fbpx
Wikipedia

Şeytan

Şeytan və ya Satanaİbrahimi dinlərdə insanı yoldan çıxararaq günah işləməyə və ya yalan danışmağa sövq edən varlıqdır. Xristianlıqİslama görə o, təqva və gözəlliyə malik olmasına baxmayaraq Allaha qarşı üsyan etmiş və Cənnətdən qovulmuş, buna baxmayaraq Allah ona ardıcılları və çoxlu sayda əcinnələr ordusu üzərində hökm sürməyə icazə vermişdir. İudaizmdə şeytan daha çox Yetzer hara haqqında metafora, “şərə meyllilik” və ya Tanrının casusu kimi qəbul edilir.

Şeytan
ivr.שָׂטָן

Qustav Dore"Şeytanın cənnətdən qovulması", Con Miltonun "İtirilmiş cənnət" poemasına çəkilmiş illüstrasiya, 1866
rəqib, böhtançı
Mifologiya İbrahimi dinlər
Digər dillərdə adı Velzevul, Satana, Lüsifer, İblis
Cinsi kişi
Funksiyaları Cəhənnəmin hökmdarı, qovulmuşların (əcinnələr, beslər və çorlar) rəhbəri
Fəaliyyəti insanların yoldan çıxarılması və aldadılması, xilasdan uzaqlaşdıraraq günaha yaxınlaşdırmaq
Uşaqları Çoxlu övladı var. Onlar şeytanlardır. İblis isə cənnətdən qovulan başcılarıdır
Əlaqəli personajlar Yahve (Tanrı), Antixrist, Arxangel Mikayıl
Əlaqəli anlayışlar Cəhənnəm, Günah, Şər, Sınaq
Əlaqəli hadisələr Tanrıya qarşı üsyan və Cənnətdən qovulma
Əyyubun Allaha iftira etməsi
Səhrada İsanın sınanması
İnama görə Apokalipsis vaxtı Arxangel Mikayıl tərəfindən məğlub ediləcək
Xatırlanması Əhdi-Ətiq
Əhdi-Cədid
İlahi Komediya
İlk xatırlanması Tanax
Digər mədəniyyətlərdə Əhrimən
Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Satana ilk dəfə Tanaxda qeyd edilir. Burada o, səmavi ittihamçı, Tanrının oğullarından biri və Yahveyə tabedir. O, səmavi məhkəmə zamanı yəhudi xalqını təqib edir, Yahve ardıcıllarının sadiqliyini yoxlayır və günahkarlara əziyyət verir. Əhdlər arası dövrdə, ehtimal ki, Zərdüştilikdə şər qüvvəni təmsil edən Əhrimənin təsiri ilə Satana, Tanrıya qarşı mübarizə aparan, pis xarakterlərə malik qəddar varlıq kimi təsvir edilməyə başlamışdır. Apokrifal Yubileylər kitabında Yahve Şeytana (kitabda Mastema adlandırılır) hakimiyyət bəxş edərək, ona qovulmuş mələklər və onların ardıcıllarını idarə etmək, günahkarları cəzalandırmaq imkanı verir. Sinoptik İncillərdə Şeytan səhrada İsaya əziyyət verir və bu, xəstəlik və əziyyətin yaranmasının səbəbi hesab edilir.

Vəhy kitabında Qırmızı böyük əjdaha cildində peyda olan Şeytan Arxangel Mikayıl tərəfindən məğlub edilir və Cənnətdən qovulur. Min il ərzində o, bağlı saxlansa da, qısa müddətlik azad ola bilir. Lakin, məğlub edilir və Alov gölünə atılır. Xristianlıqda Satana həm də Şeytan (ing.Devil) adlandırılır və Varlıq kitabında onun adı çəkilməsə də, Eden bağındakı ilanın o olması bildirilir. Orta əsr Xristian teologiyasında Şeytan minimal rol oynamış və yalnız mistik tamaşalarda komik personaj kimi xatırlanmışdır. Erkən modern dövrdə Şeytnın dində rolu əhəmiyyətli dərəcədə artmış, demonik təsircadugərlik tez-tez xatırlanmağa başlamışdır. Maarifçilik dövründə Şeytanın varlığına inam ciddi tənqid olunurdu. Buna baxmayaraq Şeytana inam həmin dövrdə kəşf olunmuş Amerikaya da ayaq açmış və əsaslı şəkildə möhkəmlənmişdir.

Quranda alovdan yaradılmış olan və İblis adı ilə də tanınan Şeytan, özündən sonra yaradılmış Adəmə boyun əyməkdən imtina etdiyinə görə Cənnətdən qovulur. Bundan sonra o, vəsvəsə (şeytani təkliflər) vasitəsiylə insanlara təsir edərək onları günah işlər görməyə sövq edir. Şeytan adətən şər qüvvə kimi təsvir edilsə dəİblis, bəzi inanclarda bunun tam əksini müşahidə etmək mümkündür.

Teistik satanizmdə Şeytan, inanılan və ibadət edilən varlıq kimi qəbul edilir. La-Veya satanizmdə Şeytan xoş əməllər və azadlığın təmsilçisi hesab edilir. BibliyadaQuranda Şeytanın xarici görünüşü heç vaxt təsvir edilməsə də, XIX əsrdən başlayaraq Xristian incəsənətində o, buynuzlu, haça dırnaqlı, qeyri-adi tüklü ayaqlarla, çox vaxt çılpaq və əlində yaba tutmuş halda təsvir edilir. İslam miniatürlərində də Şeytan buynuzlu, qabarıq dişli, quyruqlu və caynaqlı təsvir edilir. Bu vizual xüsusiyyətlər əsasən müxtəlif paqan tanrılarından - əsasən Pan, PoseydonBesdən alınmışdır. Xristian ədəbiyyatında tez-tez xatırlanan Şeytan, Dantenin İlahi komediyasında, Faust əfsanələrində, Con Miltonun İtirilmiş CənnətQaytarılmış Cənnət poemalarında, həmçinin Uilyam Bleykin poemalarında xüsusilə canlı təsvir edilir. Müasir dövrdə Şeytan müxtəlif film, televiziya və musiqi əsərlərində xatırlanır.

Mündəricat

Yəhudi Bibliyasında

Rembrandt"Valaamın eşşəyi", 1626, Konyak-Je Muzeyi, Paris. Rəqəmlər kitabı 22-dən olan bu qarşıdurmada təsvir edilən mələyin Şeytan olduğuna inanılır.

Orijinal yəhudi termini olan sâtan (ivr.שָּׂטָן‎) ümumi isim olmaqla “ittihamçı” və ya “düşmən” anlamını ifadə edir. Bu termin Yəhudi Bibliyasında həm düşmən rolunda çıxış edən adi insanları, həm də konkret fövqəltəbii varlığı ifadə etmək üçün istifadə edilir. Bu söz “qarşı çıxmaq, mübarizə aparmaq” anlamını verən fel kökünə malikdir. Yəhudi Bibliyasında söz əlvəsiz şəkildə (sadəcə satan formasında) işlədildikdə istənilən düşmən şəxsi bildirir, artiklla birlikdə (ha-satan formasında) işlədildikdə isə yalnız fövqəltəbii gücə malik Şeytanı ifadə edir.

Ha-Satan formasında söz Masoret mətnlərində, Yəhudi Bibliyasının iki kitabında on üç dəfə təkrarlanır: İovanın kitabında (10 dəfə) və Zəkəriyyənin kitabında (3 dəfə). Artiklsız formada satan sözü 10 dəfə istifadə olunur ki, onlardan iki dəfə Septuagintada Diablos, Kral Ceymsin Bibliyasında (KYB) Satana kimi tərcümə olunmuşdur:

Yalnız danışan sürünənin qeyd edildiyi Yaradılış kitabında “satan” sözü istifadə edilmir, danışan sürünən isə heç bir fövqəltəbii varlıqla identikləşdirilmir. Yəhudi Bibliyasında fövqəltəbii varlıqla əlaqəli ilk “satan” ifadəsi -də istifadə edilir və burada Yahvenin mələyinin eşşək üzərindəki Balaamla mübarizə aparması təsvir edilir: “Balaamın ayrılması Elohimi qəzəbləndirdi və Yahvenin mələyi satan onun qarşısında dururmuş kimi yolun ortasında dayandı.” Samuel 24-də Davidin özündən icazəsiz yazışma apardığını görən Yahve, İsraili cəzalandırmaq üçün mələyini göndərir və üç gündə 70.000 adamı öldürməyə göstəriş verir. Chronicles 21:1-də də bu hekayə təkrarlansa da, “Yahve mələyi” ifadəsi “satan” ifadəsi ilə əvəzlənir.

Bəzi məqamlarda sözün özü istifadə edilməsə də açıq şəkildə Şeytana işarə edilir. -də Elayın oğulları “Belialın oğlanları” kimi təsvir edilir, sonrakı istifadələrində isə bu söz açıq şəkildə “satan” sözünün sinonimi kimi istifadə olunur. -də Kral Davidə dərs olsun deyə, Yahve, Saula əziyyət verən “narahat ruh”u göndərir. -də peyğəmbər Mixey Kral Ahaba Səmavi döyüşçülər arasında öz taxtında oturmuş Yahveni gördüyünü danışır. Yahve döyüşçülərindən soruşur ki, kim Ahabı yolundan çıxara bilər. Adı qeyd edilməyən, lakin Şeytanın analoqu olan “ruh” könüllü şəkildə “Onun bütün peyğəmbərlərinin ağzına yalan dolduran ruh” olmağa razılaşır.

İovun kitabında

Uilyam Bleykİovun sınanması, təxm. 1821

İovun kitabında Şeytan proza daxilindəki poetik dialoqda peyda olur və bu mətnin Babil əsirliyi dövründə yazıldığı güman edilir. Mətndə İov Yahveni sevən düzgün insandır. -də Tanrının oğulları (bənê hāʼĕlōhîm) özlərini Yahvedən daha öncül kimi təsvir edirlər. Yahve onların birindən soruşur ki, “Satan, sən harda idin?”, o isə cavabında bildirir ki, “Yerin ətrafında fırlanırdım.” Yahve soruşur ki, “Mənim xidmətçim İovu sınağa çəkdinmi?”. Satan isə Yahveni sakitləşdirərək bildirir ki, İova elə əziyyət verəcək ki, inamını tamamilə itirsin.” Yahve razılığını bildirir. Bundan sonra İovun qullarını məhv edən satan onun bədəninə girərək Yahveyə qarşı çıxmağa başlayır. Bundan sonra birinci səhnə təkrarlanır və Satana digər Tanrı oğulları ilə birlikdə Yahvenin hüzurunda təqdim edilir. Yahve İovun daimi sadiqliyinə inansa da, Satana daha çox sınağa ehtiyac olmasına israr edir; Yahve ona bird aha İovu sınamağa icazə verir. Lakin, İov əqidəsindən dönmür və Satana məğlubiyyətinə görə xəcalət çəkir.

Zəkəriyyənin kitabı

-də e.ə. 519-cu ilin fevralına aid edilən görmədə, mələyin Zəkəriyyəyə göstərdiyi səhnədə Yahve qarşısında məhkəmədə Ali Kahin Yeşua İudey xalqı və onların günahlarını təmsil edir, satan isə ittihamçı rolunda çıxış edir. Yahve satanı qınayır və Ali Kahinə təmiz geyim verilməsini əmr edir ki, bu da Yahvenin İudey xalqının günahlarını bağışladığını göstərir.

İkinci məbəd dövründə

Yəhudilərin İkinci məbəd dövründə tabeliyində yaşadıqları Əhəməni imperiyasında Zərdüşti Anqra Mainyu ideyası yəhudilərin Satana ideyasına ciddi təsir etmişdir.

Yəhudilərin Əhəməni imperiyasının tərkibində yaşadığı İkinci məbəd dövründə, imperiya ərazisində geniş yayılmış Zərdüştilik İudaizmə ciddi təsir göstərmişdi; bu dövrdə yəhudilərin Satana təsəvvürü, Zərdüştiliyin şər, qaranlıq və sınaq tanrısı Anqra Mainyunun təsiri altında dəyişi r. Septuagintada ivrit dilindəki ha-Satan ifadəsi İov və Zəkəriyyənin kitabından yunan dilinə diablos (böhtançı) sözü ilə tərcümə edilir; eyni söz Yunan Əhdi-Cədidində (Novum Testamentum Graece) istifadə edilir və ingilis dilində Şeytan anlamını verən devil söü də bu sözdən törəyir. Yəhudi Bibliyasında Hadad Edomit və Suriyalı Rezon kimi insan düşmənləri bildirmək üçün istifadə edilən satan sözü isə yunan dilinə tərcümə yox transliterasiya edilir və yunan dilində neologizm kimi formalaşır.

Tanrının rəqibi və tamamilə şər qüvvə olan Satana ideyası, yəhudi psevdoepiqrafikasında, xüsusilə apokalipsislərdə İkinci məbəd dövründə kök salır. Kumran əlyazmalarının göstərdiyi kimi, Tövrat qədər məşhur olan Yenoxun kitabında 200 mələkdən ibarət “Müşahidəçilər” qrupu təsvir edilir. Müşahidəçilərə Yer kürəsinə nəzarət işi həvalə olunsa da, onlar öz vəzifələrini tərk edərək insan qadınlarla cinsi əlaqəyə girirlər. Müşahidəçilərin rəhbəri Şamxazay olsa da, qrupun üzvü olan başqa bir mələk Azazel insanlar arasında günah və xəyanəti yayır. Sonda Müşahidəçi mələklər Yerdəki müxtəlif gizli mağaralarda həbs edilirlər və cəzalandırılmaları üçün Böyük məhkəməni gözləyirlər. Təxminən e.ə. 150-ci ildə yazılmış Yubileylər kitabında da Yenoxun kitabındakı Müşahidəçi mələklərin məğlub edilməsi hadisəsi təkrar nəql edilsə də, Yenoxun kitabından fərqli olaraq burada, “Ruhların rəhbəri” Mastema bütün əcinnələri həbs edilməsindən əvvəl işə qarışır və Yahvedən onlardan bir neçəsini özünə xidmətçi kimi saxlamağa icazə istəyir. Yahve bu xahişi müsbət qarşılayır, Mastema isə həmin əcinnələri insanları daha çox günaha sövq etmək üçün istifadə edir ki, daha çox insan cəzalandıra bilsin. Sonra Mastema İbrahimi İshaqı qurban verməklə sınağa çəkmək üçün Yahveni yola gətirir.

Həm də Yenoxun slavyan kitabı adlandırılan Yenoxun ikinci kitabında Müşahidəçilərdən biri olan Satanail haqqında məlumat saxlanmışdır. Bu kitab müəllifi və yazılma tarixi naməlum olan psevdoepiqrafik əsərdir. Kitabda Satanail, Cənnətdən qovulmuş knyaz Qriqori və “xeyir” və “şər”in nə olmasını anlayan qəddar ruh kimi təsvir edilir. Müdriklik kitabında Şeytanın yerə ölüm gətirdiyi, lakin günahkarın Qabil hesab edildiyi göstərilir. Qovulmuş mələklərdən birinə aid olan Samael adı, sonradan yəhudi MirdaşıKabbalasında Şeytanın ümumi adı kimi istifadə olunur.

Əksər yəhudilər hər şeyi bilən fövqəltəbii varlıqların mövcudluğuna inanmırlar. Orta əsrlərdə ənənəvi yəhudi inanclıları və filosofları rasional teologiyaya üstünlük verməklə, üsyançı və ya qovulmuş mələklərin olduğuna inanmır, şəri isə abstrakt formada qəbul edirdilər. Ravvinlər adətən satan sözünü Tanaxda istifadə edildiyi formada, insan rəqiblər kimi təfsir edir, satanı Bibliya kanonundakı kimi hərfi mənada təfsir edən Yenoxun kitabını isə rədd edirlər. Bununla yanaşı -də ki yetzer hara (şərə meyllilik) kimi Satana sözü hərdən şər qüvvələrin təsirini ifadə etmək üçün istifadə edilir.

İovun kitabının Ravvin tədqiqatı adətən TalmudMaymonidin ardınca gedərək “satan”ı faktiki varlıq yox, yetzer hara haqqında metafora kimi təfsir edir. Tannait ədəbiyyatında Satana nadir hallarda yad olunsa da, Babil aqqadasında onun adına rast gəlmək mümkündür. Belə hesab edilir ki, ilk növbədə yəhudilərə tşuvanın vacibliyini xatırlatmalı olan şofarın səsi, həm də simvolik olaraq “ittihamçının fikrini yayındırmaqla” (Satan) ona yəhudiləri Tanrıya qarşı ayağa qaldırmağa imkan vermir. Kabbalada Şeytan tanrının casusu kimi təqdim edilir. Onun əsas vəzifəsi isə səmavi məhkəmədə Yahvenin təqsirləndirəcəyi insanları günah işləməyə sövq etmək kimi göstərilir. XVIII əsrin Hasidi yəhudiləri “ha-satan”ı Baal Davarla əlaqələndirirdilər.

Hər bir müasir İudaizm sektası Şeytanın şəxsiyyətini özünəməxsus şəkildə təfsir edir. Konservativ iudazm adətən satanın yetzer hara metaforası kimi talmudik təfsirini rədd edərək, onu birbaşa Tanrının təmsilçisi hesab edir. Ortodoks iudaizm isə satanın Talmudik təfsirini istifadə etsə də, digər sektalarla müqayisədə Şeytanı daha çox dini həyata daxil edir.

Şeytan bir neçə gündəlik ibadət zamanı açıq şəkildə xatırlanır, o cümlədən Şaxarit zamanı, həmçinin Talmudda təsvir edildiyi kimi kimi oruc sonrası xeyir-duada və yəhudi qanun kodeksində onun adı qeyd edilir. Reformatik iudaizmdə satan adətən talmudik təfsirinə uyğun olaraq yetzer hara metaforası və eqoizm kimi mənfi insani keyfiyyətlərin simvolik təsviri kimi qəbul edilir.

Əsas məqalə: Xristianlıqda şeytan

Adları

Xristianlıqdakı Satana anlayışının ingilis dilində ən geniş yayılmış adı Devil ismidir. Bu isim orta ingilis dilindəki “devel” sözündən, o isə öz növbəsində qədim ingilis dilindəki “dēofol” sözündən törəmişdir. Qədim ingilis dilinə “dēofol” sözü erkən german dillərindən keçmiş, bu dildə isə latın dilindəki “diabolus” (həm də “diabolical” sözünün köküdür) sözündən törəmişdir. Latın dilindəki “diabolus” sözü yunan dilində “ittihamçı” anlamını verən və “ittiham etmək”“diaballein” sözündən törəmiş “diabolos” sözü əsasında yaranmışdır. Əhdi-Cədiddə SatanaDiabolos sözləri sinonim kimi istifadə olunur.

Əhdi-Cədiddə və Yəhudi Bibliyasında Filistin tanrısı olan Baal Zabulun adı Velzevul kimi qeyd edilir. Velzevul sözü “Milçəklərin hökmdarı” kimi tərcümə edilir, sözün əsli olan Baal Zabul isə “Şahzadə Vaal” kimi tərcümə olunur. Sinoptik İncillərdə Satana və Velzevul eyni varlıq kimi təqdim edilir. Əhdi-Ətiqdə Abaddon (“dağılma yeri” anlamını verir) sözü altı dəfə istifadə edilir və əksər hallarda bu ad Şeolun vilayətlərindən biri kimi təqdim edilir. Adı yunan dilində Apollyon (“dağıdıcı” kimi tərcümə olunur) kimi təcümə edilən Abaddon, Revelation 9:11-də Abissi (Xəviyyə) idarə edən mələk kimi təqdim olunur. Müasir istifadədə Abaddon adı da bəzən Şeytan adının sinonimi kimi istifadə edilir.

Əhdi-Cədiddə

İncillər, aktlar və məktublarda

XVI əsr illüminasiyalı əlyazmasına Saymon Benninq tərəfindən çəkilmiş İsaya daşla yaxınlaşan Şeytan miniatürü
Ari Şefferİsanın sınanması, 1854

Üç Sinoptik İncilin hər birində Məsihin səhrada Şeytan tərəfindən sınanması təsvir edilir (Matthew 4:1-11, Mark 1:12-13Luke 4:1-13). Birinci dəfə Şeytan İsaya daş göstərir və onu çörəyə çevirməyini istəyir. Bundan sonra İsanı Yerusəlim məbədinin zirvəzinə gətirən Şeytan ona tullanmağı tapşırır ki, mələklər onu tutsunlar. Daha sonra İsanı dağın başına qaldıran Şeytan ona Yerin krallıqlarını göstərir və tabe olacağı halda bütün dünyanın onun olacağını vəd edir. Lakin hər dəfə İsa Şeytanın təklifini rədd edir və üçüncü sınaqdan sonra mələklər onu xilas edir. Şeytanın Luke 4:6-7-də İsaya Yerdəki bütün krallıqları vəd etməsi göstərir ki, o, həmin krallıqların hamısının sahibidir. İsanın Şeytnın təklifini müzakirə etməməsi, İncil müəlliflərinin bunun həqiqət olmasına inandıqlarını göstərir.

Şeytan, İsanın məsəllərinin bəzilərində rol alır, onlar “Toxumsəpən haqqında məsəl”, “Alaq haqqında məsəl”, “Qoyun və keçilər haqqında məsəl”“Güclü adam haqqında məsəl”dir. “Alaq haqqında məsəl”ə görə Şeytan incili başa düşməyənlərə “dərin təsir göstərir". “Qoyun və keçilər haqqında məsəl”də deyilir ki, Şeytan, onun mələkləri və onların ardınca gedən insanlar “əbədi alov”da yandırılacaqlar. Digər iki məsəldə isə Şeytanın ardıcıllarının Böyük məhkəmə günü cəzalandırılacağından bəhs edilir. Fariseylər İsanı Velzevulun köməyi ilə əcinnələri qovmaqda günahlandırdıqda, o, “Güclü adam haqqında məsəl”lə cavab verir: “Necə bir nəfər güclü adamın evinə girib onu qarət edə bilər, əgər ilk növbədə onun əl-ayağını bağlamayıbsa? Onda o, həqiqətən də öz evini qarət edə bilər.” (Matthew 12:29) Bu məsəldə güclü adam Şeytanı təmsil edir.

Sinoptik İncillərdə Şeytan və onun əcinnələri qızdırma (Luke 4:39), cüzam (Luke 5:13) və artrit (Luke 13:11-16) də daxil olmaqla bir çox xəstəliklərin səbəbkarı kimi göstərilir, Yəhudilərə məktubda isə Şeytan “ölüm gücünə hakim olan” kimi təsvir edilir (Hebrews 2:14). Matfey və Markla müqayisədə, Lukanın İncilinin müəllifi Şeytana daha böyük güclər aid edir. Luke 22:31-də İsa Şeytana, Pyotr və digər həvariləri sınamağa icazə verir. Luke 22:3-6-da deyilir ki, İuda İskariotun İsanı satmasının səbəbi onun bədəninə “Şeytanın girməsi”dir, Acts 5:3-də isə Pyotr Şeytanı, Ananiyanın qəlbini dolduran və onu günah işləməyə sövq edən biri kimi təsvir edir. İohannın İncilində cəmi üç dəfə Şeytanın adı çəkilir. John 8:44-də İsa deyir ki, onun yəhudi və iudey düşmənləri İbrahimin yox, Şeytanın övladlarıdırlar. Həmin məlumatda Şeytan “başlanğıcdan qatil olan biri” və “yalançı və yalanın atası” kimi təsvir edilir. John 13:2-də İsanı satması üçün Şeytanın İudanı ilhamlandırması, John 12:31-32-də isə o, İsanın dirilməsi zamanı ölümlə devrilmək qisməti olan “bu fəzanın Arxontu” kimi təsvir edilir. John 16:7-8-də Müqəddəs Ruhun “Dünyanı günah, ədalət və fətvada günahlandıraca”ğı bildirilir ki, bu da Əhdi-Ətiqdə Şeytanın roluna uyğun gəlir.

Jude 1:9-da Arxangel Mixail və Şeytan arasında Musanın cəsədinə görə mübahisə edilməsindən bəhs olunur. Bəzi təfsirçilər bu məlumatın Zechariah 3:1-2-də təsvir edilmiş hadisələrə işarə olduğunu qeyd edirlər. Klassik teoloqlardan olan Origen bu məlumatı qeyri-kanonik hesab edilən Musanın yüksəlməsi ilə əlaqələndirir. Ceyms H. Çarlsuort qeyd edir ki, bu adda saxlanılmış kitabda nə vaxtsa belə məlumatın olması haqqında heç bir sübut yoxdur. Digər tədqiqatçılar isə onun kitabın itirilmiş sonluğunda əks olunduğunu göstərirlər. Səhvən Pyotr tərəfindən yazıldığı qeyd edilən psevdoepiqrafik Pyotra ikinci məktubunun ikinci hissəsində İudaya məktubdakı məlumatların böyük bir hissəsi təkrarlansa da, Mixail və Şeytanın spesifik mübahisəsi buraxılır, 2 Peter 2:10–11-də isə mələklər arasında ikimənalı mübahisə qeyd edilir. Bütünlükdə Əhdi-Cədiddə Şeytan “yoldançıxaran” (Matthew 4:3), “əcinnələrin rəhbəri” (Matthew 12:24), “Bu dövrün Tanrısı” (2 Corinthians 4:4) “şərli biri” (1 John 5:18) və “nərildəyən şir” (1 Peter 5:8) adlandırılır.

Vəhylər kitabında

Rafael SantiŞeytanla savaşan Müqəddəs Mikayıl, 1518, Luvr muzeyi. Revelation 12:7-8-də təsvir edildiyi kimi əsərdə Şeytanın Mikayıl tərəfindən məğlub edilərək Cənnətdən qovulması göstərilir.

Vəhylər kitabında Şeytan Roma imperiyasının fövqəltəbii hökmdarı və yer üzərindəki şərin ilkin səbəbi kimi təqdim edilir. Revelation 2:9-10-10-da Smirnadakı kilsəyə məktubun mətnində Patmoslu İohann Smirna yəhudilərini Şeytan sinaqoqu adlandırır və xəbərdarlıq edərək deyir ki, “Şeytan sizlərdən bəzilərinizi qovmağa hazırlaşır, sınaq [peirasmos] olaraq həbsə salınacaqsız və on gün ərzində əziyyət çəkəcəksiz.” Revelation 2:13-14-də Perqamdakı kilsəyə məktubda İohann Şeytanın kilsə yığıncağına toplaşanlar arasında olması haqqında xəbərdarlıq edir və bildirir ki, “Şeytanın taxtı” onların arasındadır. Perqam şəhəri Roma imperiyasının Asiya əyalətinin mərkəzi idi, “Şeytan taxtı” isə bu şəhərdə yerləşən Zevsə həsr olunmuş monumental altara və ya Roma imperatoru Avqusta ithaf edilmiş məbədə aid edilə bilər.

Revelation 12:3-də yeddi başı, on buynuzu, yeddi tacı və nəhəng quyruğu olan Böyük Qırmızı Əjdaha təsvir edilir. Bu obraz ehtimal ki, Danielin kitabındakı dörd dəniz heyvanındanƏhdi-Ətiqin müxtəlif kitablarında dəfələrlə adı qeyd edilən Leviafandan ilhamlanaraq yaradılmışdır. Böyük Qırmızı Əjdaya “günəşin üçdə biri, ayın üçdə biri və ulduzların üçdə birini” vuraraq səmadan salırApokalipsis qadınlarını təqib etməyə başlayır. Revelation 12:7-9-da deyilir: “Və Cənnətdə müharibə başladı. Mikayıl və onun mələkləri Əjdahaya qarşı döyüşdülər. Əjdaha və onun mələkləri üstünlük qazansalar da, sonra məğlub edildilər və onlara Cənnətdə yer qalmadı. Böyük Əjdaha devrildi, Şeytan və Satana adlanan adlanan, bütün məskun dünyanı yoldan çıxaran qədim ilan Yerə qovuldu və onunla birlikdə mələkləri də qovuldular.” Daha sonra səmadan gələn səs “İttihamçının” (ho Kanteqor) məğlubiyyətini qeyd edərək onu Əhdi-Ətiqdəki satan ilə eyniləşdirir.

Revelation 20:1-3-də Şeytanın zəncirlənərək min illik həbs müddətinə Abissə atılması təsvir edilir. Revelation 20:7-10-da Şeytan azad olaraq Yəcuc və Məcucla birlikdə özünə ordu toplayaraq, düz yol ilə gedənlərə qarşı mübarizəyə başlayır, lakin, səmavi od ilə məğlub edilərək alov gölünə atılır. Bəzi xristianlar, Vəyhlər 13:18-də Bədheybətin rəqəmi kimi təsvir edilənRevelation 13:18 666 rəqəmini Şeytanla əlaqələndirirlər. Lakin, Vəhylər 13-də təsvir edilən Bədheybət Şeytan deyil, həmin kitabda 666 rəqəminin istifadə edilməsi isə Roma imperatoru Nerona işarədir. Belə ki,, onun adının ivrit dilində rəqəm qarşılığı 666-dır.

Patristik dövrdə

Frans fon Ştuk"Lusifer", 1890, Milli Xarici İncəsənət Qalereyası. Yesaya 14:12-nin Patristik təfsirləri və İyeronim Stridonlunun Latın Vulqatasına görə Lusifer adı da Şeytana aid edilir.

Yaradılış kitabında Şeytan haqqında heç bir məlumat verilməsə də, Revelation 12:7-dakı məlumatlara görə xristianlar Yaradılışda təsvir edilən Eden bağındakı ilanı Şeytanla eyniləşdirirlər. Lakin, ehtimal ki, bu məlumat Satananı Isaiah 27:1-də məlumat verildiyi kimi Yahve tərəfindən məğlub edilən dəniz bədheybəti Leviafan ilə eyniləşdirmək üçün edilmişdir. Şeytanın Eden bağından olan “qədim sürünən” ilə eyniləşdirilməsi ilk dəfə b.e.-nın ikinci əsrində xristian apologeti Yustinin Trifo ilə dialoq əsərlərinin 45 və 79-cu fəsillərində baş vermişdir. Digər erkən kilsə ataları TeofilTertullian da bu eyniləşdirməni qeyd edirlər. Lakin, erkən xristian kilsəsi Selsus kimi filosofların qarşı fikirləri ilə qarşılaşır: özünün “Doğru söz” adlı əsərində Selsus qeyd edir ki, “Böyük tanrının...xeyir əməl törətmə imkanlarını məhdudlaşdıran rəqibin olmasını iddia etmək kafirlikdir”“xristianlar utanmadan İlahi krallığı hissələrə bölərək orda qiyamçıların ola biləcəyini və Tanrıya qarşı çıxanların yer ala biləcəyini düşünürlər.”

“Sübh ulduzu” (latın dilində Lusifer) anlamını verən Heylel sözü Kənani mifologiyasında Venera planeti tanrısı olan Attarın adıdır.}} Attar, səmavi şəhərin divarına dırmanmağa çalışmışGünəş tanrısı tərəfindən məğlub edilmişdir. Isaiah 14:12-də istifadə edilən ad isə Babil hökmdarına metaforik işarədir. Ezekiel 28:12-15-də Edem bağındakı xeruvimin təsviri Tir hökmdarı II İfobaala qarşı polemika kimi istifadə edilir. Yalnız bu mətnlərin özündən xəbərdar olub, onların əsaslandığı mifləri bilməyən kilsə atası İskəndəriyyəli Origen (təxm. 184 – təxm. 253), dövrümüzə Akvileyli Rufin tərəfindən edilmiş latın dilində tərcüməsi çatmış "İlk prinsiplər" adlı traktatında belə qərara gəlir ki, bu məlumatların heç biri hansısa insana aid edilə bilməz və onlarda "tirlilər üzərində hakimmiyyət almış hansısa mələk nəzərdə tutulur", pozulmuş olması müəyyən edildikdən sonra isə o, Yerə qovulmuşdur.

Lakin, özünün "Contra Celsum" adlı apologetik traktatında, Origen, Yesaya 14:12 və Yezekiel 28:12–15-in təfsirini dəyişərək orda haqqında bəhs edilənin Şeytan olduğunu qeyd edir. Henri Ansqar Kelli belə hesab edir ki, Origen, Zərdüştiliyin radikal dualizminin təsiri ilə "Şeytanın ilkin təbiətinin qara olması"na inanan adı qeyd edilməmiş şəxslərin mövqeyini təkzib edə bilmək üçün bu yeni təfsiri qəbul etməli olmuşdur. Daha sonrakı dövr kilsə atalarından olan, Latın Vulqatasının tərcüməçisi Müqəddəs İyeronim (təxminən 347–420) isə Origenin Şeytanın qovulmuş mələk olması haqqında nəzəriyyəsini qəbul edərək bu haqqda fikirlərini Yesayanın kitabına yazdığı qeydlərində bildirir. Xristian ənənəsində indi də həm Yesaya 14:12-də, həm də Ezekiel 28:12–15 Şeytana alleqorik işarə kimi qəbul edilir. Əksər xristianlar Şeytanı, Tanrıya qarşı üsyana qalxmış mələk hesab edirlər.

Erkən xristian teoloqları arasında məşhur olan günahın yuyulması nəzəriyyəsinə görə, Şeytan, Adəm və Həvvanın günahı vasitəsiylə insanlıq üzərində hakimiyyət qazanmışdır, Məsihin çarmıxa çəkilməsi isə Şeytana insanlığın xilas edilməsi əvəzinə verilmiş qurbandır. Bu nəzəriyyəyə görə Şeytan tanrı tərəfindən aldadılmışdır, çünki, Məsih günahlardan pak olmaqla yanaşı, həm də Şeytanın təsir edə bilmədiyi ilahi təbiətə malik idi. Günahın bağışlanması nəzəriyyəsinin prototipi ilk dəfə Lionlu İriney tərəfindən qeyd edilsə də, tam inkişaf etmiş nəzzəriyyə formasında Origen tərəfindən təklif edilmişdir. Sonradan bu nəzəriyyə Nissalı QriqoriAkvileyli Rufin kimi ilahiyyatçılar tərəfindən daha da inkişaf etdirrilmişdir. XI əsrdə Kenterberili Anselm, Kristus Viktordakı əlaqəli nəzəriyyə ilə yanaşı günahın bağışlanması nəzəriyyəsini də tənqid etmiş, bundan sonra Qərbi Avropada həmin nəzəriyyə əhəmiyyətini itirməyə başlamışdır. Buna baxmayaraq, bu günə kimi həmin nəzəriyyə Şərq Ortodoks Kilsəsində məşhurluğunu saxlamışdır.

Erkən xristianlar birmənalı şəkildə şeytan və onun əcinnələrinin insan üzərində nəzarət etmək bacarığına malik olduğuna inanır, lənətlər isə yəhudi, xristian və paqan din inancı olanlar arasında eyni dərəcədə istifadə edilirdi. Əcinnələrin təsiri altına düşməyə inam orta əsrlər boyunca inkişaf, erkən modern dövrə qədər isə davam etmişdir. Ekzorsizm prosesi isə Tanrı hökmünün Şeytan üzərində qələbəsi kimi qəbul edilirdi. Şeytan tərəfindən ələ keçirildiyini düşünən insanların bir çoxu gözəgörünmə və ya bu kimi simptomlardan deyil, dini qorxular və qəddar fikirlərdən əziyyət çəkdiklərini deyirdilər.

Orta əsrlərdə

İblis Bibliyası əlyazmasının 209-cu səhifəsində XIII əsrə aid Şeytan illüstrasiyası
Hans Memlinqin "Dünyavi qürrə və ilahi xilas triptixi"ndə (təxm. 1485) Şeytan detalı

Orta əsrlər xristian teologiyasında Şeytan minimal rol oynasa da, orta əsr mistik tamaalarında tez-tez xatırlanmış və bu zaman əsasən komik ikinci plan personajı kimi təsvir edilmişdir. Orta əsrlərin Şeytan nəzəriyyəsi Ceffri Börton Rassel tərəfindən "daha çox yazıq və krah doğuran, nəinki qorxunc" olaraq təsvir edilir və Tanrının böyük planı yolunda sadəcə kiçik xoşagəlməzlik kimi qəbul edilir. Dominikan ordenindən olan rahib Yakopo da Varaççe tərəfindən 1260-cı ildə yazılmış "Qızıl əfsanə" adlı aqioqrafiyalar toplusunda müqəddəs şəxslər və Şeytan arasında görüşlər haqqında çoxlu sayda məlumatlar vardır. Həmin məlumatların hamısında Şeytan müqəddəslər və Tanrının ağılı vasitəsiylə aldadılır. Henri Ansqar Kelli qeyd edir ki, bu dövrdə Şeytan "qorxulunun əksi kimi görünür." Ali və son orta əsrlərin ən məşhur kitabı olan "Qızıl əfsanə"nin əlyazmaları say çoxluğuna görə hətta Bibliya əlyazmalarını da geridə qoyur.

XI əsrdə yazılmış "Canon Episcopi" katolik kanonlar toplusunda cadugərliyə inam tənqid edilərək heretik adlandırılır və sənədli şəkildə cadugərliyə inamın geniş yayılması təsdiq edilir. Belə hesab edilirdi ki, cadugərlər süpürgə üzərində uçur, əcinnələrlə ünsiyyət qurur, meşələrdə keçirilən "qorxulu və seksual rituallarda iştirak edir", satanizm mərasimləri çərçivəsində insan uşaqları öldürür və yeyir və əcinnələrlə ailə quraraq cinsi əlaqəyə girirlər. Papa XXII İohann tərəfindən 1326-cı ildə verilmiş bullada xalq üsulu ilə falabaxma tənqid edilir və Şeytanla məsləhətləşmə kimi qiymətləndirilir. 1430-cu illərdən etibarən Katolik kilsəsi cadugərliyə Şeytanın başçılıq etdiyi böyük tələ kimi baxmağa başlayır.

Erkən modern dövrdə

Naməlum rəssam tərəfindən 1514-cü ildə çəkilmiş ekzorsizm rəsmi. Erkən modern dövrdə ekzorsizm prosesinə Tanrının hökmünün Şeytan üzərində bərqərar olunması kimi baxılırdı.
Erkən modern dövrdə cadugərlərin Fransisko Qoyya tərəfindən çəkilmiş "Cadugərlərin şabbatı" (1797–1798) adlı rəsmində təsvir edildiyi kimi Şeytan və əcinnələrin iştirakı ilə ayinlər keçirdiklərinə inanılırdı.

Erkən modern dövrdə xristianlar tədricən Şeytanı daha güclü və qüdrətli hesab etməyə başlayırlar, Şeytan qarşısında qorxu hissi isəə Avropa xristianlarının dünya görüşündə dominant yer tutmağa başlayır. Protestant Reformasiyası zamanı Martin Lüter öyrədirdi ki, Şeytanla mübahisə etməkdənsə, xristianlar daha müvafiq kompaniyalar axtarmalı və günah etməkdən qaçmalıdırlar; Şeytan "şənliyi sevmədiyinə görə" Lüter günahdan qaçmaq üçün xüsusilə musiqini məsləhət görürdü. Jan Kalvin Müqəddəs Avqustinin fikrini təkrar edərək deyir ki, "insan at kimidir, Tanrı və Şeytan isə çapardır."

XV əsrin sonlarında Fransa və Almaniyada cadugərlik halları geniş yayılmağa başlayır. Alman inkvizitorları Henrix Kramer və Yakob Şprengerin 1487-ci ildə nəşr edilmiş "Malleus Maleficarum" adlı kitabında bütün "malefisiya"nın (cadugərlik) kökünün Şeytana gedib-çıxması bildirilir. XVI əsrin ortalarına kimi cadugərlik panikası İngiltərə və İsveçrəyə də yayılır. Həm katoliklər, həm də protestantlar cadugərliyi real fakt kimi qəbul edir və cadugərlərin təqib olunmasını dəstəkləyirdilər. 1500-cü illərin sonunda holland demonoloqu Yohann Veyer "De praestigiis daemonum" adlı traktatında cadugərliyin mövcud olmadığını, lakin, Şeytanın xristianları yoldan çıxarmaq üçün ona inamı təbliğ etdiyini qeyd edir. 1620-ci illərdə Avropada cadugərlik panikası daha da güclənir və 1600-cü illərin sonlarına kimi davam edir. Brayan Levak hesab edir ki, Avropada cadugərlik panikası ərzində ümumilikdə 60.000-dən çox insan cadugərliklə məşğul olmaqda ittiham edilərək edam olunmuşdur.

Şimali Amerikanın erkən ingilis sakinləri, xüsusilə puritanlar belə hesab edirdilər ki, Şeytan, Yeni dünyada "açıq və hiss olunacaq şəkildə" hökm sürmüşdür. Con Uintrop iddia edirdi ki, Şeytan, üsyançı puritan qadınları caynaqlı, iti buynuzlu və hər ayağında quş ayağı kimi üç caynağı olan ölü bədheybətlər doğmağa məcbur edir. Kotton Mazer yazır ki, "qurbağalar Misirin ətrafında fırlandığı kimi", şeytanlar da puritan məskənlərinin ətrafında fırlanırlar. Puritanlar yerli amerikanların Şeytana pərəstiş etdiyinə inanır və onları "Şeytan övladları" kimi təsvir edirdilər. Bəzi sakinlər, yerli ayinlər zamanı Şeytanın özünün peyda olmasının şahidi olduqlarını bəyan edirdilər. İlk Böyük Oyanış zamanı, "Yeni Dünya"nın rahibləri "Köhnə Dünya"dan olan tənqidçilərini Şeytanın qulluqçuları adlandırırdılar. İkinci Böyük Oyanışa kimi Şeytanın Amerikan Yevangelizmində əsas rolu , Yevangelizm hərəkatının özünün rəqibi olması idi. Onlar əsas vaxtlarını müasir Amerikan fundamentalizmində özünü saxlayan yevangelist rahiblərin təsirdən qorunmasına sərf edirdilər.

1600-cü illərin əvvəllərindən etibarən, ingilis yazıçı Recinald Skott və anqlikan yepiskopu Con Benkroft da daxil olmaqla, Avropa skeptikləri, əvvəlki kimi əcinnələrin insanlara nəzarət edə bilməsinə inamı tənqid etməyə başlayırlar. Bu skeptizm, həm də möcüzələrin yalnız çoxdan başa çatmış həvarilər dövründə baş verdiyinə inamla möhkəmləndirilirdi. Daha sonrakı dövrdə, Devid Yum, Deni DidroVolter kimi maarifçi filosoflar Şeytanın özünün varlığını şübhə altına almağa başlayırlar. Con Miltonun "İtirilmiş Cənnət"ini "iyrənc fantastika" adlandıran Volter, Katolik kilsəsinin insanlığı qul vəziyyətində saxlamaq üçün Cəhənnəm və Şeytana inamı təbliğ etdiyini deyir. XVIII əsrə kimi Avropa ölkələrinin hamısında cadugərlikdən istifadə azalmış, yalnız PolşaMacarıstanda aktiv şəkildə cadugərlik tətbiqi davam etdirilmişdir. Buna baxmayaraq, ənənəvi xristian inancı daşıyıcıları arasında Şeytanın güclü olmasına inanc qalmışdır.

Modern dövrdə

Belçika heykəltəraşı Giyom Gefs tərəfindən 1848-ci ildə Lyej şəhərindəki kafedral kilsə üçün hazırlanmış "Lusifer" heykəli.
İspaniya heykəltəraşı Rikardo Bellver tərəfindən 1878-ci ildə Madridin "Qovulmuş mələk fəvvarəsi" üçün hazırlanmış "Qovulmuş mələk" heykəli.

Mormonizm Şeytan haqqında öz baxışını formalaşdırmışdır. Musanın kitabına görə, Şeytan şöhrət qazanmaq üçün insanlığın günahının bağışlanması üçün özünün qurban verilməsini təklif edir. Bundan sonra atasının iradəsinin yerinə yetirilməsi üçün İsa da öz namizədliyini təklif edir. Təklifinin rədd edilməsindən sonra Şeytan üsyan edir və nəticədə Cənnətdən qovulur. Musanın kitabında deyilir ki, "Qabil Şeytanı Tanrıdan çox sevirdi"Habili öldürmək üçün onunla iş birliyinə başlayır. Məhz bu işbirliyi sayəsinqə Qabil Master Mahan olur. Musanın kitabında həm də nəql edilir ki, "yeganə olanın" (ing.Only Bergotten) adını çəkənə kimi Musa, Şeytanın təsiri altında olmuşdur. Duqlas Devis isə bildirir ki, bu mətn, Bibliyada təsvir edilmiş İsanın əziyyətlərini əks etdirir.

Bu günlərdə də ABŞLatın Amerikası ölkələrində Şeytana və insanların onun təsiri altına düşməsinə inam güclü olaraq qalmaqdadır. 2013-cü ildə YouGov tərəfindən keçirilmiş seçkilərin nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, ABŞ sakinlərinin 57%-i, Böyük Britaniya sakinlərinin isə cəmi 18%-i Şeytanın varlığına inanır. ABŞ sakinlərinin 51%-i həm də Şeytanın insanlar üzərində nəzarət qabiliyyəti olduğuna inanır. "Satana Amerikada: Tanıdığımız Şeytan" kitabının müəllifi U. Skott Pul qeyd edir ki, "Son qırx-əlli il ərzində ABŞ-da həm populyar mədəniyyətdən, həm də dini mənbələrdən alınmış məlumatlar əsasında mürəkkəb Şeytan obrazı yaranmışdır""ABŞ xristianlarının bir çoxu şeytan haqqında filmlərdən öyrəndikləri məlumatlarla, dini mənbələrdən əldə etdikləri məlumatları ayırmırlar."

XIX əsrin sonları-XX əsrin əvvəllərindən etibarən Katolik kilsəsi əsasən, Şeytan və ekzorsizmə inamı zəiflətməyə çalışsa da, 2010-cu illərdə Papa Fransisk "Şeytan ağıllıdır, o, bütün ilahiyyatçıların bildiyi ilahi kəlamlarla müqayisədə daha çox ilahi kəlam bilir" bəyanatından sonra Şeytana inam bir qədər gündəmə gətirilmişdir. Britannika Ensiklopediyasına görə, Liberal Xristianlıq Şeytanı "kainatda mövcud olan, insanlıqdan kənar olmasına baxmayaraq ona ciddi təsir edən böyük şəri ifadə edən mifoloji varlıq" kimi izah edir.

Bernard MakGinn, Antixrist və Şeytan arasında münasibətləri ətraflı izah edən çoxlu sayda ənənəni təsvir edir. Dualist ənənəsinə görə, Tanrı İsanın cildinə girdiyi kimi, Şeytan da Antixristin cildinə girəcək. Lakin, pravoslav düşüncə tərzinə görə, İsanın çevrilməsinə həddən artıq oxşar olmasına görə bu fikir problematik hesab edilir. Bunun yerinə "daxili" fikir ideyası daha məqbul hesab edilir ; Şeytanın gücü Tanrının gücünə bərabər olmadığına görə, Antixrist, bədəni Şeytan tərəfindən ələ keçirilmiş insan hesab edilir.

Əsas məqalələr: İblisİslamda Şeytan
Həmçinin bax: Əzazil

Satana sözünün ərəb dilində ekvivalenti "Şeytan"dır (شيطان, šṭn/شطن kökündən). Sifət olan sözün tərcüməsi "azmış" və ya "uzaqlaşmış" anlamını verməklə həm insanlara ("əl-ins", الإنس), həm də cinlərə ("əl-cinn", الجن) aid edilir; lakin əksər hallarda bu söz Satana anlayışını ifadə etmək üçün işlədilir. Quranda Şeytan "İblis" adlandırılır və bu sözün yunan dilindəki "diabolos" sözündən törədiyi ehtimal edilir. Müsəlmanlar Şeytanı şərin baisi yox, insanın eqosentrizmini istifadə edən varlıq hesab edirlər.

Quranda

Quranın yeddi surəsində Allahın İblis də daxil olmaqla bütün mələklərə, yeni yaratdığı Adəm qarşısında baş əyməyi buyurması təsvir edilir. Bütün mələklər tabe olsalar da, İblis boyun əyməkdən imtina edərək bildirir ki, Allah onu alovdan, Adəmi isə gildən yaratdığına görə, o, Adəmdən daha üstündür (7:12). Buna görə də, Allah İblisi Cənnətdən qovaraq Cəhənnəmə vasil edir. Bundan sonra "inancsız naşükür"kafir olan İblisin yeganə məqsədi insanlığı yolundan çıxarmaq olur. Düzgün insanların İblisin təkliflərinə rədd cavabı verə biləcəyindən əmin olan Allah, ona istədiyini etməyə icazə verir. İblisin öz taleyi aydın olmasa da, Böyük məhkəmə günü onun ardıcıllarının hamısı Cəhənnəmə atılacaq. Cənnətdən qovulduqdan sonra həm də "Əl-Şaytan" kimi tanınan İblis, Adəm və Həvvanı qadağan edilmiş ağacın barını yeməyə həvəsləndirir.

Özündənrazılıq və ümidsizliklər yanaşı, Şeytanın əsas xarakteri onun kişilər və qadınların beyninə küy (vəsvəsə) salmasıdır. Quran 15:45-də deyilir ki, Şeytanın düzgün insanlar üzərində heç bir təsiri yoxdur, lakin, səhv edənlər onun təsiri altındadır. Quran 7:156-da deyilir ki, Allahın əmrlərinə tabe olanlara Şeytanın vəsvəsələri təsir etmir. Quran 56:79-da deyilir ki, Şeytan müsəlmanların quran oxumasına mane olmağa çalışır, 16:98–100-də isə Şeytana qarşı müdafiə üçün Quranın təkrarlanması məsləhət görülür. Quran 35:6-da Şeytanın insanlığın düşməni olması bildirilir, 36:60-da isə insanlara Şeytana səcdə etmək qadağan olunur. Quranın İovun Bibliyada qeyd edilən hekayəsini təkrarlayan (Əyyub adı ilə) hissəsində göstərilir ki, Əyyub Şeytan tərəfindən sınağa çəkildiyindən xəbərdar olur.

İslam ənənəsi

Qəbulu

Əbu Cəfər Məhəmməd ibn Cərir ət-Təbərinin "Tarixul-uməmi ər-rusul, əl-xuləfa vəl-muluk" əsərinin 1415–1416-cı illərə aid əlyazmasına çəkilmiş miniatürdə (Herat miniatür məktəbi) Şeytanın Adəm qarşısında baş əyməkdən imtina etməsi göstərilib.

Quranda Şeytan əksər hallarda mələk adlandırılsa da, 18:50-də onun "cinlərdən biri" olması göstərilir. Quranda Şeytanın özünü oddan yaradılmış kimi təsvir edilməsi ilə birlikdə bu, Şeytanın nə qovulmuş mələk, nə də qəddar cinlərin lideri olması ilə razılaşmayan müsəlman ekzegetlər üçün ciddi problem yaradır. İbn Abbasın nəql etdiyi hədisə görə, İblis Allahın oddan yaratdığı bir mələk olmuşdur. İbn Abbas qeyd edir ki, "cin" sözü nə dünyəvi cinlərə, nə də Şeytan kimi "alov mələklərinə" aid edilə bilməz.

VII əsrdə yaşamış ən nüfuzlu İslam ilahiyyatçılarından biri olan Bəsrəli Həsən İslam peyğəmbərindən sitat gətirərək yazır: "İblis heç bir saniyə belə mələk olmayıb. Adəm insanlığın mənşəyi olduğu kimi, İblis də cinlərin mənşəyidir." Orta əsr fars alimi Mahmud Zəmaxşəri qeyd edir ki, mələk və cin sözləri sinonimdir. Digər bir fars alimi Əl-Bəyzavi isə onun əksinə qeyd edir ki, Şeytan mələk olmağa ümid etsə də, hərəkətləri onu cin etmişdir. Digər İslam alimləri isə razılaşırlar ki, Şeytan cin olmuş və düzgünlüyünə görə Cənnətə qəbul edilmişdir, lakin, mələklərdən fərqli olaraq ona, Allaha tabe olub-olmamaq seçimi verilmişdir. Cənnətdən qovulduqda isə Şeytan, insanlığı öz cəzalandırılmasında günahkar elan etmişdir. İblisin alov mənşəli olmasını izah edərkən Zəkəriyyə Qəzvini və Məhəmməd ibn Əhməd İbşihi qeyd edirlər ki, bütün bütün fövqəltəbii varlıqlar oddan yaradılsalar da, mələklər odun işığından, cinər isə alovundan yaradılmışdır və buna görə də bütün fövqəltəbii varlıqların mənşəyi oda bağlıdır. Əbdülqani əl-Məqdisi qeyd edir ki, yalnız mərhəmət mələkləri işıqdan, cəza mələkləri isə alovdan yaradılmışdır.

Təxminən b.e. 923-cü ilində vəfat etmiş müsəlman tarixçi Əl-Təbəri yazır ki, Adəmin yaradılmasından əvvəl Yer cinlərlə məskun idi və onlar boş-boşuna gəzirdilər. O, həm də qeyd edir ki, İblis əvvəlcə Əzazil və ya Əl-Harit adlı oddan yaradılmış mələk olmuş və dünyəvi cinlərə qarşı durması üçün Allah tərəfindən yerə göndərilmişdir. Əzazil döyüş zamanı cinlərə qalib gəlmiş və onları dağlara qovmuşdur. Lakin, bundan sonra özünün insanlar və digər mələklərdən üstün olduğunu düşünməyə başlamış və bu da onun qovulmasına səbəb olmuşdur. Bu məlumata görə, Əzazilin rəhbərlik etdiyi mələklər qrupu Cənnəti (Jannah) qoruduqlarına görə cinlər (jinn) adlandırılırdılar. Ət-Təbəri tərəfindən çatdırılan başqa bir ənənəyə görə isə, Şeytan, mələklər tərəfindən ələ keçirilərək əsir alınmış yer cinlərindən biri olmuşdur. Bundan sonra Allah onu digər cünlər üzərində hakim təyin etmiş və o, Əl-Hakam adını almışdır. Laqeydlik göstərməsinə kimi min il ərzində o, öz vəzifəsini yerinə yetirmiş, lakin, sonra bağışlanaraq Adəm qarşısında baş əyməkdən imtina edənə kimi işini davam etdirmişdir.

Digər ənənələr

Erkən islam dövrünün ilk iki əsrində, müsəlmanlar birmənalı şəkildə Şeytan ayələrinin həqiqiliyinə inanırdılar. Həmin mənbədə deyilir ki, Şeytan Məhəmmədə üz tutaraq, Qurana bütpərəst ilahələrinin şəfaəti naminə müsəlmanların dua etməsi üçün bəzi əlavələr etməyi buyurur. O, Şeytanın sözlərini ilahi kəlamlar olaraq qəbul edir. Müasir müsəlmanlar, Quranın bütövlüyünü şübhə altına alan Şeytan ayələri heretik hesab edirlər.

Həccin üçüncü günündə zəvvarlar Məkkədə yerləşən Cəmra əl-Aqaba adlı daş sütuna yeddi daş atırlar ki, bu da Şeytanın daşlanmasını simvolizə edir. İslam ənənəsinə görə, Allah İbrahimdən oğlu İsmayılı qurban kəsməyi tələb etdikdə, Şeytan üç dəfə onun yanına gələrək bunu etməməyi deyir, İbrahim isə hər dəfəsində ona yeddi daş ataraq qovur. Həmin bu həcc ritualı da İbrahimin şeytanı daşlaması inancına əsaslanır.

Hədisə görə, körpə uşaqlar anadan olarkən ona görə ağlamağa başlayırlar ki, onlara Şeytan toxunur və bu toxunma insanı günaha meylli edir. Bu nəzəriyyə, Xristianlıqdakı ilk günah nəzəriyyəsi ilə oxşarlıq təşkil edir. İslam ənənəsinə görə, Şeytan, yalnız Məryəmİsaya toxunmamışdır. Lakin, Məhəmməd uşaq olarkən, onun ürəyi mələk tərəfindən açılmış və günahı simvolizə edən qara yığıntı təmizlənmişdir.

İslam ənənəsində də, İsanın təmizqəlbliliyini, Şeytanın isə kinli olmasını göstərən, onlar arasında baş tutmuş bir neçə dialoq saxlanmışdır. Əhməd ibn Hənbəl, Sinoptik İncillərdə də təsvir edilmiş Şeytan tərəfindən səhrada İsaya əziyyət verilməsi hadisəsini nəql edir. İsadan sitat gətirən Əhməd yazır ki, "Ən böyük günah dünyaya olan sevgidir. Qadınlar Şeytanın kəndiridir. Şərab bütün şeytani hisslərin açarıdır." Əbu Osman əl-Cahiz isə İsanın "Dünya Şeytanın ferması, insanlar isə onun mackirləridir" dediyini yazır. Əl-Qəzali yazır ki, "Bir dəfə evdən çıxan İsa, Şeytanın kül və bal daşıdığını görür və bunların nəyə lazım olduğunu soruşur. O da cavabında bildirir ki, balı kafirlərin dodağına çəkəcəm ki, məqsədlərinə çatsınlar, külü isə yetimlərin üzünə sürəcəm ki, heç kim onları sevməsin." XIII əsr alimi Sibt ibn əl-Cauzi qeyd edir ki, İsa Şeytandan onun belini nəyin sındırdığını soruşanda, Şeytan "Atların Allah yolunda kişnəməsi" deyə cavab verib.

Sufi mistisizminə görə, Şeytan ona görə Adəm qarşısında səcdə etməkdən imtina edir ki, o, yalnız tək olan Allah qarşısında səcdə edir. Bu səbəbdən də, sufilər Şeytan və Məhəmmədi iki ən mükəmməl monoteistlər hesab edirlər. Sufilər dualizm nəzəriyyəsini rədd edirvarlığın vahidliyinə inanırlar. Sufilər hesab edirlər ki, Məhəmməd Allahın mərhəmət aləti, Şeytan isə qəzəb alətidir.

Müsəlmanlar inanırlar ki, bütün aldatma və şərin mənşəyi Şeytandır. Ona, mənəvi gücə qarşı mübarizə aparan səmavi güc sahibi kimi də baxılır. Buna baxmayaraq, insanlar Şeytanın yoldan çıxarması və nəfs arasında fərq qoyurlar. Bədənin tələbi (nəfs) insanı hansısa hərəkətə məcbur etdiyi halda, şeytanın yoldan çıxarma zamanı ümumilikdə şər əmələ yönləndirir, birinci təklifə uğurla qarşı çıxdıqdan sonra isə Şeytan yeni təkliflə qayıdır. Əgər müsəlman hiss edirsə ki, Şeytan onu pis yola çəkir, o zaman "Allahın adi ilə qovulmuş Şeytanın şərindən sənə sığınıram" deyərək Allahdan kömək istəməlidir. Müsəlmanlar həm də, Quran oxuyarkən Allaha sığınmalıdırlar.

Bir çox dinlərdən fərqli olaraq, Bəhailikdə Şeytana müstəqil şər qüvvə kimi deyil, insan təbiətinin pis keyfiyyətləri kimi baxılır. Əbdül-Bəha izah edir: "İnsan təbiətinin bu pis keyfiyyətləri Satana kimi simvolizə edilir – şər bizim içimizdədir, xaricdə olan şəxsiyyət deyildir." Digər dinlərdə təsvir edilən qəddar ruhlar, qovulmuş mələklər, əcinnələr və cinlər də, Bəhailikdə insanın Allahdan üz çevirəcəyi təqdirdə qazandığı və ya özünü büruzə verən xasiyyətləri kimi qəbul edilir. Bəhai mətnlərində "satanik" kimi təqdim edilən bəzi hərəkətlər isə, insanların eqoist istəklərinə görə törətdikləri hərəkətlərdir.

Şeytan məbədi tərəfindən 2015-ci ildə ABŞ-ın Miçiqan ştatının Detroyt şəhərində təqdim edilmiş "Bafomet" heykəli.
Elifas Levi tərəfindən çəkilmiş Bafomet təsviri La-Veya satanistlər tərəfindən dualizm, məhsuldarlıq və "qaranlığın gücü"nün simvolu kimi qəbul edilir və Bafomet möhüründə onların ilkinliyini göstərir.
Əsas məqalə: Satanizm

Teistik satanizm

Əsas məqalə: Teistik satanizm

Adətən "Şeytana səcdə" adlandırılan Teistik satanizmdə Şeytana insanların ibadət edə biləcəyi ilahi varlıq kimi baxılır. Bu inancın daşıyıcıları bir-biri ilə az əlaqəli və ya əlaqəsiz olsalar da, onlar hamısı Şeytanın real varlıq olduğuna inanırlar.

Ateistik satanizm

Şeytan məbədi və La-Veya Satanizm ardıcılları tərəfindən izlənən Ateistik satanizm inancına görə Şeytan hərfi anlamda antropomorf varlıq kimi deyil, kosmik simvol kimi mövcuddur. Bu dini inancda Şeytana özündənrazı, irrasional və aldadıcı varlıq kimi baxılmır, daha çox Prometey kimi Şeytanın da azadlıq və şəxsi hüquqları simvolizə etdiyinə inanılır. İnanclılar üçün o, həm də nəzəri əsas və satanistin ən yüksək şəxsi potensialının metaforik proeksiyası kimi qəbul edilir. Şeytan kilsəsinin Ali Kahini olan Piter H. Gilmor özünün "Satanizm: Qorxuducu din" (ing.Satanism: The Feared Religion) adlı kitabında yazır ki, "Şeytan, özünün qürurlu şəxsiyyətinin istəklərinə uyğun həyat tərzi sürən insanın simvoludur. Şeytanın arxasında dayanan reallıq – entropiyanın bütün canlılar üçün xarakterik olan və onları yaşamaq və çoxalmağa sövq edən qaranlıq inqlabi gücdür. Şeytan, qarşısında səcdə edilməli konkret varlıq olmayıb, hər bir insanın içində olan və hər bir insanın istədiyi kimi istifadə edə biləcəyi enerji qaynağıdır."

La-Veya satanistlər "satana" sözünün (ivr.שָּׂטָן‎ "rəqib" anlamını ifadə edir) ilkin etimoloji mənasını olduğu kimi qəbul edirlər. Piter H. Gilmor izah edir ki, "Şeytan kilsəsi üçün Şeytanın əsas simvol seçilməsi, onun adının ivrit dilində "rəqib" anlamını ifadə etməsidir: ittiham edən və ya sual verən müxalif. Biz özümüzü bu cür şeytanlar kimi görürük; rəqiblər, müxaliflər, insan həyatına müdaxilə edərək onların xoşbəxtliyinə mane olan bütün inanc sistemlərini ittiham edənlər."

Şeytan məbədinin ardıcılları kimi, Post-La-Veya satanistlər də, iddia edirlər ki, altruistik və kommunal meylə malik olan insanın heyvani xarakteri Şeytanı ədalətsizliklə mübarizə və aktivizmin fiquru kimi yaradır. Onlar həm də cismani muxtariyyətə inanaraq, şəxsi inamların elmə uyğun olmalı, insanları alicənablığa ilhamlandırmalı və hər bir kəsin səhvlərini düzəltmək üçün çalışmalı olduğunu düşünürlər.

Qafqaz Albaniyası hökmdarı III Mömin Vaçaqan dövründəki barmaqkəsənlər işgəncə əmrlərini Şeytandan aldıqlarını bildirirdilər: "Şeytan yanımıza insan şəklində gəlir və əmr edir ki, üç dəstəyə bölünək və hər dəstədən üç nəfər yaxalayaq. Bu üç nəfər nə yaralanmalı, nə də öldürülməlidirlər. Bunların diri-diri dərisi soyulmalı və sağ əllərinin barmaqları kəsilməlidir… Kürsünün üstünə bahalı paltarlar qoyulur. Şeytan gələn kimi bu paltarları geyib kürsüyə oturur və üstündə barmaq olan doqquz öldürülən adamın dərilərinin vəziyyətini yoxlayır. Şeytana düşən qurban payını gətirə bilmədikdə o, əmr edir ki, ağacın qabığını soysunlar. Onla isə ona öküzü və ya qoçu qurban kəsirlər və Şeytan özü bədxah xadimlərilə yeyib-içir, kef edir. Bu zaman elə orada hazır olan yəhərlənmiş at durur və Şeytan atlanıb, o, qədər yol çapır ki, at əldən düşüb dayanır və elə bu an Şeytan yox olur. Hər il Şeytan bunu təkrar edir."

Yezidilərin Hind-Avropa panteonunun baş tanrısı olan Melek Tavus insanlıq qarşısında baş əyməkdən imtina etdiyinə görə, Xristianlıqİslam ənənələrindəki Şeytana oxşayır. Buna görə də, xristianlar və müsəlmanlar Melek Tavusu əksər hallarda Şeytan hesab edirlər. Lakin, əslində Yezdanizmə İslamdan əvvəlki Hind-Avropa mənşəli dinlərin, o cümlədən Şeyx Adi tərəfindən yaradılmış qulat sufi tərqətinin qalıqları kimi baxmaq da təklif edilir. Lakin, faktiki olaraq Yezdanizmdə Tanrıya qarşı olan şər qüvvə yoxdur və bu cür dualizm yezidilər tərəfindən rədd edilir.

Orta əsrlərdə dualistik inanca malik olan katarlar, Katolik kilsəsi tərəfindən Şeytana səcdə etməkdə ittiham olunurdu. Papa IX Qriqori özünün "Vox in Rama" adlı əsərində qeyd edir ki, katarlar Tanrının Şeytanı qovarkən səhvə yol verdiyinə inanırlar və Lusifer ona sadiq olanları mükafatlandırmaq üçün qayıdacaq. Digər tərəfdən, katarizmə görə Katolik kilsəsinin səcdə etdiyi material dünya və onun dəyərləri Şeytan tərəfindən yaradılıb.

Müasir sinkretik Neopaqan din olan Vikkanın ardıcılları əksər halda müasir xristianlar tərəfindən səhvən Şeytana ibadət edənlər kimi qəbul edilirlər. Əslində isə vikkanlar nə Şeytana, nə də ona bənzər hansısa varlığın mövcudluğuna inanmırlar və dəfələrlə Şeytana inanmaları ilə bağlı iddianı rədd etmişlər. Meksikada inkişaf etmiş və yayılmış Santa Muerte fiquru kultu da Katolik kilsəsi tərəfindən satanistik olmaqda ittiham edilmişdir. Lakin, Santa Muerteyə inananlar, onun Tanrı tərəfindən yaradılmış Ölüm mələyi olduğunu düşünür və özlərini katolik sayırlar.

Satanizm haqqında müasir folklorun böyük bir hissəsi real inanclar və teist/ateist satanistlərin real inanc təcrübələrindən yox, orta əsr xristianlarının xalq inancları, siyasi və ya sosial konspirasiya nəzəriyyələri, həmçinin şəhər əfsanələrinin qarışığından meydana gəlmişdir. Misal olaraq, "Mişel xatırlayır" kitabında satanizmin, təsir gücünə malik insanlar tərəfindən təqdir edilən, körpələrə qarşı qəddar davranış və insan qurban vermə ayinləri ilə xarakterizə edilməsindən sonra, 1980-ci illərdə satanist ayini qorxusunun yayılmasını göstərmək olar. Bu janrdan olan əfsanə xarakterli məlumatlarda Şeytan səcdə edilə bilinməsi üçün fiziki varlıq kimi təsvir edilir.

Yaradana baxıbsa bu baxışla o əgər
Olubsa belə qorxunc, bu qədər də bədheybət
Onunla başlanıbdır demək, ilk fitnə, ilk şər.
Dante"Cəhənnəm", Nəğmə XXXIV
(tərcümə edəni Ə. Kürçaylı)
Burda hakimiyyət bizdədir qəti,
Bütün sonsuzluğun hakimiyyəti
keçir himayəmə. Bəxtin naxışdır!
Mənə Cəhənnəmdə hökmdar olmaq,
Göydə qul olmaqdan daha yaxşıdır!
Con Milton"İtirilmiş Cənnət", I kitab, Sətir 261–263
(tərcümə edəni Z. Sarıtorpaq)

Ədəbiyyatda

Dante Aligyerinin "Cəhənnəm"ində Şeytan, Cəhənnəmin doqquzuncu halqasının mərkəzində dayanmış nəhəng bədheybət kimi təsvir edilir. O, üç sifatə və hər sifətin altından çıxan üç cüt yarasa qanadına oxşar qanada malikdir. Şeytan, üç ağzında Brut, İuda İskariotKassiyanı (Dante onları insanlığın iki ən böyük qəhrəmanını – yeni idarə sistemi yaratmış Yuli Sezar və yeni dini sistem yaratmış İsa — satmış kəslər hesab edirdi) çeynəyir. Şeytan qanadlarını çarpdıqca soyuq külək yaradır ki, bu külək də onun ətrafındakı günahkarları saxlayan buzu möhkəmləndirir. Qravitasiyanın dəyişib onları cənub yarımdairəsinə atmasına kimi, Dante və Vergili Şeytanın tüklü ayağı üzərində dayanırlar.

Cefri Çoserin "Kenterberi hekayələri"nin bir neçəsində də Şeytan görünür. "Çağırıcının proloqu" adlı hekayədə Cəhənnəmə düşən monax özündən başqa heç bir monaxla rastlaşmır və nəyə görə yalnız onun Cəhənnəmə atıldığını soruşur. Bu zaman şeytan quyruğunu qaldırır və bütün monaxların onun anusunda yaşadığını göstərir. Tədqiqatçılar, Çoserin Şeytanı təsvir edərkən Dantenin təsvirindən ilhamlandığını bildirirlər. 1589-cu ildə "Həkim Con Faustun lənətli həyatı və layiqli ölümü" adı ilə qeydə alınmış Faust haqqında əfsanədə ehtimal ki, alman alim olan İohann Georq Faustun iyirmi dörd illik xoş dünyəvi həyat üçün Mefistofel adlı əcinnə ilə müqavilə bağlayaraq ruhunu satmasından bəhs edilir. Bu kitabı Kristofer Marlounun "Həkim Faustun faciəvi həyat hekayəsi və ölümü" adlı əsəri üçün mənbə rolunu oynamışdır.

Con Milton tərəfindən yazılmış "İtirilmiş Cənnət" adlı epik poemanın əsas qəhrəmanı Şeytandır. Milton Şeytanı, öz kibrinin qurbanı olan faciəvi antiqəhrəman kimi təqdim edir. Yunan faciələrindən ilhamlanaraq yazılmış poemada, Şeytan, Tanrının tiraniyasına qarşı üsyan etməyə cəsarət göstərmiş mürəkkəb ədəbi personajdır. "İtirilmiş Cənnət"in davamı olan "Qazanılmış Cənnət" əsərində isə Milton Şeytan tərəfindən səhrada İsaya əziyyət verilməsini təsvir etmişdir.

Şeytanı ədalətsiz hakimiyyətə qarşı üsyanın simvolu kimi qəbul edən Uilyam Bleyk, onu bir çox şerləri və rəsmlərində təsvir etmişdir. Sənətkarın 1780-ci ildə yazdığı "Cənnət və Cəhənnəmin toyu" adlı əsərində Şeytan yekun üsyan, insan hisslərinin və ağılın bütün növ ortodoks düşüncələrdən azad olmasının təcəssümü kimi göstərir. Bibliyada Şeytanın günahlar üzrə ittihamçı kimi təsvir edildiyi səhnələrə əsaslanan Bleyk, onu "mənəvi qaydaların təbliğatçısı" kimi təqdim edir.

Təsviri sənətdə

Buynuzlu, keçi ayaqlı və əlində çoban əsası tutmuş Pan Qədim Roma mozaikasında. Şeytanın ənənəvi ikiniqrafiyasında məxsus bir çox xüsusiyyətlər Pandan alınmışdır.

Bibliyada, nə də hansısa erkən xristian mətnində Şeytanın xarici görünüşü təsvir edilmir. Həvari Pavel yazır ki, "Şeytan özünü işıq mələyi kimi təqdim edir" (2 Korinflilərə 11:14). Erkən xristian incəsənətində təsvir edilməyən Şeytan, ilk dəfə IX əsrə aid orta əsrlər incəsənətində peyda olur. Bu zaman o, haçalanmış dırnaqlar, tüklü ayaqlar, keçi quyruğu, iti qulaqlar, saqqal, düz burun və buynuzlarla təsvir edilir. Bəzi sənət tarixçiləri iddia edirlər ki, Şeytan ilk dəfə VI əsrdə Sant-Apollinare-Nuovo bazilikasının mozaikalarından birində təsvir edilmişdir. Bu bazilikadakı "Mehriban çoban Məsih" mozaikasında üç keçinin sol tərəfində mavi mələk göstərilmişdir. Ola bilsin ki, ilk dəfə "Qoyun və keçilər haqqında məsəl"də Şeytan keçi ilə əlaqələndirilmişdir. Burada İsa, qoyunu lənətlənmiş keçilərdən xilas edir.

Məlumdur ki, orta əsr xristianları, daha əvvəl inandıqları paqan dinlərin ikonoqrafiyasını xristianlığa uyğunlaşdırırdılar. Ehtimal ki, orta əsr xristian ikonoqrafiyasındakı Şeytan təsviri, Qədim Yunan dinində meşə və bərəkət tanrısı olan Panın təsvirləri əsasında yaradılmışdır. Belə ki, Pan da adətən keçi buynuzlu, tüklü ayaqlara malik antropomorf fiqur kimi təsvir edilirdi. Müqəddəs İeronim kimi bir çox erkən xristian yazıçıları Qədim Roma FavnıQədim Yunan Panını Şeytanın əcinnələri ilə eyniləşdirirdilər. Şeytanın üç dişli yabası Qədim Yunan tanrısı Poseydondan, alovlu saçları isə Qədim Misir tanrısı Besdən alınmışdır. Orta əsrlərdə Şeytan təsvirləri xristian incəsənətinin inkişaf etdiyi bütün sahələrdə — rəsm və heykəltəraşlıq nümunələrində, həmçinin kafedralların dekorasiyasında istifadə edilir. Şeytan adətən çılpaq təsvir edilsə də, onun cinsiyyət orqanı nadir hallarda göstərilir və adətən heyvan tükü arasında gizlədilir. Şeytanın keçiyə bənzər obrazı daha çox onun cadugərlərin səcdə obyekti kimi təsvirlərində və insan qadınlara yuxu zamanı cinsi təcavüz edən səhnələrdə istifadə edilirdi.

Son orta əsrlərə aid italyan freskalarında Şeytan adətən Cəhənnəmdə zəncirlənmiş və günahkarların bədənlərini yeyən kimi təsvir edilir. Məhz bu freskalar Danteni "Cəhənnəm"dəki Şeytan obrazını yaratmağa ilhamlandırmışdır. Cənnətdəki ilan kimi Şeytan adətən əlləri olan ilan bədənli və qadın başlı personaj kimi təsvir edilir. Orta əsrlər incəsənətində Şeytan və onun əcinnələri istənilən formanı ala bilirdilər, lakin, öz simalarında göstərilərkən onlar, adətən, balaca boylu, tünd dərili, tüklü, quş ayağına oxşar caynaqlı ayaqlara malik, qarnında sifəti olan humanoidlər kimi təsvir edilirlər.

Şeytanın müasir populyar mədəniyyətdə geniş yayılmış kiçik buynuzlara malik, zövqlə geyinmiş centlmen obrazı Hektor Berliozun "Faustun lənəti" (1846), Arriqo Boytonun "Mefistofel" (1868) və Şarl Fransua Qunonun "Faust" operalarından qaynaqlanır.

Televiziya və kinematoqrafda

Tez-tez ilk qorxu filmi olaraq qeyd edilən Jorj Melyesin "İblisin qəsri" filmində Şeytan yarasa-vampir kimi təsvir edilib. 1960-cı illərdən etibarən sensasionalist B-filmlərdə "Qara Messa" təsvirlərinə yer verilir. Bu sıradan olan ən erkən filmlərdən biri 1965-ci ildə çıxarılmış və həm də "13" adı ilə tanınan "Şeytanın gözü" filmidir. Filmdə təsvir edilən ritualların dəqiqliyinə əmin olmaq üçün məsləhətçi kimi keçmiş qara maq Aleks Sanders də çəkilişlərə dəvət edilmişdir. Sonrakı otuz il ərzində Dennis Uitlinin romanları və "Hammer Film Productions"un istehsal etdiyi filmlər Şeytanın populyar mədəniyyətdəki obrazının formalaşmasında böyük rol oynamışdır.

Ayra Levinin "Rozmarinin körpəsi" romanının film versiyası sayəsində şeytani mövzular meynstrim qorxu filmlərinin əsas janrlarından birinə çevrilmişdir. Daha sonrakı dövrdə istehsal edilmiş "Ekzorsist" (1973), "Omen" (1976) və "Mələk ürəyi" (1987) filmlərində Şeytan antoqonist rolunda çıxış edir.

Musiqidə

Lui-Leopold BualiTartininin yuxusu, C. Tartininin "Şeytan treli" sonatasına illüstrasiya, 1824, Fransa Milli Kitabxanası, Paris

Musiqidə Şeytana istinadların tarixi orta əsrlərə qədər gedib çıxır. Beşinci əsrdə triton adlı musiqi intervalı "Musiqidə şeytan" adlandırılmış və Katolik kilsəsi tərəfindən qadağan edilmişdir. İtalyan virtuoz və bəstəkar Cüzeppe Tartini yuxuda skripka çalan Şeytan gördükdən sonra, "Şeytan treli" adı ilə də tanınan ən məşhur əsəri "Skripka üçün sol minor sonata"nı yazmışdır. Tartini iddia edirdi ki, sonata, Şeytanın onun yuxusunda çaldığı əsərin imitasiyasıdır. Belə hesab edilirdi ki, Nikkolo Paqanini, musiqi istedadını Şeytanla bağladığı müqavilə nəticəsində əldə etmişdir. Şarl Qunonun "Faust" operasında Şeytanın iştirak etdiyi bir neçə səhnə vardır.

1900-cü illərdən etibarən "təhlükəli və qeyri-təmiz" hesab edilən cazblüz musiqisi "Şeytanın musiqisi" adlandırılırdı. Əfsanəyə görə, blüz musiqiçisi Tommi Conson pis gitaraçı olmuş, buna görə də gitarada ifa etmək istedadı qarşılığında ruhunu Şeytana satmışdı. Daha sonra, Robert Conson böyük blüz gitaraçısı olmaq üçün ruhunu Şeytana satdığını bildirmişdi.

1960-cı illərdən etibarən rok musiqisində tez-tez satanist simvolikasından istifadə edilir. "Rolling Stones" qrupunun "Sympathy for the Devil" (1968) musiqi videosunda Mik Cagger Lusifer rolunu oynayır, "Black Sabbath" qrupunun "War Pigs" (1970) və "N.I.B." (1970) kimi bir çox mahnılarında isə Şeytan təsvir edilir.

  1. Əksər hallarda Septuaginta tərcüməçiləri Yəhudi Bibliyasının xristianlıqdan əvvəlki qədim yunan dili tərcüməsi zamanı yəhudi dilindən olan sâtan sözünü διάβολος (diábolos) kimi istifadə edirlər ki, bu da "rəqib" və ya "ittihamçı" anlamını verir. Müasir ingilis dilində Şeytanı ifadə edən "Devil" sözü də qədim yunan dilindəki həmin sözdən törəmişdir. Həm Əhdi-Cədiddə, həm də sonrakı xristian mətnlərində satan və diablos ifadələri paralel olaraq istifadə olunur. Həvari Pavel və Markın İncili satana sözünü diabos sözündən daha çox istifadə etsə də, Matfeyin İncilində diablos sözündən daha çox istifadə olunur; həmçinin kilsə ataları Müqəddəs Yustin, Müqəddəs İrineusOrigen də diablos sözündən daha çox istifadə edirlər.
  2. ivr.שָּׂטָן‎ (sâtan), "düşmən" və ya "rəqib" anlamına gəlir; q.yun.ὁ σατανᾶς və ya σατάν (ho satanas və ya satan); ərəb.شيطان‎‎ (şaitan), "yoldan çıxaran", "uzaqlaşdıran" və ya "şeytan" anlamını verir.
  1. Kelly, 2006. səh. 28–31
  2. Boyd, 1975. səh. 13
  3. Kelly, 2006. səh. 2–3, 28–31
  4. Kelly, 2006. səh. 114
  5. Kelly, 2006. səh. 2–3
  6. Kelly, 2006. səh. 15–16
  7. Kelly, 2006. səh. 1–13
  8. Campo, 2009. səh. 603
  9. Kelly, 2006. səh. 1–13, 28–29
  10. ed.Buttrick, George Arthur; The Interpreter's Dictionary of the Bible, An illustrated Encyclopedia
  11. Stephen M. Hooks – 2007 "As in Zechariah 3:1–2 the term here carries the definite article (has'satan="the satan") and functions not as a...the only place in the Hebrew Bible where the term "Satan" is unquestionably used as a proper name is 1 Chronicles 21:1."
  12. Coogan, Michael D.; A Brief Introduction to the Old Testament: The Hebrew Bible in Its Context, Oxford University Press, 2009
  13. Rachel Adelman The Return of the Repressed: Pirqe De-Rabbi Eliezer p65 "However, in the parallel versions of the story in Chronicles, it is Satan (without the definite article),"
  14. Septuagint 108:6 κατάστησον ἐπ᾽ αὐτὸν ἁμαρτωλόν καὶ διάβολος στήτω ἐκ δεξιῶν αὐτοῦ
  15. Kelly, 2006. səh. 14
  16. Kelly, 2006. səh. 16
  17. Kelly, 2006. səh. 20
  18. Kelly, 2006. səh. 18–19
  19. Kelly, 2006. səh. 19
  20. Kelly, 2006. səh. 18
  21. Kelly, 2006. səh. 21
  22. Kelly, 2006. səh. 21–22
  23. Kelly, 2006. səh. 22
  24. Steinmann, AE. "The structure and message of the Book of Job". Vetus Testamentum.
  25. Kelly, 2006. səh. 23
  26. Kelly, 2006. səh. 24
  27. Russell, 1977. səh. 102
  28. Peter Clark, Zoroastrianism: An Introduction to Ancient Faith 1998, page 152 "There are so many features that Zoroastrianism seems to share with the Judeo-Christian tradition that it would be difficult to … Historically the first point of contact that we can determine is when the Achaemenian Cyrus conquered Babylon ..539 BC"
  29. Winn, Shan M.M. (1995). Heaven, heroes, and happiness : the Indo-European roots of Western ideology. Lanham, Md.: University press of America. səh. 203. ISBN 0-8191-9860-9.
  30. Kelly, 2006. səh. 30
  31. Jackson, David R. (2004). Enochic Judaism. London: T&T Clark International. 2–4. ISBN 0-8264-7089-0.
  32. Berlin, editor in chief, Adele (2011). (2nd). New York: Oxford University Press. səh. 651. ISBN 0-19-973004-0. ([[:Category:|link]])[[Category:]]
  33. Kelly, 2006. səh. 42–43
  34. Kelly, 2006. səh. 34–35
  35. Kelly, 2006. səh. 35
  36. Kelly, 2006. səh. 36
  37. Kelly, 2006. səh. 36–37
  38. Kelly, 2006. səh. 37
  39. Kelly, 2006. səh. 37–40
  40. [ Introduction to the Book of Jubilees, 15. Theology. Some of our Author's Views: Demonology, by R.H. Charles.
  41. 2 Enoch 18:3. On this tradition, see A. Orlov, "The Watchers of Satanael: The Fallen Angels Traditions in 2 (Slavonic) Enoch," in: A. Orlov, Dark Mirrors: Azazel and Satanael in Early Jewish Demonology (Albany: SUNY, 2011) 85–106.
  42. "And I threw him out from the height with his angels, and he was flying in the air continuously above the bottomless" – 2 Enoch 29:4
  43. "The devil is the evil spirit of the lower places, as a fugitive he made Sotona from the heavens as his name was Satanail, thus he became different from the angels, but his nature did not change his intelligence as far as his understanding of righteous and sinful things" – 2 Enoch 31:4
  44. See 2017-01-31 at the Wayback Machine.
  45. Kelly, 2006. səh. 70–78
  46. Kelly, 2017. səh. 28–30
  47. Alexander Altmann, Alfred L. Ivry, Elliot R. Wolfson, Allan Arkush Perspectives on Jewish Thought and Mysticism Taylor & Francis 1998 ISBN 978-9-057-02194-7 page 268
  48. Glustrom, 1989. səh. 22–24
  49. Bamberger, Bernard J. (2006). Fallen angels : soldiers of satan's realm (1. paperback). Philadelphia, Pa.: Jewish Publ. Soc. of America. səh. 148,149. ISBN 0-8276-0797-0.
  50. Based on the Jewish exegesis of 1 Samuel 29:4 and 1 Kings 5:18 –
  51. . Jewish Encyclopedia. 2018-03-11 tarixində . İstifadə tarixi:13 iyul 2019.
  52. Glustrom, 1989. səh. 24
  53. Robert Eisen Associate Professor of Religious Studies George Washington University The Book of Job in Medieval Jewish Philosophy 2004 p120 "Moreover, Zerahfiiah gives us insight into the parallel between the Garden of Eden story and the Job story alluded to … both Satan and Job's wife are metaphors for the evil inclination, a motif Zerahfiiah seems to identify with the imagination."
  54. Ronald L. Eisenberg Dictionary of Jewish Terms: A Guide to the Language of Judaism Taylor Trade Publications 2011; ISBN 978-1-589-79729-1, page 356.
  55. Rabbi Rachel Timoner Breath of Life: God as Spirit in Judaism Paraclete Press 2011; ISBN 978-1-557-25899-1
  56. The Dictionary of Angels by Gustav Davidson, © 1967
  57. MJL Staff. . My Jewish Learning. 2019-07-13 tarixində . İstifadə tarixi:2019-07-13.
  58. Newman, Yona (1999–2009), , yonanewman.org, 2016-05-18 tarixində arxivləşdirilib
  59. . 2008. 2019-07-13 tarixində . İstifadə tarixi:2019-07-13.
  60. . 2019-02-14 tarixində . İstifadə tarixi:13 iyul 2019.
  61. van der Toorn, Becking və Willem, 1999. səh. 731
  62. van der Toorn, Becking və Willem, 1999. səh. 154–155
  63. Guiley, 2009. səh. 1
  64. Revelation 9:11
  65. Kelly, 2006. səh. 88–95
  66. Kelly, 2006. səh. 95
  67. Beekmann, Bolt, 2012. səh. 99-102
  68. Beekmann, Bolt, 2012. səh. 99-100
  69. Beekmann, Bolt, 2012. səh. 100-101
  70. Peterson, 2012. səh. 428
  71. Beekmann, Bolt, 2012. səh. 102
  72. Bass, 2014. səh. 113
  73. Kelly, 2006. səh. 95–96
  74. Kelly, 2006. səh. 102, 142
  75. Kelly, 2006. səh. 106
  76. Kelly, 2006. səh. 107
  77. Almond, 2004. səh. 11
  78. Kelly, 2006. səh. 109
  79. Kelly, 2006. səh. 112
  80. Kelly, 2006. səh. 112–113
  81. Kelly, 2006. səh. 128–129
  82. Peter H. Davids; Douglas J. Moo; Robert Yarbrough (5 April 2016). . Zondervan. səh. 240. ISBN 978-0-310-53025-1. 21 September 2019 tarixində . İstifadə tarixi:14 July 2019.
  83. R. C. Lucas; Christopher Green (2 May 2014). . InterVarsity Press. 168–. ISBN 978-0-8308-9784-1.
  84. . 2017-07-02 tarixində . İstifadə tarixi:2019-07-14.
  85. Kelly, 2006. səh. 129
  86. James Charlesworth Old Testament Pseudepigrapha, p. 76, 2014-07-07 at the Wayback Machine
  87. The Assumption of Moses: a critical edition with commentary By Johannes Tromp. p. 270
  88. Kelly, 2006. səh. 130
  89. Kelly, 2006. səh. 271
  90. Kelly, 2006. səh. 66
  91. Kelly, 2006. səh. 144
  92. Kelly, 2006. səh. 142
  93. Kelly, 2006. səh. 143
  94. Kelly, 2006. səh. 149–150
  95. Kelly, 2006. səh. 150
  96. Kelly, 2006. səh. 150–151
  97. Kelly, 2006. səh. 151
  98. Kelly, 2006. səh. 151–152
  99. Kelly, 2006. səh. 152
  100. Garland, 2006
  101. Schorn, Joel (October 2013). (ingilis). U.S. Catholic. 2019-07-14 tarixində . İstifadə tarixi:16 iyul 2019.
  102. Skatssoon, Judy (2006-06-06). (ingilis). ABC News and Current Affairs. 2019-07-22 tarixində . İstifadə tarixi:16 iyul 2019.
  103. Kohler, 1923. səh. 4–5
  104. Kelly, 2006. səh. 191–208
  105. Poole, 2009. səh. 7–8
  106. Kelly, 2006. səh. 176
  107. Kelly, 2006. səh. 117
  108. Origen. . Book 6. Ch 42. 2019-07-05 tarixində . İstifadə tarixi:2019-07-19.
  109. Day, 2002. səh. 171–172
  110. Kelly, 2006. səh. 191
  111. Caird, 1980. səh. 225
  112. Patmore, 2012. səh. 4
  113. Kelly, 2006. səh. 195–197
  114. Origen, 2019-07-15 at the Wayback Machine, Chapter 5, Paragraphs 4–5
  115. Kelly, 2006. səh. 197
  116. Kelly, 2006. səh. 98
  117. Kelly, 2006. səh. 198
  118. Kelly, 2006. səh. 202–206
  119. Kohler, 1923. səh. 5
  120. Kelly, 2006. səh. 98, 199–208
  121. Patmore, 2012. səh. 52–53
  122. Kelly, 2006. səh. 199–208
  123. Ginther, 2009. səh. 10
  124. Eddy, Beilby, 2008. səh. 86
  125. Kelly, 2006. səh. 215–217
  126. Kelly, 2006. səh. 215–216
  127. Kelly, 2006. səh. 216
  128. Plantinga, Thompson və Lundberg, 2010
  129. Kelly, 2006. səh. 217
  130. Ferguson, 2003. səh. 237
  131. Almond, 2004. səh. 1–7
  132. Ferber, 2004. səh. 1–3
  133. Ferber, 2004. səh. 3
  134. Osborn, 1998. səh. 213
  135. Poole, 2009. səh. 8
  136. Russell, 1984. səh. 225
  137. Kelly, 2006. səh. 220–229
  138. Kelly, 2006. səh. 229
  139. Kelly, 2006. səh. 219
  140. Thomsett, 2011. səh. 131
  141. Thomsett, 2011. səh. 133
  142. Poole, 2009. səh. 8–9
  143. Poole, 2009. səh. 9
  144. Thomsett, 2011. səh. 132
  145. Bainton, 1978. səh. 377
  146. Parker, 1995. səh. 56
  147. Kelly, 2006. səh. 262–263
  148. Thomsett, 2011. səh. 130
  149. Kelly, 2006. səh. 262
  150. Levack, 2015
  151. Poole, 2009. səh. 16
  152. Turner, Matthew Paul (2014-02-16). . The Daily Beast (ingilis). İstifadə tarixi:20 iyul 2019.
  153. Poole, 2009. səh. 17
  154. Poole, 2009. səh. 15–16
  155. Poole, 2009. səh. 37
  156. Poole, 2009. səh. 37–43
  157. Poole, 2009. səh. 44–45
  158. Almond, 2004. səh. 7
  159. Almond, 2004. səh. 8
  160. Poole, 2009. səh. 10
  161. Kelly, 2006. səh. 264
  162. Şablon:Lds
  163. Şablon:Lds
  164. Davies, 2010. səh. 119
  165. Jordan, 2013
  166. Stoddard, 2007
  167. Poole, 2009. səh. xvii-xix, 3
  168. Faiola, 2014
  169. Rosica, 2015
  170. . Encyclopædia Britannica. 2017-12-23 tarixində . İstifadə tarixi:7 iyul 2019.
  171. Cabinet, 2001
  172. Kelly, 2006. səh. 185
  173. Charles Mathewes Understanding Religious Ethics John Wiley & Sons 2010 ISBN 978-1-405-13351-7 page 248
  174. Vicchio, 2008. səh. 175
  175. Vicchio, 2008. səh. 181
  176. Annemarie Schimmel Gabriel's Wing: A Study Into the Religious Ideas of Sir Muhammad Iqbal Brill Archive 1963 page 212
  177. Georges Tamer Islam and Rationality: The Impact of al-Ghazālī. Papers Collected on His 900th Anniversary, Band 1 BRILL 2015 ISBN 978-9-004-29095-2 page 103
  178. Vicchio, 2008. səh. 178
  179. Vicchio, 2008. səh. 179
  180. Vicchio, 2008. səh. 175–178
  181. Tafsir al-Qur'an al-adhim (Interpretation of the Great Qur'an) — Ibn Kathir — commentary of surat al baqarah
  182. The Beginning and the End — Ibn Kathir — Volume I, also the Koranic commentary of the same author
  183. Vicchio, 2008. səh. 183
  184. Amira El-Zein Islam, Arabs, and Intelligent World of the Jinn Syracuse University Press 2009 ISBN 9780815650706 page 46
  185. Tobias Nünlist Dämonenglaube im Islam Walter de Gruyter GmbH & Co KG, 2015 ISBN 978-3-110-33168-4 p.49 (German)
  186. Seyyed Hossein Nasr Islamic Life and Thought Routledge 2013 ISBN 978-1-134-53818-8 page 135
  187. Gibb, Hamilton Alexander Rosskeen (1995). . Brill. səh. 94. 2019-07-08 tarixində . İstifadə tarixi:2019-07-25.
  188. Vicchio, 2008. səh. 175–176
  189. Vicchio, 2008. səh. 183–184
  190. Brannon Wheeler Prophets in the Quran: An Introduction to the Quran and Muslim Exegesis A&C Black 2002 ISBN 978-1-438-41783-7 page 16
  191. Vicchio, 2008. səh. 184
  192. Allen, 2015. səh. 80–81
  193. Ahmed, 2017. səh. 3
  194. Militarev, Alexander; Kogan, Leonid (2005), Semitic Etymological Dictionary 2: Animal Names, Alter Orient und Altes Testament, 278/2, Münster: Ugarit-Verlag, 131–132, ISBN 3-934628-57-5
  195. Ahmed, 2017. səh. 1
  196. McMillan, 2011
  197. . Al Jazeera. August 30, 2017. July 25, 2019 tarixində . İstifadə tarixi:25 iyul 2019.
  198. Jabbour, 2014
  199. Vicchio, 2008. səh. 184–185
  200. Vicchio, 2008. səh. 185
  201. Geoffroy, 2010. səh. 150
  202. Ahmadi, Ahmadi, 1998. səh. 79
  203. Michael Anthony Sells. Early Islamic Mysticism: Sufi, Qurʼan, Miraj, Poetic and Theological Writings. Paulist Press, 1996. ISBN 978-0-809-13619-3. page 143
  204. Patrick Sookhdeo Understanding Islamic Theology BookBaby 2014 ISBN 978-0-989-29054-8
  205. ʻAbduʾl-Bahá, 1982. səh. 294–295
  206. Smith, 2000. səh. 135–136, 304
  207. Smith, 2008. səh. 112
  208. Peter Smith An Introduction to the Baha'i Faith Cambridge University Press 2008 ISBN 978-0-521-86251-6 page 112
  209. . BBC News. 2019-07-14 tarixində . İstifadə tarixi:2019-07-26.
  210. Partridge, Christopher Hugh (2004). . səh. 82. ISBN 978-0-567-08269-5. İstifadə tarixi:2008-05-12.
  211. Satanism and Demonology, by Lionel & Patricia Fanthorpe, Dundurn Press, 8 Mar 2011, 2019-09-21 at the Wayback Machine
  212. . Angelfire.com. 2019-05-06 tarixində . İstifadə tarixi:26 iyul 2019.
  213. Catherine Beyer. . About.com Religion & Spirituality. 2015-04-05 tarixində . İstifadə tarixi:2019-07-26.
  214. High Priest, Magus Peter H. Gilmore. . churchofsatan.com. 2013-10-29 tarixində . İstifadə tarixi:2019-07-26.
  215. High Priest, Magus Peter H. Gilmore. . churchofsatan.com. 2013-05-12 tarixində . İstifadə tarixi:2019-07-26.
  216. High Priest, Magus Peter H. Gilmore. . churchofsatan.com. 2013-10-29 tarixində . İstifadə tarixi:2019-07-26.
  217. Contemporary religious Satanism: a critical anthology, page 45, Jesper Aagaard Petersen, 2009
  218. High Priest, Magus Peter H. Gilmore. . churchofsatan.com. 2018-09-01 tarixində . İstifadə tarixi:2019-07-26.
  219. . YouTube. 12 January 2012.
  220. . 9 May 2019. 26 July 2019 tarixində . İstifadə tarixi:26 July 2019.
  221. Moisey KalankatlıAlban tarixi, Mxitar QoşAlban salnamələri, Bakı, 2007
  222. Drower, E.S. The Peacock Angel. Being Some Account of Votaries of a Secret Cult and Their Sanctuaries. London: John Murray, 1941. 2007-09-30 at the Wayback Machine
  223. Kelly, 2006. səh. 186
  224. Birgül Açikyildiz The Yezidis: The History of a Community, Culture and Religion I.B.Tauris 2014 ISBN 978-0-857-72061-0 page 74
  225. James Wasserman The Templars and the Assassins: The Militia of Heaven Simon and Schuster 2001 ISBN 978-1-594-77873-5 page
  226. Gallagher, Ashcraft, 2006. səh. 89
  227. Ramirez, Margaret. . Chicago Tribune. Chicago. 2009-11-03 tarixində . İstifadə tarixi:2009-10-07.
  228. . Bbc.co.uk. 2013-05-09. 2019-04-06 tarixində . İstifadə tarixi:26 iyul 2019.
  229. Gray, Steven (2007-10-16). . Time.com. Chicago: Time. 2013-08-28 tarixində . İstifadə tarixi:26 iyul 2019.
  230. Cadiz Klemack, John (2012-04-24). . Nbc. 2019-07-26 tarixində . İstifadə tarixi:26 iyul 2019. (#apostrophe_markup)
  231. Cadiz Klemack, John (2016-06-07). . Reuters. İstifadə tarixi:26 iyul 2019.
  232. Cinema of the Occult: New Age, Satanism, Wicca, and Spiritualism in Film, Carrol Lee Fry, Associated University Presse, 2008, 2017-02-01 at the Wayback Machine
  233. Encyclopedia of Urban Legends, Updated and Expanded Edition, by Jan Harold Brunvand, ABC-CLIO, 31 Jul 2012 2017-01-31 at the Wayback Machine
  234. Raising the Devil: Satanism, New Religions, and the Media, by Bill Ellis, University Press of Kentucky 2017-01-30 at the Wayback Machine In discussing myths about groups accused of Satanism, "…such myths are already pervasive in Western culture, and the development of the modern "Satanic Scare" would be impossible to explain without showing how these myths helped organize concerns and beliefs". Accusations of Satanism are traced from the witch hunts, to the Illuminati, to the Satanic Ritual Abuse panic in the 1980s, with a distinction made between what modern Satanists believe and what is believed about Satanists.
  235. Poole, 2009. səh.
  236. Fowlie, 1981. səh. 210–212
  237. Kelly, 2006. səh. 265–266
  238. Fowlie, 1981. səh. 211
  239. Fowlie, 1981. səh. 212
  240. Tambling, 2017. səh. 47–50
  241. Tambling, 2017. səh. 50
  242. Kelly, 2006. səh. 268
  243. Kelly, 2006. səh. 268–269
  244. Verbart, 1995. səh. 45–46
  245. Bryson, 2004. səh. 77–79
  246. Bryson, 2004. səh. 80–81
  247. Kelly, 2006. səh. 272
  248. Bryson, 2004. səh. 80
  249. Bryson, 2004. səh. 77–80
  250. Bryson, 2004. səh. 77–78
  251. Kelly, 2006. səh. 274
  252. Werner, 1986. səh. 61
  253. Link, 1995. səh. 44–45
  254. Link, 2010. səh. 264
  255. Link, 1995. səh. 44
  256. Chambers, 2014. səh. 89
  257. Link, 1995. səh. 72
  258. Benfield, Melinda 2019-07-30 at the Wayback Machine History 592: History of the European Witch-craze Dec. 2nd, 2015
  259. (BBC)
  260. Pilch, 1995. səh. 167
  261. Link, 1995. səh. 45–46
  262. Kelly, 2006. səh. 295
  263. Kelly, 2006. səh. 280
  264. Kelly, 2006. səh. 281–284
  265. Kelly, 2006. səh. 285
  266. Draven, 2010. səh. 148
  267. Ellis, 2000. səh. 157–158
  268. Ellis, 2000. səh. 157
  269. Ellis, 2000. səh. 159
  270. Blue, Samantha. (ingilis). Academia.edu. 2019-07-30 tarixində . İstifadə tarixi:30 iyul 2019.
  271. Watson, Tom. (ingilis). Crack Magazine. 2019-07-30 tarixində . İstifadə tarixi:30 iyul 2019. (#apostrophe_markup)
  272. . Encyclopedia Britannica. 2019-07-30 tarixində . İstifadə tarixi:30 iyul 2019.
  273. Spignesi, 2003. səh. 281
  274. Lewis, John (2011-06-15). . The Guardian (ingilis). 2019-07-30 tarixində . İstifadə tarixi:30 iyul 2019.
  275. Irwin, William. . Psychology Today (ingilis). İstifadə tarixi:30 iyul 2019.
  • ʻAbduʾl-Bahá (1982) [1912], , Wilmette, Illinois, USA: Bahá'í Publishing Trust, 294–295, ISBN 0-87743-172-8, 2019-10-20 tarixində , İstifadə tarixi:2019-07-30
  • Ahmed, Shahab (2017), , Cambridge, Massachusetts and London, England: Harvard University Press, ISBN 978-0-674-04742-6
  • Ahmadi, Nader; Ahmadi, Fereshteh (1998), , Houndmills, Basingstoke, Hampshire, and London, England: Palgrave Macmillan, ISBN 978-0-230-37349-5
  • Allen, Roger (2015), , Edinburgh, Scotland: Edinburgh University Press, ISBN 978-1-4744-0349-8
  • Almond, Philip C. (2004), , Cambridge, England: Cambridge University Press, ISBN 978-0-511-21036-5
  • Bainton, Roland H. (1978) [1950], , Nashville, Tennessee: Abingdon Press, ISBN 0-687-16895-3
  • Bamberger, Bernard J. (2006). Fallen Angels: Soldiers of Satan's Realm. Jewish Publication Society of America. ISBN 0-8276-0797-0.
  • Bass, Justin (2014), , Eugene, Oregon: Wipf & Stock, ISBN 978-1-62564-839-6
  • Beekmann, Sharon; Bolt, Peter G. (2012), , Eugene, Oregon: Wipf & Stock, ISBN 978-1-61097-055-6
  • Boyd, James W. (1975), "Terminology Centered Around Satan and the Devil", , Leiden, The Netherlands: Brill, ISBN 90-04-04173-7
  • Bryson, Michael (2004), , Cranbury, New Jersey, London, England, and Mississauga, Ontario: Rosemont Publishing and Printing Corp., ISBN 0-87413-859-0
  • Cabinet, Kristofer Widholm and Bernard McGinn (2001). . Cabinet Magazine. Issue 5 Evil Winter. Cabinet Magazine. 2019-08-08 tarixində . İstifadə tarixi:2019-07-30.
  • Caird, George Bradford (1980), , London, England: Westminster Press, ISBN 978-0-664-21378-7
  • Caldwell, William. "The Doctrine of Satan: I. In the Old Testament", The Biblical World, Vol. 41, No. 1 (Jan., 1913), pp. 29–33 2019-04-27 at the Wayback Machine
  • Caldwell, William. "The Doctrine of Satan: II. Satan in Extra-Biblical Apocalyptical Literature", The Biblical World, Vol. 41, No. 2 (Feb., 1913), pp. 98–102 2019-04-27 at the Wayback Machine
  • Caldwell, William. "The Doctrine of Satan: III. In the New Testament", The Biblical World, Vol. 41, No. 3 (Mar., 1913), pp. 167–172 2019-04-27 at the Wayback Machine
  • Campo, Juan Eduardo (2009), "Satan", , New York City, New York: Infobase Publishing, 603–604, ISBN 978-0-8160-5454-1
  • Chambers, Aaron (2014), , Colorado Springs, Colorado: NavPress, ISBN 978-1-61291-637-8
  • Davies, Douglas J. (2010). Fallen Joseph Smith, Jesus, and Satanic Opposition: Atonement, Evil and the Mormon Vision. University of Durham, UK. ISBN 978-1-4094-0830-7.
  • Day, John (2002) [2000], , Sheffield, England: Sheffield Academic Press, ISBN 0-8264-6830-6
  • Eddy, P. R.; Beilby, J. (2008), "Atonement", in Dyrness, William A.; Kärkkäinen, Veli-Matti (eds.), , Downers Grove, Illinois and Nottingham, England: IVP Academic, 84–92, ISBN 978-0-8308-2454-0
  • Ellis, Bill (2000), , Lexington, Kentucky: University of Kentucky Press, ISBN 0-8131-2170-1
  • Empson, William. Milton's God (1966)
  • Faiola, Anthony (10 May 2014), , The Washington Post, The WP Company, LLC, 3 April 2019 tarixində , İstifadə tarixi:30 July 2019
  • Ferber, Sarah (2004), , New York City, New York and London, England: Routledge, ISBN 0-415-21265-0
  • Ferguson, Everett (2003) [1987], (third), Grand Rapids, Michigan: William B. Eerdmans Publishing Company, ISBN 0-8028-2221-5
  • Forsyth, Neil (1987). The Old Enemy: Satan & the Combat Myth. Princeton University Press; Reprint edition. ISBN 0-691-01474-4.
  • Forsyth, Neil (1987). The Satanic Epic. Princeton University Press; Reprint edition. ISBN 0-691-11339-4.
  • Fowlie, Wallace (1981), , Chicago, Illinois: The University of Chicago Press, ISBN 0-226-25888-2
  • Gallagher, Eugene V.; Ashcraft, W. Michael (2006), , 1, Westport, Connecticut: Greenwood Press, ISBN 0-275-98713-2
  • Garland, David E. (2006), , The Expositor's Bible Commentary: Revised Edition, 13, Grand Rapids, Michigan: Zondervan, ISBN 978-0-310-86624-4
  • Gentry, Kenneth L. Jr (2002). The Beast of Revelation. American Vision. ISBN 0-915815-41-9.
  • Geoffroy, Éric (2010), , Bloomington, Indiana: World Wisdom, ISBN 978-1-935493-10-5
  • Ginther, James R. (2009), , The Westminster Handbooks to Christian Theology, Louisville, Kentucky: Westminster John Knox Press, ISBN 978-0-664-22397-7
  • Glustrom, Simon (1989), , West Orange, New Jersey: Behrman House, Inc., ISBN 0-87441-479-2
  • Graves, Kersey (1995). Biography of Satan: Exposing the Origins of the Devil. Book Tree. ISBN 1-885395-11-6.
  • Guiley, Rosemary (2009), , New York City, New York: Facts On File, Inc., ISBN 978-0-8160-7314-6
  • ‘’The Interpreter’s Dictionary of the Bible, An illustrated Encyclopedia’’;ed. Buttrick, George Arthur; Abingdon Press 1962
  • Jabbour, Nabeel (2014), , London, England: Omnibus Press, ISBN 978-1-61521-512-6
  • Jacobs, Joseph, and Ludwig Blau. "Satan," The Jewish Encyclopedia (1906) 2011-09-18 at the Wayback Machine pp 68–71
  • Jordan, William (27 September 2013), , yougov.co.uk, YouGov, 7 May 2016 tarixində , İstifadə tarixi:30 July 2019
  • Kelly, Henry Ansgar (2006), , Cambridge, England: Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-60402-4
  • Kelly, Henry Ansgar (2017), Satan in the Bible, God's Minister of Justice, Eugene, Oregon: Wipf & Stock, ISBN 978-1-5326-1331-9
  • Kent, William. "Devil." The Catholic Encyclopedia (1908) Vol. 4. 2019-07-15 at the Wayback Machine
  • Kohler, Kaufmann (1923), , New York City, New York: The Macmillan Company
  • Levack, Brian P. (2015), "54. Johann Weyer: the Possession of the Nuns at Wertet, 1550", , New York City, New York and London, England: Routledge, ISBN 978-1-138-77497-1
  • Lewis, James R. (2001), , Santa Barbara, California: ABC-CLIO, ISBN 1-57607-759-4
  • Link, Luther (1995), , London, England: Reaktion Books, ISBN 0-948462-67-1
  • Link, Luther (2010), "Devil", in Grafton, Anthony; Most, Glenn W.; Settis, Salvatore (eds.), , Cambridge, Massachusetts and London, England: The Belknap Press of Harvard University Press, 264–265, ISBN 978-0-674-03572-0, 2017-12-06 tarixində , İstifadə tarixi:2019-07-30
  • McMillan, M. E. (2011), , London, England: Saqi Books, ISBN 978-0-86356-437-6
  • Osborn, Ian (1998), , New York City, New York: Dell Publishing, ISBN 0-440-50847-9
  • Osborne, B. A. E. "Peter: Stumbling-Block and Satan," Novum Testamentum, Vol. 15, Fasc. 3 (Jul., 1973), pp. 187–190 2019-04-27 at the Wayback Machine on "Get thee behind me, Satan!"
  • Pagels, Elaine (1995). The Origin of Satan. Vintage; Reprint edition. ISBN 0-679-72232-7.
  • Parker, Thomas Henry Louis (1995), , Louisville, Kentucky: Westminster John Knox Press, ISBN 978-0-664-25602-9, 2019-04-03 tarixində , İstifadə tarixi:2019-07-30
  • Patmore, Hector M. (2012), , Leiden, The Netherlands: Brill, ISBN 978-90-0420880-3
  • Peterson, Robert A. (2012), , Wheaton, Illinois: Crossway, ISBN 978-1-4335-2360-1
  • Pilch, John J. (1995), , Collegeville, Minnesota: The Liturgical Press, ISBN 0-8146-2286-0
  • Plantinga, Richard J.; Thompson, Thomas J.; Lundberg, Matthew D. (2010), , Cambridge, England: Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-69037-9
  • Poole, W. Scott (2009), , Lanham, Maryland: Rowman & Littlefield Publishers, ISBN 978-1-4422-0062-3
  • Prince, Stephen (2004), , New Brunswick, New Jersey and London: Rutgers University Press, ISBN 0-8135-3363-5
  • Rebhorn Wayne A. "The Humanist Tradition and Milton's Satan: The Conservative as Revolutionary," SEL: Studies in English Literature 1500–1900, Vol. 13, No. 1, The English Renaissance (Winter, 1973), pp. 81–93 2019-04-27 at the Wayback Machine
  • Rosica, The Rev. Thomas (20 July 2015), , Turner Broadcasting System, CNN, 7 May 2019 tarixində , İstifadə tarixi:30 July 2019
  • Rudwin, Maximilian (1970). The Devil in Legend and Literature. Open Court. ISBN 0-87548-248-1.
  • Russell, Jeffrey Burton. The Devil: Perceptions of Evil from Antiquity to Primitive Christianity (1987a) 2019-09-21 at the Wayback Machine
  • Russell, Jeffrey Burton. Satan: The Early Christian Tradition (1987b) 2016-02-05 at the Wayback Machine
  • Russell, Jeffrey Burton (1984), , Ithaca, New York: Cornell University Press, ISBN 0-8014-9429-X
  • Russell, Jeffrey Burton. Mephistopheles: The Devil in the Modern World (1990) 2019-09-21 at the Wayback Machine
  • Russell, Jeffrey Burton. The Prince of Darkness: Radical Evil and the Power of Good in History (1992) 2016-02-05 at the Wayback Machine
  • Schaff, D. S. "Devil" in New Schaff–Herzog Encyclopedia of Religious Knowledge (1911), Mainline Protestant; vol 3 pp 414–417 2019-04-03 at the Wayback Machine
  • Scott, Miriam Van. The Encyclopedia of Hell (1999) 2016-02-05 at the Wayback Machine comparative religions; also popular culture
  • Smith, Peter (2000), A Concise Encyclopedia of the Bahá'í Faith, Oxford, UK: Oneworld, 135–136, 304, ISBN 1-85168-184-1
  • Smith, Peter (2008), An Introduction to the Baha'i Faith, Cambridge: Cambridge University Press, səh. 112, ISBN 0-521-86251-5
  • Spignesi, Stephen J. (2003), , New York, New York: Citadel Press, ISBN 0-8065-2399-9
  • Stoddard, Ed (29 November 2007), , Reuters, 3 April 2019 tarixində , İstifadə tarixi:30 July 2019
  • Tambling, Jeremy (2017), , London, England: Palgrave Macmillan Publishers Ltd., doi:, ISBN 978-1-137-51832-3
  • Thomsett, Michael C. (2011), , Jefferson, North Carolina: MacFarland & Company, Inc., ISBN 978-0-7864-4448-9
  • Tomashoff, Craig (13 November 2016), , The Hollywood Reporter (ingilis), Hollywood Reporter-Billboard Media Group, 2017-12-23 tarixində , İstifadə tarixi:2017-12-22
  • van der Toorn, Karel; Becking, Bob; Willem, Pieter (1999), (second), Grand Rapids, Michigan: William B. Eerdman's Publishing Company, ISBN 0-8028-2491-9
  • Verbart, André (1995), , 97, Amsterdam, The Netherlands and Atlanta, Georgia: Rodopi, ISBN 90-5183-882-4
  • Vicchio, Stephen J. (2008), , Eugene, Oregon: Wipf & Stock, ISBN 978-1-55635-304-8
  • Werner, Bette Charlene (1986), , Cranbury, New Jersey, London, England, and Mississauga, Ontario: Associated University Presses, ISBN 0-8387-5084-2
  • Wray, T. J. and Gregory Mobley. The Birth of Satan: Tracing the Devil's Biblical Roots (2005) 2016-02-05 at the Wayback Machine
  • ndə şeytan, satanizm və əlaqəli dini mövzularla bağlı çoxlu sayda mənbələr, ədəbiyyat və elmi tədqiqatlar toplanmışdır
  • , BBC Radio 4 discussion with Martin Palmer, Alison Rowlands and David Wootton (In Our Time, Dec. 11, 2003)

Şeytan
şeytan, satana, ibrahimi, dinlərdə, insanı, yoldan, çıxararaq, günah, işləməyə, yalan, danışmağa, sövq, edən, varlıqdır, xristianlıq, islama, görə, təqva, gözəlliyə, malik, olmasına, baxmayaraq, allaha, qarşı, üsyan, etmiş, cənnətdən, qovulmuş, buna, baxmayara. Seytan Dil Izle Redakte Seytan a ve ya Satana b Ibrahimi dinlerde insani yoldan cixararaq gunah islemeye ve ya yalan danismaga sovq eden varliqdir Xristianliq ve Islama gore o teqva ve gozelliye malik olmasina baxmayaraq Allaha qarsi usyan etmis ve Cennetden qovulmus buna baxmayaraq Allah ona ardicillari ve coxlu sayda ecinneler ordusu uzerinde hokm surmeye icaze vermisdir Iudaizmde seytan daha cox Yetzer hara haqqinda metafora sere meyllilik ve ya Tanrinin casusu kimi qebul edilir Seytanivr ש ט ן Qustav Dore Seytanin cennetden qovulmasi Con Miltonun Itirilmis cennet poemasina cekilmis illustrasiya 1866reqib bohtanciMifologiya Ibrahimi dinlerDiger dillerde adi Velzevul Satana Lusifer IblisCinsi kisiFunksiyalari Cehennemin hokmdari qovulmuslarin ecinneler besler ve corlar rehberiFealiyyeti insanlarin yoldan cixarilmasi ve aldadilmasi xilasdan uzaqlasdiraraq gunaha yaxinlasdirmaqUsaqlari Coxlu ovladi var Onlar seytanlardir Iblis ise cennetden qovulan bascilaridirElaqeli personajlar Yahve Tanri Antixrist Arxangel MikayilElaqeli anlayislar Cehennem Gunah Ser SinaqElaqeli hadiseler Tanriya qarsi usyan ve Cennetden qovulma Eyyubun Allaha iftira etmesi Sehrada Isanin sinanmasi Inama gore Apokalipsis vaxti Arxangel Mikayil terefinden meglub edilecekXatirlanmasi Ehdi Etiq Ehdi Cedid Ilahi KomediyaIlk xatirlanmasi TanaxDiger medeniyyetlerde Ehrimen Vikianbarda elaqeli mediafayllar Satana ilk defe Tanaxda qeyd edilir Burada o semavi ittihamci Tanrinin ogullarindan biri ve Yahveye tabedir O semavi mehkeme zamani yehudi xalqini teqib edir Yahve ardicillarinin sadiqliyini yoxlayir ve gunahkarlara eziyyet verir Ehdler arasi dovrde ehtimal ki Zerdustilikde ser quvveni temsil eden Ehrimenin tesiri ile Satana Tanriya qarsi mubarize aparan pis xarakterlere malik qeddar varliq kimi tesvir edilmeye baslamisdir Apokrifal Yubileyler kitabinda Yahve Seytana kitabda Mastema adlandirilir hakimiyyet bexs ederek ona qovulmus melekler ve onlarin ardicillarini idare etmek gunahkarlari cezalandirmaq imkani verir Sinoptik Incillerde Seytan sehrada Isaya eziyyet verir ve bu xestelik ve eziyyetin yaranmasinin sebebi hesab edilir Vehy kitabinda Qirmizi boyuk ejdaha cildinde peyda olan Seytan Arxangel Mikayil terefinden meglub edilir ve Cennetden qovulur Min il erzinde o bagli saxlansa da qisa muddetlik azad ola bilir Lakin meglub edilir ve Alov golune atilir Xristianliqda Satana hem de Seytan ing Devil adlandirilir ve Varliq kitabinda onun adi cekilmese de Eden bagindaki ilanin o olmasi bildirilir Orta esr Xristian teologiyasinda Seytan minimal rol oynamis ve yalniz mistik tamasalarda komik personaj kimi xatirlanmisdir Erken modern dovrde Seytnin dinde rolu ehemiyyetli derecede artmis demonik tesir ve cadugerlik tez tez xatirlanmaga baslamisdir Maarifcilik dovrunde Seytanin varligina inam ciddi tenqid olunurdu Buna baxmayaraq Seytana inam hemin dovrde kesf olunmus Amerikaya da ayaq acmis ve esasli sekilde mohkemlenmisdir Quranda alovdan yaradilmis olan ve Iblis adi ile de taninan Seytan ozunden sonra yaradilmis Ademe boyun eymekden imtina etdiyine gore Cennetden qovulur Bundan sonra o vesvese seytani teklifler vasitesiyle insanlara tesir ederek onlari gunah isler gormeye sovq edir Seytan adeten ser quvve kimi tesvir edilse deIblis bezi inanclarda bunun tam eksini musahide etmek mumkundur Teistik satanizmde Seytan inanilan ve ibadet edilen varliq kimi qebul edilir La Veya satanizmde Seytan xos emeller ve azadligin temsilcisi hesab edilir Bibliyada ve Quranda Seytanin xarici gorunusu hec vaxt tesvir edilmese de XIX esrden baslayaraq Xristian incesenetinde o buynuzlu haca dirnaqli qeyri adi tuklu ayaqlarla cox vaxt cilpaq ve elinde yaba tutmus halda tesvir edilir Islam miniaturlerinde de Seytan buynuzlu qabariq disli quyruqlu ve caynaqli tesvir edilir Bu vizual xususiyyetler esasen muxtelif paqan tanrilarindan esasen Pan Poseydon ve Besden alinmisdir Xristian edebiyyatinda tez tez xatirlanan Seytan Dantenin Ilahi komediya sinda Faust efsanelerinde Con Miltonun Itirilmis Cennet ve Qaytarilmis Cennet poemalarinda hemcinin Uilyam Bleykin poemalarinda xususile canli tesvir edilir Muasir dovrde Seytan muxtelif film televiziya ve musiqi eserlerinde xatirlanir Mundericat 1 Tarixi inkisaf 1 1 Yehudi Bibliyasinda 1 1 1 Iovun kitabinda 1 1 2 Zekeriyyenin kitabi 1 2 Ikinci mebed dovrunde 2 Yehudilikde 3 Xristianliqda 3 1 Adlari 3 2 Ehdi Cedidde 3 2 1 Inciller aktlar ve mektublarda 3 2 2 Vehyler kitabinda 3 3 Patristik dovrde 3 4 Orta esrlerde 3 5 Erken modern dovrde 3 6 Modern dovrde 4 Islamda 4 1 Quranda 4 2 Islam enenesi 4 2 1 Qebulu 4 2 2 Diger eneneler 5 Behailikde 6 Satanizmde 6 1 Teistik satanizm 6 2 Ateistik satanizm 7 Ibadet iddiasi 8 Medeniyyetde 8 1 Edebiyyatda 8 2 Tesviri senetde 8 3 Televiziya ve kinematoqrafda 8 4 Musiqide 9 Qeydler 10 Istinadlar 11 Edebiyyat 12 Xarici kecidlerTarixi inkisaf RedakteYehudi Bibliyasinda Redakte Rembrandt Valaamin esseyi 1626 Konyak Je Muzeyi Paris Reqemler kitabi 22 den olan bu qarsidurmada tesvir edilen meleyin Seytan olduguna inanilir 6 Orijinal yehudi termini olan satan ivr ש ט ן umumi isim olmaqla ittihamci ve ya dusmen anlamini ifade edir 7 8 Bu termin Yehudi Bibliyasinda hem dusmen rolunda cixis eden adi insanlari 9 8 hem de konkret fovqeltebii varligi 9 8 ifade etmek ucun istifade edilir Bu soz qarsi cixmaq mubarize aparmaq anlamini veren fel kokune malikdir 10 Yehudi Bibliyasinda soz elvesiz sekilde sadece satan formasinda isledildikde istenilen dusmen sexsi bildirir 9 artiklla birlikde ha satan formasinda isledildikde ise yalniz fovqeltebii guce malik Seytani ifade edir 9 Ha Satan formasinda soz Masoret metnlerinde Yehudi Bibliyasinin iki kitabinda on uc defe tekrarlanir Iovanin kitabinda 11 10 defe ve Zekeriyyenin kitabinda 12 3 defe Artiklsiz formada satan sozu 10 defe istifade olunur ki onlardan iki defe Septuagintada Diablos Kral Ceymsin Bibliyasinda KYB Satana kimi tercume olunmusdur 1 Salnameler 21 1 Satana Isarile qarsi usyana qalxdi KYB ve ya Ve orada Israilin reqibi dayanmisdi Yanqin edebi tercumesi 13 Psalm 109 6b ve qoy Satana sag ayagi ustunde dayansin 14 KYB ve ya qoy ittihamci sag ayagi ustunde dayansin Bibliyanin Standart Ingilis Versiyasi Yalniz danisan surunenin qeyd edildiyi Yaradilis kitabinda satan sozu istifade edilmir danisan surunen ise hec bir fovqeltebii varliqla identiklesdirilmir 15 Yehudi Bibliyasinda fovqeltebii varliqla elaqeli ilk satan ifadesi Numbers 22 22 de 16 istifade edilir ve burada Yahvenin meleyinin essek uzerindeki Balaamla mubarize aparmasi tesvir edilir 6 Balaamin ayrilmasi Elohimi qezeblendirdi ve Yahvenin meleyi satan onun qarsisinda dururmus kimi yolun ortasinda dayandi 16 Samuel 24 de Davidin ozunden icazesiz yazisma apardigini goren Yahve Israili cezalandirmaq ucun meleyini gonderir ve uc gunde 70 000 adami oldurmeye gosteris verir 17 Chronicles 21 1 de de bu hekaye tekrarlansa 17 da Yahve meleyi ifadesi satan ifadesi ile evezlenir 17 Bezi meqamlarda sozun ozu istifade edilmese de aciq sekilde Seytana isare edilir 18 1 Samuel 2 12 de Elayin ogullari Belialin oglanlari kimi tesvir edilir 19 sonraki istifadelerinde ise bu soz aciq sekilde satan sozunun sinonimi kimi istifade olunur 19 1 Samuel 16 14 23 de Kral Davide ders olsun deye Yahve Saula eziyyet veren narahat ruh u gonderir 20 1 Kings 22 19 25 de peygember Mixey Kral Ahaba Semavi doyusculer arasinda oz taxtinda oturmus Yahveni gorduyunu danisir 19 Yahve doyusculerinden sorusur ki kim Ahabi yolundan cixara biler 19 Adi qeyd edilmeyen lakin Seytanin analoqu olan ruh konullu sekilde Onun butun peygemberlerinin agzina yalan dolduran ruh olmaga razilasir 19 Iovun kitabinda Redakte Uilyam Bleyk Iovun sinanmasi texm 1821 Iovun kitabinda Seytan proza daxilindeki poetik dialoqda peyda olur 21 ve bu metnin Babil esirliyi dovrunde yazildigi guman edilir 21 Metnde Iov Yahveni seven duzgun insandir 21 Job 1 6 8 de Tanrinin ogullari bene haʼĕlōhim ozlerini Yahveden daha oncul kimi tesvir edirler 21 Yahve onlarin birinden sorusur ki Satan sen harda idin o ise cavabinda bildirir ki Yerin etrafinda firlanirdim 21 Yahve sorusur ki Menim xidmetcim Iovu sinaga cekdinmi 21 Satan ise Yahveni sakitlesdirerek bildirir ki Iova ele eziyyet verecek ki inamini tamamile itirsin 22 Yahve raziligini bildirir Bundan sonra Iovun qullarini mehv eden satan onun bedenine girerek Yahveye qarsi cixmaga baslayir 22 Bundan sonra birinci sehne tekrarlanir ve Satana diger Tanri ogullari ile birlikde Yahvenin huzurunda teqdim edilir 23 Yahve Iovun daimi sadiqliyine inansa da Satana daha cox sinaga ehtiyac olmasina israr edir 23 Yahve ona bird aha Iovu sinamaga icaze verir 23 Lakin Iov eqidesinden donmur ve Satana meglubiyyetine gore xecalet cekir 24 Zekeriyyenin kitabi Redakte Zechariah 3 1 7 de e e 519 cu ilin fevralina aid edilen 25 gormede meleyin Zekeriyyeye gosterdiyi sehnede Yahve qarsisinda mehkemede Ali Kahin Yesua Iudey xalqi ve onlarin gunahlarini temsil edir 26 satan ise ittihamci rolunda cixis edir 26 Yahve satani qinayir 26 ve Ali Kahine temiz geyim verilmesini emr edir ki bu da Yahvenin Iudey xalqinin gunahlarini bagisladigini gosterir 26 Ikinci mebed dovrunde Redakte Yehudilerin Ikinci mebed dovrunde tabeliyinde yasadiqlari 8 Ehemeni imperiyasinda Zerdusti Anqra Mainyu ideyasi yehudilerin Satana ideyasina ciddi tesir etmisdir 8 Yehudilerin Ehemeni imperiyasinin terkibinde yasadigi Ikinci mebed dovrunde imperiya erazisinde genis yayilmis Zerdustilik Iudaizme ciddi tesir gostermisdi 27 8 28 bu dovrde yehudilerin Satana tesevvuru Zerdustiliyin ser qaranliq ve sinaq tanrisi 8 Anqra Mainyunun tesiri altinda deyisi 8 29 r Septuagintada ivrit dilindeki ha Satan ifadesi Iov ve Zekeriyyenin kitabindan yunan diline diablos bohtanci sozu ile tercume edilir eyni soz Yunan Ehdi Cedidinde Novum Testamentum Graece istifade edilir ve ingilis dilinde Seytan anlamini veren devil sou de bu sozden toreyir 30 Yehudi Bibliyasinda Hadad Edomit ve Suriyali Rezon kimi insan dusmenleri bildirmek ucun istifade edilen satan sozu ise yunan diline tercume yox transliterasiya edilir ve yunan dilinde neologizm kimi formalasir 30 Tanrinin reqibi ve tamamile ser quvve olan Satana ideyasi yehudi psevdoepiqrafikasinda 31 xususile apokalipsislerde Ikinci mebed dovrunde kok salir 32 Kumran elyazmalarinin gosterdiyi kimi Tovrat qeder 33 meshur olan Yenoxun kitabinda 200 melekden ibaret Musahideciler qrupu tesvir edilir 34 Musahidecilere Yer kuresine nezaret isi hevale olunsa da onlar oz vezifelerini terk ederek insan qadinlarla cinsi elaqeye girirler 34 Musahidecilerin rehberi Samxazay 35 olsa da qrupun uzvu olan basqa bir melek Azazel insanlar arasinda gunah ve xeyaneti yayir 35 Sonda Musahideci melekler Yerdeki 35 muxtelif gizli magaralarda hebs edilirler ve cezalandirilmalari ucun Boyuk mehkemeni gozleyirler 35 Texminen e e 150 ci ilde yazilmis 36 Yubileyler kitabinda da Yenoxun kitabindaki Musahideci meleklerin meglub edilmesi 37 hadisesi tekrar neql edilse de Yenoxun kitabindan ferqli olaraq burada Ruhlarin rehberi Mastema butun ecinneleri hebs edilmesinden evvel ise qarisir ve Yahveden onlardan bir necesini ozune xidmetci kimi saxlamaga icaze isteyir 38 Yahve bu xahisi musbet qarsilayir 38 Mastema ise hemin ecinneleri insanlari daha cox gunaha sovq etmek ucun istifade edir ki daha cox insan cezalandira bilsin 39 Sonra Mastema Ibrahimi Ishaqi qurban vermekle sinaga cekmek ucun Yahveni yola getirir 39 40 Hem de Yenoxun slavyan kitabi adlandirilan Yenoxun ikinci kitabinda Musahidecilerden biri olan Satanail haqqinda melumat saxlanmisdir 41 Bu kitab muellifi ve yazilma tarixi namelum olan psevdoepiqrafik eserdir Kitabda Satanail Cennetden qovulmus knyaz Qriqori 42 ve xeyir ve ser in ne olmasini anlayan qeddar ruh kimi tesvir edilir 43 Mudriklik kitabinda Seytanin yere olum getirdiyi lakin gunahkarin Qabil hesab edildiyi gosterilir 44 45 46 Qovulmus meleklerden birine aid olan Samael adi sonradan yehudi Mirdasi ve Kabbalasinda Seytanin umumi adi kimi istifade olunur 47 Yehudilikde RedakteEkser yehudiler her seyi bilen fovqeltebii varliqlarin movcudluguna inanmirlar 48 Orta esrlerde enenevi yehudi inanclilari ve filosoflari rasional teologiyaya ustunluk vermekle usyanci ve ya qovulmus meleklerin olduguna inanmir seri ise abstrakt formada qebul edirdiler 49 Ravvinler adeten satan sozunu Tanaxda istifade edildiyi formada insan reqibler kimi tefsir edir 50 satani Bibliya kanonundaki kimi herfi menada tefsir eden Yenoxun kitabini ise redd edirler 31 Bununla yanasi Genesis 6 5 de ki yetzer hara 51 sere meyllilik kimi Satana sozu herden ser quvvelerin tesirini ifade etmek ucun istifade edilir 52 Iovun kitabinin Ravvin tedqiqati adeten Talmud ve Maymonidin ardinca gederek satan i faktiki varliq yox yetzer hara haqqinda metafora kimi tefsir edir 53 Tannait edebiyyatinda Satana nadir hallarda yad olunsa da Babil aqqadasinda onun adina rast gelmek mumkundur 32 Bele hesab edilir ki ilk novbede yehudilere tsuvanin vacibliyini xatirlatmali olan sofarin sesi hem de simvolik olaraq ittihamcinin fikrini yayindirmaqla Satan ona yehudileri Tanriya qarsi ayaga qaldirmaga imkan vermir 54 Kabbalada Seytan tanrinin casusu kimi teqdim edilir Onun esas vezifesi ise semavi mehkemede Yahvenin teqsirlendireceyi insanlari gunah islemeye sovq etmek kimi gosterilir 55 XVIII esrin Hasidi yehudileri ha satan i Baal Davarla elaqelendirirdiler 56 Her bir muasir Iudaizm sektasi Seytanin sexsiyyetini ozunemexsus sekilde tefsir edir Konservativ iudazm adeten satanin yetzer hara metaforasi kimi talmudik tefsirini redd ederek onu birbasa Tanrinin temsilcisi hesab edir 57 Ortodoks iudaizm ise satanin Talmudik tefsirini istifade etse de diger sektalarla muqayisede Seytani daha cox dini heyata daxil edir 58 Seytan bir nece gundelik ibadet zamani aciq sekilde xatirlanir o cumleden Saxarit zamani hemcinin Talmudda tesvir edildiyi kimi kimi oruc sonrasi xeyir duada ve yehudi qanun kodeksinde onun adi qeyd edilir Reformatik iudaizmde satan adeten talmudik tefsirine uygun olaraq yetzer hara metaforasi ve eqoizm kimi menfi insani keyfiyyetlerin simvolik tesviri kimi qebul edilir 59 Xristianliqda RedakteEsas meqale Xristianliqda seytanAdlari Redakte Xristianliqdaki Satana anlayisinin ingilis dilinde en genis yayilmis adi Devil ismidir Bu isim orta ingilis dilindeki devel sozunden o ise oz novbesinde qedim ingilis dilindeki deofol sozunden toremisdir Qedim ingilis diline deofol sozu erken german dillerinden kecmis bu dilde ise latin dilindeki diabolus hem de diabolical sozunun kokudur sozunden toremisdir Latin dilindeki diabolus sozu yunan dilinde ittihamci anlamini veren ve ittiham etmek diaballein sozunden toremis diabolos sozu esasinda yaranmisdir 60 Ehdi Cedidde Satana ve Diabolos sozleri sinonim kimi istifade olunur 61 62 Ehdi Cedidde ve Yehudi Bibliyasinda Filistin tanrisi olan Baal Zabulun adi Velzevul kimi qeyd edilir Velzevul sozu Milceklerin hokmdari kimi tercume edilir sozun esli olan Baal Zabul ise Sahzade Vaal kimi tercume olunur 63 Sinoptik Incillerde Satana ve Velzevul eyni varliq kimi teqdim edilir 61 Ehdi Etiqde Abaddon dagilma yeri anlamini verir sozu alti defe istifade edilir ve ekser hallarda bu ad Seolun vilayetlerinden biri kimi teqdim edilir 64 Adi yunan dilinde Apollyon dagidici kimi tercume olunur kimi tecume edilen Abaddon Revelation 9 11 de Abissi Xeviyye idare eden melek kimi teqdim olunur 65 Muasir istifadede Abaddon adi da bezen Seytan adinin sinonimi kimi istifade edilir 64 Ehdi Cedidde Redakte Inciller aktlar ve mektublarda Redakte XVI esr illuminasiyali elyazmasina Saymon Benninq terefinden cekilmis Isaya dasla yaxinlasan Seytan miniaturu Ari Seffer Isanin sinanmasi 1854 Uc Sinoptik Incilin her birinde Mesihin sehrada Seytan terefinden sinanmasi tesvir edilir Matthew 4 1 11 Mark 1 12 13 ve Luke 4 1 13 66 Birinci defe Seytan Isaya das gosterir ve onu coreye cevirmeyini isteyir 66 Bundan sonra Isani Yeruselim mebedinin zirvezine getiren Seytan ona tullanmagi tapsirir ki melekler onu tutsunlar 66 Daha sonra Isani dagin basina qaldiran Seytan ona Yerin kralliqlarini gosterir ve tabe olacagi halda butun dunyanin onun olacagini ved edir 66 Lakin her defe Isa Seytanin teklifini redd edir 66 ve ucuncu sinaqdan sonra melekler onu xilas edir 66 Seytanin 66 ve Luke 4 6 7 de Isaya Yerdeki butun kralliqlari ved etmesi gosterir ki o hemin kralliqlarin hamisinin sahibidir 67 Isanin Seytnin teklifini muzakire etmemesi Incil muelliflerinin bunun heqiqet olmasina inandiqlarini gosterir 67 Seytan Isanin mesellerinin bezilerinde rol alir onlar Toxumsepen haqqinda mesel Alaq haqqinda mesel Qoyun ve keciler haqqinda mesel ve Guclu adam haqqinda mesel dir 68 Alaq haqqinda mesel e gore Seytan incili basa dusmeyenlere derin tesir gosterir 69 Qoyun ve keciler haqqinda mesel de deyilir ki Seytan onun melekleri ve onlarin ardinca geden insanlar ebedi alov da yandirilacaqlar Diger iki meselde ise Seytanin ardicillarinin Boyuk mehkeme gunu cezalandirilacagindan behs edilir 70 Fariseyler Isani Velzevulun komeyi ile ecinneleri qovmaqda gunahlandirdiqda o Guclu adam haqqinda mesel le cavab verir Nece bir nefer guclu adamin evine girib onu qaret ede biler eger ilk novbede onun el ayagini baglamayibsa Onda o heqiqeten de oz evini qaret ede biler Matthew 12 29 71 Bu meselde guclu adam Seytani temsil edir 72 Sinoptik Incillerde Seytan ve onun ecinneleri qizdirma Luke 4 39 cuzam Luke 5 13 ve artrit Luke 13 11 16 de daxil olmaqla 67 bir cox xesteliklerin sebebkari kimi gosterilir 67 Yehudilere mektubda ise Seytan olum gucune hakim olan kimi tesvir edilir Hebrews 2 14 73 Matfey ve Markla muqayisede Lukanin Incilinin muellifi Seytana daha boyuk gucler aid edir 74 Luke 22 31 de Isa Seytana Pyotr ve diger hevarileri sinamaga icaze verir 75 Luke 22 3 6 da deyilir ki Iuda Iskariotun Isani satmasinin sebebi onun bedenine Seytanin girmesi dir 74 Acts 5 3 de ise Pyotr Seytani Ananiyanin qelbini dolduran ve onu gunah islemeye sovq eden biri kimi tesvir edir 76 Iohannin Incilinde cemi uc defe Seytanin adi cekilir 77 John 8 44 de Isa deyir ki onun yehudi ve iudey dusmenleri Ibrahimin yox Seytanin ovladlaridirlar 77 Hemin melumatda Seytan baslangicdan qatil olan biri 77 ve yalanci ve yalanin atasi 77 kimi tesvir edilir 78 John 13 2 de Isani satmasi ucun Seytanin Iudani ilhamlandirmasi 79 John 12 31 32 de ise o Isanin dirilmesi zamani olumle devrilmek qismeti olan bu fezanin Arxontu kimi tesvir edilir 80 John 16 7 8 de Muqeddes Ruhun Dunyani gunah edalet ve fetvada gunahlandiraca gi bildirilir ki bu da Ehdi Etiqde Seytanin roluna uygun gelir 81 Jude 1 9 da Arxangel Mixail ve Seytan arasinda Musanin cesedine gore mubahise edilmesinden behs olunur 82 83 84 Bezi tefsirciler bu melumatin Zechariah 3 1 2 de tesvir edilmis hadiselere isare oldugunu qeyd edirler 83 84 Klassik teoloqlardan olan Origen bu melumati qeyri kanonik hesab edilen Musanin yukselmesi ile elaqelendirir 85 86 Ceyms H Carlsuort qeyd edir ki bu adda saxlanilmis kitabda ne vaxtsa bele melumatin olmasi haqqinda hec bir subut yoxdur 87 Diger tedqiqatcilar ise onun kitabin itirilmis sonlugunda eks olundugunu gosterirler 87 88 Sehven Pyotr terefinden yazildigi qeyd edilen psevdoepiqrafik Pyotra ikinci mektubunun ikinci hissesinde 89 Iudaya mektubdaki melumatlarin boyuk bir hissesi tekrarlansa 89 da Mixail ve Seytanin spesifik mubahisesi buraxilir 2 Peter 2 10 11 de ise melekler arasinda ikimenali mubahise qeyd edilir 89 Butunlukde Ehdi Cedidde Seytan yoldancixaran Matthew 4 3 8 ecinnelerin rehberi Matthew 12 24 90 8 Bu dovrun Tanrisi 2 Corinthians 4 4 91 serli biri 1 John 5 18 8 ve nerildeyen sir 1 Peter 5 8 90 adlandirilir Vehyler kitabinda Redakte Rafael Santi Seytanla savasan Muqeddes Mikayil 1518 Luvr muzeyi Revelation 12 7 8 de tesvir edildiyi kimi eserde Seytanin Mikayil terefinden meglub edilerek Cennetden qovulmasi gosterilir Vehyler kitabinda Seytan Roma imperiyasinin fovqeltebii hokmdari ve yer uzerindeki serin ilkin sebebi kimi teqdim edilir 92 Revelation 2 9 10 10 da Smirnadaki kilseye mektubun metninde Patmoslu Iohann Smirna yehudilerini Seytan sinaqoqu adlandirir 93 ve xeberdarliq ederek deyir ki Seytan sizlerden bezilerinizi qovmaga hazirlasir sinaq peirasmos olaraq hebse salinacaqsiz ve on gun erzinde eziyyet cekeceksiz 93 Revelation 2 13 14 de Perqamdaki kilseye mektubda Iohann Seytanin kilse yigincagina toplasanlar arasinda olmasi haqqinda xeberdarliq edir 94 ve bildirir ki Seytanin taxti onlarin arasindadir 94 Perqam seheri Roma imperiyasinin Asiya eyaletinin merkezi idi 94 Seytan taxti ise bu seherde yerlesen Zevse hesr olunmus monumental altara 94 ve ya Roma imperatoru Avqusta ithaf edilmis mebede aid edile biler 94 Revelation 12 3 de yeddi basi on buynuzu yeddi taci ve neheng quyrugu olan Boyuk Qirmizi Ejdaha tesvir edilir 95 Bu obraz ehtimal ki Danielin kitabindaki dord deniz heyvanindan 96 ve Ehdi Etiqin muxtelif kitablarinda defelerle adi qeyd edilen Leviafandan 97 ilhamlanaraq yaradilmisdir Boyuk Qirmizi Ejdaya gunesin ucde biri ayin ucde biri ve ulduzlarin ucde birini vuraraq semadan salir 98 ve Apokalipsis qadinlarini teqib etmeye baslayir 98 Revelation 12 7 9 da deyilir Ve Cennetde muharibe basladi Mikayil ve onun melekleri Ejdahaya qarsi doyusduler Ejdaha ve onun melekleri ustunluk qazansalar da sonra meglub edildiler ve onlara Cennetde yer qalmadi Boyuk Ejdaha devrildi Seytan ve Satana adlanan adlanan butun meskun dunyani yoldan cixaran qedim ilan Yere qovuldu ve onunla birlikde melekleri de qovuldular 99 Daha sonra semadan gelen ses Ittihamcinin ho Kanteqor meglubiyyetini qeyd ederek onu Ehdi Etiqdeki satan ile eynilesdirir 100 Revelation 20 1 3 de Seytanin zencirlenerek min illik hebs muddetine 101 Abisse atilmasi tesvir edilir 101 Revelation 20 7 10 da Seytan azad olaraq Yecuc ve Mecucla birlikde ozune ordu toplayaraq 101 duz yol ile gedenlere qarsi mubarizeye baslayir lakin semavi od ile meglub edilerek alov golune atilir 101 Bezi xristianlar Veyhler 13 18 de Bedheybetin reqemi kimi tesvir edilenRevelation 13 18 666 reqemini Seytanla elaqelendirirler 102 Lakin Vehyler 13 de tesvir edilen Bedheybet Seytan deyil 103 hemin kitabda 666 reqeminin istifade edilmesi ise Roma imperatoru Nerona isaredir Bele ki onun adinin ivrit dilinde reqem qarsiligi 666 dir 102 Patristik dovrde Redakte Frans fon Stuk Lusifer 1890 Milli Xarici Incesenet Qalereyasi Yesaya 14 12 nin Patristik tefsirleri ve Iyeronim Stridonlunun Latin Vulqatasina gore Lusifer adi da Seytana aid edilir 104 105 Yaradilis kitabinda Seytan haqqinda hec bir melumat verilmese de 15 Revelation 12 7 daki melumatlara gore xristianlar Yaradilisda tesvir edilen Eden bagindaki ilani Seytanla eynilesdirirler 100 8 Lakin ehtimal ki bu melumat Satanani Isaiah 27 1 de melumat verildiyi kimi 97 Yahve terefinden meglub edilen deniz bedheybeti Leviafan ile eynilesdirmek ucun edilmisdir 100 Seytanin Eden bagindan olan qedim surunen ile eynilesdirilmesi ilk defe b e nin ikinci esrinde xristian apologeti Yustinin 106 107 Trifo ile dialoq eserlerinin 45 ve 79 cu fesillerinde bas vermisdir 107 Diger erken kilse atalari Teofil ve Tertullian da bu eynilesdirmeni qeyd edirler 108 Lakin erken xristian kilsesi Selsus kimi filosoflarin qarsi fikirleri ile qarsilasir ozunun Dogru soz adli eserinde Selsus qeyd edir ki Boyuk tanrinin xeyir emel toretme imkanlarini mehdudlasdiran reqibin olmasini iddia etmek kafirlikdir ve xristianlar utanmadan Ilahi kralligi hisselere bolerek orda qiyamcilarin ola bileceyini ve Tanriya qarsi cixanlarin yer ala bileceyini dusunurler 109 Subh ulduzu latin dilinde Lusifer anlamini veren Heylel sozu 104 Kenani mifologiyasinda Venera planeti tanrisi olan 110 111 Attarin adidir 104 Attar semavi seherin divarina dirmanmaga calismis 112 110 ve Gunes tanrisi terefinden meglub edilmisdir 112 Isaiah 14 12 de istifade edilen ad ise Babil hokmdarina metaforik isaredir 112 Ezekiel 28 12 15 de Edem bagindaki xeruvimin tesviri Tir hokmdari II Ifobaala qarsi polemika kimi istifade edilir 113 Yalniz bu metnlerin ozunden xeberdar olub onlarin esaslandigi mifleri bilmeyen kilse atasi Iskenderiyyeli Origen texm 184 texm 253 dovrumuze Akvileyli Rufin terefinden edilmis latin dilinde tercumesi catmis Ilk prinsipler adli traktatinda bele qerara gelir ki bu melumatlarin hec biri hansisa insana aid edile bilmez 114 ve onlarda tirliler uzerinde hakimmiyyet almis hansisa melek nezerde tutulur pozulmus olmasi mueyyen edildikden sonra ise o Yere qovulmusdur 115 116 Lakin ozunun Contra Celsum adli apologetik traktatinda Origen Yesaya 14 12 ve Yezekiel 28 12 15 in tefsirini deyiserek orda haqqinda behs edilenin Seytan oldugunu qeyd edir 117 Henri Ansqar Kelli bele hesab edir ki Origen Zerdustiliyin radikal dualizminin tesiri ile Seytanin ilkin tebietinin qara olmasi na inanan adi qeyd edilmemis sexslerin movqeyini tekzib ede bilmek ucun bu yeni tefsiri qebul etmeli olmusdur 118 Daha sonraki dovr kilse atalarindan olan Latin Vulqatasinin tercumecisi Muqeddes Iyeronim texminen 347 420 ise Origenin Seytanin qovulmus melek olmasi haqqinda nezeriyyesini qebul ederek 119 bu haqqda fikirlerini Yesayanin kitabina yazdigi qeydlerinde bildirir 119 Xristian enenesinde indi de hem Yesaya 14 12 de 120 121 hem de Ezekiel 28 12 15 122 123 Seytana alleqorik isare kimi qebul edilir Ekser xristianlar Seytani Tanriya qarsi usyana qalxmis melek hesab edirler 124 121 Erken xristian teoloqlari arasinda meshur 125 126 olan gunahin yuyulmasi nezeriyyesine gore Seytan Adem ve Hevvanin gunahi vasitesiyle insanliq uzerinde hakimiyyet qazanmisdir 125 127 Mesihin carmixa cekilmesi ise Seytana insanligin xilas edilmesi evezine verilmis qurbandir 125 128 Bu nezeriyyeye gore Seytan tanri terefinden aldadilmisdir 125 129 cunki Mesih gunahlardan pak olmaqla yanasi hem de Seytanin tesir ede bilmediyi ilahi tebiete malik idi 129 Gunahin bagislanmasi nezeriyyesinin prototipi ilk defe Lionlu Iriney terefinden qeyd edilse de 125 tam inkisaf etmis nezzeriyye formasinda Origen terefinden teklif edilmisdir 125 Sonradan bu nezeriyye Nissali Qriqori ve Akvileyli Rufin kimi ilahiyyatcilar terefinden daha da inkisaf etdirrilmisdir 125 XI esrde Kenterberili Anselm Kristus Viktordaki 125 130 elaqeli nezeriyye ile yanasi gunahin bagislanmasi nezeriyyesini de tenqid etmis bundan sonra Qerbi Avropada hemin nezeriyye ehemiyyetini itirmeye baslamisdir 125 130 Buna baxmayaraq bu gune kimi hemin nezeriyye Serq Ortodoks Kilsesinde meshurlugunu saxlamisdir 125 Erken xristianlar birmenali sekilde seytan ve onun ecinnelerinin insan uzerinde nezaret etmek bacarigina malik olduguna inanir 131 lenetler ise yehudi xristian ve paqan din inanci olanlar arasinda eyni derecede istifade edilirdi 131 Ecinnelerin tesiri altina dusmeye inam orta esrler boyunca inkisaf erken modern dovre qeder ise davam etmisdir 132 133 Ekzorsizm prosesi ise Tanri hokmunun Seytan uzerinde qelebesi kimi qebul edilirdi 134 Seytan terefinden ele kecirildiyini dusunen insanlarin bir coxu gozegorunme ve ya bu kimi simptomlardan deyil dini qorxular ve qeddar fikirlerden eziyyet cekdiklerini deyirdiler 135 Orta esrlerde Redakte Iblis Bibliyasi elyazmasinin 209 cu sehifesinde XIII esre aid Seytan illustrasiyasi Hans Memlinqin Dunyavi qurre ve ilahi xilas triptixi nde texm 1485 Seytan detali Orta esrler xristian teologiyasinda Seytan minimal rol oynasa da 136 orta esr mistik tamaalarinda tez tez xatirlanmis 136 ve bu zaman esasen komik ikinci plan personaji kimi tesvir edilmisdir 136 Orta esrlerin Seytan nezeriyyesi Ceffri Borton Rassel terefinden daha cox yaziq ve krah doguran neinki qorxunc olaraq tesvir edilir 136 137 ve Tanrinin boyuk plani yolunda sadece kicik xosagelmezlik kimi qebul edilir 136 Dominikan ordeninden olan rahib Yakopo da Varacce terefinden 1260 ci ilde yazilmis Qizil efsane adli aqioqrafiyalar toplusunda muqeddes sexsler ve Seytan arasinda gorusler haqqinda coxlu sayda melumatlar vardir 138 Hemin melumatlarin hamisinda Seytan muqeddesler ve Tanrinin agili vasitesiyle aldadilir 138 Henri Ansqar Kelli qeyd edir ki bu dovrde Seytan qorxulunun eksi kimi gorunur 139 Ali ve son orta esrlerin en meshur kitabi olan 140 Qizil efsane nin elyazmalari say coxluguna gore hetta Bibliya elyazmalarini da geride qoyur 140 XI esrde yazilmis Canon Episcopi katolik kanonlar toplusunda cadugerliye inam tenqid edilerek heretik adlandirilir 141 ve senedli sekilde cadugerliye inamin genis yayilmasi tesdiq edilir 141 Bele hesab edilirdi ki cadugerler supurge uzerinde ucur 141 ecinnelerle unsiyyet qurur 141 meselerde kecirilen qorxulu ve seksual rituallarda istirak edir 141 satanizm merasimleri cercivesinde insan usaqlari oldurur ve yeyir 142 ve ecinnelerle aile quraraq cinsi elaqeye girirler 143 142 Papa XXII Iohann terefinden 1326 ci ilde verilmis bullada 144 xalq usulu ile falabaxma tenqid edilir ve Seytanla meslehetlesme kimi qiymetlendirilir 144 1430 cu illerden etibaren Katolik kilsesi cadugerliye Seytanin basciliq etdiyi boyuk tele kimi baxmaga baslayir 145 Erken modern dovrde Redakte Namelum ressam terefinden 1514 cu ilde cekilmis ekzorsizm resmi Erken modern dovrde ekzorsizm prosesine Tanrinin hokmunun Seytan uzerinde berqerar olunmasi kimi baxilirdi 134 Erken modern dovrde cadugerlerin Fransisko Qoyya terefinden cekilmis Cadugerlerin sabbati 1797 1798 adli resminde tesvir edildiyi kimi Seytan ve ecinnelerin istiraki ile ayinler kecirdiklerine inanilirdi 141 Erken modern dovrde xristianlar tedricen Seytani daha guclu ve qudretli hesab etmeye baslayirlar 143 Seytan qarsisinda qorxu hissi isee Avropa xristianlarinin dunya gorusunde dominant yer tutmaga baslayir 134 136 Protestant Reformasiyasi zamani Martin Luter oyredirdi ki Seytanla mubahise etmekdense xristianlar daha muvafiq kompaniyalar axtarmali ve gunah etmekden qacmalidirlar 146 Seytan senliyi sevmediyine gore Luter gunahdan qacmaq ucun xususile musiqini meslehet gorurdu 146 Jan Kalvin Muqeddes Avqustinin fikrini tekrar ederek deyir ki insan at kimidir Tanri ve Seytan ise capardir 147 XV esrin sonlarinda Fransa ve Almaniyada cadugerlik hallari genis yayilmaga baslayir 144 145 Alman inkvizitorlari Henrix Kramer ve Yakob Sprengerin 1487 ci ilde nesr edilmis Malleus Maleficarum adli kitabinda butun malefisiya nin cadugerlik kokunun Seytana gedib cixmasi bildirilir 148 XVI esrin ortalarina kimi cadugerlik panikasi Ingiltere ve Isvecreye de yayilir 144 Hem katolikler hem de protestantlar cadugerliyi real fakt kimi qebul edir ve cadugerlerin teqib olunmasini destekleyirdiler 149 150 1500 cu illerin sonunda holland demonoloqu Yohann Veyer De praestigiis daemonum adli traktatinda cadugerliyin movcud olmadigini 151 lakin Seytanin xristianlari yoldan cixarmaq ucun ona inami teblig etdiyini qeyd edir 151 1620 ci illerde Avropada cadugerlik panikasi daha da guclenir ve 1600 cu illerin sonlarina kimi davam edir 144 Brayan Levak hesab edir ki Avropada cadugerlik panikasi erzinde umumilikde 60 000 den cox insan cadugerlikle mesgul olmaqda ittiham edilerek edam olunmusdur 144 Simali Amerikanin erken ingilis sakinleri xususile puritanlar bele hesab edirdiler ki Seytan Yeni dunyada aciq ve hiss olunacaq sekilde hokm surmusdur 152 Con Uintrop iddia edirdi ki Seytan usyanci puritan qadinlari caynaqli iti buynuzlu ve her ayaginda qus ayagi kimi uc caynagi olan olu bedheybetler dogmaga mecbur edir 153 Kotton Mazer yazir ki qurbagalar Misirin etrafinda firlandigi kimi 154 seytanlar da puritan meskenlerinin etrafinda firlanirlar Puritanlar yerli amerikanlarin Seytana perestis etdiyine inanir 155 ve onlari Seytan ovladlari 152 kimi tesvir edirdiler Bezi sakinler yerli ayinler zamani Seytanin ozunun peyda olmasinin sahidi olduqlarini beyan edirdiler 154 Ilk Boyuk Oyanis zamani Yeni Dunya nin rahibleri Kohne Dunya dan olan tenqidcilerini Seytanin qulluqculari adlandirirdilar 156 Ikinci Boyuk Oyanisa kimi Seytanin Amerikan Yevangelizminde esas rolu Yevangelizm herekatinin ozunun reqibi olmasi idi 157 Onlar esas vaxtlarini muasir Amerikan fundamentalizminde ozunu saxlayan yevangelist rahiblerin tesirden qorunmasina serf edirdiler 158 1600 cu illerin evvellerinden etibaren ingilis yazici Recinald Skott ve anqlikan yepiskopu Con Benkroft da daxil olmaqla Avropa skeptikleri evvelki kimi ecinnelerin insanlara nezaret ede bilmesine inami tenqid etmeye baslayirlar 159 Bu skeptizm hem de mocuzelerin yalniz coxdan basa catmis hevariler dovrunde bas verdiyine inamla mohkemlendirilirdi 160 Daha sonraki dovrde Devid Yum Deni Didro ve Volter kimi maarifci filosoflar Seytanin ozunun varligini subhe altina almaga baslayirlar 161 Con Miltonun Itirilmis Cennet ini iyrenc fantastika 161 adlandiran Volter Katolik kilsesinin insanligi qul veziyyetinde saxlamaq ucun Cehennem ve Seytana inami teblig etdiyini deyir 161 XVIII esre kimi Avropa olkelerinin hamisinda cadugerlikden istifade azalmis yalniz Polsa ve Macaristanda aktiv sekilde cadugerlik tetbiqi davam etdirilmisdir 162 Buna baxmayaraq enenevi xristian inanci dasiyicilari arasinda Seytanin guclu olmasina inanc qalmisdir 162 Modern dovrde Redakte Belcika heykelterasi Giyom Gefs terefinden 1848 ci ilde Lyej seherindeki kafedral kilse ucun hazirlanmis Lusifer heykeli Ispaniya heykelterasi Rikardo Bellver terefinden 1878 ci ilde Madridin Qovulmus melek fevvaresi ucun hazirlanmis Qovulmus melek heykeli Mormonizm Seytan haqqinda oz baxisini formalasdirmisdir Musanin kitabina gore Seytan sohret qazanmaq ucun insanligin gunahinin bagislanmasi ucun ozunun qurban verilmesini teklif edir Bundan sonra atasinin iradesinin yerine yetirilmesi ucun Isa da oz namizedliyini teklif edir Teklifinin redd edilmesinden sonra Seytan usyan edir ve neticede Cennetden qovulur Musanin kitabinda deyilir ki Qabil Seytani Tanridan cox sevirdi 163 ve Habili oldurmek ucun onunla is birliyine baslayir Mehz bu isbirliyi sayesinqe Qabil Master Mahan olur 164 Musanin kitabinda hem de neql edilir ki yegane olanin ing Only Bergotten adini cekene kimi Musa Seytanin tesiri altinda olmusdur Duqlas Devis ise bildirir ki bu metn Bibliyada tesvir edilmis Isanin eziyyetlerini eks etdirir 165 Bu gunlerde de ABS 166 167 168 ve Latin Amerikasi olkelerinde 169 Seytana ve insanlarin onun tesiri altina dusmesine inam guclu olaraq qalmaqdadir 2013 cu ilde YouGov terefinden kecirilmis seckilerin neticesinde mueyyen edilmisdir ki ABS sakinlerinin 57 i 166 Boyuk Britaniya sakinlerinin ise cemi 18 i Seytanin varligina inanir 166 ABS sakinlerinin 51 i hem de Seytanin insanlar uzerinde nezaret qabiliyyeti olduguna inanir 166 Satana Amerikada Tanidigimiz Seytan kitabinin muellifi U Skott Pul qeyd edir ki Son qirx elli il erzinde ABS da hem populyar medeniyyetden hem de dini menbelerden alinmis melumatlar esasinda murekkeb Seytan obrazi yaranmisdir ve ABS xristianlarinin bir coxu seytan haqqinda filmlerden oyrendikleri melumatlarla dini menbelerden elde etdikleri melumatlari ayirmirlar 153 XIX esrin sonlari XX esrin evvellerinden etibaren Katolik kilsesi esasen Seytan ve ekzorsizme inami zeifletmeye calissa 169 da 2010 cu illerde Papa Fransisk Seytan agillidir o butun ilahiyyatcilarin bildiyi ilahi kelamlarla muqayisede daha cox ilahi kelam bilir beyanatindan sonra Seytana inam bir qeder gundeme getirilmisdir 169 170 Britannika Ensiklopediyasina gore Liberal Xristianliq Seytani kainatda movcud olan insanliqdan kenar olmasina baxmayaraq ona ciddi tesir eden boyuk seri ifade eden mifoloji varliq kimi izah edir 171 Bernard MakGinn Antixrist ve Seytan arasinda munasibetleri etrafli izah eden coxlu sayda eneneni tesvir edir 172 Dualist enenesine gore Tanri Isanin cildine girdiyi kimi Seytan da Antixristin cildine girecek 172 Lakin pravoslav dusunce terzine gore Isanin cevrilmesine hedden artiq oxsar olmasina gore bu fikir problematik hesab edilir 172 Bunun yerine daxili fikir ideyasi daha meqbul hesab edilir 172 Seytanin gucu Tanrinin gucune beraber olmadigina gore Antixrist bedeni Seytan terefinden ele kecirilmis insan hesab edilir 172 Islamda RedakteEsas meqaleler Iblis ve Islamda SeytanHemcinin bax Ezazil Satana sozunun ereb dilinde ekvivalenti Seytan dir شيطان sṭn شط ن kokunden Sifet olan sozun tercumesi azmis ve ya uzaqlasmis anlamini vermekle hem insanlara el ins الإنس hem de cinlere el cinn الجن aid edilir lakin ekser hallarda bu soz Satana anlayisini ifade etmek ucun isledilir Quranda Seytan Iblis adlandirilir ve bu sozun yunan dilindeki diabolos sozunden torediyi ehtimal edilir 173 Muselmanlar Seytani serin baisi yox insanin eqosentrizmini istifade eden varliq hesab edirler 174 Quranda Redakte Quranin yeddi suresinde Allahin Iblis de daxil olmaqla butun meleklere yeni yaratdigi Adem qarsisinda bas eymeyi buyurmasi tesvir edilir 8 175 173 Butun melekler tabe olsalar da Iblis boyun eymekden imtina ederek 8 175 173 bildirir ki Allah onu alovdan Ademi ise gilden yaratdigina gore o Ademden daha ustundur 7 12 173 Buna gore de Allah Iblisi Cennetden qovaraq 8 173 Cehenneme vasil edir 176 173 Bundan sonra inancsiz nasukur kafir olan 8 Iblisin yegane meqsedi insanligi yolundan cixarmaq olur 8 Duzgun insanlarin Iblisin tekliflerine redd cavabi vere bileceyinden emin olan 8 Allah ona istediyini etmeye icaze verir 8 Iblisin oz taleyi aydin olmasa 177 da Boyuk mehkeme gunu onun ardicillarinin hamisi Cehenneme atilacaq 176 173 Cennetden qovulduqdan sonra hem de El Saytan kimi taninan 176 Iblis Adem ve Hevvani qadagan edilmis agacin barini yemeye heveslendirir 176 173 Ozundenraziliq ve umidsizlikler yanasi Seytanin esas xarakteri onun kisiler ve qadinlarin beynine kuy vesvese salmasidir 178 Quran 15 45 de deyilir ki Seytanin duzgun insanlar uzerinde hec bir tesiri yoxdur 179 lakin sehv edenler onun tesiri altindadir 179 Quran 7 156 da deyilir ki Allahin emrlerine tabe olanlara Seytanin vesveseleri tesir etmir 179 Quran 56 79 da deyilir ki Seytan muselmanlarin quran oxumasina mane olmaga calisir 180 16 98 100 de ise Seytana qarsi mudafie ucun Quranin tekrarlanmasi meslehet gorulur 180 Quran 35 6 da Seytanin insanligin dusmeni olmasi bildirilir 180 36 60 da ise insanlara Seytana secde etmek qadagan olunur 180 Quranin Iovun Bibliyada qeyd edilen hekayesini tekrarlayan Eyyub adi ile hissesinde gosterilir ki Eyyub Seytan terefinden sinaga cekildiyinden xeberdar olur 180 Islam enenesi Redakte Qebulu Redakte Ebu Cefer Mehemmed ibn Cerir et Teberinin Tarixul umemi er rusul el xulefa vel muluk eserinin 1415 1416 ci illere aid elyazmasina cekilmis miniaturde Herat miniatur mektebi Seytanin Adem qarsisinda bas eymekden imtina etmesi gosterilib Quranda Seytan ekser hallarda melek adlandirilsa 173 da 18 50 de onun cinlerden biri olmasi gosterilir 173 Quranda Seytanin ozunu oddan yaradilmis kimi tesvir edilmesi ile birlikde bu Seytanin ne qovulmus melek ne de qeddar cinlerin lideri olmasi ile razilasmayan 181 muselman ekzegetler ucun ciddi problem yaradir 173 Ibn Abbasin neql etdiyi hedise gore Iblis Allahin oddan yaratdigi bir melek olmusdur Ibn Abbas qeyd edir ki cin sozu ne dunyevi cinlere ne de Seytan kimi alov meleklerine aid edile bilmez 182 VII esrde yasamis en nufuzlu Islam ilahiyyatcilarindan biri olan Besreli Hesen Islam peygemberinden sitat getirerek yazir Iblis hec bir saniye bele melek olmayib Adem insanligin menseyi oldugu kimi Iblis de cinlerin menseyidir 183 Orta esr fars alimi Mahmud Zemaxseri qeyd edir ki melek ve cin sozleri sinonimdir 184 Diger bir fars alimi El Beyzavi ise onun eksine qeyd edir ki Seytan melek olmaga umid etse de 184 hereketleri onu cin etmisdir 184 Diger Islam alimleri ise razilasirlar ki Seytan cin olmus ve duzgunluyune gore Cennete qebul edilmisdir lakin meleklerden ferqli olaraq ona Allaha tabe olub olmamaq secimi verilmisdir Cennetden qovulduqda ise Seytan insanligi oz cezalandirilmasinda gunahkar elan etmisdir 185 Iblisin alov menseli olmasini izah ederken Zekeriyye Qezvini ve Mehemmed ibn Ehmed Ibsihi 186 qeyd edirler ki butun butun fovqeltebii varliqlar oddan yaradilsalar da melekler odun isigindan ciner ise alovundan yaradilmisdir ve buna gore de butun fovqeltebii varliqlarin menseyi oda baglidir 187 Ebdulqani el Meqdisi qeyd edir ki yalniz merhemet melekleri isiqdan ceza melekleri ise alovdan yaradilmisdir 188 Texminen b e 923 cu ilinde vefat etmis 173 muselman tarixci El Teberi yazir ki Ademin yaradilmasindan evvel Yer cinlerle meskun idi ve onlar bos bosuna gezirdiler 189 O hem de qeyd edir ki Iblis evvelce Ezazil ve ya El Harit 190 adli oddan yaradilmis melek olmus 191 ve dunyevi cinlere qarsi durmasi ucun Allah terefinden yere gonderilmisdir 192 173 Ezazil doyus zamani cinlere qalib gelmis 192 ve onlari daglara qovmusdur 192 Lakin bundan sonra ozunun insanlar ve diger meleklerden ustun oldugunu dusunmeye baslamis ve bu da onun qovulmasina sebeb olmusdur Bu melumata gore Ezazilin rehberlik etdiyi melekler qrupu Cenneti Jannah qoruduqlarina gore cinler jinn adlandirilirdilar 193 Et Teberi terefinden catdirilan basqa bir eneneye gore ise Seytan melekler terefinden ele kecirilerek esir alinmis 179 173 yer cinlerinden biri olmusdur 179 173 Bundan sonra Allah onu diger cunler uzerinde hakim teyin etmis ve o El Hakam adini almisdir 179 Laqeydlik gostermesine kimi min il erzinde o oz vezifesini yerine yetirmis 173 lakin sonra bagislanaraq Adem qarsisinda bas eymekden imtina edene kimi isini davam etdirmisdir 173 Diger eneneler Redakte Erken islam dovrunun ilk iki esrinde muselmanlar birmenali sekilde Seytan ayelerinin heqiqiliyine inanirdilar 194 Hemin menbede deyilir ki Seytan Mehemmede uz tutaraq Qurana butperest ilahelerinin sefaeti namine muselmanlarin dua etmesi ucun bezi elaveler etmeyi buyurur 195 O Seytanin sozlerini ilahi kelamlar olaraq qebul edir 194 Muasir muselmanlar Quranin butovluyunu subhe altina alan Seytan ayeleri heretik hesab edirler 196 Heccin ucuncu gununde zevvarlar Mekkede yerlesen Cemra el Aqaba adli das sutuna yeddi das atirlar ki bu da Seytanin daslanmasini simvolize edir 197 Islam enenesine gore Allah Ibrahimden oglu Ismayili qurban kesmeyi teleb etdikde Seytan uc defe onun yanina gelerek bunu etmemeyi deyir Ibrahim ise her defesinde ona yeddi das ataraq qovur Hemin bu hecc rituali da Ibrahimin seytani daslamasi inancina esaslanir 197 198 Hedise gore korpe usaqlar anadan olarken ona gore aglamaga baslayirlar ki onlara Seytan toxunur ve bu toxunma insani gunaha meylli edir 199 Bu nezeriyye Xristianliqdaki ilk gunah nezeriyyesi ile oxsarliq teskil edir 199 Islam enenesine gore Seytan yalniz Meryem ve Isaya toxunmamisdir 199 Lakin Mehemmed usaq olarken onun ureyi melek terefinden acilmis ve gunahi simvolize eden qara yiginti temizlenmisdir 199 Islam enenesinde de Isanin temizqelbliliyini Seytanin ise kinli olmasini gosteren 200 onlar arasinda 192 bas tutmus bir nece dialoq saxlanmisdir Ehmed ibn Henbel Sinoptik Incillerde de tesvir edilmis Seytan terefinden sehrada Isaya eziyyet verilmesi hadisesini neql edir 192 Isadan sitat getiren Ehmed yazir ki En boyuk gunah dunyaya olan sevgidir Qadinlar Seytanin kendiridir Serab butun seytani hisslerin acaridir 200 Ebu Osman el Cahiz ise Isanin Dunya Seytanin fermasi insanlar ise onun mackirleridir dediyini yazir 192 El Qezali yazir ki Bir defe evden cixan Isa Seytanin kul ve bal dasidigini gorur ve bunlarin neye lazim oldugunu sorusur O da cavabinda bildirir ki bali kafirlerin dodagina cekecem ki meqsedlerine catsinlar kulu ise yetimlerin uzune surecem ki hec kim onlari sevmesin 201 XIII esr alimi Sibt ibn el Cauzi qeyd edir ki Isa Seytandan onun belini neyin sindirdigini sorusanda Seytan Atlarin Allah yolunda kisnemesi deye cavab verib 201 Sufi mistisizmine gore Seytan ona gore Adem qarsisinda secde etmekden imtina edir ki o yalniz tek olan Allah qarsisinda secde edir 202 184 Bu sebebden de sufiler Seytan ve Mehemmedi iki en mukemmel monoteistler hesab edirler 202 Sufiler dualizm nezeriyyesini redd edir 202 203 ve varligin vahidliyine inanirlar 203 Sufiler hesab edirler ki Mehemmed Allahin merhemet aleti 202 Seytan ise qezeb aletidir 202 Muselmanlar inanirlar ki butun aldatma ve serin menseyi Seytandir Ona menevi guce qarsi mubarize aparan semavi guc sahibi kimi de baxilir Buna baxmayaraq insanlar Seytanin yoldan cixarmasi ve nefs arasinda ferq qoyurlar Bedenin telebi nefs insani hansisa herekete mecbur etdiyi halda seytanin yoldan cixarma zamani umumilikde ser emele yonlendirir birinci teklife ugurla qarsi cixdiqdan sonra ise Seytan yeni teklifle qayidir 204 Eger muselman hiss edirse ki Seytan onu pis yola cekir o zaman Allahin adi ile qovulmus Seytanin serinden sene siginiram deyerek Allahdan komek istemelidir Muselmanlar hem de Quran oxuyarken Allaha siginmalidirlar 205 Behailikde RedakteBir cox dinlerden ferqli olaraq Behailikde Seytana musteqil ser quvve kimi deyil 206 207 insan tebietinin pis keyfiyyetleri kimi baxilir 206 207 Ebdul Beha izah edir Insan tebietinin bu pis keyfiyyetleri Satana kimi simvolize edilir ser bizim icimizdedir xaricde olan sexsiyyet deyildir 206 207 Diger dinlerde tesvir edilen qeddar ruhlar qovulmus melekler ecinneler ve cinler de Behailikde insanin Allahdan uz cevireceyi teqdirde qazandigi ve ya ozunu buruze veren xasiyyetleri kimi qebul edilir 208 Behai metnlerinde satanik kimi teqdim edilen bezi hereketler ise insanlarin eqoist isteklerine gore toretdikleri hereketlerdir 209 Satanizmde Redakte Seytan mebedi terefinden 2015 ci ilde ABS in Miciqan statinin Detroyt seherinde teqdim edilmis Bafomet heykeli Elifas Levi terefinden cekilmis Bafomet tesviri La Veya satanistler terefinden dualizm mehsuldarliq ve qaranligin gucu nun simvolu kimi qebul edilir ve Bafomet mohurunde onlarin ilkinliyini gosterir Esas meqale SatanizmTeistik satanizm Redakte Esas meqale Teistik satanizm Adeten Seytana secde 210 adlandirilan Teistik satanizmde Seytana insanlarin ibadet ede bileceyi ilahi varliq kimi baxilir 211 212 Bu inancin dasiyicilari bir biri ile az elaqeli ve ya elaqesiz olsalar da onlar hamisi Seytanin real varliq olduguna inanirlar 213 Ateistik satanizm Redakte Hemcinin bax La Veya satanizm Seytan kilsesi ve Seytan mebedi Seytan mebedi ve La Veya Satanizm ardicillari terefinden izlenen Ateistik satanizm inancina gore Seytan herfi anlamda antropomorf varliq kimi deyil kosmik simvol kimi movcuddur Bu dini inancda Seytana ozundenrazi irrasional ve aldadici varliq kimi baxilmir daha cox Prometey kimi Seytanin da azadliq ve sexsi huquqlari simvolize etdiyine inanilir Inanclilar ucun o hem de nezeri esas ve satanistin en yuksek sexsi potensialinin metaforik proeksiyasi kimi qebul edilir 214 215 216 217 218 Seytan kilsesinin Ali Kahini olan Piter H Gilmor ozunun Satanizm Qorxuducu din ing Satanism The Feared Religion adli kitabinda yazir ki Seytan ozunun qururlu sexsiyyetinin isteklerine uygun heyat terzi suren insanin simvoludur Seytanin arxasinda dayanan realliq entropiyanin butun canlilar ucun xarakterik olan ve onlari yasamaq ve coxalmaga sovq eden qaranliq inqlabi gucdur Seytan qarsisinda secde edilmeli konkret varliq olmayib her bir insanin icinde olan ve her bir insanin istediyi kimi istifade ede bileceyi enerji qaynagidir 219 La Veya satanistler satana sozunun ivr ש ט ן reqib anlamini ifade edir ilkin etimoloji menasini oldugu kimi qebul edirler Piter H Gilmor izah edir ki Seytan kilsesi ucun Seytanin esas simvol secilmesi onun adinin ivrit dilinde reqib anlamini ifade etmesidir ittiham eden ve ya sual veren muxalif Biz ozumuzu bu cur seytanlar kimi goruruk reqibler muxalifler insan heyatina mudaxile ederek onlarin xosbextliyine mane olan butun inanc sistemlerini ittiham edenler 220 Seytan mebedinin ardicillari kimi Post La Veya satanistler de iddia edirler ki altruistik ve kommunal meyle malik olan insanin heyvani xarakteri Seytani edaletsizlikle mubarize ve aktivizmin fiquru kimi yaradir Onlar hem de cismani muxtariyyete inanaraq sexsi inamlarin elme uygun olmali insanlari alicenabliga ilhamlandirmali ve her bir kesin sehvlerini duzeltmek ucun calismali oldugunu dusunurler 221 Ibadet iddiasi RedakteQafqaz Albaniyasi hokmdari III Momin Vacaqan dovrundeki barmaqkesenler isgence emrlerini Seytandan aldiqlarini bildirirdiler Seytan yanimiza insan seklinde gelir ve emr edir ki uc desteye bolunek ve her desteden uc nefer yaxalayaq Bu uc nefer ne yaralanmali ne de oldurulmelidirler Bunlarin diri diri derisi soyulmali ve sag ellerinin barmaqlari kesilmelidir Kursunun ustune bahali paltarlar qoyulur Seytan gelen kimi bu paltarlari geyib kursuye oturur ve ustunde barmaq olan doqquz oldurulen adamin derilerinin veziyyetini yoxlayir Seytana dusen qurban payini getire bilmedikde o emr edir ki agacin qabigini soysunlar Onla ise ona okuzu ve ya qocu qurban kesirler ve Seytan ozu bedxah xadimlerile yeyib icir kef edir Bu zaman ele orada hazir olan yeherlenmis at durur ve Seytan atlanib o qeder yol capir ki at elden dusub dayanir ve ele bu an Seytan yox olur Her il Seytan bunu tekrar edir 222 Yezidilerin Hind Avropa panteonunun bas tanrisi olan Melek Tavus insanliq qarsisinda bas eymekden imtina etdiyine gore Xristianliq ve Islam enenelerindeki Seytana oxsayir 223 224 Buna gore de xristianlar ve muselmanlar Melek Tavusu ekser hallarda Seytan hesab edirler 223 224 Lakin eslinde Yezdanizme Islamdan evvelki Hind Avropa menseli dinlerin o cumleden Seyx Adi terefinden yaradilmis qulat sufi terqetinin qaliqlari kimi baxmaq da teklif edilir Lakin faktiki olaraq Yezdanizmde Tanriya qarsi olan ser quvve yoxdur ve bu cur dualizm yezidiler terefinden redd edilir 225 Orta esrlerde dualistik inanca malik olan katarlar Katolik kilsesi terefinden Seytana secde etmekde ittiham olunurdu Papa IX Qriqori ozunun Vox in Rama adli eserinde qeyd edir ki katarlar Tanrinin Seytani qovarken sehve yol verdiyine inanirlar ve Lusifer ona sadiq olanlari mukafatlandirmaq ucun qayidacaq Diger terefden katarizme gore Katolik kilsesinin secde etdiyi material dunya ve onun deyerleri Seytan terefinden yaradilib 226 Muasir sinkretik Neopaqan din olan 227 Vikkanin ardicillari ekser halda muasir xristianlar terefinden sehven Seytana ibadet edenler kimi qebul edilirler 227 Eslinde ise vikkanlar ne Seytana ne de ona benzer hansisa varligin movcudluguna inanmirlar 227 ve defelerle Seytana inanmalari ile bagli iddiani redd etmisler 227 Meksikada inkisaf etmis ve yayilmis 228 229 Santa Muerte fiquru kultu da Katolik kilsesi terefinden satanistik olmaqda ittiham edilmisdir 230 Lakin Santa Muerteye inananlar onun Tanri terefinden yaradilmis 231 Olum meleyi oldugunu dusunur ve ozlerini katolik sayirlar 232 Satanizm haqqinda muasir folklorun boyuk bir hissesi real inanclar ve teist ateist satanistlerin real inanc tecrubelerinden yox orta esr xristianlarinin xalq inanclari siyasi ve ya sosial konspirasiya nezeriyyeleri hemcinin seher efsanelerinin qarisigindan meydana gelmisdir 233 234 235 236 Misal olaraq Misel xatirlayir kitabinda satanizmin tesir gucune malik insanlar terefinden teqdir edilen korpelere qarsi qeddar davranis ve insan qurban verme ayinleri ile xarakterize edilmesinden sonra 1980 ci illerde satanist ayini qorxusunun yayilmasini gostermek olar 234 235 Bu janrdan olan efsane xarakterli melumatlarda Seytan secde edile bilinmesi ucun fiziki varliq kimi tesvir edilir 236 Medeniyyetde RedakteHemcinin bax Populyar medeniyyetde Seytan Yaradana baxibsa bu baxisla o eger Olubsa bele qorxunc bu qeder de bedheybet Onunla baslanibdir demek ilk fitne ilk ser Dante Cehennem Negme XXXIV tercume edeni E Kurcayli Burda hakimiyyet bizdedir qeti Butun sonsuzlugun hakimiyyeti kecir himayeme Bextin naxisdir Mene Cehennemde hokmdar olmaq Goyde qul olmaqdan daha yaxsidir Con Milton Itirilmis Cennet I kitab Setir 261 263 tercume edeni Z Saritorpaq Edebiyyatda Redakte Dante Aligyerinin Cehennem inde Seytan Cehennemin doqquzuncu halqasinin merkezinde dayanmis neheng bedheybet kimi tesvir edilir 237 238 O uc sifate ve her sifetin altindan cixan uc cut yarasa qanadina oxsar qanada malikdir 239 Seytan uc agzinda Brut Iuda Iskariot ve Kassiyani Dante onlari insanligin iki en boyuk qehremanini 240 yeni idare sistemi yaratmis Yuli Sezar ve yeni dini sistem yaratmis Isa 240 satmis kesler hesab edirdi ceyneyir 239 Seytan qanadlarini carpdiqca soyuq kulek yaradir ki bu kulek de onun etrafindaki gunahkarlari saxlayan buzu mohkemlendirir 239 Qravitasiyanin deyisib onlari cenub yarimdairesine atmasina kimi Dante ve Vergili Seytanin tuklu ayagi uzerinde dayanirlar 240 Cefri Coserin Kenterberi hekayeleri nin bir necesinde de Seytan gorunur 241 Cagiricinin proloqu adli hekayede Cehenneme dusen monax ozunden basqa hec bir monaxla rastlasmir ve neye gore yalniz onun Cehenneme atildigini sorusur 242 Bu zaman seytan quyrugunu qaldirir ve butun monaxlarin onun anusunda yasadigini gosterir 242 Tedqiqatcilar Coserin Seytani tesvir ederken Dantenin tesvirinden ilhamlandigini bildirirler 242 1589 cu ilde Hekim Con Faustun lenetli heyati ve layiqli olumu adi ile qeyde alinmis 243 Faust haqqinda efsanede ehtimal ki alman alim olan Iohann Georq Faustun iyirmi dord illik xos dunyevi heyat ucun Mefistofel adli ecinne ile muqavile baglayaraq ruhunu satmasindan behs edilir 243 Bu kitabi Kristofer Marlounun Hekim Faustun facievi heyat hekayesi ve olumu adli eseri ucun menbe rolunu oynamisdir 244 Con Milton terefinden yazilmis Itirilmis Cennet adli epik poemanin esas qehremani Seytandir 245 246 Milton Seytani oz kibrinin qurbani olan facievi antiqehreman kimi teqdim edir 246 Yunan facielerinden ilhamlanaraq 247 yazilmis poemada Seytan Tanrinin tiraniyasina 248 249 qarsi usyan etmeye cesaret gostermis 248 250 murekkeb edebi personajdir 251 Itirilmis Cennet in davami olan Qazanilmis Cennet eserinde ise Milton Seytan terefinden sehrada Isaya eziyyet verilmesini tesvir etmisdir 252 Seytani edaletsiz hakimiyyete qarsi usyanin simvolu 161 kimi qebul eden Uilyam Bleyk onu bir cox serleri ve resmlerinde tesvir etmisdir Senetkarin 1780 ci ilde yazdigi Cennet ve Cehennemin toyu adli eserinde 161 Seytan yekun usyan insan hisslerinin ve agilin butun nov ortodoks dusuncelerden azad olmasinin tecessumu kimi gosterir 161 Bibliyada Seytanin gunahlar uzre ittihamci kimi tesvir edildiyi sehnelere esaslanan Bleyk onu menevi qaydalarin tebligatcisi 253 kimi teqdim edir Tesviri senetde Redakte Buynuzlu keci ayaqli ve elinde coban esasi tutmus Pan Qedim Roma mozaikasinda Seytanin enenevi ikiniqrafiyasinda mexsus bir cox xususiyyetler Pandan alinmisdir 254 255 Ne Bibliyada ne de hansisa erken xristian metninde Seytanin xarici gorunusu tesvir edilmir 256 255 Hevari Pavel yazir ki Seytan ozunu isiq meleyi kimi teqdim edir 257 2 Korinflilere 11 14 Erken xristian incesenetinde tesvir edilmeyen 256 255 Seytan ilk defe IX esre aid orta esrler incesenetinde peyda olur 258 Bu zaman o hacalanmis dirnaqlar tuklu ayaqlar keci quyrugu iti qulaqlar saqqal duz burun ve buynuzlarla tesvir edilir 254 255 136 Bezi senet tarixcileri iddia edirler ki Seytan ilk defe VI esrde Sant Apollinare Nuovo bazilikasinin mozaikalarindan birinde tesvir edilmisdir Bu bazilikadaki Mehriban coban Mesih mozaikasinda uc kecinin sol terefinde mavi melek gosterilmisdir 259 260 Ola bilsin ki ilk defe Qoyun ve keciler haqqinda mesel de Seytan keci ile elaqelendirilmisdir 261 Burada Isa qoyunu lenetlenmis kecilerden xilas edir 70 Melumdur ki orta esr xristianlari daha evvel inandiqlari paqan dinlerin ikonoqrafiyasini xristianliga uygunlasdirirdilar 254 255 Ehtimal ki orta esr xristian ikonoqrafiyasindaki Seytan tesviri Qedim Yunan dininde mese ve bereket tanrisi 254 255 olan Panin tesvirleri esasinda yaradilmisdir 254 255 Bele ki Pan da adeten keci buynuzlu tuklu ayaqlara malik antropomorf fiqur kimi tesvir edilirdi Muqeddes Ieronim kimi bir cox erken xristian yazicilari Qedim Roma Favni ve Qedim Yunan Panini Seytanin ecinneleri ile eynilesdirirdiler 254 255 Seytanin uc disli yabasi Qedim Yunan tanrisi Poseydondan 255 alovlu saclari ise Qedim Misir tanrisi Besden alinmisdir 255 Orta esrlerde Seytan tesvirleri xristian incesenetinin inkisaf etdiyi butun sahelerde resm ve heykelterasliq numunelerinde hemcinin kafedrallarin dekorasiyasinda istifade edilir 262 Seytan adeten cilpaq 255 tesvir edilse de onun cinsiyyet orqani nadir hallarda gosterilir ve adeten heyvan tuku arasinda gizledilir 255 Seytanin keciye benzer obrazi daha cox onun cadugerlerin secde obyekti 263 kimi tesvirlerinde ve insan qadinlara yuxu zamani cinsi tecavuz eden sehnelerde istifade edilirdi 263 Son orta esrlere aid italyan freskalarinda Seytan adeten Cehennemde zencirlenmis ve gunahkarlarin bedenlerini yeyen kimi tesvir edilir 264 Mehz bu freskalar Danteni Cehennem deki Seytan obrazini yaratmaga ilhamlandirmisdir 264 Cennetdeki ilan kimi Seytan adeten elleri olan ilan bedenli ve qadin basli personaj kimi tesvir edilir 265 Orta esrler incesenetinde Seytan ve onun ecinneleri istenilen formani ala bilirdiler 266 lakin oz simalarinda gosterilerken onlar adeten balaca boylu tund derili tuklu qus ayagina oxsar caynaqli ayaqlara malik qarninda sifeti olan humanoidler kimi tesvir edilirler 266 Seytanin muasir populyar medeniyyetde genis yayilmis kicik buynuzlara malik zovqle geyinmis centlmen obrazi Hektor Berliozun Faustun leneti 1846 Arriqo Boytonun Mefistofel 1868 ve Sarl Fransua Qunonun Faust operalarindan qaynaqlanir 263 Covanni di Pyetro Falloppi Cehennem merkezde Seytan texm 1410 San Petronio bazilikasi Bolonya Yakob de Bakker Boyuk mehkeme den Seytan detali texm 1583 Milli Muzey Varsava Tomas Lourens Ordusuna yol gosteren Seytan 1790 Kral Incesenet Akademiyasi Vestminster Henri Fussli Seytan ve gunahla mubarize texm 1792 ve ya 1802 Yeni Pinakoteka Munhen Uilyam Bleyk Boyuk qirmizi ejdaha texm 1805 Milli Senet Qalereyasi Vasinqton Feliks Josef Barria Sehrada Isaya Seytan terefinden eziyyet verilmesi 1860 Filbruk Incesenet Muzeyi Talsa Qustav Dore Qovulmus Seytan C Miltonun Itirilmis Cennet poemasina illustrasiya 1866 Qustav Dore Cehennemin sahzadesi C Miltonun Itirilmis Cennet poemasina illustrasiya 1866 Yulius Snorr fon Karolsfeld Musanin cesedi uzerinde Seydanin Arxangel Mixaille mubahise etmesi Bibliyaya Iuda 9 cekilmis illustrasiya 1860 Yulius Snorr fon Karolsfeld Isanin Seytani qovmasi Bibliyaya cekilmis illustrasiya 1860 Mixeil Volgemut Vilhelm Pleydenvurf Seytanin Iovu yoldan cixarmasi Nuremberg salnamesine cekilmis illustrasiya 1493Televiziya ve kinematoqrafda Redakte Tez tez ilk qorxu filmi olaraq qeyd edilen Jorj Melyesin Iblisin qesri filminde Seytan yarasa vampir kimi tesvir edilib 267 1960 ci illerden etibaren sensasionalist B filmlerde Qara Messa tesvirlerine yer verilir 268 Bu siradan olan en erken filmlerden biri 1965 ci ilde cixarilmis ve hem de 13 adi ile taninan Seytanin gozu filmidir Filmde tesvir edilen rituallarin deqiqliyine emin olmaq ucun meslehetci kimi kecmis qara maq Aleks Sanders de cekilislere devet edilmisdir 269 Sonraki otuz il erzinde Dennis Uitlinin romanlari ve Hammer Film Productions un istehsal etdiyi filmler Seytanin populyar medeniyyetdeki obrazinin formalasmasinda boyuk rol oynamisdir 268 Ayra Levinin Rozmarinin korpesi romaninin film versiyasi sayesinde seytani movzular meynstrim qorxu filmlerinin esas janrlarindan birine cevrilmisdir 270 Daha sonraki dovrde istehsal edilmis Ekzorsist 1973 Omen 1976 ve Melek ureyi 1987 filmlerinde Seytan antoqonist rolunda cixis edir 271 Musiqide Redakte Lui Leopold Buali Tartininin yuxusu C Tartininin Seytan treli sonatasina illustrasiya 1824 Fransa Milli Kitabxanasi Paris Musiqide Seytana istinadlarin tarixi orta esrlere qeder gedib cixir Besinci esrde triton adli musiqi intervali Musiqide seytan adlandirilmis ve Katolik kilsesi terefinden qadagan edilmisdir 272 Italyan virtuoz ve bestekar Cuzeppe Tartini yuxuda skripka calan Seytan gordukden sonra Seytan treli adi ile de taninan en meshur eseri Skripka ucun sol minor sonata ni yazmisdir Tartini iddia edirdi ki sonata Seytanin onun yuxusunda caldigi eserin imitasiyasidir 273 Bele hesab edilirdi ki Nikkolo Paqanini musiqi istedadini Seytanla bagladigi muqavile neticesinde elde etmisdir 274 Sarl Qunonun Faust operasinda Seytanin istirak etdiyi bir nece sehne vardir 272 1900 cu illerden etibaren tehlukeli ve qeyri temiz hesab edilen caz ve bluz musiqisi Seytanin musiqisi adlandirilirdi 272 Efsaneye gore bluz musiqicisi Tommi Conson pis gitaraci olmus buna gore de gitarada ifa etmek istedadi qarsiliginda ruhunu Seytana satmisdi Daha sonra Robert Conson boyuk bluz gitaracisi olmaq ucun ruhunu Seytana satdigini bildirmisdi 275 1960 ci illerden etibaren rok musiqisinde tez tez satanist simvolikasindan istifade edilir Rolling Stones qrupunun Sympathy for the Devil 1968 musiqi videosunda Mik Cagger Lusifer rolunu oynayir 272 Black Sabbath qrupunun War Pigs 1970 ve N I B 1970 kimi bir cox mahnilarinda ise Seytan tesvir edilir 276 Qeydler Redakte Ekser hallarda Septuaginta tercumecileri Yehudi Bibliyasinin xristianliqdan evvelki qedim yunan dili tercumesi zamani yehudi dilinden olan satan sozunu diabolos diabolos kimi istifade edirler ki bu da reqib ve ya ittihamci anlamini verir 1 2 Muasir ingilis dilinde Seytani ifade eden Devil sozu de qedim yunan dilindeki hemin sozden toremisdir 2 3 Hem Ehdi Cedidde hem de sonraki xristian metnlerinde satan ve diablos ifadeleri paralel olaraq istifade olunur 2 Hevari Pavel ve Markin Incili satana sozunu diabos sozunden daha cox istifade etse de 2 4 Matfeyin Incilinde diablos sozunden daha cox istifade olunur hemcinin kilse atalari Muqeddes Yustin Muqeddes Irineus ve Origen de diablos sozunden daha cox istifade edirler 2 ivr ש ט ן satan dusmen ve ya reqib anlamina gelir 5 q yun ὁ satanᾶs ve ya satan ho satanas ve ya satan 2 ereb شيطان saitan yoldan cixaran uzaqlasdiran ve ya seytan anlamini verir Istinadlar Redakte Kelly 2006 seh 28 31 1 2 3 4 5 6 Boyd 1975 seh 13 Kelly 2006 seh 2 3 28 31 Kelly 2006 seh 114 Kelly 2006 seh 2 3 1 2 Kelly 2006 seh 15 16 Kelly 2006 seh 1 13 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 Campo 2009 seh 603 1 2 3 4 Kelly 2006 seh 1 13 28 29 ed Buttrick George Arthur The Interpreter s Dictionary of the Bible An illustrated Encyclopedia Stephen M Hooks 2007 As in Zechariah 3 1 2 the term here carries the definite article has satan the satan and functions not as a the only place in the Hebrew Bible where the term Satan is unquestionably used as a proper name is 1 Chronicles 21 1 Coogan Michael D A Brief Introduction to the Old Testament The Hebrew Bible in Its Context Oxford University Press 2009 Rachel Adelman The Return of the Repressed Pirqe De Rabbi Eliezer p65 However in the parallel versions of the story in Chronicles it is Satan without the definite article Septuagint 108 6 katasthson ἐp aὐtὸn ἁmartwlon kaὶ diabolos sthtw ἐk de3iῶn aὐtoῦ 1 2 Kelly 2006 seh 14 1 2 Kelly 2006 seh 16 1 2 3 Kelly 2006 seh 20 Kelly 2006 seh 18 19 1 2 3 4 5 Kelly 2006 seh 19 Kelly 2006 seh 18 1 2 3 4 5 6 Kelly 2006 seh 21 1 2 Kelly 2006 seh 21 22 1 2 3 Kelly 2006 seh 22 Steinmann AE The structure and message of the Book of Job Vetus Testamentum Kelly 2006 seh 23 1 2 3 4 Kelly 2006 seh 24 Russell 1977 seh 102 Peter Clark Zoroastrianism An Introduction to Ancient Faith 1998 page 152 There are so many features that Zoroastrianism seems to share with the Judeo Christian tradition that it would be difficult to Historically the first point of contact that we can determine is when the Achaemenian Cyrus conquered Babylon 539 BC Winn Shan M M 1995 Heaven heroes and happiness the Indo European roots of Western ideology Lanham Md University press of America seh 203 ISBN 0 8191 9860 9 1 2 Kelly 2006 seh 30 1 2 Jackson David R 2004 Enochic Judaism London T amp T Clark International 2 4 ISBN 0 8264 7089 0 1 2 Berlin editor in chief Adele 2011 The Oxford dictionary of the Jewish religion 2nd New York Oxford University Press seh 651 ISBN 0 19 973004 0 Category link Category Kelly 2006 seh 42 43 1 2 Kelly 2006 seh 34 35 1 2 3 4 Kelly 2006 seh 35 Kelly 2006 seh 36 Kelly 2006 seh 36 37 1 2 Kelly 2006 seh 37 1 2 Kelly 2006 seh 37 40 Introduction to the Book of Jubilees 15 Theology Some of our Author s Views Demonology by R H Charles 2 Enoch 18 3 On this tradition see A Orlov The Watchers of Satanael The Fallen Angels Traditions in 2 Slavonic Enoch in A Orlov Dark Mirrors Azazel and Satanael in Early Jewish Demonology Albany SUNY 2011 85 106 And I threw him out from the height with his angels and he was flying in the air continuously above the bottomless 2 Enoch 29 4 The devil is the evil spirit of the lower places as a fugitive he made Sotona from the heavens as his name was Satanail thus he became different from the angels but his nature did not change his intelligence as far as his understanding of righteous and sinful things 2 Enoch 31 4 See The Book of Wisdom With Introduction and Notes p 27 Object of the book by A T S Goodrick Arxivlesdirilib 2017 01 31 at the Wayback Machine Kelly 2006 seh 70 78 Kelly 2017 seh 28 30 Alexander Altmann Alfred L Ivry Elliot R Wolfson Allan Arkush Perspectives on Jewish Thought and Mysticism Taylor amp Francis 1998 ISBN 978 9 057 02194 7 page 268 Glustrom 1989 seh 22 24 Bamberger Bernard J 2006 Fallen angels soldiers of satan s realm 1 paperback Philadelphia Pa Jewish Publ Soc of America seh 148 149 ISBN 0 8276 0797 0 Based on the Jewish exegesis of 1 Samuel 29 4 and 1 Kings 5 18 Oxford dictionary of the Jewish religion 2011 p 651 Satan Jewish Encyclopedia 2018 03 11 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 13 iyul 2019 Glustrom 1989 seh 24 Robert Eisen Associate Professor of Religious Studies George Washington University The Book of Job in Medieval Jewish Philosophy 2004 p120 Moreover Zerahfiiah gives us insight into the parallel between the Garden of Eden story and the Job story alluded to both Satan and Job s wife are metaphors for the evil inclination a motif Zerahfiiah seems to identify with the imagination Ronald L Eisenberg Dictionary of Jewish Terms A Guide to the Language of Judaism Taylor Trade Publications 2011 ISBN 978 1 589 79729 1 page 356 Rabbi Rachel Timoner Breath of Life God as Spirit in Judaism Paraclete Press 2011 ISBN 978 1 557 25899 1 The Dictionary of Angels by Gustav Davidson c 1967 MJL Staff Do Jews Believe in Satan In Jewish texts the devil is sometimes an adversary and sometimes an embodiment of evil My Jewish Learning 2019 07 13 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2019 07 13 Newman Yona 1999 2009 Part 1 Kitzur Shulchan Aruch Linear Translation The Laws of finger washing and the blessings after the meal yonanewman org 2016 05 18 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib What Reform Jews Believe Central tenets of this faith based on the questions in the Belief O Matic quiz 2008 2019 07 13 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2019 07 13 American Heritage Dictionary Devil 2019 02 14 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 13 iyul 2019 1 2 van der Toorn Becking ve Willem 1999 seh 731 Revelation 12 9 van der Toorn Becking ve Willem 1999 seh 154 155 1 2 Guiley 2009 seh 1 Revelation 9 11 1 2 3 4 5 6 7 Kelly 2006 seh 88 95 1 2 3 4 Kelly 2006 seh 95 Beekmann Bolt 2012 seh 99 102 Beekmann Bolt 2012 seh 99 100 1 2 Beekmann Bolt 2012 seh 100 101 Peterson 2012 seh 428 Beekmann Bolt 2012 seh 102 Bass 2014 seh 113 1 2 Kelly 2006 seh 95 96 Kelly 2006 seh 102 142 Kelly 2006 seh 106 1 2 3 4 Kelly 2006 seh 107 Almond 2004 seh 11 Kelly 2006 seh 109 Kelly 2006 seh 112 Kelly 2006 seh 112 113 Kelly 2006 seh 128 129 1 2 Peter H Davids Douglas J Moo Robert Yarbrough 5 April 2016 1 and 2 Peter Jude 1 2 and 3 John Zondervan seh 240 ISBN 978 0 310 53025 1 21 September 2019 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 14 July 2019 1 2 R C Lucas Christopher Green 2 May 2014 The Message of 2 Peter amp Jude InterVarsity Press 168 ISBN 978 0 8308 9784 1 ANF04 Fathers of the Third Century Tertullian Part Fourth Minucius Felix Commodian Origen Parts First and Second 2017 07 02 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2019 07 14 Kelly 2006 seh 129 1 2 James Charlesworth Old Testament Pseudepigrapha p 76 Google books link Arxivlesdirilib 2014 07 07 at the Wayback Machine The Assumption of Moses a critical edition with commentary By Johannes Tromp p 270 1 2 3 Kelly 2006 seh 130 1 2 Kelly 2006 seh 271 Kelly 2006 seh 66 Kelly 2006 seh 144 1 2 Kelly 2006 seh 142 1 2 3 4 5 Kelly 2006 seh 143 Kelly 2006 seh 149 150 Kelly 2006 seh 150 1 2 Kelly 2006 seh 150 151 1 2 Kelly 2006 seh 151 Kelly 2006 seh 151 152 1 2 3 Kelly 2006 seh 152 1 2 3 4 Garland 2006 1 2 Schorn Joel October 2013 What is 666 in the Bible ingilis U S Catholic 2019 07 14 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 16 iyul 2019 Skatssoon Judy 2006 06 06 Why 666 is a devil of a day ingilis ABC News and Current Affairs 2019 07 22 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 16 iyul 2019 1 2 3 Kohler 1923 seh 4 5 Kelly 2006 seh 191 208 Poole 2009 seh 7 8 1 2 Kelly 2006 seh 176 Kelly 2006 seh 117 Origen Contra Celsum Book 6 Ch 42 2019 07 05 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2019 07 19 1 2 Day 2002 seh 171 172 Kelly 2006 seh 191 1 2 3 Caird 1980 seh 225 Patmore 2012 seh 4 Kelly 2006 seh 195 197 Origen On the First Principles Book I Arxivlesdirilib 2019 07 15 at the Wayback Machine Chapter 5 Paragraphs 4 5 Kelly 2006 seh 197 Kelly 2006 seh 98 Kelly 2006 seh 198 1 2 Kelly 2006 seh 202 206 Kohler 1923 seh 5 1 2 Kelly 2006 seh 98 199 208 Patmore 2012 seh 52 53 Kelly 2006 seh 199 208 Ginther 2009 seh 10 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Eddy Beilby 2008 seh 86 Kelly 2006 seh 215 217 Kelly 2006 seh 215 216 Kelly 2006 seh 216 1 2 Plantinga Thompson ve Lundberg 2010 1 2 Kelly 2006 seh 217 1 2 Ferguson 2003 seh 237 Almond 2004 seh 1 7 Ferber 2004 seh 1 3 1 2 3 Ferber 2004 seh 3 Osborn 1998 seh 213 1 2 3 4 5 6 7 Poole 2009 seh 8 Russell 1984 seh 225 1 2 Kelly 2006 seh 220 229 Kelly 2006 seh 229 1 2 Kelly 2006 seh 219 1 2 3 4 5 6 Thomsett 2011 seh 131 1 2 Thomsett 2011 seh 133 1 2 Poole 2009 seh 8 9 1 2 3 4 5 6 Poole 2009 seh 9 1 2 Thomsett 2011 seh 132 1 2 Bainton 1978 seh 377 Parker 1995 seh 56 Kelly 2006 seh 262 263 Thomsett 2011 seh 130 Kelly 2006 seh 262 1 2 Levack 2015 1 2 Poole 2009 seh 16 1 2 Turner Matthew Paul 2014 02 16 Why American Christians Love Satan The Daily Beast ingilis Istifade tarixi 20 iyul 2019 1 2 Poole 2009 seh 17 Poole 2009 seh 15 16 Poole 2009 seh 37 Poole 2009 seh 37 43 Poole 2009 seh 44 45 Almond 2004 seh 7 Almond 2004 seh 8 1 2 3 4 5 6 Poole 2009 seh 10 1 2 Kelly 2006 seh 264 Sablon Lds Sablon Lds Davies 2010 seh 119 1 2 3 4 Jordan 2013 Stoddard 2007 Poole 2009 seh xvii xix 3 1 2 3 Faiola 2014 Rosica 2015 Satan Encyclopaedia Britannica 2017 12 23 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 7 iyul 2019 1 2 3 4 5 Cabinet 2001 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 Kelly 2006 seh 185 Charles Mathewes Understanding Religious Ethics John Wiley amp Sons 2010 ISBN 978 1 405 13351 7 page 248 1 2 Vicchio 2008 seh 175 1 2 3 4 Vicchio 2008 seh 181 Annemarie Schimmel Gabriel s Wing A Study Into the Religious Ideas of Sir Muhammad Iqbal Brill Archive 1963 page 212 Georges Tamer Islam and Rationality The Impact of al Ghazali Papers Collected on His 900th Anniversary Band 1 BRILL 2015 ISBN 978 9 004 29095 2 page 103 1 2 3 4 5 6 Vicchio 2008 seh 178 1 2 3 4 5 Vicchio 2008 seh 179 Vicchio 2008 seh 175 178 Tafsir al Qur an al adhim Interpretation of the Great Qur an Ibn Kathir commentary of surat al baqarah The Beginning and the End Ibn Kathir Volume I also the Koranic commentary of the same author 1 2 3 4 Vicchio 2008 seh 183 Amira El Zein Islam Arabs and Intelligent World of the Jinn Syracuse University Press 2009 ISBN 9780815650706 page 46 Tobias Nunlist Damonenglaube im Islam Walter de Gruyter GmbH amp Co KG 2015 ISBN 978 3 110 33168 4 p 49 German Seyyed Hossein Nasr Islamic Life and Thought Routledge 2013 ISBN 978 1 134 53818 8 page 135 Gibb Hamilton Alexander Rosskeen 1995 The Encyclopaedia of Islam NED SAM Brill seh 94 2019 07 08 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2019 07 25 Vicchio 2008 seh 175 176 Vicchio 2008 seh 183 184 Brannon Wheeler Prophets in the Quran An Introduction to the Quran and Muslim Exegesis A amp C Black 2002 ISBN 978 1 438 41783 7 page 16 1 2 3 4 5 6 Vicchio 2008 seh 184 Allen 2015 seh 80 81 1 2 Ahmed 2017 seh 3 Militarev Alexander Kogan Leonid 2005 Semitic Etymological Dictionary 2 Animal Names Alter Orient und Altes Testament 278 2 Munster Ugarit Verlag 131 132 ISBN 3 934628 57 5 Ahmed 2017 seh 1 1 2 McMillan 2011 A step by step guide to Hajj Al Jazeera August 30 2017 July 25 2019 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 25 iyul 2019 1 2 3 4 Jabbour 2014 1 2 Vicchio 2008 seh 184 185 1 2 Vicchio 2008 seh 185 1 2 3 4 5 Geoffroy 2010 seh 150 1 2 Ahmadi Ahmadi 1998 seh 79 Michael Anthony Sells Early Islamic Mysticism Sufi Qurʼan Miraj Poetic and Theological Writings Paulist Press 1996 ISBN 978 0 809 13619 3 page 143 Patrick Sookhdeo Understanding Islamic Theology BookBaby 2014 ISBN 978 0 989 29054 8 1 2 3 ʻAbduʾl Baha 1982 seh 294 295 1 2 3 Smith 2000 seh 135 136 304 Smith 2008 seh 112 Peter Smith An Introduction to the Baha i Faith Cambridge University Press 2008 ISBN 978 0 521 86251 6 page 112 Cerro Rico Devil worship on the man eating mountain BBC News 2019 07 14 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2019 07 26 Partridge Christopher Hugh 2004 The Re enchantment of the West seh 82 ISBN 978 0 567 08269 5 Istifade tarixi 2008 05 12 Satanism and Demonology by Lionel amp Patricia Fanthorpe Dundurn Press 8 Mar 2011 p 74 If as theistic Satanists believe the devil is an intelligent self aware entity Theistic Satanism then becomes explicable in terms of Lucifer s ambition to be the supreme god and his rebellion against Yahweh This simplistic controntational view is modified by other theistic Satanists who do not regard their hero as evil far from it For them he is a freedom fighter Arxivlesdirilib 2019 09 21 at the Wayback Machine Interview MLO Angelfire com 2019 05 06 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 26 iyul 2019 Catherine Beyer An Introduction to La Veya Satanism and the Church of Satan About com Religion amp Spirituality 2015 04 05 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2019 07 26 High Priest Magus Peter H Gilmore What The Devil churchofsatan com 2013 10 29 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2019 07 26 High Priest Magus Peter H Gilmore F A Q Fundamental Beliefs churchofsatan com 2013 05 12 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2019 07 26 High Priest Magus Peter H Gilmore Religious Requirements and Practices churchofsatan com churchofsatan com 2013 10 29 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2019 07 26 Contemporary religious Satanism a critical anthology page 45 Jesper Aagaard Petersen 2009 High Priest Magus Peter H Gilmore Satanism The Feared Religion churchofsatan com 2018 09 01 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2019 07 26 The Church of Satan History Channel YouTube 12 January 2012 The Satanic Temple s Seven Tenets 9 May 2019 26 July 2019 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 26 July 2019 Moisey Kalankatli Alban tarixi Mxitar Qos Alban salnameleri Baki 2007 1 2 Drower E S The Peacock Angel Being Some Account of Votaries of a Secret Cult and Their Sanctuaries London John Murray 1941 1 Arxivlesdirilib 2007 09 30 at the Wayback Machine 1 2 Kelly 2006 seh 186 Birgul Acikyildiz The Yezidis The History of a Community Culture and Religion I B Tauris 2014 ISBN 978 0 857 72061 0 page 74 James Wasserman The Templars and the Assassins The Militia of Heaven Simon and Schuster 2001 ISBN 978 1 594 77873 5 page 1 2 3 4 Gallagher Ashcraft 2006 seh 89 Ramirez Margaret Saint Death comes to Chicago Chicago Tribune Chicago 2009 11 03 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2009 10 07 BBC News Vatican declares Mexican Death Saint blasphemous Bbc co uk 2013 05 09 2019 04 06 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 26 iyul 2019 Gray Steven 2007 10 16 Santa Muerte The New God in Town Time com Chicago Time 2013 08 28 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 26 iyul 2019 Cadiz Klemack John 2012 04 24 Saint or Satan Angel of Death Worshipped in LA Nbc 2019 07 26 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 26 iyul 2019 apostrophe markup Cadiz Klemack John 2016 06 07 Mexicans worship cult of Saint Death Reuters Istifade tarixi 26 iyul 2019 Cinema of the Occult New Age Satanism Wicca and Spiritualism in Film Carrol Lee Fry Associated University Presse 2008 pp 92 98 Arxivlesdirilib 2017 02 01 at the Wayback Machine 1 2 Encyclopedia of Urban Legends Updated and Expanded Edition by Jan Harold Brunvand ABC CLIO 31 Jul 2012 pp 694 695 Arxivlesdirilib 2017 01 31 at the Wayback Machine 1 2 Raising the Devil Satanism New Religions and the Media by Bill Ellis University Press of Kentucky p 125 Arxivlesdirilib 2017 01 30 at the Wayback Machine In discussing myths about groups accused of Satanism such myths are already pervasive in Western culture and the development of the modern Satanic Scare would be impossible to explain without showing how these myths helped organize concerns and beliefs Accusations of Satanism are traced from the witch hunts to the Illuminati to the Satanic Ritual Abuse panic in the 1980s with a distinction made between what modern Satanists believe and what is believed about Satanists 1 2 Poole 2009 seh 42 43 Fowlie 1981 seh 210 212 Kelly 2006 seh 265 266 1 2 3 Fowlie 1981 seh 211 1 2 3 Fowlie 1981 seh 212 Tambling 2017 seh 47 50 1 2 3 Tambling 2017 seh 50 1 2 Kelly 2006 seh 268 Kelly 2006 seh 268 269 Verbart 1995 seh 45 46 1 2 Bryson 2004 seh 77 79 Bryson 2004 seh 80 81 1 2 Kelly 2006 seh 272 Bryson 2004 seh 80 Bryson 2004 seh 77 80 Bryson 2004 seh 77 78 Kelly 2006 seh 274 Werner 1986 seh 61 1 2 3 4 5 6 Link 1995 seh 44 45 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Link 2010 seh 264 1 2 Link 1995 seh 44 Chambers 2014 seh 89 Link 1995 seh 72 Benfield Melinda Satan s Secret Identity The Sources of the details that went into artistic representations of the Devil Arxivlesdirilib 2019 07 30 at the Wayback Machine History 592 History of the European Witch craze Dec 2nd 2015 How the Devil Got His Horns A Diabolical Tale BBC Pilch 1995 seh 167 Link 1995 seh 45 46 1 2 3 Kelly 2006 seh 295 1 2 Kelly 2006 seh 280 Kelly 2006 seh 281 284 1 2 Kelly 2006 seh 285 Draven 2010 seh 148 1 2 Ellis 2000 seh 157 158 Ellis 2000 seh 157 Ellis 2000 seh 159 Blue Samantha The Devil We Used to Know Portrayals of the Devil in Media ingilis Academia edu 2019 07 30 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 30 iyul 2019 1 2 3 4 Watson Tom The Devil s Chord A History of Satanism in Popular Music ingilis Crack Magazine 2019 07 30 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 30 iyul 2019 apostrophe markup The Devil s Trill Encyclopedia Britannica 2019 07 30 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 30 iyul 2019 Spignesi 2003 seh 281 Lewis John 2011 06 15 Robert Johnson sells his souls to the devil The Guardian ingilis 2019 07 30 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 30 iyul 2019 Irwin William Black Sabbath and the Secret of Scary Music Psychology Today ingilis Istifade tarixi 30 iyul 2019 Edebiyyat RedakteʻAbduʾl Baha 1982 1912 The Promulgation of Universal Peace Wilmette Illinois USA Baha i Publishing Trust 294 295 ISBN 0 87743 172 8 2019 10 20 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2019 07 30 Ahmed Shahab 2017 Before Orthodoxy The Satanic Verses in Early Islam Cambridge Massachusetts and London England Harvard University Press ISBN 978 0 674 04742 6 Ahmadi Nader Ahmadi Fereshteh 1998 Iranian Islam The Concept of the Individual Houndmills Basingstoke Hampshire and London England Palgrave Macmillan ISBN 978 0 230 37349 5 Allen Roger 2015 Studying Modern Arabic Literature Edinburgh Scotland Edinburgh University Press ISBN 978 1 4744 0349 8 Almond Philip C 2004 Demonic Possession and Exorcism in Early Modern England Contemporary Texts and their Cultural Context Cambridge England Cambridge University Press ISBN 978 0 511 21036 5 Bainton Roland H 1978 1950 Here I Stand A Life of Martin Luther Nashville Tennessee Abingdon Press ISBN 0 687 16895 3 Bamberger Bernard J 2006 Fallen Angels Soldiers of Satan s Realm Jewish Publication Society of America ISBN 0 8276 0797 0 Bass Justin 2014 The Battle for the Keys Revelation 1 18 and Christ s Descent into the Underworld Eugene Oregon Wipf amp Stock ISBN 978 1 62564 839 6 Beekmann Sharon Bolt Peter G 2012 Silencing Satan Handbook of Biblical Demonology Eugene Oregon Wipf amp Stock ISBN 978 1 61097 055 6 Boyd James W 1975 Terminology Centered Around Satan and the Devil Satan and Mara Christian and Buddhist Symbols of Evil Leiden The Netherlands Brill ISBN 90 04 04173 7 Bryson Michael 2004 The Tyranny of Heaven Milton s Rejection of God as King Cranbury New Jersey London England and Mississauga Ontario Rosemont Publishing and Printing Corp ISBN 0 87413 859 0 Cabinet Kristofer Widholm and Bernard McGinn 2001 Antichrist An Interview with Bernard McGinn Cabinet Magazine Issue 5 Evil Winter Cabinet Magazine 2019 08 08 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2019 07 30 Caird George Bradford 1980 The Language and Imagery of the Bible London England Westminster Press ISBN 978 0 664 21378 7 Caldwell William The Doctrine of Satan I In the Old Testament The Biblical World Vol 41 No 1 Jan 1913 pp 29 33 in JSTOR Arxivlesdirilib 2019 04 27 at the Wayback Machine Caldwell William The Doctrine of Satan II Satan in Extra Biblical Apocalyptical Literature The Biblical World Vol 41 No 2 Feb 1913 pp 98 102 in JSTOR Arxivlesdirilib 2019 04 27 at the Wayback Machine Caldwell William The Doctrine of Satan III In the New Testament The Biblical World Vol 41 No 3 Mar 1913 pp 167 172 in JSTOR Arxivlesdirilib 2019 04 27 at the Wayback Machine Campo Juan Eduardo 2009 Satan Encyclopedia of Islam New York City New York Infobase Publishing 603 604 ISBN 978 0 8160 5454 1 Chambers Aaron 2014 Devoted Colorado Springs Colorado NavPress ISBN 978 1 61291 637 8 Davies Douglas J 2010 Fallen Joseph Smith Jesus and Satanic Opposition Atonement Evil and the Mormon Vision University of Durham UK ISBN 978 1 4094 0830 7 Day John 2002 2000 Yahweh and the Gods and Goddesses of Canaan Sheffield England Sheffield Academic Press ISBN 0 8264 6830 6 Eddy P R Beilby J 2008 Atonement in Dyrness William A Karkkainen Veli Matti eds Global Dictionary of Theology A Resource for the Worldwide Church Downers Grove Illinois and Nottingham England IVP Academic 84 92 ISBN 978 0 8308 2454 0 Ellis Bill 2000 Raising the Devil Satanism New Religions and the Media Lexington Kentucky University of Kentucky Press ISBN 0 8131 2170 1 Empson William Milton s God 1966 Faiola Anthony 10 May 2014 A modern pope gets old school on the Devil A renewed interest in exorcism The Washington Post The WP Company LLC 3 April 2019 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 30 July 2019 Ferber Sarah 2004 Demonic Possession and Exorcism in Early Modern France New York City New York and London England Routledge ISBN 0 415 21265 0 Ferguson Everett 2003 1987 Backgrounds of Early Christianity third Grand Rapids Michigan William B Eerdmans Publishing Company ISBN 0 8028 2221 5 Forsyth Neil 1987 The Old Enemy Satan amp the Combat Myth Princeton University Press Reprint edition ISBN 0 691 01474 4 Forsyth Neil 1987 The Satanic Epic Princeton University Press Reprint edition ISBN 0 691 11339 4 Fowlie Wallace 1981 A Reading of Dante s Inferno Chicago Illinois The University of Chicago Press ISBN 0 226 25888 2 Gallagher Eugene V Ashcraft W Michael 2006 Introduction to New and Alternative Religions in America History and Controversies 1 Westport Connecticut Greenwood Press ISBN 0 275 98713 2 Garland David E 2006 Hebrews Revelation The Expositor s Bible Commentary Revised Edition 13 Grand Rapids Michigan Zondervan ISBN 978 0 310 86624 4 Gentry Kenneth L Jr 2002 The Beast of Revelation American Vision ISBN 0 915815 41 9 Geoffroy Eric 2010 Introduction to Sufism The Inner Path of Islam Bloomington Indiana World Wisdom ISBN 978 1 935493 10 5 Ginther James R 2009 The Westminster Handbook to Medieval Theology The Westminster Handbooks to Christian Theology Louisville Kentucky Westminster John Knox Press ISBN 978 0 664 22397 7 Glustrom Simon 1989 The Myth and Reality of Judaism 82 Misconceptions Set Straight West Orange New Jersey Behrman House Inc ISBN 0 87441 479 2 Graves Kersey 1995 Biography of Satan Exposing the Origins of the Devil Book Tree ISBN 1 885395 11 6 Guiley Rosemary 2009 The Encyclopedia of Demons and Demonology New York City New York Facts On File Inc ISBN 978 0 8160 7314 6 The Interpreter s Dictionary of the Bible An illustrated Encyclopedia ed Buttrick George Arthur Abingdon Press 1962 Jabbour Nabeel 2014 The Crescent through the Eyes of the Cross Insights from an Arab Christian London England Omnibus Press ISBN 978 1 61521 512 6 Jacobs Joseph and Ludwig Blau Satan The Jewish Encyclopedia 1906 online Arxivlesdirilib 2011 09 18 at the Wayback Machine pp 68 71 Jordan William 27 September 2013 18 of Brits believe in possession by the devil yougov co uk YouGov 7 May 2016 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 30 July 2019 Kelly Henry Ansgar 2006 Satan A Biography Cambridge England Cambridge University Press ISBN 978 0 521 60402 4 Kelly Henry Ansgar 2017 Satan in the Bible God s Minister of Justice Eugene Oregon Wipf amp Stock ISBN 978 1 5326 1331 9 Kent William Devil The Catholic Encyclopedia 1908 Vol 4 online older article Arxivlesdirilib 2019 07 15 at the Wayback Machine Kohler Kaufmann 1923 Heaven and Hell in Comparative Religion with Special Reference to Dante s Divine Comedy New York City New York The Macmillan Company Levack Brian P 2015 54 Johann Weyer the Possession of the Nuns at Wertet 1550 The Witchcraft Sourcebook New York City New York and London England Routledge ISBN 978 1 138 77497 1 Lewis James R 2001 Satanism Today An Encyclopedia of Religion Folklore and Popular Culture Santa Barbara California ABC CLIO ISBN 1 57607 759 4 Link Luther 1995 The Devil A Mask Without a Face London England Reaktion Books ISBN 0 948462 67 1 Link Luther 2010 Devil in Grafton Anthony Most Glenn W Settis Salvatore eds The Classical Tradition Cambridge Massachusetts and London England The Belknap Press of Harvard University Press 264 265 ISBN 978 0 674 03572 0 2017 12 06 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2019 07 30 McMillan M E 2011 The Meaning of Mecca The Politics of Pilgrimage in Early Islam London England Saqi Books ISBN 978 0 86356 437 6 Osborn Ian 1998 Tormenting Thoughts and Secret Rituals The Hidden Epidemic of Obsessive Compulsive Disorder New York City New York Dell Publishing ISBN 0 440 50847 9 Osborne B A E Peter Stumbling Block and Satan Novum Testamentum Vol 15 Fasc 3 Jul 1973 pp 187 190 in JSTOR Arxivlesdirilib 2019 04 27 at the Wayback Machine on Get thee behind me Satan Pagels Elaine 1995 The Origin of Satan Vintage Reprint edition ISBN 0 679 72232 7 Parker Thomas Henry Louis 1995 Calvin An Introduction to his Thought Louisville Kentucky Westminster John Knox Press ISBN 978 0 664 25602 9 2019 04 03 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2019 07 30 Patmore Hector M 2012 Adam Satan and the King of Tyre The Interpretation of Ezekiel 28 11 19 in Late Antiquity Leiden The Netherlands Brill ISBN 978 90 0420880 3 Peterson Robert A 2012 Salvation Accomplished by the Son The Work of Christ Wheaton Illinois Crossway ISBN 978 1 4335 2360 1 Pilch John J 1995 The Cultural World of Jesus Sunday by Sunday Volume 1 Collegeville Minnesota The Liturgical Press ISBN 0 8146 2286 0 Plantinga Richard J Thompson Thomas J Lundberg Matthew D 2010 An Introduction to Christian Theology Cambridge England Cambridge University Press ISBN 978 0 521 69037 9 Poole W Scott 2009 Satan in America The Devil We Know Lanham Maryland Rowman amp Littlefield Publishers ISBN 978 1 4422 0062 3 Prince Stephen 2004 The Horror Film New Brunswick New Jersey and London Rutgers University Press ISBN 0 8135 3363 5 Rebhorn Wayne A The Humanist Tradition and Milton s Satan The Conservative as Revolutionary SEL Studies in English Literature 1500 1900 Vol 13 No 1 The English Renaissance Winter 1973 pp 81 93 in JSTOR Arxivlesdirilib 2019 04 27 at the Wayback Machine Rosica The Rev Thomas 20 July 2015 Why is Pope Francis so obsessed with the devil Turner Broadcasting System CNN 7 May 2019 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 30 July 2019 Rudwin Maximilian 1970 The Devil in Legend and Literature Open Court ISBN 0 87548 248 1 Russell Jeffrey Burton The Devil Perceptions of Evil from Antiquity to Primitive Christianity 1987a excerpt and text search Arxivlesdirilib 2019 09 21 at the Wayback Machine Russell Jeffrey Burton Satan The Early Christian Tradition 1987b excerpt and text search Arxivlesdirilib 2016 02 05 at the Wayback Machine Russell Jeffrey Burton 1984 Lucifer The Devil in the Middle Ages Ithaca New York Cornell University Press ISBN 0 8014 9429 X Russell Jeffrey Burton Mephistopheles The Devil in the Modern World 1990 excerpt and text search Arxivlesdirilib 2019 09 21 at the Wayback Machine Russell Jeffrey Burton The Prince of Darkness Radical Evil and the Power of Good in History 1992 excerpt and text search Arxivlesdirilib 2016 02 05 at the Wayback Machine Schaff D S Devil in New Schaff Herzog Encyclopedia of Religious Knowledge 1911 Mainline Protestant vol 3 pp 414 417 online Arxivlesdirilib 2019 04 03 at the Wayback Machine Scott Miriam Van The Encyclopedia of Hell 1999 excerpt and text search Arxivlesdirilib 2016 02 05 at the Wayback Machine comparative religions also popular culture Smith Peter 2000 A Concise Encyclopedia of the Baha i Faith Oxford UK Oneworld 135 136 304 ISBN 1 85168 184 1 Smith Peter 2008 An Introduction to the Baha i Faith Cambridge Cambridge University Press seh 112 ISBN 0 521 86251 5 Spignesi Stephen J 2003 The Italian 100 A Ranking of the Most Influential Cultural Scientific and Politics Past and Present New York New York Citadel Press ISBN 0 8065 2399 9 Stoddard Ed 29 November 2007 Poll finds more Americans believe in devil than Darwin Reuters 3 April 2019 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 30 July 2019 Tambling Jeremy 2017 Histories of the Devil From Marlowe to Mann and the Manichees London England Palgrave Macmillan Publishers Ltd doi 10 1057 978 1 137 51832 3 ISBN 978 1 137 51832 3 Thomsett Michael C 2011 Heresy in the Roman Catholic Church A History Jefferson North Carolina MacFarland amp Company Inc ISBN 978 0 7864 4448 9 Tomashoff Craig 13 November 2016 From Touched by an Angel to Lucifer TV s Heavenly Creatures Are Evolving The Hollywood Reporter ingilis Hollywood Reporter Billboard Media Group 2017 12 23 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2017 12 22 van der Toorn Karel Becking Bob Willem Pieter 1999 Dictionary of Deities and Demons in the Bible second Grand Rapids Michigan William B Eerdman s Publishing Company ISBN 0 8028 2491 9 Verbart Andre 1995 Fellowship in Paradise Lost Vergil Milton Wordsworth 97 Amsterdam The Netherlands and Atlanta Georgia Rodopi ISBN 90 5183 882 4 Vicchio Stephen J 2008 Biblical Figures in the Islamic Faith Eugene Oregon Wipf amp Stock ISBN 978 1 55635 304 8 Werner Bette Charlene 1986 Blake s Vision of the Poetry of Milton Illustrations to Six Poems Cranbury New Jersey London England and Mississauga Ontario Associated University Presses ISBN 0 8387 5084 2 Wray T J and Gregory Mobley The Birth of Satan Tracing the Devil s Biblical Roots 2005 excerpt and text search Arxivlesdirilib 2016 02 05 at the Wayback MachineXarici kecidler RedakteKatolik Ensiklopediyasi Seytan Yehudi Ensiklopediyasi Seytan Muqeddes metnlerin internet arxivi nde seytan satanizm ve elaqeli dini movzularla bagli coxlu sayda menbeler edebiyyat ve elmi tedqiqatlar toplanmisdir The Brotherhood of Satan s perspective on Satan and Lucifer The Devil BBC Radio 4 discussion with Martin Palmer Alison Rowlands and David Wootton In Our Time Dec 11 2003 Menbe https az wikipedia org w index php title Seytan amp oldid 6020566, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.