muselman toqqusmalari basladi 9 1905 1906 ci illerde Cenubi Qafqazda en guclu ermenilerin yerli turk muselman ehalisine qarsi tecavuzu Dasnaksutun partiyasinin Tiflis Baki seherlerinden sonra guclu teskilati olan Susa seherinde olmusdur 9 Ermeniler oz qarsilarina qoyduqlari meqsede catmaq ucun durmadan sengerler tikir silahlanir vilayetlerden seher ve kendlerden Susaya canli quvve getirirdiler 9 1905 ci il avqustun 16 da ise ermeniler azerbaycanlilarin uzerine hucuma kecdiler 9 Onlar Kocerli ve Xelfeli mehellelerinde yasayan xeyli azerbaycanli ehalisine qarsi boyuk vehsilikler toretdiler 9 Ruslar ermenilere boyuk komek gosterirdiler 9 Lakin Susalilarin qehremanliqlari neticesinde onlar toretdikleri vehsiliklere baxmayaraq oz isteklerine tam cata bilmediler 9 Seher ozunu qoruya bildi 9 Avqust ayinin 17 de Difai partiyasinin rehberliyi altinda yaxsi teskil olunmus mudafie ve hucumdan sonra ermeniler xeyli itki vererek geri cekilmeye mecbur oldular 9 Susa muselmanlarina komeye gelen seher etrafi turk muselman kendlerinin silahli desteleri Tiflis ve Gence seherlerinden ve ermeni kendlerinden ermenilere komeye gelen yuzlerle ermeni silahlilarini mehv etdiler 9 Susada doyus ustunluyunu saxlayan turk muselman silahli desteleri avqust ayinin 21 ne kimi ermeni dasnak silahli destelerini seherden qovub cixarmaga nail oldular 9 1905 ci il avqust hadiselerinde Susa seherinde yuze kimi turk muselman ermeni silahlilari terefinden oldurulmus ve iyirmiye qeder muselman evi yandirilmisdir 9 1905 ci il sentyabr ayinin 10 dek Susada ates sesleri kesilmedi 9 Rusiya herbi xadimi Illarion Vorontsov Daskovun Susa seherine gelmesi ile ates dayandirildi 9 Sentyabrin 14 de sulh elan olundu 9 1905 1920 ve 1992 ci illerde Susa uc defe tamamile yandirilmisdi 5 Birinci defe onu her iki icma ikinci defe azerbaycanlilar ucunu defe ise ermeniler yandirmisdi 5 Etnik qerezliye baxmayaraq her iki icmanin numayendeleri arasinda qarisiq nikahlar yer almisdi 5 Ticaret ve Rusiyanin hokmranligi her iki icmani bir biri ile baglayan teller idi 5 Bu tellerden birincisi tebii ikincisi ise suni idi 5 Italiyali jurnalist ve yazici Luici Villari bu savasin bitmesini bele tesvir edir Sentyabrin 2 de muselman serkerdeleri ermenilere qasid gonderdiler ve rus pravoslav kilsesinde sulh danisiqlari axir ki bas tutdu Tatarlar ve ermeniler xalq qarsisinda bir birini qucaqladilar ve ebedi dostluga gelen defeye qeder and icdiler Muharibe aparan sivil xalqlara xas olaraq esirler deyisdirildi Olen ve yaralananlarm sayi 300 nefere catirdi ermeniler yaxsi silahlandigindan ve elverisli strateji movqede olduqlarindan bunlarin ucde ikisi tatarlar idi Ziyan 4 5 milyon rubl deyerinde qiymetlesdirilmisdi 350 neferden ibaret rus qosunlari dava zamani demek olar ki hec ne etmemisdiler lakin barisiq merasiminde herbi orkestr calirdi 18 Luici Villari 1918 20 ci illerde de ermeniler Susa uzerine defelerle hucum edib onu yandirsa da susalilar qehremanliqla mudafie olunaraq boyuk itkiler hesabina seheri ermenilere tehvil vermediler 9 Seherin mudafiesinde Susanin Axundu Haci Molla Sukur Meherremzadenin boyuk xidmetleri olmusdur 9 1918 ci il sentyabrin 26 da Nuru Pasanin komandanligi altindaki Qafqaz Islam Ordusunun hisseleri Susa seherine daxil olub 19 Ehali xilaskar ordunu boyuk tentene ile qarsilayib 19 1920 ci ilde iqtisadi bohranin ve vetendas muharibesinin baslanmasindan sonra ruslar seheri terk etdiler bunun ardinca Susada dehsetli basqinlar bas verdi 5 Bu vaxt Azerbaycan qosunlari seherin ermenilerin yasadigi yuxari mehellelerinde butun kuceleri yandirib yuzlerle ermenini oldurmusduler 5 Susanin ermeni mehellesinin xarabaliqlari qirx ilden cox bir muddet erzinde kabus kimi toxunulmaz qalmisdi 5 1930 cu ilde sair Osip Mandelstam sehere gelib onun bos sakit kucelerinden dehsete gelmisdi 5 Serlerinin birinde o onu basan qirx min sakit pencerenin vahimesinden yazir 5 1961 ci ilde Bakidaki kommunist rehberliyi bu xarabaliqlarin dagidilmasina serencam verdi baxmayaraq ki bir cox kohne binalari berpa etmek mumkun idi 5 Buna baxmayaraq 1920 1937 ci illerde Susanin yuzlerle azerbaycanli sakini ermenilerin fitvasi ile hebs etdirilmis gullelenmis ve teqiblere meruz qalmisdi 9 Seherin bir cox beyleri ehalinin gozu qarsisinda gullelenmisdi 9 Azerbaycanli ailelerin xeyli hissesi ermeni teqiblerinden xilas olmagin yegane yolunu Susani terk ederek Irana ve Turkiyeye qacmaqda gorurduler 9 Heyat kecirilen bu repressiyalar seherde azerbaycanlilarin sayinin daha da azalmasina sebeb olmusdu 9 Sovet hakimiyyeti dovrunde Susa seherinin inzibati statusu bir nece defe deyisikliye meruz qaldi PK b P MK Qafqaz burosu plenumunun 1921 ci il 5 iyul tarixli qerari ile Susa yeni yaradilmis Dagliq Qarabag Muxtar Vilayetinin merkezi kimi mueyyenlesdirildi 20 Lakin 1923 cu il iyulun 7 de vilayetinin merkezi Xankendi secildi 20 Susa seheri ise AK b P MK Riyaset heyetinin 1923 cu il 16 iyul tarixli iclasinin xususi qerari ile Dagliq Qarabag Muxtar Vilayetinin terkibine daxil edildi 20 Seher eyni adli rayonun ve 12 kendden ibaret Malibeyli volostunun merkezine cevrildi 20 Bununla da Susa 170 ilden artiq yerine yetirdiyi missiyadan butun Qarabagin merkezi statusundan mehrum edildi 20 Susa seherine vurulmus en boyuk zerbelerden biri onun qisa muddete de olsa rayon merkezi statusundan mehrum edilmesi oldu 9 1963 cu il yanvarin 4 de Susa rayonu legv edilerek Stepanakert rayonunun terkibine qatildi 9 Yalniz Nikita Xrussovun hakimiyyetden uzaqlasdirilmasindan sonra 1965 ci il yanvarin 6 da Susanin rayon statusu yeniden berpa edildi 9 1977 ci ilde Azerbaycan hokumeti iki tarixi qerar qebul etmisdi 21 Hemin qerarlarin yerine yetirilmesi Susanin sosial ve medeni inkisafinda boyuk ehemiyyet kesb etmisdir 21 Seherde yeni senet ocaqlari yaradilmis berpa tikinti ve yasillasdirma islerinde yuksek nailiyyetler qazanilmisdir 21 Tarixi memarliq ve sehersalma abidesinin yuksek bedii ehemiyyeti nezere alinaraq 1977 ci ilde Susa tarixi memarliq qoruguna cevrilmisdi 21 Susanin isgali Redakte Esas meqaleler Qarabag muharibesi ve Susanin isgali 13 fevral 1988 ci ilde ermeniler Xankendiye ilk hucumlarindan birini edende azerbaycanlilarin coxu Susaya penah getirdi 28 martda Azerbaycan quvveleri Xankendiye hucum etmek ucun hazirlasdi ve Kerkicahandan yuxarida yerlesen dusmen movqelerine Canqasan kendinden hucum etmeye basladi Novbeti gun gunorta cagi Azerbaycan birlikleri sehere yaxin movqelere yerlesdiler lakin ermeniler terefinden puskurdulduler 22 Xocalinin tutulmasindan sonraki aylarda regionun sonuncu Susa burcunde teslim olmayan azerbaycanli komandirler GRAD raket buraxilis qurgularindan istifade ederek Xankendiye qarsi genis miqyasli artileriya bombardimani baslatdilar Aprele qeder davam eden bombardiman Xankendide yasayan 50 000 nefer ehalinin boyuk hissesinin bunker ve zirzemilerde qalmasina mecbur etdi 23 Seherin ucqar noqtelerinin yaxinliginda torpaq basqincilari ile uzlesen Dagliq Qarabagdaki herbi liderler seheri tutmaq ucun hucum teskil etdiler 8 mayda yuzlerle ermeni esgeri tanklarla ve vertolyotlarla Susa istehkamina hucum etdi Seherin kucelerinde siddetli doyusler bas verdi ve her iki terefden yuzlerle adam oldu Sayca ustun olmalarina ve daha yaxsi silahlanmalarina baxmayaraq ermeniler ancaq 9 mayda seheri tutmaga ve azerbaycanlilari geri cekilmeye mecbur etmeye nail oldular 24 Susanin isgali qonsu Turkiyede boyuk ses kuye sebeb oldu Ermenistan SSRI den musteqilliyini elan etdikden sonra Turkiye ile munasibetleri yaxsilasmisdi lakin Dagliq Qarabag regionunu isgal etdikden sonra pislesdi Turkiyenin bas naziri Suleyman Demirel araya girmek ve Azerbaycana komek etmekle bagli tezyiq altinda oldugunu dedi Buna baxmayaraq Demirel muharibeye mudaxile etmeye qarsi oldugunu Turkiyenin muharibeye daxil olmasinin daha boyuk xristian muselman munaqisesine sebeb ola bileceyini bildirdi 25 1992 ci ilde Susa seheri Turkiye quvvelerini Azerbaycana gondermedi lakin ehemiyyetli herbi komekler etdi 1992 ci ilin mayinda MDB quvvelerinin herbi komandiri marsal Yevgeni Saposnikov Qerb dovletlerine xususile ABS a Qafqazdaki munaqiseye mudaxile etmemek barede xeberdarliq etdi Saposnikov bu yerin Ucuncu dunya muharibesinin baslangici ola bileceyini bildirdi 26 Samil Basayevin basciliq etdiyi cecen quvveleri muharibede istirak eden birliklerden biri idi Azerbaycan polkovniki Azer Rustemova gore 1992 ci ilde Samil Basayev ve Salman Raduyevin basciligi altinda yuzlerle cecen doyuslerde azerbaycanlilara ehemiyyetli komek gostermisdi 27 Deyilenlere gore Basayev Susani terk eden sonuncu doyusculerden biri idi Rusiya xeberlerine gore Basayev o ve batalyonunun bir defe itdiyini ve Qarabagda Dasnaq batalyonuna qarsi doyuserken meglub olduqlarini deyib 27 Basayev daha sonra dedi ki muharibe dini yox daha cox milliyyetci xarakter dasidigindan quvvelerini geri cekib 27 Basayev Abxaziya muharibesi 1992 1993 zamani Rusiya Bas Kesfiyyat Idaresinden herbi telim almisdi cunki Abxaziya Rusiya terefinden desteklenirdi Diger cecenler de BKI terefinden herbi telim almisdi Abxaziyada Rusiya ucun Gurcustana qarsi doyusen bu cecenlerin coxu Qarabag muharibesinde Azerbaycan ucun ermenilere qarsi doyusmusdu 28 Susanin isgali neticesinde seherde 195 nefer Azerbaycan vetendasi xususi amansizliqla qetle yetirilmis 165 nefer yaralanmis onlardan 150 neferi elil olmus 552 korpe valideynlerini itirmis 20 minden artiq ehali ise dogma yuvasini terk ederek mecburi kockun veziyyetine dusmusdur 6 Esir ve girov goturulmus 58 azerbaycanlinin taleyi barede bu gune qeder melumat yoxdur 6 1993 cu ilden baslayaraq her il mayin 9 da ermeniler Susanin isgali gununu Susada Qelebe bayrami kimi qeyd edirler 29 30 Qarabag muharibesinden sonra Susada berpa islerini Hayastan umumermeni fondu qondarma Dagliq Qarabag hokumeti ve ermeni xeyriyyecileri maliyyelesdirir 31 Qarabag muharibesinden sonra Susada tarixi abidelerin berpasi adi altinda abidelerin ermenilesdirilmesi ve saxtalasdirilmasi prosesi gedir 31 32 33 XXI esr Redakte Susa seherinin meydani 2014 cu il Ermenistan hakimiyyeti Susa seherinin berpasini heyata kecirmek ucun 2000 ci ilde Irevan seherinde Susi Medeniyyet Fondu ve Susi nesriyyat evini yaradib 34 Fondun yaradilmasinda meqsed Susa seherinin medeni irsinin tedqiq edilmesi sehere yaxin erazilerin inkisaf etdirilmesi ucun muxtelif proqramlarin heyata kecirilmesi arxiv senedlerinin tedqiqi ve tebligi nezerde tutulur 34 Fond yaradildiqdan derhal sonra ozunun Susa seherini dunya ermenilerinin dini ve medeniyyet merkezleri kimi inkisaf etdirilmesi layihesini ireli surdu 34 Bele ki bu layihe cercivesinde temir berpa ve quruculuq islerinin heyata kecirilmesi 5 merhelede heyata kecirilmesini nezerde tuturlar 34 Birinci merhelede yeni turist mehmanxanalarinin tikintisi Qala divarlarinin Xan sarayinin Xan qizinin iqametgahinin qedim hamamin berpasi eyni zamanda bu abidelerin berpasindan sonra icerisinde ve etrafinda butun zeruri rahatliqlarla temin edilmesi maraqli eylencelerin teskili turistlerin Susaya celb edilmesinde mustesna rol oynamalidir 34 Adsiz Qala divarlari uzerine ise Jraberd divari adli lovheler yapisdirilmalidir 34 Ikinci merhelede O Tarkanyan adina Medeniyyet Merkezinin yaradilmasi karvansara bazar ve bir nece yasayis evini temir etmek XIX esrde insa edilmis Susa bilik cemiyyetinin binasini Eren Tarumyanin evi adlandiraraq burada butun Ermenistanin ve Artsaxkertin patriarxinin konfranslarinin ve diger tedbirlerin kecirilmesi nezerde tutulur 34 Ucuncu merhelede yeni stadionun ve yeni ermeni ibtidai mektebinin tikilmesi vacib hesab edilir 34 Bu ermeni mektebinde Susaya turist kimi gelmis diaspora uzvlerinin ovladlarina ermeni dili dersi tedris edilecek 34 XIX esrin evvellerinde insa edilmis Susa real mektebi temir edilerek onu Marinay adina gimnaziya adlandirmaq Zaxaryan adina muasir xestexana binasinin tikilmesi planlasdirilir 34 Dorduncu merhelede Isa bulaginda ve Cidir duzunde istirahet evleri ve eylence yerlerinin insa edilmesi nezerde tutulur 34 Besinci merhelede Genceser monastiri ve Susadaki ermeni kilselerinin nezdinde ermenilerin kilse tarixi muzeyi teskil etmek burada dinin kok salmasi ucun dini mekteblerin de teskil edilmesi vacib hesab edilir 34 Butun bunlardan basqa Ermenistan hokumeti yaratdigi fondlarin vasitesi ile Susada diger tarixi binalarin ve kucelerin berpasi ile beraber yeni turist merkezleri de insa edecek 34 Yuxarida gosterilenlerle yanasi Susanin tarixi ve medeni varisliyini genislendirilmesi ucun nezerde tutulan layihelere ustunluk verilecek 34 Oz fealiyyetini daha da intensivlesdirmek ve genislendirmek ucun Ermenistan hokumeti asagidaki layihelerin de maliyelesdirilmesini de oz planlarina daxil edib 34 Qalanin ve onu ehate eden butun erazilerin xeritelerinin ve fotosekillerinin cekilmesi Evlerin ve binalarin arxitektura qurulusunun sxemlerinin cekilmesi ve olculerinin goturulmesi Memarliq abidelerinin layihelesdirilmesi Susa seherinin berpasi ucun bes merhelede nezerde tutulan layihelerin hamisini beynelxalq seviyyede tenderlere cixarilmasi Susanin Arxiv fondunu yaradilmasi Askar edilmis qebirlerin ve diger arxeoloji tedqiqatlarin neticelerinin nesr etdirilmesi Litoqraf varisliyinin tedqiqi Qalada ve onun etrafinda magara tedqiqatinin aparilmasi Susa seherinde Milli Ermeni Muzey fondunun yaradilmasi Iran abidelerinin tedqiqi ve nesri Burada Azerbaycan mescidleri ve turbeleri nezerde tutulur Ermenistan hokumeti bu Konsepsiyanin reallasmasina 2004 cu ilden baslanib Susa ve onun etraf erazilerinde movcud olan 525 sayda tarix ve memarliq abideleri ve das qaya numuneleri siyahiya alinaraq konsepsiyaya elave edilib 34 Son iki il erzinde Ermenistanin Arxitektura ve Insaat Universitetinin telebeleri Susada 220 binanin memarliq qurulusunun sxemlerini cekmis ve divarlarinin olculerini goturub bu evleri berpa ucun hazirlanmasini temin edibler 34 Ermenistanin Marif ve Elm Nazirliyinde daha sonra Nazirler Kabinetinde bu Konsepsiya ve layihelere baxilaraq beyenilib hokumet terefinden Susanin berpasinin reallasmasi ucun bu layihelere Ermenistanin dovlet budcesinden her il 30 milyon dram vesait ayrilmasi nezerde tutulub 34 Susada berpa islerinin aparilmasina rehberlik Bakur Karapetyan adli Ermenistan vetendasina hevale edilib 34 2011 ci ilden baslayaraq Dagliq Qarabagdaki separatci rejimi xarici turistleri Susaya celb etmek ucun erazide coxlu sayda otel motel ve hosteller istifadeye verib 35 36 2020 ci iller Redakte Esas meqale Susanin azad edilmesi Bakida Susanin isgaldan azad olunmasini qeyd eden Azerbaycan xalqi 2020 ci il 8 noyabr 2020 ci ilde Susa seheri Azerbaycan Silahli Quvveleri terefinden isgaldan azad edilmisdir 37 Cografiya RedakteRelyef ve geologiya Redakte Seherin erazisi dagliqdir 38 En yuksek zirvesi Boyuk Kirs dagidir 2725 metr 38 Keceldag asirimi da rayon erazisindedir 38 Rayonda esasen Yura ve Tebasir cokuntuleri yayilmisdir 38 Muxtelif nov tikinti materiallari yataqlari ve mineral su bulaqlari Turssu Sirlan var 38 Seherin kenarinda derin Dasalti deresinin yaxinliginda yerlesen Cidir duzu xususile meshurdur 3 Cidir duzunden bir qeder asagida qirx pillekan deyilen dik pilleli yol Dasalti cayina aparir 3 1992 ci ilde Susa seherinden cenubda deniz seviyyesinden 1365 m hundurlukde yerlesen uzunlugu 114 m eheng daslari Triton esrine aid olan Xan magarasi ermeniler terefinden dagidilib 9 Seherde Susa velesi ve Qafqaz qas sehlebi ve ya Xaribulbule rast gelmek olar 39 Susanin remzi sayilan xaribulbul gulu ile bagli coxlu efsaneler ve revayetler var 40 Iqlim Redakte Erazisinin ekser hissesi qisi quraq kecen mulayim isti ve soyuq iqlim tiplerine aiddir 38 Orta temperatur yanvarda 4C den 1C e qeder iyulda ise nisbeten 16 19 C illik yagintinin miqdari 700 800 mm olur 38 Ehali Redakte Esas meqale Susanin ehalisiDemoqrafiya ve etnik terkib Redakte 1932 ci ilde Susanin qadin klubunda azerbaycanli qadinlar 1823 cu ile aid statistik melumatina gore bu dovrde Qarabag xanliginda yasayan 20035 aileden 15729 nu azerbaycanli 4366 ni ise xristian alban menseli aileleri teskil edirdi 9 2000 ci ilin yazinda Susada uc min neferden az insan yasayirdi 5 Bunlarin ekseriyyetini Azerbaycandan qacqin dusmus ermeniler teskil edirdi 5 Il Azerbaycanlilar Ermeniler Diger Cemi1885 41 16000 60 14000 40 300001886 42 11 595 43 3 15 188 56 7 23 0 1 26 8061897 43 10 778 41 6 14 420 55 7 683 2 6 25 5811904 11 083 43 2 14 495 56 5 25 6561916 44 19 121 43 6 23 396 53 3 1 352 3 1 43 8691926 42 4 900 96 4 93 1 8 111 2 2 5 1041939 45 3 701 68 2 1 476 27 2 247 4 5 5 4241959 46 4 453 72 8 1 428 23 3 236 3 9 6 1171970 47 6 974 80 2 1 540 17 7 179 2 1 8 6931979 48 9 216 85 5 1 409 13 1 159 1 5 10 7841989 49 14 738 98 15 0392005 50 3 105 100 3 1052009 51 3 900 100 3 9002015 52 4 446 100 4 446Din Redakte Asagi Govher aga mescidi XIX esrin sonunda Susada 17 mescid fealiyyet gosterib 53 Susa seherinde memar Kerbelayi Sefixan Qarabagi terefinden insa edilen iki mescid ve iki medrese binasi var 53 Seherin taninmis mescidlerinden Asagi Govher aga mescidi Yuxari Govher aga mescidi Culfalar mescidi Haci Yusifli mescidi Kocerli mescidi Mamay mescidi Merdinli mescidi Quyuluq mescidi Saatli mescidi Seyidli mescidi Col Qala mescidi Xoca Mercanli mescidi Teze mehelle mescidi ve digerlerini qeyd etmek olar 53 Xristian dini abidelerinden Qazanci kilsesi Yasil kilse ve sovet dovrunde sokulmus rus pravoslav Qala kilsesini qeyd etmek olar Inzibati bolgu RedakteSusada Bazarbasi deyilen yerden Seytanbazara qeder uzanan ustuortulu ticaret merkezi ve seherin esas kucesi Rastabazar adlandirdi 54 Rastabazarin sira ile duzulen ve daslari bir birine qurgusunla berkidilen sutunlardan taglardan ibaret olan ve qalereyani xatirladan sekileri basdan basa ortulu oldugundan il boyu quru ve temiz qalirdi 54 Kucenin ortasi ile neqliyyat vasiteleri hereket edirdi 54 Orta esr Serq uslubunda zovqle tikilen bu bazar hem de sehere xususi yarasiq verirdi 54 Susanin ticaret merkezinin benzersiz gorkemi onun magistralina bitisik iri bazar meydani ile tamamlanirdi 54 Seherin esas meydani Rastabazar kucesi boyunca tikilmis ibadetgah ve ticaret teyinatli tikililerden birmertebeli dukanlardan ikimertebeli karvansaradan ve qosa minareli yarasiqli cume mescidinden ibaret idi 54 Iqtisadiyyat RedakteXX esrin evvellerinde seherde 1464 dukan qeyde alinmis bunlarin da bazarlarla birlikde illik ticaret dovriyyesi 6 milyon rubla catmisdi 54 Rayonun iqtisadiyyatinda heyvandarliq esas yer tuturdu 9 Kend teserrufatina yararli torpaqlar 20 9 min hektardi 1986 9 Bunun 3 8 min hektari sum yeri 0 1 min hektari coxillik bitkiler 0 3 min hektari bicenekler 16 7 min hektari otlaqlardir 9 Suvarilan torpaqlar 0 1 min hektar idi 9 3 4 min ha ekin sahesinin 41 e denli ve denli paxlali bitkiler bugda arpa qargidali 6 inde terevez bostan bitkileri ve kartof 53 inde yem bitkileri ekilir 9 Meyvecilikle de mesgul olunurdu 9 5 2 min qara mal 15 2 min davar vardi 1986 9 Qusculuqla da mesgul olunurdu 9 Qarabag muharibesinden evvel Susada serq musiqi aletleri fabrikiki istehsalat kombinati corekbisirme muessisesi meiset xidmeti kombinati rayon istehlak cemiyyeti kurort ticareti idaresi Baki Radioqurma istehsalat birliyinin 1 li istehsalati Qarabag ipek kombinatinin 3 li toxuculuq sexi elektrik sebekesi rayon maddi texniki techizat bazasi abideleri berpa idaresi Susa tikinti birliyi teserrufatlar arasi tikinti idaresi temir tikinti idaresi teserrufatlar arasi temir tikinti muessisesi yol istismar idaresi ve s var idi 9 Turizm Redakte Cidir duzu 2005 ci il Susanin en taninmis turistik mekani Cidir duzudur 9 Cidir duzunun qerb terefi bir birinin arxasinda yerlesen uc hundurlukden ibaretdir 9 Bu tepelere Ucmix adi verilib 9 Susanin gezmeli gormeli yerlerinden biri de Yuxari Dasaltidir Xalq arasinda bu istirahet yerine Semilin bagi da deyirdiler 9 Bu yerin ozunemexsus xususiyyeti ondan ibaretdir ki istirahet gusesi Dasalti cayinin ustunde Agziyasti kaha yerlesen Ucmix daginin duz altinda cesme etrafinda yerlesir 9 Memarliq RedakteEsas meqaleler Susa abideleri ve Susa Dovlet Tarix Memarliq Qorugu Mirze Salah bey Zohrabbeyovun yasayis evi Susa seherinin memarligini ve memarliq abidelerini tedqiq eden Elturan Avalov seherin memarliq planlasdirma inkisafini uc merheleye bolur Birinci merhele Susa seherinin esasinin qoyulmasi dovrunden 1753 1754 baslayir 55 Hemin dovrde Susa qalasi qala daxili qesrler ve xan saraylari insa edilmis serq sektorunun asagi hissesinin insasina baslanilmis ve 9 Asagi mehelle formalasdirilmisdir Ikinci merhele Ibrahimxelil xanin hakimiyyeti dovrunu 1759 1806 ehate edir Bu dovrde serq sektorunun yuxari hissesi insa edilmis ve 8 Yuxari mehelle formalasdirilmisdir Ucuncu merhele Qarabag xanliginin Rusiya imperiyasina birlesdirilmesinden sonra 1805 seherin intensiv genislendirilmesi ile elametdardir Bu dovrde seherin qerb ve yuxari hisseleri insa edilmis ve hemin erazilerde 12 mehelle formalasdirilib 55 Susanin Qarabag muharibesinde isgalindan evvel seherinin erazisi qedim abidelerle zengin idi Umumiyyetle seherde 549 qedim bina umumi uzunlugu 1203 metr das dosenmis kuceler 17 mehelle bulagi 17 mescid 6 karvansara 3 turbe 2 medrese 2 qesr ve qala divarlari movcud idi 56 O cumleden 72 muhum senet ve tarixi abideleri dovlet xadimlerinin ve basqa taninmis sexslerin evleri olmusdu 56 Bu abidelerin ekseri XIX esrde yasamis memar Kerbelayi Sefixan Qarabagi terefinden tikilmis ve hemin dovrun en meshur neqqasi Kerbelayi Sefereli terefinden bezedilmisdir 56 1977 ci ilde Susa tarixi memarliq qoruguna cevrilmisdi 56 Susa tarixi memarliq qoruguna daxil olan abidelerinden Xan qizi Natevanin evi Qarabag xan sarayi Vaqif turbesi Mirze Salah bey Zohrabbeyovun yasayis evi Susa kurqani Susa magara dusergesi Susa qalasi ve digerlerini qeyd etmek olar 56 Medeniyyet RedakteSusada XIX esrde 95 sair 22 musiqisunas 58 xanende 12 nusxabend 19 xettat 16 neqqas 8 memar 5 astronom 16 hekim 42 ye qeder muellim ve s olmusdur 57 Susanin isgali neticesinde azerbaycanlilarin tarixi izlerini silmek meqsedile vandallar 600 yaxin tarixi memarliq abidesini o cumleden Penaheli xanin sarayini Yuxari Govher aga mescidini Asagi Govher aga mescidi Xursidbanu Natevanin evini Molla Penah Vaqifin meqberesini yerle yeksan etmis 7 mektebeqeder usaq muessisesini 22 umumtehsil mektebini medeni maarif kend teserrufati texnikumlarini orta ixtisas musiqi mektebini 8 medeniyyet evinin 22 klubu 31 kitabxanani 2 kinoteatri 8 muzeyi o cumleden Susa Tarix Muzeyi Azerbaycan Xalca Muzeyinin filiali ve xalq tetbiqi seneti muzeyi Qarabag dovlet tarix muzeyi turist bazasini Qafqazda yegane Serq musiqi aletleri fabrikini dagitmis buradaki nadir senet incilerini talamis ve mehv etmisler 6 Seherin tarixi muzeyinin 5 minedek esyasi Azerbaycan Xalcasi ve Xalq Tetbiqi Seneti Dovlet muzeyi Susa filiali Dovlet Qarabag Tarixi muzeyinin 1000 dek esyasi pesekar Azerbaycan musiqisinin banisi ve bestekar Uzeyir Hacibeyovun 300 den cox esya mugenni Bulbulun 400 dek esya musiqici ve ressam Mir Mohsun Nevvabin 100 den cox esya xatire muzeylerinin fondlari qaret edilib 6 2021 ci il mayin 7 de Prezident Ilham Eliyev Susa seherinin Azerbaycanin medeniyyet paytaxti elan edilmesi haqqinda serencam imzalayib 58 Musiqi sehnesi Redakte Esas meqaleler Meclisi feramusan ve Meclisi uns 1878 ci ilde Sadiqcanin ansambli Mugam meclisleri XIX esrin ikinci yarisinda Baki Samaxi Susa kimi iri medeni merkezlerde muxtelif sexsler gorkemli sair ve musiqiciler medeniyyet hamileri mesenatlar elece de zadeganlar terefinden oz saraylarinda ve kubar salonlarinda teskil olunardi 59 Bunlar bezen musiqi derneyi ve ya musiqi salonu da adlandirilirdi 59 Susada Nevvabin meclisi Samaxida Mahmud aganin derneyi Bakida ise Mesedi Melik Mensurovun salonu qeyd olunurdu Butun bu musiqi meclisleri esl musiqi mektebine senetkarliq mektebine cevrilmisdi Bele meclislerin eks sedasi tekce iri seherlerde deyil eyaletlerde ve hetta kendlerde yayilir buradaki musiqiseverler terefinden de xususi mugam meclisleri teskil olunurdu 59 60 Kor Xelifenin mektebi 1883 cu ilden 1893 cu ile qeder Susada fealiyyet gostermis dini xarakterli musiqi mektebi idi 61 Mekteb seherde xelife vezifesinde calisan ve dini islere nezaret eden Kor Xelife leqebli Molla Eli Qarabagi terefinden acilmisdir 61 Burada dini elmler genis tedris olunsa da Serq sairlerinin ve mutefekkirlerinin eserleri klassik mugamlar onlari oxumaq qaydalari xanendelik senetinin incelikleri musiqi nezeriyyesi ve praktikasi mugam oxumaq tar kamanca ve diger musiqi aletlerinde calmaq da oyredilir klassik musiqi ehali arasinda genis tetbiq olunur sagirdler kamil musiqisunas edebiyyatci kimi yetisirdiler 61 Mektebde tez tez poeziya ve mugam musabiqeleri de teskil edilir daha cox istedadi olan gencler uze cixardilir onlari heveslendirmek ucun mukafat verilirdi 61 Onillik fealiyyeti dovrunde Kor Xelifenin mektebi neinki Qarabagda hemcinin qonsu vilayetlerde ve Iranda da taninmisdi 61 Bu tehsil muessisesi Qarabag ehalisinin medeni inkisafina boyuk tesir gostermis Susanin Zaqafqaziyanin musiqi merkezine cevrilmesinde muhum rol oynamisdi 61 Edebi meclis olan Meclisi Feramusan 1872 ci ilde Mir Mohsun Nevvabin evinde teskil edilmis ve 1910 cu iledek fealiyyet gostermisdir 62 Mir Mohsun Nevvab Heseneli xan Qaradagi Fatma xanim Kemine Abdulla bey Asi Mesedi Eyyub Baki Baxis bey Sebur ve b sairler meclisin feal istirakcilari idiler 62 Qarabag xanendeleri de bu meclisde yaxindan istirak edirdiler 62 Meclisi feramusan Azerbaycan musiqisinin ve mugam senetinin inkisafinda yeni yeni xanendeler ve musiqiciler neslinin yetismesinde muhum rol oynamisdir 61 Edebi musiqili meclis olan Meclisi uns 1864 cu ilde Susada sair Haci Abbas Agahin evinde teskil olunmus Xursudbanu Natevanin rehberliyi ile 1897 ci iledek fealiyyet gostermisdir 63 X Natevan Mirze Rehim Fena Mirze Elesger Novres Mirze Hesen Yuzbasov Qarabagi Memo bey Memai M S Piran ve b sairler meclisin feal istirakcilari idiler 63 Meclise Qarabag xanendeleri de devet olunur ve sairlerin qezelleri esasinda mugamlar ifa edirdiler 63 1912 ci ilde Polsanin Varsava seherinde Susa xanendeleri Tedris ocagi kimi mugam mektebi ilk defe XIX esrin ortalarinda Xarrat Qulu terefinden yaradilmisdir XIX esrin ortalarinda fealiyyet gosteren bu mekteb esasen dini meqsedlere xidmet etmisdir Xarrat Qulu dini merasimlerde meherremlik teziyesinde istirak etmek ucun gozel sesi olan gencleri oz mektebine celb edir onlara mugamati ve oxumaq qaydalarini oyredirdi 64 Lakin inkar olunmaz bir faktdir ki bu mekteb sonradan mugam tedris eden musiqi mekteblerinin teskilinde numune olmusdur 64 Xarrat Qulunun musiqi mektebi dine xidmet etse de Azerbaycan mugam senetinin inkisafinda muhum rol oynamis bir sira ustad senetkarlarin yetismesine sebeb olmusdur 64 Qarabagin en gorkemli xanendeleri Haci Husu Mesedi Isi Deli Ismayil Sahnaz Abbas Ebdulbagi Zulalov Bulbulcan Kestazli Hesim Kececi oglu Mehemmed Cabbar Qaryagdioglu ve tarzen Sadiqcan hemin mektebin yetirmeleridir 64 Xarrat Qulunun vefatindan sonra Susada musiqi mektebinde mugamin tedrisi isini Kor Xelife adli musiqici daha sonra Molla Ibrahim davam etdirerek yeni musiqiciler neslini yetisdirdi 65 Susa mekteblerinde de poeziyanin ve musiqinin sirrleri yeniyetmelere genc yaslarindan oyredilirdi 65 Ona gore de mugami ve seiri Qarabagin senetkarlari xususen de xanendeleri ve instrumental mugam ifacilari hele usaq yaslarindan derinden bilirdiler 65 XIX esrin axirlarinda Susada Molla Ibrahim adli bir sexs musiqi mektebi yaratmisdir 61 Bu mektebde ozunden evvel fealiyyet gosteren musiqi mektebleri kimi dini xarakterli idi 61 Bura yalniz gozel sesli poeziyaya xususi hevesi olan istedadli gencler secilib goturulurdu 61 Mektebde genclere klassik mugamlardan ders kecilir fars ereb dilleri dini merasimler oyredilir Hafiz Sirazi Nizami Gencevi Sedi Sirazi Omer Xeyyam Mehemmed Fuzuli Qasim bey Zakir Seyid Ezim Sirvani kimi Serq sairlerinin qezelleri tedris olunurdu 61 Qarabagin bir cox musiqi xadimleri mugam ustalari o cumleden Bahadur Mehrali oglu Bulbul ve basqa senetkarlar musiqi tehsilini Molla Ibrahimin musiqi mektebinde almislar 61 Mekteb texminen 1920 ci illerine qeder fealiyyetini davam etdirmisdir 61 XIX esrin sonu ve XX esrin evvellerinde Susa Qafqazin musiqi merkezine cevrilmisdi 66 Susani Kicik Paris Qafqazin senet mebedi Azerbaycan musiqisinin besiyi ve Zaqafqaziyanin konservatoriyasi adlandirirdilar 4 67 XX esrin evvellerinedek Azerbaycanda o cumleden Susada musiqi seneti ilk novbede xanende ve sazendeler ustad seyird zemininde inkisaf edirdise artiq XX esrden baslayaraq pesekar musiqi tehsili daha genis saheleri ehate ederek sistemlesdirilmeye ve kutlevilesmeye dogru istiqamet goturmusdu 4 O dovrde Azerbaycanda bestekar Uzeyir Hacibeyovun boyuk emeyi sayesinde pesekar musiqi tehsilinin bunovresi qoyulur 4 1930 cu ilin evvellerinde Susada ilk musiqi texnikumu teskil olunur 4 1948 ci ilden hemin texnikum usaq musiqi mektebi kimi fealiyyet gustermeye baslayir 4 1989 cu ilden 1991 ci ile qeder Cidir duzunde Xari bulbul mahni festivali kecirilib 9 Festival 30 ilden sonra may ayinin 12 de yeniden Sucada kecirilib 68 Kino sehnesi Redakte Susada cekilen meshur kinolardan Koroglu Gilan qizi Haci Qara Oxuyur Sovket Elekberova ve digerlerini qeyd etmek olar Kitabxanalar Redakte 1897 ci ilin fevralinda Susada ilk seher kitabxanasi yaradilmisdir 69 Temeli Mir Mohsun Nevvab terefinden qoyulan ilk kitabxana qiraetxananin coxlu sayda ziyali uzvleri olub 69 Mir Mohsun Nevvab ozunun das metbeesinde Susa sairlerinin serlerini cap etdirmisdir 69 Kitabxananin yaradilmasinda herbici Mehdiqulu xan Vefa ve hekim Kerim bey Mehmandarovun boyuk xidmetleri vardir 69 SSRI dovrunde M M Nevvabin yaratdigi kitabxanani oglu Miris Aga isletmisdir 69 Daha sonralar Susa seherinde 2 kitabxana fealiyyet gostermisdir 69 Bunlar seher ve usaq kitabxanasi olmusdur 69 Medeniyyet Nazirinin emri ile 1977 ci ilin may ayinda kitabxananin fealiyyeti genislendirilerek Susa rayon Merkezlesdirilmis Kitabxana Sistemi kimi fealiyyetini davam etdirmisdir 69 1992 ci il may ayinin 8 de 200 min nusxeden artiq kitab fondu olan Susa seher Merkezi kitabxanasi Ermenistan Silahli Quvveleri terefinden mehv edilmisdir 69 Teatrlar Redakte 1848 ci ilden baslayaraq mutereqqi rus teatrlarinin tesiri sayesinde Susada ziyalilar arasinda teatr tamasalari numayis etdirilib 70 Susada XIX esrin birinci yarisinda muasir teatr tamasalarinin meydana gelmesi bilavasite Tbilisi medeni muhitinin tesiri ile bagli idi 70 1848 ci ilde Susada iki boyuk tamasa merkezi teatr ve sirk movcud idi 70 1870 ci illerde ise bu saheye diqqet daha da guclendi 70 1882 ci ilden etibaren Susada teatr tamasalari muntezem sekil alir nisbeten mutesekkil xarakter dasiyir 70 1870 80 ci illerde Susada teatra mexsus bir bina olmadigindan tamasalar kazarmada oynanilmisdir 70 Lakin esasen tamasalar Cumsud bey Melikheqnezerovun mulkunde teatr ucun elverisli bir yerde gosterilirdi 70 1871 ci ilden ise Susadaki kohne klub binasi yeniden temir edilib istifadeye verilmis burada yerli heveskarlar tamasalar gostermisler 70 1890 ci ilden baslayaraq Susada teatra heves gosteren muellim ziyalilarin sayi azalir 70 Onlarin icerisinden sehne eseri yazmaga heves gosterenler meydana cixir 70 1890 ci ilin aprel ayinin 22 de Susa realni mektebinde kecirilmis musiqi seherciyi guclu tesire malik olmusdur 70 Burada muellim aktyorlarin komeyi ile usaqlar Azerbaycan fransiz alman dillerinde hekaye temsil seir soylemis xorda oxumus musiqi nomreleri ifa etmisler 70 1894 cu ilin yay aylarinda xeyriyye meqsedile bir birinin ardinca uc eserin Haci Qara Musyo Jordan ve dervis Mesteli sah Xirs quldurbasan tamasasini oynayan Susanin heveskar artistleri genc muellimler 1895 ci ilde yerli muellimlerden olan Hasim bey Vezirovun Evlenmek su icmek deyil adli pyesinin tamasasini gostermis elde etdikleri 500 manat geliri senet mektebine vermisler 70 1896 ci ilde Susada Ebdurrehim bey Haqverdiyevin Dagilan tifaq faciesinin ilk tamasasi olmusdur 70 1904 cu il avqust ayinin 22 de Susada gosterilen Otello tamasasi daha boyuk muveffeqiyyet qazanmis tamasanin soragi Azerbaycandan kenarda da eks sedaya sebeb olmusdur 70 Tamasanin qurulusunu eserin mutercimi ve bas rolun ifacisi Hasim bey Vezirov hazirlamisdi 70 70 Tehsil Redakte1830 cu ilde ise Susada ilk metbee fealiyyete baslamisdir 71 1881 ci il sentyabrin 20 de Susada 6 sinifli real mektebin esasi qoyuldu 72 Hazirliq ve uc esas sinifden ibaret teskil edilen bu mektebe ilk defe 159 sagird qebul edildi 72 Onlardan 58 neferi azerbaycanli 91 neferi ermeni 10 neferi ise diger milletlerin numayendeleri idi 72 1886 ci ilde mektebe 7 500 manat vesait xerclenmisdi 72 Susa real mektebi dovrunun numunevi maarif ocagi sayilirdi Buna gore de Qafqaz maarif nazirinin numayendesi 1890 ci ilde sahzade Ziaeddovle Enisirevan mirze Qacari ve antropoloq Santri buraya getirmisdir 72 2015 ci ilde Susa seherinde Ermenistan Dovlet Aqrar Universitetinin Qarabag filialinin acilis merasimi kecirilib 73 2016 ci ilde Susa Texnoloji Universitetinin telebeleri ucun nezerde tutulan yataqxana kompleksi insa edilib 74 Idman Redakte2013 cu ilde Ermenistanin futbol federasiyasi Susada stadion insa edib 75 Neqliyyat Redakte1923 cu ilde Agdam Susa magistral avtomobil yolu Esgeran ve Xankendindeki ermeni evlerinin ehatesine salindi 76 Taninmis sakinleri RedakteSeherin taninmis sakinlerden sair Mirze Rehim Fena heykelteras Munevver Rzayeva jurnalist Hasim bey Vezirov Turkiyenin ilk qadin vekili Sureyya Agaoglu futbol hakimi Eldar Ezimzade bestekar Suleyman Elesgerov dovlet xadimi Iskender Eliyev hekim Azad Emirov tarzen Mesedi Cemil Emirov muhendis Teymur bey Aslanov Sovet Ittifaqi Qehremani ve Azerbaycanin Daxili Isler Naziri Xelil Memmedov Azerbaycanin Milli Qehremani Ramiz Qemberov mugenni Sureyya xanim Qacar herbci Azad bey Vezirov dramaturq Suleyman Sani Axundov ve digerlerini qeyd etmek olar Penaheli xan Qarabag xanliginin xani Ibrahimxelil xan Qarabag xanliginin xani Qasim bey Zakir Azerbaycan sairi Mehemmed bey Asiq Azerbaycan sairi Mirze Memmedqulu Tebib Azerbaycan hekimi Mirze Sadiq Piran Azerbaycan sairi Xursidbanu Natevan Azerbaycan sairesi Mir Mohsun Nevvab Azerbaycan sairi ressam xettat ve musiqisunas Haci Husu Azerbaycan mugam xanendesi Bulbulcan Azerbaycan mugam xanendesi Fatma xanim Kemine Azerbaycan sairesi Mirze Sadiq Sadiqcan Azerbaycan tarzeni ve tari tekmillesdiren senetkar Heseneli xan Qaradagi Azerbaycan maarifperveri sair pedaqoq ve edebiyyatsunas Kerim bey Mehmandarov Azerbaycan hekimi Necef bey Vezirov Azerbaycan yazici ve dramaturq Mehdiqulu xan Vefa Azerbaycan herbcisi Sefereli bey Velibeyov Azerbaycan maarif xadimi Necefqulu bey Seyda Azerbaycan sairi Cabbar Qaryagdioglu Azerbaycan mugam xanendesi Behram bey Axundov Azerbaycan hekimi Firidun bey Kocerli Azerbaycan maarifcisi Hasim bey Vezirov Azerbaycan pedaqoqu Aga xan Qarabagi ictimai xadim Ehmed bey Agaoglu Azerbaycan ictimai xadimi Ebdurrehim bey Haqverdiyev Azerbaycan yazicisi Mecid Behbudov Azerbaycan mugam xanendesi Suleyman Sani Axundov Azerbaycan dramaturqu Islam Abdullayev Azerbaycan mugam xanendesi Ferhad Agazade Azerbaycan pedaqoqu Qemer beyim Seyda Azerbaycan sairesi Zulfuqar Hacibeyov Azerbaycan bestekari Ehmed Agdamski Azerbaycan opera mugennisi Yusif Vezir Cemenzeminli Azerbaycan dovlet xadimi ve yazici Neriman bey Nerimanbeyli Azerbaycan dovlet xadimi Ceyhun Hacibeyli Azerbaycan yazicisi Eli Zulalov Azerbaycan opera mugennisi Dadas Hesenov Azerbaycan siyasi xadimi Xan Susinski Azerbaycan mugam xanendesi Sureyya Agaoglu Turkiyenin ilk qadin vekili Letif Kerimov Azerbaycan xalq ressami naxissunas ve xalcasunas Semsi Bedelbeyli Azerbaycan teatr aktyoru ve teatr rejisoru Barat Sekinskaya Azerbaycan teatr ve kino aktrisasi Celal Qaryagdi Azerbaycan heykelterasi Zakir Bagirov Azerbaycan bestekari Mehdi Memmedov Azerbaycan teatr aktyoru ve teatr rejisoru Soltan Hacibeyov Azerbaycan bestekari Letif Seferov Azerbaycan kino aktyoru ve rejissor Suleyman Elesgerov Azerbaycan bestekari Munevver Rzayeva Azerbaycan heykelterasiQardas seherleri Redakte Dyondyos Macaristan 2013 77 Qalereya Redakte 1865 ci ilde Susada kafe 1865 ci ilde Susada azerbaycanlinin evinde saray 1865 ci ilde Susa 1865 ci ilde Susada meherrem ayinin qeyd olunmasi Susa real mektebinin xarabaliqlari 2010 cu ilMenbeler RedakteSerhler Resmin adi Tombeau tatar Tatar deyildikde azerbaycanlilar nezerde tutulur 15 Istinadlar Redakte 1 2 3 4 5 6 7 Susa www virtualkarabakh az 2018 09 09 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 14 oktyabr 2017 Azerbaycan Respublikasinin Dovlet Statistika Komitesi 2019 Inzibati erazi bolgusu tesnifati PDF azerb stat gov az 2020 04 16 tarixinde arxivlesdirilib PDF Istifade tarixi 2020 04 16 1 2 3 4 5 6 Susanin ermeniler terefinden isgalindan 25 il kecir 1news az 2021 02 06 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 14 oktyabr 2017 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Susa musiqi tehsili www musigi dunya az Istifade tarixi 10 oktyabr 2017 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 de Vaal Tomas 2008 Qara bag Ermenistan ve Azerbaycan sulh ve savas yollarinda Baki 342 ISBN 978 9952 25 086 2 accessdate missing url 1 2 3 4 5 6 7 8 Susa seherinin isgali shusha az 2019 05 17 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 10 oktyabr 2017 1 2 3 4 5 6 7 8 Susa tarixi haqqinda Susasiz Yazi karabakhinfo com 2017 07 06 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 11 oktyabr 2017 1 2 3 4 Gerbler ve Emblemler PDF 2021 02 06 tarixinde arxivlesdirilib PDF Istifade tarixi 4 oktyabr 2017 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 Susanin tarixi barede bildiyimiz ve bilmediyimiz melumatlar www faktxeber com Istifade tarixi 14 oktyabr 2017 1 2 3 4 5 6 Susa seherinin tarixi shusha az 2017 10 16 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 10 oktyabr 2017 rus Great Soviet Encyclopedia Nagorno Karabakh Autonomous Oblast 3rd edition Moscow 1970 Arxivlesdirilib 2007 08 08 at the Wayback Machine rus Abbas gulu Aga Bakikhanov Golestan i Iram Arxivlesdirilib 2007 02 20 at the Wayback Machine Michael Axworthy Iran Empire of the Mind A History from Zoroaster to the Present Day Arxivlesdirilib 2015 06 10 at the Wayback Machine Penguin UK 6 nov 2008 ISBN 0141903414 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 Susa seherinin tesekkul merheleleri ve ehalisi shusha az 2017 10 12 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 10 oktyabr 2017 A K Lebedev Vasilij Vasilevich Vereshagin Zhizn i tvorchestvo 1842 1904 Iskusstvo 1972 Str 42 Basile Vereschaguine Voyage dans les provinces du Caucase Le Tour du Monde Leipzig 1869 S 309 1 2 George Keppel Personal Narrative of a Joumey Seyahet haqqinda sexsi hekaye seh 188 194 Villari Fire and Sword in the Caucasus Qafqazda od ve qilinc seh 199 1 2 Yarimciq qalmis zefer sputnik az Istifade tarixi 14 oktyabr 2017 1 2 3 4 5 Susa seherin inzibati erazi qurulusu ve novuunda deyisiklikler shusha az Istifade tarixi 10 oktyabr 2017 olu kecid 1 2 3 4 Susanin tarixi ve memarliq abideleri shusha az 2017 10 11 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 10 oktyabr 2017 Vesennee ozhivlenie v Nagornom Karabaxe Kommersant rus 6 April 1992 6 February 2021 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 10 October 2017 Carney James 13 April 1992 Former Soviet Union Carnage in Karabakh Time 10 March 2005 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 13 April 2006 Melkonian Markar 2005 My Brother s Road An American s Fateful Journey to Armenia New York I B Tauris ISBN 1 85043 635 5 Rubin Barry Kemal Kirisci 2001 Turkey in World Politics An Emerging Multiregional Power Boulder Co Lynne Rienner seh 175 ISBN 1 55587 954 3 Croissant Michael P 1998 The Armenia Azerbaijan Conflict Causes and Implications Westport Connecticut Greenwood Publishing Group ISBN 9780275962418 1 2 3 Mouradian Khatchig Terror in Karabakh Chechen Warlord Shamil Basayev s Tenure in Azerbaijan Arxivlesdirilib 2011 08 15 at the Wayback Machine The Armenian Weekly Yossef Bodansky 2008 Chechen Jihad Al Qaeda s Training Ground and the Next Wave of Terror reprint HarperCollins seh 36 ISBN 0 06 142977 5 Istifade tarixi 16 avqust 2016 Cidir duzunde qelebe paradi musavat com Istifade tarixi 14 oktyabr 2017 Terrorcular Susada qelebe paradi ni kecire bilecekmi avrasiya net Istifade tarixi 14 oktyabr 2017 olu kecid 1 2 Ermeniler Susanin tarixi abidelerini kutlevi seklide saxtalasdirir musavat com Istifade tarixi 14 oktyabr 2017 Elman Memmedov Ermeniler Susa mescidini ozununkulesdirmek isteyirler news day az Istifade tarixi 14 oktyabr 2017 Diasporumuz beynelxalq aleme seslenir www anl az 2021 02 06 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 14 oktyabr 2017 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 Susanin medeni irsinin ermenilesdirilmesi beynelxalq qanunlara ziddir www anl az Istifade tarixi 14 oktyabr 2017 Ermeniler Susada otel acdilar FOTO modern az 2021 02 06 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 14 oktyabr 2017 Ermeniler Qarabagda oteller tikir Fotolar qafqazinfo az Istifade tarixi 14 oktyabr 2017 AzerTAc 08 11 2020 Susa isgaldan azad edildi azerb AzerTAc 2020 11 08 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2020 11 08 1 2 3 4 5 6 7 Susa rayonunun erazisi ve tebii servetleri tarixi ve memarliq abideleri shusha az 2019 05 17 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 10 oktyabr 2017 Azerbaycanin Nadir Agac ve kol bitkileri Baki Elm 2014 380 seh Xaribulbul portal azertag az Istifade tarixi 14 oktyabr 2017 Kavkazskij kalendar na 1886 god s 125 1 2 rus NASELENIE NAGORNOGO KARABAxA Arxivlesdirilib 2011 09 16 at the Wayback Machine rus g Shusha Arxivlesdirilib 2011 06 04 at the Wayback Machine Pervaya vseobshaya perepis naseleniya Rossijskoj Imperii 1897 g Demoskop Weekly rus Caucasian Calendar Kavkazskij Kalendar 1917 p 190 rus ShUShINSKIJ RAJON 1939 g Arxivlesdirilib 2012 03 28 at the Wayback Machine rus ShUShINSKIJ RAJON 1959 g Arxivlesdirilib 2012 03 28 at the Wayback Machine rus ShUShINSKIJ RAJON 1970 g Arxivlesdirilib 2012 03 28 at the Wayback Machine rus ShUShINSKIJ RAJON 1979 g Arxivlesdirilib 2012 03 28 at the Wayback Machine rus Vsesoyuznaya perepis naseleniya 1989 g Chislennost gorodskogo naseleniya soyuznyx respublik ix territorialnyx edinic gorodskix poselenij i gorodskix rajonov po polu Arxivlesdirilib 2016 12 20 at the Wayback Machine De facto and De Jure Population by Administrative Territorial Distribution and Sex Arxivlesdirilib 2011 03 02 at the Wayback Machine Census in NKR 2005 THE NATIONAL STATISTICAL SERVICE OF NAGORNO KARABAKH REPUBLIC Statistical yearbook of NKR 2003 2009 PDF stat nkr am National Statistical Service of Nagorno Karabakh Republic seh 37 2011 08 27 tarixinde arxivlesdirilib PDF Istifade tarixi 2017 10 14 Sarukhanyan Vahe 2 June 2015 Շուշին փորձում է կրկին կրթական կենտրոն դառնալ Hetq ermeni 15 August 2015 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 14 October 2017 քաղաքում գրանցված է 4 446 մարդ 1 2 3 Qarabagdaki ibadet evleri ermeniler indi orada donuz saxlayirlar modern az 2020 03 03 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 13 oktyabr 2017 1 2 3 4 5 6 7 Susa tariximiz novator az Istifade tarixi 14 oktyabr 2017 1 2 Avalov 1977 seh 38 1 2 3 4 5 Susanin tarixi ve memarliq abideleri shusha az 2017 10 11 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 13 oktyabr 2017 Boyuk tarzen Mirze Sadiq Esedoglunun tar islahatlari IV www musigi dunya az www musigi dunya az Susa seheri Azerbaycanin medeniyyet paytaxti elan edilib apa az apa az Istifade tarixi 12 may 2021 1 2 3 Mugam Meclisleri mugam musigi dunya az mugam musigi dunya az Istifade tarixi 18 January 2016 Encyclopaedia Britannica Azerbaijan Cultural life Arxivlesdirilib 2021 02 06 at the Wayback Machine Online Academic Edition 2007 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Susanin qedim musiqi mektebleri shusha az shusha az 31 May 2016 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 26 may 2016 1 2 3 Mugam Ensiklopediyasi Meclisi Feramusan mugam musigi dunya az mugam musigi dunya az Istifade tarixi 19 January 2016 1 2 3 Mugam Ensiklopediyasi Meclisi Uns mugam musigi dunya az mugam musigi dunya az Istifade tarixi 19 January 2016 1 2 3 4 Xarrat Qulunun Mektebi mugam musigi dunya az mugam musigi dunya az Istifade tarixi 18 January 2016 1 2 3 Mugam Ensiklopediyasi Qarabag Mugam Mektebi bad url mugam musigi dunya az mugam musigi dunya az Istifade tarixi 18 January 2016 Mattew O Brien Uzeir Hajibeyov and His Role in the Development of Musical Life in Azerbaijan Routledge 2004 S 211 ISBN 0 415 30219 6 9780415302197 But later writers have preferred to emphasise the importance of Shusha one of the leading centres of Azeri culture as providing a creative cradle for the young boy Dagliq Qarabag munaqisesi cls az 2021 02 06 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 14 oktyabr 2017 Susada Xari bulbul festivali baslayir VIDEO oxu az oxu az Istifade tarixi 12 may 2021 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Kitabxana haqqinda shusha cls az 2021 02 06 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 13 oktyabr 2017 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 Qarabagda teatr haqqinda garabagh net Istifade tarixi 10 oktyabr 2017 olu kecid Azerbaycanda ilk metbee nece yarandi senet az Istifade tarixi 14 oktyabr 2017 1 2 3 4 5 Boyuk elm ocagi Susa Realni Mektebi news milli az 2018 01 30 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 14 oktyabr 2017 Ermeniler Susada universitet acir ann az 2021 02 06 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 14 oktyabr 2017 Ermeniler Susada 250 yerlik yataqxana binasi tikdi VIDEO azinforum az 2021 02 06 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 14 oktyabr 2017 Ermeniler Susada yeni stadion tikibler az qaynarinfo az 2021 02 06 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 14 oktyabr 2017 Susa strateji seher 1905 az Istifade tarixi 14 oktyabr 2017 Gyongyos city of Hungary fraternize with Azerbaijan s occupied town of Shusha en apa az 2017 12 01 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 10 oktyabr 2017 Xarici kecidler Redakte Vikianbarda Susa ile elaqeli mediafayllar var Menbe https az wikipedia org w index php title Susa amp oldid 6063902, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.