fbpx
Wikipedia

Şahtaxtı

ŞahtaxtıAzərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Kəngərli rayonunda kənd.

Şahtaxtı
39°22′19″ şm. e. 45°05′46″ ş. u.
Ölkə Azərbaycan Azərbaycan
Muxtar respublika Naxçıvan MR
Rayon Kəngərli rayonu
Tarixi və coğrafiyası
Saat qurşağı
Əhalisi
Əhalisi
Şahtaxtı

Mündəricat

Vaxtilə bir ucu Araz çayına gəlib dirənən və "Qarahasar" deyilən böyük qala divarlarının əhatəsində yerləşmiş bu qədim yaşayış məskəninin sonralar niyə "Şahtaxtı" adlandırılması haqda hazırda yerli əhali arasında bir neçə maraqlı rəvayət, elm adamlarının, ərazidən keçmiş məşhur səyyah və tədqiqatçıların əsərlərində isə konkret fikir və mülahizələr var. Məsələn, Şahtaxtıda daha çox yayılmış rəvayətlərdən birində deyildiyinə görə, bu ad kəndə sonralar – Azərbaycan Səfəvi dövlətinin banisi Şah İsmayıl Xətainin 1501-ci ildə Təbrizdə taxta çıxmasından sonra verilib. Bildirilir ki, Şirvanı ələ keçirən İsmayıl Ağqoyunlu hökmdarı Əlvənd Mirzənin Naxçıvana 30 min nəfərlik qoşunla yürüş etdiyi xəbərini alır və dərhal özünün 7 minlik seçmə qızılbaş süvarisiylə Naxçıvan istiqamətinə hərəkət edir. İndiki Şahtaxtına yaxın yerdə – "Şərur düzü"ndə qarşılaşan Səfəvilər özlərindən 4 dəfə artıq ağqoyunlulara qalib gəlirlər və bununla da qızılbaşların Təbrizə yolu açılır. 1501-ci ilin payızında Arazı keçərək Təbrizi tutan qızılbaşlar İsmayılı taxta çıxararaq, onu şah elan edirlər və bununla da Azərbaycan Səfəvi dövlətinin əsasını qoyurlar.

Şahtaxtıda əsrlərdir dildən-dilə keçən rəvayətə görə, İsmayıl Şirvandan Naxçıvana gələndə də və "Şərur düzü"ndəki qələbəsindən sonra da bu kəndin kənarında indi "İydəli Pir" adlandırılan, əsasən iydə ağaclarından ibarət meşəlikdə düşərgə salmış və buna görə də kənd sonralar "Şahı taxta çıxaran yer" – "Şahtaxtı" adlandırılmışdır…

Başqa rəvayətlər isə Şah Abbasın, Nadir Şah ƏfşarınAğa Məhəmməd Şah Qacarın Azərbaycanın cənubunu Arazın məhz bu hissəsindən keçərək şimal istiqamətində hərəkət etmələri və müvəqqəti dayanacaq kimi Şahtaxtı ərazisini seçmələri ilə bağlıdır. Demək olar ki, hər üç şahla bağlı rəvayətlər mahiyyət etibarilə eyni məzmunu ifadə edir və kəndin adı da şah taxtlarının müvəqqəti olaraq bu ərazidə qurulması ilə izah olunur.

Tədqiqatçılar – Naxçıvan ərazisinin toponimlər sistemini araşdıran AMEA-nın Naxçıvan bölməsinin İncəsənət, Dil və Ədəbiyyat İnstitutunun "Onomastika" şöbəsinin müdiri, filologiya elmləri doktoru hörmətli Adil Bağırov isə "Naxçıvanın oykonimləri" adlı kitabında Şahtaxtı kəndinin həm xalq, həm də elmi etimologiyasını verib. O, xalq etimologiyasında "Şahtaxtı" sözünün "şahın taxtı", "şahın oturduğu yer" mənasında işləndiyini, elmi etimologiyada isə "hündür, uca yer" anlamını verdiyini yazıb. Tanınmış alim Q.Qeybullayevin "Şahtaxtı" sözünün farsca "şah" və Azərbaycanca "taxt" sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlib, "dağ döşündə çıxıntı", "dağ döşündə düzənlik" kimi işləndiyi fikrinə istinad edən A.Bağırov yekunda özünün "hündür yerdə olan taxt, düzənlik" variantı üzərində dayandığını qeyd edib. O, fikrini belə əsaslandırıb ki, "Əlincəqala"nın zirvəsindəki düzənliyə də "Şahtaxtı" deyilir.

Digər tanınmış alim – hörmətli akademik Hacı Qadir Qədirzadə isə Babək rayonunun Cəhri kəndində "Şahtaxtı" adlı yerin olduğunu və Cəhridəki yerin daha çox Nadir şahın burada daş üzərinə çıxıb qoşununa müraciət etməsiylə bağlı rəvayətə əsaslandığını yazıb.

Azərbaycandakı yer və tayfa adlarının mənşəyindən bəhs edən üçcildlik topluda da "Şahtaxtı"nın izahı "dağ döşündə düzənlik" kimi verilib. Baxmayaraq ki, ərazini yaxşı tanıyanlar Şahtaxtının heç də dağlıq ərazidə yerləşmədiyini, daha çox maili təpəlik üzərində qərarlaşdığını bilirlər.

Bəlkə də elə ziddiyyətli məqamların çoxluğundandır ki, nə "Şahtaxtı"nın "dağ döşündə düzənlik" kimi izahını verən tədqiqatçılar yazdıqlarının həqiqət olduğunda israr ediblər, nə də xalq etimologiyasına əsaslanaraq "Şahtaxtı"nın "Şah taxtının qurulduğu yer" mənasında işləndiyi arqumenti üzərində duranlar söhbətin hansı şahdan getdiyini dəqiqləşdiriblər. Halbuki, indiyə qədərki elmi mənbələrdə adları çəkilən şahların Qafqaz istiqamətindəki marşrutları və düşərgə yerləri haqda kifayət qədər geniş məlumatlar, hətta xəritələr olsa da, hələlik onların sırasından yalnız Səfəvi Şahı İsmayılın "Şərur düzü"ndəki döyüş öncəsi Şahtaxtı kəndinə yaxın ərazidə düşərgə qurması faktı qeydə alınıb.

"Şahtaxtı" adının mənşəyi və tarixi haqda daha əsaslı, fundamental araşdırmalara aparıb çıxaracaq və indiyə qədərki rəvayətlərdən fərqli məlumata isə xüsusən İran tarixinin mükəmməl araşdırıcısı sayılan məşhur rus hərbi tədqiqatçısı Nikolay Konstantinoviç Smirnovun 1934-cü ildə yazılmış "Naxçıvan diyarının tarixi və etnoqrafiyasına dair materiallar" kitabında rast gəlinir. Sonralar hərbi kəşfiyyatçı olduğu üzə çıxan N.K.Smirnov bu kitabında "Şahtaxtı" adının Şah İsmayıldan daha əvvələ – əsası XIV əsrdə qoyulmuş "Nemətullahi" dərvişlərinə gedib çıxdığını və kəndin adının da məhz özünü "Şah" adlandıran dərvişin təkyəsinin burada yerləşməsi ilə bağlı olduğunu göstərib. O, həmçinin kəndin yanında "Şah bağı" adlı yerin və Arpaçayından Böyük-Düz istiqamətində "Şah arxı" adlı köhnə kanalın olduğunu da yazıb və bütün bunların hamısının eyni kökdən qaynaqlandığı fikri üzərində durub.

Təəssüf ki, rus tədqiqatçısının, daha doğrusu, nəyi qeydə almağın vacibliyini çox yaxşı bilən bu hərbi kəşfiyyatçının gözəl bir elmi tədqiqat mövzusu olacaq qiymətli fikirləri müstəqillik dövründə belə, hansısa səbəblərdən Azərbaycan alimlərinin diqqətindən kənarda qalıb və əslində, Naxçıvanın və Şahtaxtının orta əsrlər dövründə İslam dəyərlərinin təbliğində tutduğu çox vacib əhəmiyyətə işıq salan olduqca mühüm bir faktın üzərindən sükutla keçilib.

Qeyd edək ki, biz də elə Şahtaxtının adının mənşəyi ilə bağlı daha çox məhz N.K.Smirnovun üzərində durduğu və indiyədək araşdırılmamış variant istiqamətində axtarışlar aparmaq qərarına gəldik və xeyli maraqlı tarixi hadisələrlə, faktlarla rastlaşdıq.

Tanınmış arxeoloq Qəhrəman Ağayev 1979-1987-ci illərdə Şahtaxtı arxeoloji abidələr kompleksində tədqiqatlar aparmış, bu abidənin daha qədim dövrlərə aid olması qənaətinə gəlmişdir. 2007-ci ildən sonra başlayan arxeoloji qazıntılarla onun bu fikri təsdiqləndi.

İlk məskunlaşma dövrü keçən bir kəndin maraq və heyrət dolu tarixi...

Son vaxtlar istər Azərbaycanda, istərsə də Azərbaycandan kənarda Naxçıvan Muxtar Respublikasının Kəngərli rayonunun Şahtaxtı kəndi haqda geniş məqalələr, kitablar yazılır. Daha çox Şahtaxtıdan çıxan tanınmış şəxslərin özləri, ata-babaları barədə xatirə üslubunda yazılan bu məqalə və kitablarda, təəssüf ki, əksər məqamlarda kəndin özünün tarixi və adının mənşəyi ilə bağlı doğru olmayan, səthi xarakterli mülahizələr üzərində dayanılır, tədqiqatçıları yanlış istiqamətə yönəldən fikirlərə rəvac verilir. Halbuki, Azərbaycanın elmi-mədəni, ictimai-siyasi həyatında fövqəladə rol oynayan şəxsiyyətlər yetişdirməsiylə diqqət çəkən bu kənd həm də Naxçıvanın mühüm tarixi hadisələrə şahidlik edən ən qədim yaşayış məskənlərindən biri olub. Elə məhz qədim ənənələrə, deməli, həm də sağlam kökə, özülə sahibliyi səbəbindəndir ki, Şahtaxtı kəndinin adı Azərbaycanın, o cümlədən onun ayrılmaz hissəsi olan Naxçıvanın tarixində silinməz izlər qoyan yurd yeri kimi indi də seçilir, fərqlənir.

Araşdırmalar göstərir ki, tarixən bu kənd Naxçıvandan İrana, İrandan Naxçıvana gedib-gələn qədim karvan yolunun üzərində yerləşən əsas məntəqələrdən sayılıb. Üzərində taxta və dəmir körpülər tikilənədək, at və dəvə karvanları Araz çayının məhz bu hissəsindən – indiki Şahtaxtı kəndinin cənubundan suyu rahat şəkildə adlaya bilir, o tay-bu taya keçirdilər. Kəndin yaşlı nəsil nümayəndələrinin söylədiklərinə görə, Türkiyənin Bingöl dağlarından, təxminən, 3 min metr yüksəklikdən başlayan Araz çayının suyu Şahtaxtının cənubundan keçən hissəsində aramlaşar, xüsusən yay və payızın ilk ayında isə heç atların dizlərinə də çatmazmış.

Şahtaxtının ibtidai insanların məskən saldığı ən qədim yaşayış məntəqələrindən biri olması ehtimalı hələ 1936-cı ildə arxeoloq Ə. Ələkbərov tərəfindən aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı konkret dəlil-sübutlarla da təsdiqini tapıb. Qazıntılar zamanı tapılan Tunc dövrünün müxtəlif mərhələlərinə aid maddi mədəniyyət nümunələrini analiz edən alimlər bu qənaətə gəliblər ki, Şahtaxtı hələ b.e.ə. VI-IV minilliklərdən başlayaraq, intensiv istifadə olunan, e.ə. II minillikdən isə ətrafı qala divarlarıyla möhkəmləndirilmiş yaşayış məskəni olub.

Qeyd edək ki, həm 1936-cı ildə, həm də ondan sonrakı illərdə aparılan tədqiqat və qazıntılar barədə istər elmi ədəbiyyatda, istərsə də son dövrkü kitab və məqalələrdə geniş bəhs edildiyindən, təkrarçılığa yol verməmək məqsədiylə biz bu haqda danışmayacağıq. Çünki Şahtaxtıdan bəhs edən əksər yazıların girişi, demək olar ki, Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasının X cildində və Naxçıvan Ensiklopediyasında bu kəndlə bağlı əks olunmuş fikirlərin təkrarından başqa yeni bir şey deyil.

Bizim üzərində dayanmaq istədiyimiz məsələ isə daha çox "Şahtaxtı" adının mənşəyi və bu kəndin əsasını qoyan tayfalarla bağlıdır.

Məlumat üçün bildirək ki, orta əsrlərdə el arasında dərviş kimi tanınan şəxslər, əslindəsə sufi təriqətlərinin təmsilçiləri öz ideyalarını yaymaq üçün mühüm ticarət və karvan yollarının üzərini seçər, orada özlərinin təkyə, xanəgah adlandırdıqları məntəqə və mərkəzləri qurardılar. Əsas yaşayış məntəqələrindən nisbətən aralıda qurulan bu təkyə və xanəgahlar sufi dərvişlərinin fövqəladə qabiliyyətləri və mükəmməl dini-dünyəvi bilgiləri sayəsində tez bir zamanda insanların toplaşdıqları, inam, ümid yeri kimi baxdıqları ünvanlara, onların ölümlərindən sonra isə pirlərə çevrilərdi.

Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, indiki Şahtaxtı kəndi orta əsrlərdə Şimal-Cənub və Şərq-Qərb istiqamətində ən çox istifadə olunan karvan yolunun üzərində yerləşib. Kənd elə bir coğrafi nöqtədə qərarlaşıb ki, cənubdan Araz çayını keçib şimal istiqamətində hərəkət edən karvan Şərqdən Qərbə gedən Qədim İpək Yoluna çıxmaq üçün mütləq şəkildə buradan keçməlidir.

Eyni zamanda, elmi mənbələr vasitəsilə tam sübuta yetirilib ki, Naxçıvan sufizmin geniş yayıldığı və məşhur sufi şeyxlərinin yaşadığı və dəfn olunduğu əsas məkanlardan olub. Bu haqda AMEA-nın Naxçıvan bölməsinin Tarix və Etnoqrafiya İnstitutunun direktoru, hörmətli professor Hacıfəxrəddin Səfərli özünün "Orta Əsrlərdə Naxçıvanın sosial-siyasi həyatında dini mərkəzlərin rolu" monoqrafiyasında ətraflı bəhs edərək, Naxçıvanda "Səfəvilik", "Hürufilik", "Bəktaşilik", "Şeyxilik", "Nöqtəviyyə", "Qələndəriyyə" və s. kimi sufi təriqət və qardaşlıqlarının geniş yayıldığını, hətta bir çox sufi şeyxlərinin Naxçıvan ərazisində dəfn olunduqlarını faktlarla göstərib.

Sonuncu səmavi kitab olan "Qurani-Kərim"in həm zahiri, həm də batini mahiyyətinin, o cümlədən şəriət hökmlərinin kamil biliciləri və izahediciləri sayılan sufilər müxtəlif dərviş ordenlərində, ayrı-ayrı qardaşlıq və birliklərdə cəmləşsələr də, ümumən İslam ideyalarının, mədəniyyət və dünyagörüşünün daha geniş arealda yayılmasında müstəsna rol oynayıblar. Xüsusən də Məhəmməd Peyğəmbərin (s.ə.v.s.) əmisi oğlu və kürəkəni Əli ibn Əbu Talibə, həmçinin onun övladlarına – nəvə və nəticələrinə, 12 nəfərlik imamətə məhəbbətləriylə və orijinal yanaşma tərzləriylə seçilən sufilər bu xəttin qorunmasında və həm elmi, həm də siyasi baxımdan tərəqqisində əvəzsiz xidmət sahibləri kimi qəbul edilirlər. Təsadüfi deyil ki, istər sünni, istərsə də şiə məzhəbindən olan bəzi sufi birliklərinin yaranmasının əsas məqsədi Əməvi xəlifələrinin təqiblərinə məruz qalan Həzrəti Əli (ə.s.) övladlarının qorunması və onların haqq mübarizəsinin qələbə çalması istiqamətində təşkilatlanma və təbliğetmə olub. Sonradan get-gedə bu birlik və qardaşlıqlar konkret ideya və şəriət məsələləri üzərində sıx birləşən, özünəməxsus həyat tərzi sürən təriqətlərə, həttə elmi-siyasi cərəyanlara, məktəb və mərkəzlərə çevrilmişdi…

Xatırladaq ki, sufi məktəblərinin yaranmasında və genişlənməsində Həzrəti Əlinin (ə.s.) oğlu İmam Hüseynin (ə.s.) nəvəsi İmam Məhəmməd Bağır və onun oğlu İmam Cəfər Sadiqin (ə.s.) tələbələrinin müstəsna xidmətləri olub. İslam dininin batini mahiyyətini mükəmməl bilməsinə və yüksək elmi hazırlığına görə "Baqir" ləqəbini daşıyan İmam Məhəmmədin (ə.s.) və xüsusən də onun oğlu İmam Cəfərin (ə.s.) tələbələri ayrı-ayrı sufi qardaşlıqlarına rəhbərlik edərək, sonradan özlərinin məktəblərini yaradıblar…

Elə N.K.Smirnovun Şahtaxtı kəndində məskunlaşdıqlarını yazdığı "Nemətullahi" təriqətinin yaradıcısı məşhur sufi Əmir Nurəddin Nemətullah ibn Mir Abdullanın nəsil şəcərəsi də məhz 5-ci İmam Məhəmməd Bağıra gedib çıxır.

Xatırladaq ki, elmi mənbələrdə Əmir Nurəddin Nemətullahın 1330-cu ildə Suriyanın Hələb şəhərində doğulduğu, atası Mir Abdullanın sufi mürşidi, anasının isə məşhur fars zadəganlarından olduğu qeyd edilib. Sufi mürşidinin oğlu Nemətullahın hələ gənc yaşlarında İslam ölkələrinə səyahətə çıxması, Məkkə ziyarətinə gedərkən Şeyx Abdulla əl-Yəfi ilə tanış olması və 7 il ona müridlik etməsi haqda da yazılı mənbələrdə məlumatlar var. Elə həmin mənbələrdə onun Məkkə ziyarətindən sonra yenidən Şərq ölkələrinə səyahətə çıxdığı, İraqda, Qahirədə, o cümlədən də Azərbaycanda olduğu və ömrünün son 25 ilini İranda – Kirman şəhərinin Mahan kəndində keçirdiyi qeyd olunur. O da bildirilir ki, 1431-ci ildə – 101 yaşında dünyasını dəyişən Nemətullah fitri istedadı və İslami bilikləri sayəsində ətrafına xeyli mürid toplamağa və öz təriqətini yaratmağa müvəffəq olub, ona "Vəli" – "müqəddəs" adı verilib. Eyni zamanda, Nemətullah Vəli sufizmdə ən yüksək mərtəbəyə – təriqət başçısı səviyyəsinə çatdığından, qaydalara uyğun olaraq, ona həm də "Şah" titulu verilib.

Qeyd edək ki, sufilərdə "Şah" titulu Həzrət Əlinin ünvanına işlədildiyindən, əksər sufi təriqətlərinin başçılarına onun şərəfinə "Şah" deyə müraciət olunması o dövr artıq qayda halını alıbmış. Elə indinin özündə də xüsusən "Ələvilər" arasında Həzrəti Əliyə "Şahım" deyə müraciət olunur, onun qabiliyyət və istedadı geniş vəsf olunur.

Məlumatlara görə, XIV əsrdə sünni təriqəti kimi yaradılan "nemətullahiyyə" qardaşlığı XVIII əsrdə tam şəkildə şiə qardaşlığına çevrilib və bu məsələdə o vaxt İranda geniş kök atmış "səfəviyyə" təriqətinin mühüm təsiri olub. Səfəvilər dövrünün sonlarına yaxın İranda bütün sufi təriqətləri zəiflədiyi kimi, "nemətullahiyyə" də zəifləyib və bu təriqət yalnız məşhur sufi Məsum Əli Şahın Hindistandan İrana köçməsi ilə yenidən dirçəlib. Artıq şiə qardaşlığına çevrilmiş bu təriqətə Məsum Əli Şah yeniliklər də gətirib: o, hər bir təriqət üzvünün adının sonuna "Əli Şah" titulunun əlavə edilməsini zəruri bilib. Bu, həm də Peyğəmbərimizdən sonra xilafətə rəhbərliyin – imamlığın və şahlığın Həzrəti Əliyə çatmasını ifadə edən sufi simvolunun ictimailəşdirilməsi olub.

Ümumiyyətlə, araşdırmalar göstərir ki, əksər sufi təriqətlərində simvollaşdırılmış söz və ifadələrlə, rəqəmlərlə danışığa və hərəkətlərə çox böyük üstünlük verilib. Hər bir simvol – hərf, söz, anlayış və ya rəqəm İslam tarixində böyük bir hadisəni, fikir və ya ideyanı ifadə edib. Bu səbəbdən də məşhur sufi şair və yazıçılarının əsərlərinin zahiri əlamətlərə görə şərhi bir çox hallarda doğru anlaşılmır, yanlış istiqamətlərə yozulur. Məsələn, "nemətullahi"lərdə "Əli Şah" Həzrəti Əlinin ilk xəlifə olması haqqının tanınmasını ifadə edirdisə, bu təriqətin digər görkəmli siması Nur Əli Şahın 12 nəsr və 12 nəzm əsəri yazması təriqət üzvlərinin 12 imamı, onların haqq işini bu rəqəmdə simvollaşdırılması anlamındadır.

Elə ətrafında "12" kəhrizin yerləşdiyi bir "Pir"in mövcud olduğu "Şahtaxtı" adının sufi simvolları və deyimləri ilə izahı verilsə, bu, təriqət başçısının – "Şah"ın "taxt, məkan, xanəgah, sığınacaq qurduğu yer" mənasına gəlir.

Böyük ehtimalla, N.K.Smirnovun yazdığı kimi, "nemətullahi" təriqətinin banisi Nemətullah Vəli və yaxud da onun "Şah" titulunu almış müridlərindən hansısa biri Azərbaycana məhz Araz çayının indiki Şahtaxtı kəndi ərazisinə yaxın hissəsindən keçərək gəliblər və təbliğat üçün olduqca əlverişli mövqe tutan bu qədim karvan yolu üzərində bir neçə bulaqla əhatələnmiş iydəlikdə – indi "İydəli Pir" adlandırılan yerdə məskunlaşaraq, öz xanəgahlarını qurublar. Elə əvvəllər "Şah bağı" deyilən bu iydəliyin sonradan pirə çevrilərək "İydəli Pir", yaxınlıqdakı yaşayış məskəninin isə "Şahtaxtı" adlandırılması da məhz burada sufi "Şah"ın xanəgahının qurulmasıyla bağlı olub.

Mümkün ehtimallardan biri isə budur ki, səfalı yer olan bu iydəliyi sufi dərvişləri "Şah", "Şahım" deyə müraciət etdikləri, adını daim yaşatmağa çalışdıqları Həzrəti Əlinin şərəfinə "Şahtaxtı" adlandırıblar və bu ad sonradan bütövlükdə fanat şiələr tərəfindən yaxınlıqdakı yaşayış məskəninə şamil edilib.

İydəli Pir

Qeyd edək ki, Naxçıvanın tarixi abidələrindən bəhs edən kitabda Şahtaxtı kəndinin yaxınlığında yerləşən "İydəli Pir" qısaca olaraq, b.e.ə. II-I minilliyə aid olan və əhalinin daş və su inanclarına bağlı abidə kimi göstərilib.

"İydəli Pir" barəsində yazılı mənbələrdə çox az məlumatlar yer alsa da, bu möcüzəli məkan haqda yerli əhali və ətraf kəndlərin camaatı arasında hələ heç yerdə dərc olunmamış xeyli əfsanələr, rəvayətlər indi də dolaşmaqdadır. Məsələn, deyilənə görə, elə 1501-ci ildə Şah İsmayılın "Şərur düzü"ndəki döyüş öncəsi düşərgə kimi "İydəli Pir" ərazisini seçməsi də təsadüfi deyilmiş, məhz bu yerin qədim tarixi, müsbət aurası və düşərliliyi – Həzrəti Əli adına bağlanan sufi xanəgahı olmasıyla bağlıymış. Hətta belə rəvayətlər var ki, İsmayılın 7 minlik qoşunla 30 minlik qoşun üzərinə əmin şəkildə hücum çəkməsinin kökündə də məhz öncədən qələbə əldə edəcəyinə yüksək inamı olub və bu inamı, əhval-ruhiyyəni də onda "İydəli Pir"də gecələməsi yaradıb…

Doğrudur, elmi mənbələrdə Şah İsmayılın "İydəli Pir"də gecələdiy haqda yazılı olaraq konkret dəlil, sübut yoxdur və bu, ancaq rəvayət şəklindədir. Ancaq ərazini yaxşı tanıyanların, həmçinin orta əsr dövrünün döyüşlərinin tədqiqatçılarının söylədiklərinə görə, "Şərur düzü" adlandırılan ərazini müşahidə etmək, eyni zamanda fövqəladə situasiyada özünümüdafiə, yaxud geri çəkilmək üçün ən münasib məkan məhz "İydəli Pir"dir.

"İydəli Pir"lə bağlı araşdırmalarımız zamanı ortaya çıxan həqiqətlərdən biri budur ki, bu yer illər uzunu yerli əhalinin xüsusi inam, məhəbbət bəslədiyi müqəddəs ziyarətgah olub. Hətta məşhur "Əshabi-Kəhf" ziyarətgahında olduğu kimi, işləri dolaşığa düşən, qəlbində hansısa niyyətin həyata keçməsini tutan kəslər bu yerə gələr, qurban kəsər, yerdən xırda daşları götürərək qayalığa vurarlarmış. Daş qayalığa yapışarmışsa, həmin adamda niyyətinin qəbul olunacağına böyük inam yaranarmış. Sonralar bu "daş yapışdırma" adəti "şam yandırma" ilə əvəz olunub və bu, indi də davam edir. Kənd ağsaqqallarının və ağbirçəklərinin dediklərinə görə, dəfələrlə sınaqdan çıxarıldığından, "İydəli Pir"in müqəddəs yer olduğuna artıq heç kimdə şübhə yaranmazmış.

Xatırladaq ki, indiki Şahtaxtı kəndinin təxminən 2 kilometrliyində yerləşən bu ziyarətgah ətrafı qayalıqlardan ibarət təpənin Araz çayına baxan hissəsində qərarlaşıb. Qayalığın çıxıntısının altındakı mağara tipli yerdə indi də bir neçə nəfər rahat şəkildə yağışdan, külək və qardan qoruna, gecələyə bilər. Təpənin üstü hər hansı düşərgənin təhlükəsiz yerləşməsi üçün ideal şəraitə malik olmaqla bərabər, həm də gözəl mənzərəyə açılır: buradan dörd bir tərəf, o cümlədən Araz çayının hər iki sahilində yerləşmiş yaşayış məntəqələri, əkin yerləri ovuc içindəki kimi aydınca görünür. Təpənin üstündə üç qədim məzar, əhatəsində isə şiəlikdə mühüm rəqəm sayılan "12" ədəd kəhrizin yeri qalıb və bir neçəsindən hələ də Araz çayı istiqamətinə su axır.

Qeyd edək ki, kəndin "Şahtaxtı", iydəliyin də pirə çevrilərək "İydəli Pir" adlandırılmasının məhz bu məkanda sufi xanəgahının yerləşməsiylə əlaqəli olduğu haqda N.K.Smirnovun yazdıqlarını sonradan baş verən bir sıra mühüm hadisələr – əraziyə Cənubi Azərbaycanın Hərzən bölgəsindən nəsil şəcərəsi Həzrəti Əlinin nəvəsi İmam Zeynəlabidinə gedib çıxan "Böyük Seyid" ləqəbli Mir Abdulla Ağanın qardaşlarıyla birgə köçərək, buranı özünə yaşayış məskəni seçməsi, böyük bir tayfanın əsasını qoyması və elə burada da dəfn olunmasını vəsiyyət etməsi də təsdiqləyir. Şahtaxtı kəndində indi də dillər əzbəri olan rəvayətə görə, Mir Abdulla Ağa "İydəli Pir"ə ana tərəfdən babası olan Pirqulu xanın qoşununda gəlib məskunlaşsa da, onu Şahtaxtına dəvət edib kəndin daimi sakininə çevirən əsas şəxs o vaxtlar Şahtaxtı kəndinin sahibi sayılan I İsa Sultan olub…

Ümumiyyətlə, tarixi sənədlər də təsdiqləyir ki, Şahtaxtı kəndinin ikinci dövr məskunlaşmasında və kəndə rəhbərliyin həyata keçirilməsində üç şəxsin – həm də üç tayfa başçısının böyük rolu olub: I İsa Sultan, Yüzbaşı Məhəmməd Rza bəy və "Böyük Seyid" ləqəbli Mir Abdulla Ağa.

Rus çarının fərmanına uyğun olaraq, Naxçıvan ərazisində olan bəy, sultan, axund, molla, seyid və keşişlərin 1842-ci ildə ayrıca qeydiyyatının aparıldığı siyahıda da o dövrdə Şahtaxtıda bir nəfər bəyin – Hüseyn bəy Məmməd Rza bəy oğlunun, bir nəfər seyidin – Mir Abdulla Ağa Mir Məhəmməd oğlunun və bir nəfər sultanın – Məşədi Tağı Sultan Hacı İsa Sultan oğlunun adları qeyd olunub.

Yeri gəlmişkən, 1831-ci ilin kameral siyahıyaalınmasında Şahtaxtında olan 43 ailədən 19-nun Yüzbaşı Məmməd Rza bəy İmamqulu bəy oğlu başda olmaqla, Kəngərli tayfasının "Cəmşidli" qoluna aidliyi qeyd edilib.

Mir Abdulla Ağa isə Şahtaxtıdakı ilk seyidlər sülaləsinin əsasını qoymuş şəxsdir (Bu sülalə haqda daha geniş və təfsilatlı araşdırmamız var – E.Ş.).

Siyahıda Məşədi Tağı Sultanın atası kimi adı çəkilən və Mir Abdulla Ağanı Şahtaxtına dəvət edib ona torpaq verdiyi bildirilən Hacı İsa Sultan isə sonradan "Şahtaxtinski" soyadını daşıyan məşhur tayfanın başçısı sayılır.

Şahtaxtıda ikinci məskunlaşma dövrü

Qeyd edək ki, 1828-ci ildə imzalanan "Türkmənçay" müqaviləsiylə Rusiyaya birləşdirilən Naxçıvan ərazisində 1831-ci ildən başlayaraq, hər 10 ildən bir keçirilən əhali siyahıyaalınmalarında Şahtaxtı kəndinin də adı və əhalisinin say tərkibi haqda kifayət qədər geniş məlumatlar var. Məsələn, 1831-ci ildə Şahtaxtında 43 evdə 171 nəfərin yaşadığı və onların da 91-nin kişi, 80-nin qadın olduğu göstərilib.

1873-cü il siyahıyaalınmasında isə Şahtaxtıda 83 ailənin (731) yaşadığı, onların 371 nəfərinin kişi, 360 nəfərin qadın olduğu göstərilib. Diqqət yetirsək, görərik ki, 42 ildə fərq 40 ailə və 560 nəfərdir! Deməli, bu rəqəmlər onu təsdiqləyir ki, Şahtaxtında sürətli məskunlaşma XIX əsrin ortalarından sonrakı dövrə təsadüf edir. Belədə isə haqlı olaraq ortaya sual çıxır: görəsən, e.ə. VI-IV minilliklərdən başlayaraq, intensiv istifadə olunan, e.ə. II minillikdə isə ətrafı qala divarlarıyla möhkəmləndirilmiş bu qədim yaşayış məskənində XIX əsrin əvvəllərində nədən bu qədər az adam yaşayıb?

Qeyd edək ki, araşdırmalarımız zamanı biz bu sualın da dəqiq cavabını tapdıq. Məlum oldu ki, Şahtaxtının tarixində əslində iki məskunlaşma dövrü olub. Birinci mərhələ 1605-ci ilə qədərki dövrü, ikinci mərhələ isə XVIII əsrin sonlarından ta XIX əsrin sonlarınadək olan dövrü əhatə edir.

Tarixdən məlumdur ki, 1605-ci ildə Səfəvi şahı Şah Abbas Osmanlı imperatorluğunun hücumundan narahat olaraq, Arazın sol sahilinin tamamilə yandırılması, dağıdılması, ərzağın və əhalinin bölgədən çıxarılması haqda fərman imzalamışdı və bu, Azərbaycan tarixinə "Böyük sürgün" kimi düşüb. Elmi mənbələrdə yer alan məlumatlarda bildirilir ki, həmin vaxt Naxçıvan ərazisindən 70 minə qədər adam İranın cənub və şərq vilayətlərinə köçürülüb. Elə sərhəddə yerləşən Şahtaxtı kəndi də Səfəvi-Osmanlı müharibələrində mühüm rol oynayan məntəqələrdən biri kimi, 1605-ci ilin məşhur "Böyük sürgün"ündən ən çox ziyan çəkən və tamamilə dağıdılan, əhalisi isə bütünlüklə köçürülən yaşayış məskənlərindən olub.

Maraqlıdır ki, Şahtaxtı kəndinin tarixindən bəhs edən rəvayətlərdə də daha çox hansısa "köç hadisəsi"ndən geniş bəhs olunur. Həmin rəvayətdə deyilir ki, bu kəndin sakinləri əsas etibarilə qan düşmənçiliyi əsasında İrandan köçüb gələnlər olub, ancaq onların qan düşmənləri olan "Zavallar" tayfası hücum edərək, kənd əhalisini tamamilə qırıb, sərvətini də talan edərək gediblər. Guya hücum zamanı kənddən yalnız çöldə cüt sürən iki nəfər – ata və oğul sağ qalıblar ki, onlar da qorxularından öküzlərini də götürərək, Məkkəyə qaçıblar.

Həmin rəvayətə görə, Məkkədə məskunlaşan bu ata-oğul bir gün ziyarətə gələnlər arasında həmvətənləri İsa Sultan adlı şəxsi görürlər və hətta ona şahtaxtılıların toplayıb gizlətdikləri qənimətin yerini də deyirlər. Şərtləri də bu olur ki, İsa Sultan həmin qənimətin hesabına sağlamlıq rəmzi sayılan hamamlar tikdirməlidir. İsa Sultan Məkkədən qayıtdıqdan sonra qəniməti tapır və sözünə əməl edərək, təkcə sahibi olduğu Şahtaxtıda yox, hətta Naxçıvanda, Cəhri və Yengicədə də hamam tikdirir.

Qeyd edək ki, bu rəvayətdə kəndin tarixi ilə bağlı müəyyən həqiqətlər olsa da, tam reallığı əks etdirmir və qismən təhrif olunmuş şəkildə çatdırılır.

Əsl həqiqətdə isə rəvayətdə bəhs edilən köç və talançılıq məhz tarixi sənədlərdə yer almış 1605-ci ildəki "Böyük sürgün" hadisəsi – Səfəvilərin Osmanlılara qarşı tez-tez tətbiq etdikləri "yandırılmış torpaq" taktikası olub. Orta əsrlər dövründə rəqib ölkələrin bir-birlərinə qarşı istifadə etdikləri bu taktikanın əsas özəlliyi o idi ki, hücum edən qoşunun ac-susuz qalması, yerli əhalinin onları ərzaqla təmin etməməsi və əsir alınmaması üçün qoşunların keçdiyi marşrut boyu bütün əhali köçürülür, ot-ələf yandırılır, sığınacaqlar, qalalar dağıdılır, hətta quyu suları da zəhərlənirdi. Və tarixi mənbələr göstərir ki, I Şah Abbasın Araz boyu Osmanlılara qarşı tətbiq etdiyi bu taktika özünü doğruldub – Sığaloğlu Sinan paşanın sərkərdəliyi ilə Naxçıvana yürüş edən Osmanlı ordusu xeyli çətinliklərlə üzləşərək, sonda məğlub olub…

Osmanlı-Səfəvi müharibələri zamanı bütün Naxçıvan ərazisində sabitlik yalnız 17 may 1639-cu ildə – "Qəsri-Şirin"də imzalanmış sülh müqaviləsindən sonra mümkün olub. Bu müqaviləyə görə, Naxçıvan Səfəvilərin nəzarətinə keçib, dağıdılmış ərazilərdə, o cümlədən Arazboyu bölgələrdə təkrar məskunlaşma, quruculuq işləri isə müqavilədən sonrakı illərdə başlanıb və bu proses XVIII əsrin ortalarınadək davam edib. Keçid məntəqəsi kimi ən çox dağıntıya məruz qalan Şahtaxtıda da köçənlərin tədricən öz yerlərinə qayıtması, təkrar məskunlaşma və quruculuq işləri məhz bu dövrə təsadüf edib, 1747-ci ildə İran şahı Nadirin ölümündən və Kəngərli tayfasının başçısı Heydərqulu xanın rəhbərliyi ilə Naxçıvan xanlığının yaranmasından sonra proses daha sürətlə aparılıb.

Xatırladaq ki, Şahtaxtı kəndi də Naxçıvanın digər əraziləri kimi, o vaxt bölgənin əsas hakim tayfası olan Kəngərli xanlarına və bəylərinə məxsus idi. Kəngərli xanları isə kəndi və idarəçiliyi bu bölgənin ən məşhur adamı olan, həmçinin Şahtaxtıdakı ən böyük tayfanın başçısı İsa Sultana vermişdi.

Qeyd edək ki, 1603-cü ildən etibarən, istər İran şahlarının, istərsə də Osmanlıların işğalı dövründə Naxçıvan əldən-ələ keçsə də, bölgənin idarəçiliyi həmişə o dövrün ən cəsur və igid tayfası sayılan Kəngərlilərə tapşırılırdı. Ümumiyyətlə, istər Səfəvilərin, istərsə də Əfşarların və Qacarların dövründə Kəngərlilər şah sarayında ən önəmli postları tutublar, sədaqətlərinə və igidliklərinə görə, süvari qoşunun özəyini təşkil ediblər. Bu səbəbdən də, Naxçıvanın idarəçiliyi həmişə Kəngərli tayfasının öhdəsində olub.

Öz növbəsində, Kəngərlilər də bölgənin idarəçiliyini İran şahlarıyla razılaşdırmaqla, onların sədaqətlərinə güvəndikləri nüfuzlu tayfa başçılarının vasitəsi ilə həyata keçirirdilər ki, şahtaxtılı İsa Sultan da belələrindən sayılırdı. Onun özünün və babalarının İran şahının qoşununda xidmət keçdikləri və buna görə şah sarayında yüksək nüfuza malik olduqları, "Sultan" titulunun da onlara məhz şah tərəfindən verildiyi söylənilir.

İsa Sultanın doğum tarixi hələlik bizə bəlli olmasa da, Naxçıvan Dövlət Arxivində saxlanılan sənədlərdə onun ölüm tarixi kimi, 1839-cu il göstərilib. Şahtaxtinskilərin nəsil şəcərəsini hazırlayan Naxçıvan Dövlət Universitetinin rektoru, hörmətli akademik İsa Həbibbəyli və AMEA-nın Naxçıvan Bölməsinin əməkdaşı, yorulmaz tədqiqatçı Musa Quliyev I İsa Sultanın atasının adının Şahsultan olduğunu yazıblar. Ancaq təəssüf ki, Şahsultanın ata-babalarının kimliyi haqda hələlik tədqiqatçılar qəti söz deməyə çətinlik çəkirlər.

Hazırda Naxçıvanda İsa Sultanın tayfasını yerli Kəngərlilərin bir qolunun törəməsi kimi qəbul edənlər də var, əslən Cənubi Azərbaycandan gəldiyini iddia edənlər də…

İsa Sultanın nəslinin davamçıları – övladları və nəvələri Naxçıvanın Rusiyaya ilhaq edilməsindən sonra Çar Rusiyasının "yeni zadəganlıq sinfi yaratmaq" siyasətinə uyğun olaraq, XIX əsrin ortalarında "Şahtaxtinski" soyadını alıblar və elə son 170 ildə də daha çox bu soyadla tanınıblar. Bu tayfa Məmmədağa Şahtaxtinski, Behbudağa Şahtaxtinski, Əbülfət Ağa Şahtaxtinski, II İsa Sultan Şahtaxtinski, Adilə Şahtaxtinskaya, Elmira Şahtaxtinskaya, Leyli Şahtaxtinskaya, Zəhra Şahtaxtinskaya kimi məşhur simaları Azərbaycana bəxş edib və onların barəsində elmi ədəbiyyatda kifayət qədər geniş materiallar var.

"Şahtaxtinski"lərin əcdadının – o vaxt kəndin sahibi olan I İsa Sultanın "İydəli Pir"də məskunlaşan seyidləri – "Böyük Seyid"i və qardaşlarını (1831-ci ilin arxiv sənədlərində "Böyük Seyid"in qardaşları Mir Əsəd və Mir Fətulla olaraq göstərilib-E.Ş.) kəndə dəvət etməsi və yaşayış üçün torpaq sahəsi verməsi daha çox onun Peyğəmbər nəslinə, Həzrəti Əli övladlarına hörməti ilə izah edilsə də, əslində bunun daha dərin – ciddi araşdırmaya ehtiyacı olan kökləri, səbəbləri var. Daha doğrusu, Naxçıvanda orta əsrlər dövründə mövcud olan dini-siyasi cərəyanları araşdıran bəzi tədqiqatçıların fikrincə, İsa Sultanın babalarıyla "Böyük Seyid"in babaları vaxtilə eyni dini təriqətin – "səfəviyyə"nin təmsilçiləri olublar və bu ideoloji yaxınlıq sonradan onların övladlarını da birləşdirib.

Hətta N.K. Smirnova istinad edən bəzi tədqiqatçılar XIX əsrin əvvələrində Naxçıvanda mütərəqqi şiə cərəyanı sayılan "şeyxilik"in geniş yayıldığını və Kəngərli xanlarından Ehsan xanın və onun oğlu İsmayıl xanın, həmçinin əksər Kəngərli bəylərinin bu təriqətin davamçıları olması haqda fikirləri əsas gətirərək, Şahtaxtıdakı iki tayfa başçısını birləşdirən xətt kimi, "şeyxilik"in üzərində dururlar…

İsa Sultanın "Böyük Seyid"ə xüsusi diqqət və qayğı göstərməsinin, sonradan isə möhkəm dostlaşmalarının səbəbləriylə bağlı söylənən daha bir ehtimal isə hər ikisinin əcdadlarının Hərzəndən olması və yaxud aralarında hansısa qohumluq münasibətlərinin mövcudluğu ilə bağlıdır. Belə ki, Cənubi Azərbaycan tarixçiləri Şahtaxtı kəndinin ilk sakinlərinin qan düşmənləri kimi qələmə verilən "zavallar" tayfasının Hərzəndəki "rizallar" tayfası olduğunu bildirirlər. Onlar deyirlər ki, təxminən, 5 əsr əvvəl Hərzəndə 5 qardaş tayfa – "Əhmədli", "Məmmədli", "Xudalu", "Şıxlu" və "Rizallar" arasında qan düşmənçiliyi düşüb və bu münaqişə illərlə sürüb. Tayfa davasının əsas baiskarı kimi isə məhz "rizallar" – zavallar tayfası göstərilir. İranda "zavallar" – "şuluq", "nadinc", "davakar" adamlara deyərlərmiş…

Deyilənə görə, Hərzəndə başlanan qan düşmənçiliyi on illərlə sürüb, son nəticədə bu tayfaların bəzi tanınmış nəsillərinin bütövlükdə kəndi tərk etməsi və başqa yerlərdə yurd salmalarıyla nəticələnib.

O da ola bilsin ki, İsa Sultanın ulu babaları ya hərzənli olublar, ya da 1605-ci ilin "Böyük Sürgün"ü vaxtı Naxçıvandan Hərzənə göçüblər, ikinci məskunlaşma dövrü isə yenidən Naxçıvana – Şahtaxtıya qayıdıblar. Çünki Hərzən tanınmışları kimi, İsa Sultanın da Şahtaxtıda və digər yerlərdə hamam tikdirməsi, Şahtaxtı əhalisinin isə məşğuliyyətində və yaşayış tərzlərində daha çox hərzənlilərsayaq davranmaları və xüsusən də İsa Sultanla hərzənli "Böyük Seyid" Mir Abdulla və eləcə də onların sonrakı nəsilləri – övladları arasında olan olduqca xoş, ilıq münasibətlər az şey demir. Tarixi qaynaqlar şahidlik edir ki, Mir Abdulla Ağanın özü və övladları ilə Hacı İsa Sultanın özü və övladları arasında çox möhkəm dostluq, bağlılıq olub. Bu haqda Naxçıvan Dövlət Arxivində o dövrün əmlak mübahisələri, məhkəmələrlə bağlı saxlanan sənədlərdə kifayət qədər geniş məlumatlar var.

Eyni zamanda, tədqiqatlar göstərir ki, İsa Sultan təkcə "Böyük Seyid"ə ərazi və su verməklə kifayətlənməyib, Şahtaxtının dini işlərinə rəhbərliyi də bütövlükdə ona həvalə edib, üstəlik, 1828-ci il Türkmənçay müqaviləsindən sonra özü Rusiya təbəəliyini qəbul etdikdən sonra, "Böyük Seyid"in də Rusiya himayəsinə keçməsində əsas vasitəçi olub. Məhz Rusiya təbəəliyini qəbul etməsi səbəbindən "Böyük Seyid"in özünün və övladlarının əmlaklarına toxunulmayıb, onların Şahtaxtında qalmalarına və dini işlərə rəhbərlik etmələrinə maneçilik törədilməyib.

Kəngərliləri çıxmaq şərtilə, Şahtaxtı əhalisinin bir hissəsinin Hərzəndən olması ehtimalını gücləndirən daha bir fakt isə 1842 və 1852-ci illərin kameral siyahıyaalınmalarında Şahtaxtıya köçüb gələn sakinlərin bəzilərinin adının qarşısında gəliş yeri kimi "Çay Hərzən", "Daş Hərzən", "Mərənd" və "Persiya" sözlərinin yazılmasıdır. Təəssüf ki, Şahtaxtının tədqiqatçıları indiyədək bu faktları nəzərə almayıb, Hərzəndən bu qədər insanın niyə məhz Şahtaxtıya köçməsinin səbəblərini izah etməyiblər. Bəlkə İsa Sultanın və yaxud Şahtaxtında "hərzənli" kimi qeydə alınan adamların babaları elə 1605-ci ildə Naxçıvandan İranın içlərinə doğru, o cümlədən Hərzənə köçürülən ailələrdən olublar və onlar sonradan – sabitlik yarandıqdan sonra qan yaddaşı ilə təkrarən öz doğma torpaqlarına – Şahtaxtıya qayıtmaq qərarını veriblər?! Bəlkə də...

Cənubi Azərbaycanın "Qədim Hərzən"i…

Xatırladaq ki, həm Daş Hərzən, həm də Çay Hərzən hazırda Cənubi Azərbaycanın Mərənd bölgəsində bir-birinə yaxın ərazidə yerləşən kəndlərdir. Hər iki kəndin əhalisi vaxtilə "Hərzəni-ətiq", yəni "Qədim Hərzən" deyilən yerdən köçüb məskunlaşanlardır. Bəzi mənbələrdə "Qədim Hərzən"in 5, bəzilərində isə 7 min ilə yaxın yaşının olduğu iddia edilir. Hazırda Hərzəndə əhali eynilə Şahtaxtının qədim sakinləri kimi, palçıq evlərdə yaşayır, əsasən heyvandarlıq və əkinçiliklə məşğuldurlar. Adətlərin çoxu isə, demək olar ki, eynidir. Məsələn, orada da, Şahtaxtında olduğu kimi, sürüyə qoçqatma adəti böyük şadyanalıqla qeyd olunur…

Eyni zamanda, Hərzən ətrafındakı bir neçə yerin adına eynilə Şahtaxtında və ona yaxın ərazilərdə rast gəlinir: məsələn, "İydəli Pir" Şahtaxtında da var, Hərzəndə də; hazırda Şahtaxtının üst hissəsində "Gavurqala" deyilən yer olduğu kimi, eynilə Hərzənin də üst hissəsində "Gavurqala" mövcuddur.

Yeri gəlmişkən, uzun müddət mənfur qonşularımız – ermənilər bu qalanın adındakı "Gavur" sözünün onlara xitabən deyildiyini iddia etsələr də, Hərzəndəki araşdırmalarımız zamanı öyrəndik ki, bu söz daha çox ərazinin müsəlmanlaşdırılmasından sonra dağlarda məskunlaşmağa məcbur olmuş "zərdüştilər"lə bağlıdır. Ümumiyyətlə, tarixi sənədlər Şahtaxtının istər birinci, istərsə də ikinci məskunlaşma dövründə bir nəfər də olsun burada erməni millətindən olan şəxsin yaşamadığını sübut edir. Şahtaxtı kənd əhalisinin 1831-ci il siyahısındakı 43 ailədən yalnız ikisi kürdmənşəli olub ki, onların da qarşısında xüsusi qeyd – "ömərilər" yazılıb.

Beləliklə, bizim araşdırmalarımız zamanı üzə çıxan faktlar göstərir ki, ən azı iki məskunlaşma dövrü keçən Şahtaxtı kəndinin əsas tayfaları İsa Sultanın törəmələri "Şahtaxtinskilər", "Böyük Seyid" Mir Abdulla Ağanın törəmələri olan seyidlər və Məhəmməd Rza bəyin başçılıq etdiyi Kəngərlilərin "Cəmşidli" qolu olub. Daha bir maraqlı fakt isə hələ 1831-ci ildə kənddə yaşayan əksər ailə başçılarının və onların atalarının adlarının qarşısında "Məşədi" və "Kərbəlayi" sözlərinin yazılmasıdır.

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin 9 fevral 2010-cu il tarixdə imzaladığı “Şahtaxtiniskilər muzeyinin yaradılması haqqında” Sərəncamı ilə rayonun Şahtaxtı kəndində muzey üçün yeni bina tikilib istifadəyə verilib. Hazırda muzeydəki 285-dən çox eksponat buraya gələnlərə dilçi, şərqşünas, əlifba islahatçısı Məhəmməd ağa Şahtaxtinski, Moskva və Qars müqavilələrinin bağlanmasında müstəsna xidmətləri olan, ictimai xadim Behbud ağa Şahtaxtinski, AXC dövlət xadimlərindən Həmid ağa Şahtaxtinski, ziyalı-jurnalist İsasultan Şahtaxtinski və digər Şahtaxtinskilər haqqında kifayət qədər məlumat verir.

Kənd Araz çayı sahilində, Arazboyu düzənlikdə yerləşir.İqlimi sərt kontinentaldır.

Kəndin əhalisi 3693(01.07.2015) nəfərdən ibarətdir.

  • Behbud bəy Şahtaxtinski-tanınmış diplomat
  • Məhəmməd ağa Şahtaxtılı-publisist,şərqşünas,dilçi,pedaqoq və ictimai xadim
  • Adilə Şahtaxtinskaya-Azərbaycanın tibb sahəsində ilk qadın professorlarından biri
  • Elmira Şahtaxtinskaya-xalq rəssamı
  • İsasultan Şahtaxtinski-alim,jurnalist və ictimai xadim
  • Məhəmməd Şahtaxtinski-fizika-riyaziyyat elmləri doktoru,professor
  • Toğrul Şahtaxtinski-kimya elmləri doktoru,professor
  • Həbibulla Şahtaxtinski-kimya elmləri doktoru,professor
  • Həmid ağa Şahtaxtinski-maarifçi,pedaqoq
  • Əbülfət ağa Şahtaxtinski-hərbiçi,ictimai xadim
  • Hüseyn İbrahimov—xalq yazıçısı
  • Əhməd Mahmudov—iqtisadçı alim, akademik
  • Arif Məmmədov (1929-1989) — Azərbaycan SSR ət-süd sənayesi naziri (1971-1985)
  • Molla Abdulla Rasizadə (1843-1900) — Rasizadə soyadının ilk daşıyıcısı. Naxçıvan ziyalısı və din xadimi. Görkəmli Azərbaycan şairi və dramaturqu Hüseyn Cavidin atası.
  1. Azərbaycan Respublikasının inzibati - ərazi bölgüsü. Məlumat toplusu. Bakı – 2013. 488 səh.
  2. Агаев Г. Шахтахты в эпохе поздней бронзы и раннего железа. Баку-Москва, Ağrıdağ, 2002, 200 с.
  3. Ağayev Q.H. Şahtaxtının orta tunc dövrü. Bakı, Çaşıoğlu, 2010, 150 s.
  4. Ağayev Q.H. Nuh tufanından sonrakı yaşayış məskənləri – Şahtaxtı // Nuh Peyğəmbər, dünya tufanı və Naxçıvan. 24-25 aprel 2009-cu il, Beynəlxalq simpoziumun materialları. Naxçıvan: 2010.
  5. Ağayev Q.H. Şahtaxtıda arxeoloji ekspedisiyasının 2009-cu il qazıntılarına həsr olunmuş hesabat // Azərbaycanda arxeoloji tədqiqatlar - 2010
  6. Ağayev Q.H. Şahtaxtı arxeoloji kompleksində 2010-cu il tədqiqatları // Azərbaycanda arxeoloji tədqiqatlar. - 2011
  7. Ağayev Q.H. Şahtaxtı abidələrində arxeoloji tədqiqatlar // Azərbaycanda arxeoloji tədqiqatlar. - 2011
  8. Ağayev Q.H. Şahtaxtıda arxeoloji araşdırmalar // Azərbaycanda arxeoloji tədqiqatlar - 2012
  9. Ağayev Q.H. Şahtaxtı arxeoloji kompleksinin orta tunc dövrü // Azərbaycan arxeologiyası, 2010 cild 13, N1
  10. Ağayev Q.H. Şahtaxtıda aşkar olunmuş fauna qalıqları və zoomorf tapıntılar // AMEA Naxçıvan bölməsi, Xəbərlər, cild 7, N3, Naxçıvan, 2011
  11. Ağayev Q.H. Qədim Şərq Şirli saxsı nümunələrinin yayılma istiqamətləri // Qloballaşma və Azərbaycan. Beynəlxalq konfrans. AMEA Fəlsəfə və Hüquq institutu. Bakı, 2012
  12. [ölü keçid]

Şahtaxtı
şahtaxtı, azərbaycanın, naxçıvan, muxtar, respublikasının, kəngərli, rayonunda, kənd, azərbaycan, respublikası, naxçıvan, muxtar, respublikasının, kəngərli, rayonunda, kənd, ölkə, azərbaycan, azərbaycanmuxtar, respublika, naxçıvan, mrrayon, kəngərli, rayonutar. Sahtaxti Azerbaycanin Naxcivan Muxtar Respublikasinin Kengerli rayonunda kend Dil Izle Redakte Sahtaxti Azerbaycan Respublikasi Naxcivan Muxtar Respublikasinin Kengerli rayonunda kend 1 Sahtaxti39 22 19 sm e 45 05 46 s u Olke Azerbaycan AzerbaycanMuxtar respublika Naxcivan MRRayon Kengerli rayonuTarixi ve cografiyasiSaat qursagi UTC 04 00EhalisiEhalisi 3 092 nef 2009 Sahtaxti Mundericat 1 Etimologiyasi 2 Tarixi 2 1 Iydeli Pir 2 2 Sahtaxtida ikinci meskunlasma dovru 2 3 Cenubi Azerbaycanin Qedim Herzen i 3 Medeniyyeti 4 Cografiyasi ve iqlimi 5 Ehalisi 6 Taninmis sexsleri 7 Hemcinin bax 8 IstinadlarEtimologiyasi RedakteVaxtile bir ucu Araz cayina gelib direnen ve Qarahasar deyilen boyuk qala divarlarinin ehatesinde yerlesmis bu qedim yasayis meskeninin sonralar niye Sahtaxti adlandirilmasi haqda hazirda yerli ehali arasinda bir nece maraqli revayet elm adamlarinin eraziden kecmis meshur seyyah ve tedqiqatcilarin eserlerinde ise konkret fikir ve mulahizeler var Meselen Sahtaxtida daha cox yayilmis revayetlerden birinde deyildiyine gore bu ad kende sonralar Azerbaycan Sefevi dovletinin banisi Sah Ismayil Xetainin 1501 ci ilde Tebrizde taxta cixmasindan sonra verilib Bildirilir ki Sirvani ele keciren Ismayil Agqoyunlu hokmdari Elvend Mirzenin Naxcivana 30 min neferlik qosunla yurus etdiyi xeberini alir ve derhal ozunun 7 minlik secme qizilbas suvarisiyle Naxcivan istiqametine hereket edir Indiki Sahtaxtina yaxin yerde Serur duzu nde qarsilasan Sefeviler ozlerinden 4 defe artiq agqoyunlulara qalib gelirler ve bununla da qizilbaslarin Tebrize yolu acilir 1501 ci ilin payizinda Arazi kecerek Tebrizi tutan qizilbaslar Ismayili taxta cixararaq onu sah elan edirler ve bununla da Azerbaycan Sefevi dovletinin esasini qoyurlar Sahtaxtida esrlerdir dilden dile kecen revayete gore Ismayil Sirvandan Naxcivana gelende de ve Serur duzu ndeki qelebesinden sonra da bu kendin kenarinda indi Iydeli Pir adlandirilan esasen iyde agaclarindan ibaret meselikde duserge salmis ve buna gore de kend sonralar Sahi taxta cixaran yer Sahtaxti adlandirilmisdir Basqa revayetler ise Sah Abbasin Nadir Sah Efsarin ve Aga Mehemmed Sah Qacarin Azerbaycanin cenubunu Arazin mehz bu hissesinden kecerek simal istiqametinde hereket etmeleri ve muveqqeti dayanacaq kimi Sahtaxti erazisini secmeleri ile baglidir Demek olar ki her uc sahla bagli revayetler mahiyyet etibarile eyni mezmunu ifade edir ve kendin adi da sah taxtlarinin muveqqeti olaraq bu erazide qurulmasi ile izah olunur Tedqiqatcilar Naxcivan erazisinin toponimler sistemini arasdiran AMEA nin Naxcivan bolmesinin Incesenet Dil ve Edebiyyat Institutunun Onomastika sobesinin mudiri filologiya elmleri doktoru hormetli Adil Bagirov ise Naxcivanin oykonimleri adli kitabinda Sahtaxti kendinin hem xalq hem de elmi etimologiyasini verib O xalq etimologiyasinda Sahtaxti sozunun sahin taxti sahin oturdugu yer menasinda islendiyini elmi etimologiyada ise hundur uca yer anlamini verdiyini yazib Taninmis alim Q Qeybullayevin Sahtaxti sozunun farsca sah ve Azerbaycanca taxt sozlerinin birlesmesinden emele gelib dag dosunde cixinti dag dosunde duzenlik kimi islendiyi fikrine istinad eden A Bagirov yekunda ozunun hundur yerde olan taxt duzenlik varianti uzerinde dayandigini qeyd edib O fikrini bele esaslandirib ki Elinceqala nin zirvesindeki duzenliye de Sahtaxti deyilir Diger taninmis alim hormetli akademik Haci Qadir Qedirzade ise Babek rayonunun Cehri kendinde Sahtaxti adli yerin oldugunu ve Cehrideki yerin daha cox Nadir sahin burada das uzerine cixib qosununa muraciet etmesiyle bagli revayete esaslandigini yazib Azerbaycandaki yer ve tayfa adlarinin menseyinden behs eden uccildlik topluda da Sahtaxti nin izahi dag dosunde duzenlik kimi verilib Baxmayaraq ki erazini yaxsi taniyanlar Sahtaxtinin hec de dagliq erazide yerlesmediyini daha cox maili tepelik uzerinde qerarlasdigini bilirler Belke de ele ziddiyyetli meqamlarin coxlugundandir ki ne Sahtaxti nin dag dosunde duzenlik kimi izahini veren tedqiqatcilar yazdiqlarinin heqiqet oldugunda israr edibler ne de xalq etimologiyasina esaslanaraq Sahtaxti nin Sah taxtinin quruldugu yer menasinda islendiyi arqumenti uzerinde duranlar sohbetin hansi sahdan getdiyini deqiqlesdiribler Halbuki indiye qederki elmi menbelerde adlari cekilen sahlarin Qafqaz istiqametindeki marsrutlari ve duserge yerleri haqda kifayet qeder genis melumatlar hetta xeriteler olsa da helelik onlarin sirasindan yalniz Sefevi Sahi Ismayilin Serur duzu ndeki doyus oncesi Sahtaxti kendine yaxin erazide duserge qurmasi fakti qeyde alinib Sahtaxti adinin menseyi ve tarixi haqda daha esasli fundamental arasdirmalara aparib cixaracaq ve indiye qederki revayetlerden ferqli melumata ise xususen Iran tarixinin mukemmel arasdiricisi sayilan meshur rus herbi tedqiqatcisi Nikolay Konstantinovic Smirnovun 1934 cu ilde yazilmis Naxcivan diyarinin tarixi ve etnoqrafiyasina dair materiallar kitabinda rast gelinir Sonralar herbi kesfiyyatci oldugu uze cixan N K Smirnov bu kitabinda Sahtaxti adinin Sah Ismayildan daha evvele esasi XIV esrde qoyulmus Nemetullahi dervislerine gedib cixdigini ve kendin adinin da mehz ozunu Sah adlandiran dervisin tekyesinin burada yerlesmesi ile bagli oldugunu gosterib O hemcinin kendin yaninda Sah bagi adli yerin ve Arpacayindan Boyuk Duz istiqametinde Sah arxi adli kohne kanalin oldugunu da yazib ve butun bunlarin hamisinin eyni kokden qaynaqlandigi fikri uzerinde durub Teessuf ki rus tedqiqatcisinin daha dogrusu neyi qeyde almagin vacibliyini cox yaxsi bilen bu herbi kesfiyyatcinin gozel bir elmi tedqiqat movzusu olacaq qiymetli fikirleri musteqillik dovrunde bele hansisa sebeblerden Azerbaycan alimlerinin diqqetinden kenarda qalib ve eslinde Naxcivanin ve Sahtaxtinin orta esrler dovrunde Islam deyerlerinin tebliginde tutdugu cox vacib ehemiyyete isiq salan olduqca muhum bir faktin uzerinden sukutla kecilib Qeyd edek ki biz de ele Sahtaxtinin adinin menseyi ile bagli daha cox mehz N K Smirnovun uzerinde durdugu ve indiyedek arasdirilmamis variant istiqametinde axtarislar aparmaq qerarina geldik ve xeyli maraqli tarixi hadiselerle faktlarla rastlasdiq Taninmis arxeoloq Qehreman Agayev 1979 1987 ci illerde Sahtaxti arxeoloji abideler kompleksinde tedqiqatlar aparmis bu abidenin daha qedim dovrlere aid olmasi qenaetine gelmisdir 2 3 2007 ci ilden sonra baslayan arxeoloji qazintilarla onun bu fikri tesdiqlendi 4 5 6 7 8 9 10 11 Tarixi RedakteIlk meskunlasma dovru kecen bir kendin maraq ve heyret dolu tarixi Son vaxtlar ister Azerbaycanda isterse de Azerbaycandan kenarda Naxcivan Muxtar Respublikasinin Kengerli rayonunun Sahtaxti kendi haqda genis meqaleler kitablar yazilir Daha cox Sahtaxtidan cixan taninmis sexslerin ozleri ata babalari barede xatire uslubunda yazilan bu meqale ve kitablarda teessuf ki ekser meqamlarda kendin ozunun tarixi ve adinin menseyi ile bagli dogru olmayan sethi xarakterli mulahizeler uzerinde dayanilir tedqiqatcilari yanlis istiqamete yonelden fikirlere revac verilir Halbuki Azerbaycanin elmi medeni ictimai siyasi heyatinda fovqelade rol oynayan sexsiyyetler yetisdirmesiyle diqqet ceken bu kend hem de Naxcivanin muhum tarixi hadiselere sahidlik eden en qedim yasayis meskenlerinden biri olub Ele mehz qedim enenelere demeli hem de saglam koke ozule sahibliyi sebebindendir ki Sahtaxti kendinin adi Azerbaycanin o cumleden onun ayrilmaz hissesi olan Naxcivanin tarixinde silinmez izler qoyan yurd yeri kimi indi de secilir ferqlenir Arasdirmalar gosterir ki tarixen bu kend Naxcivandan Irana Irandan Naxcivana gedib gelen qedim karvan yolunun uzerinde yerlesen esas menteqelerden sayilib Uzerinde taxta ve demir korpuler tikilenedek at ve deve karvanlari Araz cayinin mehz bu hissesinden indiki Sahtaxti kendinin cenubundan suyu rahat sekilde adlaya bilir o tay bu taya kecirdiler Kendin yasli nesil numayendelerinin soylediklerine gore Turkiyenin Bingol daglarindan texminen 3 min metr yukseklikden baslayan Araz cayinin suyu Sahtaxtinin cenubundan kecen hissesinde aramlasar xususen yay ve payizin ilk ayinda ise hec atlarin dizlerine de catmazmis Sahtaxtinin ibtidai insanlarin mesken saldigi en qedim yasayis menteqelerinden biri olmasi ehtimali hele 1936 ci ilde arxeoloq E Elekberov terefinden aparilan arxeoloji qazintilar zamani konkret delil subutlarla da tesdiqini tapib Qazintilar zamani tapilan Tunc dovrunun muxtelif merhelelerine aid maddi medeniyyet numunelerini analiz eden alimler bu qenaete gelibler ki Sahtaxti hele b e e VI IV minilliklerden baslayaraq intensiv istifade olunan e e II minillikden ise etrafi qala divarlariyla mohkemlendirilmis yasayis meskeni olub Qeyd edek ki hem 1936 ci ilde hem de ondan sonraki illerde aparilan tedqiqat ve qazintilar barede ister elmi edebiyyatda isterse de son dovrku kitab ve meqalelerde genis behs edildiyinden tekrarciliga yol vermemek meqsediyle biz bu haqda danismayacagiq Cunki Sahtaxtidan behs eden ekser yazilarin girisi demek olar ki Azerbaycan Sovet Ensiklopediyasinin X cildinde ve Naxcivan Ensiklopediyasinda bu kendle bagli eks olunmus fikirlerin tekrarindan basqa yeni bir sey deyil Bizim uzerinde dayanmaq istediyimiz mesele ise daha cox Sahtaxti adinin menseyi ve bu kendin esasini qoyan tayfalarla baglidir Melumat ucun bildirek ki orta esrlerde el arasinda dervis kimi taninan sexsler eslindese sufi teriqetlerinin temsilcileri oz ideyalarini yaymaq ucun muhum ticaret ve karvan yollarinin uzerini secer orada ozlerinin tekye xanegah adlandirdiqlari menteqe ve merkezleri qurardilar Esas yasayis menteqelerinden nisbeten aralida qurulan bu tekye ve xanegahlar sufi dervislerinin fovqelade qabiliyyetleri ve mukemmel dini dunyevi bilgileri sayesinde tez bir zamanda insanlarin toplasdiqlari inam umid yeri kimi baxdiqlari unvanlara onlarin olumlerinden sonra ise pirlere cevrilerdi Yuxarida qeyd etdiyimiz kimi indiki Sahtaxti kendi orta esrlerde Simal Cenub ve Serq Qerb istiqametinde en cox istifade olunan karvan yolunun uzerinde yerlesib Kend ele bir cografi noqtede qerarlasib ki cenubdan Araz cayini kecib simal istiqametinde hereket eden karvan Serqden Qerbe geden Qedim Ipek Yoluna cixmaq ucun mutleq sekilde buradan kecmelidir Eyni zamanda elmi menbeler vasitesile tam subuta yetirilib ki Naxcivan sufizmin genis yayildigi ve meshur sufi seyxlerinin yasadigi ve defn olundugu esas mekanlardan olub Bu haqda AMEA nin Naxcivan bolmesinin Tarix ve Etnoqrafiya Institutunun direktoru hormetli professor Hacifexreddin Seferli ozunun Orta Esrlerde Naxcivanin sosial siyasi heyatinda dini merkezlerin rolu monoqrafiyasinda etrafli behs ederek Naxcivanda Sefevilik Hurufilik Bektasilik Seyxilik Noqteviyye Qelenderiyye ve s kimi sufi teriqet ve qardasliqlarinin genis yayildigini hetta bir cox sufi seyxlerinin Naxcivan erazisinde defn olunduqlarini faktlarla gosterib Sonuncu semavi kitab olan Qurani Kerim in hem zahiri hem de batini mahiyyetinin o cumleden seriet hokmlerinin kamil bilicileri ve izahedicileri sayilan sufiler muxtelif dervis ordenlerinde ayri ayri qardasliq ve birliklerde cemlesseler de umumen Islam ideyalarinin medeniyyet ve dunyagorusunun daha genis arealda yayilmasinda mustesna rol oynayiblar Xususen de Mehemmed Peygemberin s e v s emisi oglu ve kurekeni Eli ibn Ebu Talibe hemcinin onun ovladlarina neve ve neticelerine 12 neferlik imamete mehebbetleriyle ve orijinal yanasma terzleriyle secilen sufiler bu xettin qorunmasinda ve hem elmi hem de siyasi baximdan tereqqisinde evezsiz xidmet sahibleri kimi qebul edilirler Tesadufi deyil ki ister sunni isterse de sie mezhebinden olan bezi sufi birliklerinin yaranmasinin esas meqsedi Emevi xelifelerinin teqiblerine meruz qalan Hezreti Eli e s ovladlarinin qorunmasi ve onlarin haqq mubarizesinin qelebe calmasi istiqametinde teskilatlanma ve tebligetme olub Sonradan get gede bu birlik ve qardasliqlar konkret ideya ve seriet meseleleri uzerinde six birlesen ozunemexsus heyat terzi suren teriqetlere hette elmi siyasi cereyanlara mekteb ve merkezlere cevrilmisdi Xatirladaq ki sufi mekteblerinin yaranmasinda ve genislenmesinde Hezreti Elinin e s oglu Imam Huseynin e s nevesi Imam Mehemmed Bagir ve onun oglu Imam Cefer Sadiqin e s telebelerinin mustesna xidmetleri olub Islam dininin batini mahiyyetini mukemmel bilmesine ve yuksek elmi hazirligina gore Baqir leqebini dasiyan Imam Mehemmedin e s ve xususen de onun oglu Imam Ceferin e s telebeleri ayri ayri sufi qardasliqlarina rehberlik ederek sonradan ozlerinin mekteblerini yaradiblar Ele N K Smirnovun Sahtaxti kendinde meskunlasdiqlarini yazdigi Nemetullahi teriqetinin yaradicisi meshur sufi Emir Nureddin Nemetullah ibn Mir Abdullanin nesil seceresi de mehz 5 ci Imam Mehemmed Bagira gedib cixir Xatirladaq ki elmi menbelerde Emir Nureddin Nemetullahin 1330 cu ilde Suriyanin Heleb seherinde doguldugu atasi Mir Abdullanin sufi mursidi anasinin ise meshur fars zadeganlarindan oldugu qeyd edilib Sufi mursidinin oglu Nemetullahin hele genc yaslarinda Islam olkelerine seyahete cixmasi Mekke ziyaretine gederken Seyx Abdulla el Yefi ile tanis olmasi ve 7 il ona muridlik etmesi haqda da yazili menbelerde melumatlar var Ele hemin menbelerde onun Mekke ziyaretinden sonra yeniden Serq olkelerine seyahete cixdigi Iraqda Qahirede o cumleden de Azerbaycanda oldugu ve omrunun son 25 ilini Iranda Kirman seherinin Mahan kendinde kecirdiyi qeyd olunur O da bildirilir ki 1431 ci ilde 101 yasinda dunyasini deyisen Nemetullah fitri istedadi ve Islami bilikleri sayesinde etrafina xeyli murid toplamaga ve oz teriqetini yaratmaga muveffeq olub ona Veli muqeddes adi verilib Eyni zamanda Nemetullah Veli sufizmde en yuksek mertebeye teriqet bascisi seviyyesine catdigindan qaydalara uygun olaraq ona hem de Sah titulu verilib Qeyd edek ki sufilerde Sah titulu Hezret Elinin unvanina isledildiyinden ekser sufi teriqetlerinin bascilarina onun serefine Sah deye muraciet olunmasi o dovr artiq qayda halini alibmis Ele indinin ozunde de xususen Eleviler arasinda Hezreti Eliye Sahim deye muraciet olunur onun qabiliyyet ve istedadi genis vesf olunur Melumatlara gore XIV esrde sunni teriqeti kimi yaradilan nemetullahiyye qardasligi XVIII esrde tam sekilde sie qardasligina cevrilib ve bu meselede o vaxt Iranda genis kok atmis sefeviyye teriqetinin muhum tesiri olub Sefeviler dovrunun sonlarina yaxin Iranda butun sufi teriqetleri zeiflediyi kimi nemetullahiyye de zeifleyib ve bu teriqet yalniz meshur sufi Mesum Eli Sahin Hindistandan Irana kocmesi ile yeniden dircelib Artiq sie qardasligina cevrilmis bu teriqete Mesum Eli Sah yenilikler de getirib o her bir teriqet uzvunun adinin sonuna Eli Sah titulunun elave edilmesini zeruri bilib Bu hem de Peygemberimizden sonra xilafete rehberliyin imamligin ve sahligin Hezreti Eliye catmasini ifade eden sufi simvolunun ictimailesdirilmesi olub Umumiyyetle arasdirmalar gosterir ki ekser sufi teriqetlerinde simvollasdirilmis soz ve ifadelerle reqemlerle danisiga ve hereketlere cox boyuk ustunluk verilib Her bir simvol herf soz anlayis ve ya reqem Islam tarixinde boyuk bir hadiseni fikir ve ya ideyani ifade edib Bu sebebden de meshur sufi sair ve yazicilarinin eserlerinin zahiri elametlere gore serhi bir cox hallarda dogru anlasilmir yanlis istiqametlere yozulur Meselen nemetullahi lerde Eli Sah Hezreti Elinin ilk xelife olmasi haqqinin taninmasini ifade edirdise bu teriqetin diger gorkemli simasi Nur Eli Sahin 12 nesr ve 12 nezm eseri yazmasi teriqet uzvlerinin 12 imami onlarin haqq isini bu reqemde simvollasdirilmasi anlamindadir Ele etrafinda 12 kehrizin yerlesdiyi bir Pir in movcud oldugu Sahtaxti adinin sufi simvollari ve deyimleri ile izahi verilse bu teriqet bascisinin Sah in taxt mekan xanegah siginacaq qurdugu yer menasina gelir Boyuk ehtimalla N K Smirnovun yazdigi kimi nemetullahi teriqetinin banisi Nemetullah Veli ve yaxud da onun Sah titulunu almis muridlerinden hansisa biri Azerbaycana mehz Araz cayinin indiki Sahtaxti kendi erazisine yaxin hissesinden kecerek gelibler ve tebligat ucun olduqca elverisli movqe tutan bu qedim karvan yolu uzerinde bir nece bulaqla ehatelenmis iydelikde indi Iydeli Pir adlandirilan yerde meskunlasaraq oz xanegahlarini qurublar Ele evveller Sah bagi deyilen bu iydeliyin sonradan pire cevrilerek Iydeli Pir yaxinliqdaki yasayis meskeninin ise Sahtaxti adlandirilmasi da mehz burada sufi Sah in xanegahinin qurulmasiyla bagli olub Mumkun ehtimallardan biri ise budur ki sefali yer olan bu iydeliyi sufi dervisleri Sah Sahim deye muraciet etdikleri adini daim yasatmaga calisdiqlari Hezreti Elinin serefine Sahtaxti adlandiriblar ve bu ad sonradan butovlukde fanat sieler terefinden yaxinliqdaki yasayis meskenine samil edilib Iydeli Pir Redakte Qeyd edek ki Naxcivanin tarixi abidelerinden behs eden kitabda Sahtaxti kendinin yaxinliginda yerlesen Iydeli Pir qisaca olaraq b e e II I minilliye aid olan ve ehalinin das ve su inanclarina bagli abide kimi gosterilib Iydeli Pir baresinde yazili menbelerde cox az melumatlar yer alsa da bu mocuzeli mekan haqda yerli ehali ve etraf kendlerin camaati arasinda hele hec yerde derc olunmamis xeyli efsaneler revayetler indi de dolasmaqdadir Meselen deyilene gore ele 1501 ci ilde Sah Ismayilin Serur duzu ndeki doyus oncesi duserge kimi Iydeli Pir erazisini secmesi de tesadufi deyilmis mehz bu yerin qedim tarixi musbet aurasi ve duserliliyi Hezreti Eli adina baglanan sufi xanegahi olmasiyla bagliymis Hetta bele revayetler var ki Ismayilin 7 minlik qosunla 30 minlik qosun uzerine emin sekilde hucum cekmesinin kokunde de mehz onceden qelebe elde edeceyine yuksek inami olub ve bu inami ehval ruhiyyeni de onda Iydeli Pir de gecelemesi yaradib Dogrudur elmi menbelerde Sah Ismayilin Iydeli Pir de gecelediy haqda yazili olaraq konkret delil subut yoxdur ve bu ancaq revayet seklindedir Ancaq erazini yaxsi taniyanlarin hemcinin orta esr dovrunun doyuslerinin tedqiqatcilarinin soylediklerine gore Serur duzu adlandirilan erazini musahide etmek eyni zamanda fovqelade situasiyada ozunumudafie yaxud geri cekilmek ucun en munasib mekan mehz Iydeli Pir dir Iydeli Pir le bagli arasdirmalarimiz zamani ortaya cixan heqiqetlerden biri budur ki bu yer iller uzunu yerli ehalinin xususi inam mehebbet beslediyi muqeddes ziyaretgah olub Hetta meshur Eshabi Kehf ziyaretgahinda oldugu kimi isleri dolasiga dusen qelbinde hansisa niyyetin heyata kecmesini tutan kesler bu yere geler qurban keser yerden xirda daslari goturerek qayaliga vurarlarmis Das qayaliga yapisarmissa hemin adamda niyyetinin qebul olunacagina boyuk inam yaranarmis Sonralar bu das yapisdirma adeti sam yandirma ile evez olunub ve bu indi de davam edir Kend agsaqqallarinin ve agbirceklerinin dediklerine gore defelerle sinaqdan cixarildigindan Iydeli Pir in muqeddes yer olduguna artiq hec kimde subhe yaranmazmis Xatirladaq ki indiki Sahtaxti kendinin texminen 2 kilometrliyinde yerlesen bu ziyaretgah etrafi qayaliqlardan ibaret tepenin Araz cayina baxan hissesinde qerarlasib Qayaligin cixintisinin altindaki magara tipli yerde indi de bir nece nefer rahat sekilde yagisdan kulek ve qardan qoruna geceleye biler Tepenin ustu her hansi dusergenin tehlukesiz yerlesmesi ucun ideal seraite malik olmaqla beraber hem de gozel menzereye acilir buradan dord bir teref o cumleden Araz cayinin her iki sahilinde yerlesmis yasayis menteqeleri ekin yerleri ovuc icindeki kimi aydinca gorunur Tepenin ustunde uc qedim mezar ehatesinde ise sielikde muhum reqem sayilan 12 eded kehrizin yeri qalib ve bir necesinden hele de Araz cayi istiqametine su axir Qeyd edek ki kendin Sahtaxti iydeliyin de pire cevrilerek Iydeli Pir adlandirilmasinin mehz bu mekanda sufi xanegahinin yerlesmesiyle elaqeli oldugu haqda N K Smirnovun yazdiqlarini sonradan bas veren bir sira muhum hadiseler eraziye Cenubi Azerbaycanin Herzen bolgesinden nesil seceresi Hezreti Elinin nevesi Imam Zeynelabidine gedib cixan Boyuk Seyid leqebli Mir Abdulla Aganin qardaslariyla birge kocerek burani ozune yasayis meskeni secmesi boyuk bir tayfanin esasini qoymasi ve ele burada da defn olunmasini vesiyyet etmesi de tesdiqleyir Sahtaxti kendinde indi de diller ezberi olan revayete gore Mir Abdulla Aga Iydeli Pir e ana terefden babasi olan Pirqulu xanin qosununda gelib meskunlassa da onu Sahtaxtina devet edib kendin daimi sakinine ceviren esas sexs o vaxtlar Sahtaxti kendinin sahibi sayilan I Isa Sultan olub Umumiyyetle tarixi senedler de tesdiqleyir ki Sahtaxti kendinin ikinci dovr meskunlasmasinda ve kende rehberliyin heyata kecirilmesinde uc sexsin hem de uc tayfa bascisinin boyuk rolu olub I Isa Sultan Yuzbasi Mehemmed Rza bey ve Boyuk Seyid leqebli Mir Abdulla Aga Rus carinin fermanina uygun olaraq Naxcivan erazisinde olan bey sultan axund molla seyid ve kesislerin 1842 ci ilde ayrica qeydiyyatinin aparildigi siyahida da o dovrde Sahtaxtida bir nefer beyin Huseyn bey Memmed Rza bey oglunun bir nefer seyidin Mir Abdulla Aga Mir Mehemmed oglunun ve bir nefer sultanin Mesedi Tagi Sultan Haci Isa Sultan oglunun adlari qeyd olunub Yeri gelmisken 1831 ci ilin kameral siyahiyaalinmasinda Sahtaxtinda olan 43 aileden 19 nun Yuzbasi Memmed Rza bey Imamqulu bey oglu basda olmaqla Kengerli tayfasinin Cemsidli qoluna aidliyi qeyd edilib Mir Abdulla Aga ise Sahtaxtidaki ilk seyidler sulalesinin esasini qoymus sexsdir Bu sulale haqda daha genis ve tefsilatli arasdirmamiz var E S Siyahida Mesedi Tagi Sultanin atasi kimi adi cekilen ve Mir Abdulla Agani Sahtaxtina devet edib ona torpaq verdiyi bildirilen Haci Isa Sultan ise sonradan Sahtaxtinski soyadini dasiyan meshur tayfanin bascisi sayilir Sahtaxtida ikinci meskunlasma dovru Redakte Qeyd edek ki 1828 ci ilde imzalanan Turkmencay muqavilesiyle Rusiyaya birlesdirilen Naxcivan erazisinde 1831 ci ilden baslayaraq her 10 ilden bir kecirilen ehali siyahiyaalinmalarinda Sahtaxti kendinin de adi ve ehalisinin say terkibi haqda kifayet qeder genis melumatlar var Meselen 1831 ci ilde Sahtaxtinda 43 evde 171 neferin yasadigi ve onlarin da 91 nin kisi 80 nin qadin oldugu gosterilib 1873 cu il siyahiyaalinmasinda ise Sahtaxtida 83 ailenin 731 yasadigi onlarin 371 neferinin kisi 360 neferin qadin oldugu gosterilib Diqqet yetirsek gorerik ki 42 ilde ferq 40 aile ve 560 neferdir Demeli bu reqemler onu tesdiqleyir ki Sahtaxtinda suretli meskunlasma XIX esrin ortalarindan sonraki dovre tesaduf edir Belede ise haqli olaraq ortaya sual cixir goresen e e VI IV minilliklerden baslayaraq intensiv istifade olunan e e II minillikde ise etrafi qala divarlariyla mohkemlendirilmis bu qedim yasayis meskeninde XIX esrin evvellerinde neden bu qeder az adam yasayib Qeyd edek ki arasdirmalarimiz zamani biz bu sualin da deqiq cavabini tapdiq Melum oldu ki Sahtaxtinin tarixinde eslinde iki meskunlasma dovru olub Birinci merhele 1605 ci ile qederki dovru ikinci merhele ise XVIII esrin sonlarindan ta XIX esrin sonlarinadek olan dovru ehate edir Tarixden melumdur ki 1605 ci ilde Sefevi sahi Sah Abbas Osmanli imperatorlugunun hucumundan narahat olaraq Arazin sol sahilinin tamamile yandirilmasi dagidilmasi erzagin ve ehalinin bolgeden cixarilmasi haqda ferman imzalamisdi ve bu Azerbaycan tarixine Boyuk surgun kimi dusub Elmi menbelerde yer alan melumatlarda bildirilir ki hemin vaxt Naxcivan erazisinden 70 mine qeder adam Iranin cenub ve serq vilayetlerine kocurulub Ele serhedde yerlesen Sahtaxti kendi de Sefevi Osmanli muharibelerinde muhum rol oynayan menteqelerden biri kimi 1605 ci ilin meshur Boyuk surgun unden en cox ziyan ceken ve tamamile dagidilan ehalisi ise butunlukle kocurulen yasayis meskenlerinden olub Maraqlidir ki Sahtaxti kendinin tarixinden behs eden revayetlerde de daha cox hansisa koc hadisesi nden genis behs olunur Hemin revayetde deyilir ki bu kendin sakinleri esas etibarile qan dusmenciliyi esasinda Irandan kocub gelenler olub ancaq onlarin qan dusmenleri olan Zavallar tayfasi hucum ederek kend ehalisini tamamile qirib servetini de talan ederek gedibler Guya hucum zamani kendden yalniz colde cut suren iki nefer ata ve ogul sag qaliblar ki onlar da qorxularindan okuzlerini de goturerek Mekkeye qaciblar Hemin revayete gore Mekkede meskunlasan bu ata ogul bir gun ziyarete gelenler arasinda hemvetenleri Isa Sultan adli sexsi gorurler ve hetta ona sahtaxtililarin toplayib gizletdikleri qenimetin yerini de deyirler Sertleri de bu olur ki Isa Sultan hemin qenimetin hesabina saglamliq remzi sayilan hamamlar tikdirmelidir Isa Sultan Mekkeden qayitdiqdan sonra qenimeti tapir ve sozune emel ederek tekce sahibi oldugu Sahtaxtida yox hetta Naxcivanda Cehri ve Yengicede de hamam tikdirir Qeyd edek ki bu revayetde kendin tarixi ile bagli mueyyen heqiqetler olsa da tam realligi eks etdirmir ve qismen tehrif olunmus sekilde catdirilir Esl heqiqetde ise revayetde behs edilen koc ve talanciliq mehz tarixi senedlerde yer almis 1605 ci ildeki Boyuk surgun hadisesi Sefevilerin Osmanlilara qarsi tez tez tetbiq etdikleri yandirilmis torpaq taktikasi olub Orta esrler dovrunde reqib olkelerin bir birlerine qarsi istifade etdikleri bu taktikanin esas ozelliyi o idi ki hucum eden qosunun ac susuz qalmasi yerli ehalinin onlari erzaqla temin etmemesi ve esir alinmamasi ucun qosunlarin kecdiyi marsrut boyu butun ehali kocurulur ot elef yandirilir siginacaqlar qalalar dagidilir hetta quyu sulari da zeherlenirdi Ve tarixi menbeler gosterir ki I Sah Abbasin Araz boyu Osmanlilara qarsi tetbiq etdiyi bu taktika ozunu dogruldub Sigaloglu Sinan pasanin serkerdeliyi ile Naxcivana yurus eden Osmanli ordusu xeyli cetinliklerle uzleserek sonda meglub olub Osmanli Sefevi muharibeleri zamani butun Naxcivan erazisinde sabitlik yalniz 17 may 1639 cu ilde Qesri Sirin de imzalanmis sulh muqavilesinden sonra mumkun olub Bu muqavileye gore Naxcivan Sefevilerin nezaretine kecib dagidilmis erazilerde o cumleden Arazboyu bolgelerde tekrar meskunlasma quruculuq isleri ise muqavileden sonraki illerde baslanib ve bu proses XVIII esrin ortalarinadek davam edib Kecid menteqesi kimi en cox dagintiya meruz qalan Sahtaxtida da kocenlerin tedricen oz yerlerine qayitmasi tekrar meskunlasma ve quruculuq isleri mehz bu dovre tesaduf edib 1747 ci ilde Iran sahi Nadirin olumunden ve Kengerli tayfasinin bascisi Heyderqulu xanin rehberliyi ile Naxcivan xanliginin yaranmasindan sonra proses daha suretle aparilib Xatirladaq ki Sahtaxti kendi de Naxcivanin diger erazileri kimi o vaxt bolgenin esas hakim tayfasi olan Kengerli xanlarina ve beylerine mexsus idi Kengerli xanlari ise kendi ve idareciliyi bu bolgenin en meshur adami olan hemcinin Sahtaxtidaki en boyuk tayfanin bascisi Isa Sultana vermisdi Qeyd edek ki 1603 cu ilden etibaren ister Iran sahlarinin isterse de Osmanlilarin isgali dovrunde Naxcivan elden ele kecse de bolgenin idareciliyi hemise o dovrun en cesur ve igid tayfasi sayilan Kengerlilere tapsirilirdi Umumiyyetle ister Sefevilerin isterse de Efsarlarin ve Qacarlarin dovrunde Kengerliler sah sarayinda en onemli postlari tutublar sedaqetlerine ve igidliklerine gore suvari qosunun ozeyini teskil edibler Bu sebebden de Naxcivanin idareciliyi hemise Kengerli tayfasinin ohdesinde olub Oz novbesinde Kengerliler de bolgenin idareciliyini Iran sahlariyla razilasdirmaqla onlarin sedaqetlerine guvendikleri nufuzlu tayfa bascilarinin vasitesi ile heyata kecirirdiler ki sahtaxtili Isa Sultan da belelerinden sayilirdi Onun ozunun ve babalarinin Iran sahinin qosununda xidmet kecdikleri ve buna gore sah sarayinda yuksek nufuza malik olduqlari Sultan titulunun da onlara mehz sah terefinden verildiyi soylenilir Isa Sultanin dogum tarixi helelik bize belli olmasa da Naxcivan Dovlet Arxivinde saxlanilan senedlerde onun olum tarixi kimi 1839 cu il gosterilib Sahtaxtinskilerin nesil seceresini hazirlayan Naxcivan Dovlet Universitetinin rektoru hormetli akademik Isa Hebibbeyli ve AMEA nin Naxcivan Bolmesinin emekdasi yorulmaz tedqiqatci Musa Quliyev I Isa Sultanin atasinin adinin Sahsultan oldugunu yaziblar Ancaq teessuf ki Sahsultanin ata babalarinin kimliyi haqda helelik tedqiqatcilar qeti soz demeye cetinlik cekirler Hazirda Naxcivanda Isa Sultanin tayfasini yerli Kengerlilerin bir qolunun toremesi kimi qebul edenler de var eslen Cenubi Azerbaycandan geldiyini iddia edenler de Isa Sultanin neslinin davamcilari ovladlari ve neveleri Naxcivanin Rusiyaya ilhaq edilmesinden sonra Car Rusiyasinin yeni zadeganliq sinfi yaratmaq siyasetine uygun olaraq XIX esrin ortalarinda Sahtaxtinski soyadini aliblar ve ele son 170 ilde de daha cox bu soyadla taniniblar Bu tayfa Memmedaga Sahtaxtinski Behbudaga Sahtaxtinski Ebulfet Aga Sahtaxtinski II Isa Sultan Sahtaxtinski Adile Sahtaxtinskaya Elmira Sahtaxtinskaya Leyli Sahtaxtinskaya Zehra Sahtaxtinskaya kimi meshur simalari Azerbaycana bexs edib ve onlarin baresinde elmi edebiyyatda kifayet qeder genis materiallar var Sahtaxtinski lerin ecdadinin o vaxt kendin sahibi olan I Isa Sultanin Iydeli Pir de meskunlasan seyidleri Boyuk Seyid i ve qardaslarini 1831 ci ilin arxiv senedlerinde Boyuk Seyid in qardaslari Mir Esed ve Mir Fetulla olaraq gosterilib E S kende devet etmesi ve yasayis ucun torpaq sahesi vermesi daha cox onun Peygember nesline Hezreti Eli ovladlarina hormeti ile izah edilse de eslinde bunun daha derin ciddi arasdirmaya ehtiyaci olan kokleri sebebleri var Daha dogrusu Naxcivanda orta esrler dovrunde movcud olan dini siyasi cereyanlari arasdiran bezi tedqiqatcilarin fikrince Isa Sultanin babalariyla Boyuk Seyid in babalari vaxtile eyni dini teriqetin sefeviyye nin temsilcileri olublar ve bu ideoloji yaxinliq sonradan onlarin ovladlarini da birlesdirib Hetta N K Smirnova istinad eden bezi tedqiqatcilar XIX esrin evvelerinde Naxcivanda mutereqqi sie cereyani sayilan seyxilik in genis yayildigini ve Kengerli xanlarindan Ehsan xanin ve onun oglu Ismayil xanin hemcinin ekser Kengerli beylerinin bu teriqetin davamcilari olmasi haqda fikirleri esas getirerek Sahtaxtidaki iki tayfa bascisini birlesdiren xett kimi seyxilik in uzerinde dururlar Isa Sultanin Boyuk Seyid e xususi diqqet ve qaygi gostermesinin sonradan ise mohkem dostlasmalarinin sebebleriyle bagli soylenen daha bir ehtimal ise her ikisinin ecdadlarinin Herzenden olmasi ve yaxud aralarinda hansisa qohumluq munasibetlerinin movcudlugu ile baglidir Bele ki Cenubi Azerbaycan tarixcileri Sahtaxti kendinin ilk sakinlerinin qan dusmenleri kimi qeleme verilen zavallar tayfasinin Herzendeki rizallar tayfasi oldugunu bildirirler Onlar deyirler ki texminen 5 esr evvel Herzende 5 qardas tayfa Ehmedli Memmedli Xudalu Sixlu ve Rizallar arasinda qan dusmenciliyi dusub ve bu munaqise illerle surub Tayfa davasinin esas baiskari kimi ise mehz rizallar zavallar tayfasi gosterilir Iranda zavallar suluq nadinc davakar adamlara deyerlermis Deyilene gore Herzende baslanan qan dusmenciliyi on illerle surub son neticede bu tayfalarin bezi taninmis nesillerinin butovlukde kendi terk etmesi ve basqa yerlerde yurd salmalariyla neticelenib O da ola bilsin ki Isa Sultanin ulu babalari ya herzenli olublar ya da 1605 ci ilin Boyuk Surgun u vaxti Naxcivandan Herzene gocubler ikinci meskunlasma dovru ise yeniden Naxcivana Sahtaxtiya qayidiblar Cunki Herzen taninmislari kimi Isa Sultanin da Sahtaxtida ve diger yerlerde hamam tikdirmesi Sahtaxti ehalisinin ise mesguliyyetinde ve yasayis terzlerinde daha cox herzenlilersayaq davranmalari ve xususen de Isa Sultanla herzenli Boyuk Seyid Mir Abdulla ve elece de onlarin sonraki nesilleri ovladlari arasinda olan olduqca xos iliq munasibetler az sey demir Tarixi qaynaqlar sahidlik edir ki Mir Abdulla Aganin ozu ve ovladlari ile Haci Isa Sultanin ozu ve ovladlari arasinda cox mohkem dostluq bagliliq olub Bu haqda Naxcivan Dovlet Arxivinde o dovrun emlak mubahiseleri mehkemelerle bagli saxlanan senedlerde kifayet qeder genis melumatlar var Eyni zamanda tedqiqatlar gosterir ki Isa Sultan tekce Boyuk Seyid e erazi ve su vermekle kifayetlenmeyib Sahtaxtinin dini islerine rehberliyi de butovlukde ona hevale edib ustelik 1828 ci il Turkmencay muqavilesinden sonra ozu Rusiya tebeeliyini qebul etdikden sonra Boyuk Seyid in de Rusiya himayesine kecmesinde esas vasiteci olub Mehz Rusiya tebeeliyini qebul etmesi sebebinden Boyuk Seyid in ozunun ve ovladlarinin emlaklarina toxunulmayib onlarin Sahtaxtinda qalmalarina ve dini islere rehberlik etmelerine manecilik toredilmeyib Kengerlileri cixmaq sertile Sahtaxti ehalisinin bir hissesinin Herzenden olmasi ehtimalini guclendiren daha bir fakt ise 1842 ve 1852 ci illerin kameral siyahiyaalinmalarinda Sahtaxtiya kocub gelen sakinlerin bezilerinin adinin qarsisinda gelis yeri kimi Cay Herzen Das Herzen Merend ve Persiya sozlerinin yazilmasidir Teessuf ki Sahtaxtinin tedqiqatcilari indiyedek bu faktlari nezere almayib Herzenden bu qeder insanin niye mehz Sahtaxtiya kocmesinin sebeblerini izah etmeyibler Belke Isa Sultanin ve yaxud Sahtaxtinda herzenli kimi qeyde alinan adamlarin babalari ele 1605 ci ilde Naxcivandan Iranin iclerine dogru o cumleden Herzene kocurulen ailelerden olublar ve onlar sonradan sabitlik yarandiqdan sonra qan yaddasi ile tekraren oz dogma torpaqlarina Sahtaxtiya qayitmaq qerarini veribler Belke de Cenubi Azerbaycanin Qedim Herzen i Redakte Xatirladaq ki hem Das Herzen hem de Cay Herzen hazirda Cenubi Azerbaycanin Merend bolgesinde bir birine yaxin erazide yerlesen kendlerdir Her iki kendin ehalisi vaxtile Herzeni etiq yeni Qedim Herzen deyilen yerden kocub meskunlasanlardir Bezi menbelerde Qedim Herzen in 5 bezilerinde ise 7 min ile yaxin yasinin oldugu iddia edilir Hazirda Herzende ehali eynile Sahtaxtinin qedim sakinleri kimi palciq evlerde yasayir esasen heyvandarliq ve ekincilikle mesguldurlar Adetlerin coxu ise demek olar ki eynidir Meselen orada da Sahtaxtinda oldugu kimi suruye qocqatma adeti boyuk sadyanaliqla qeyd olunur Eyni zamanda Herzen etrafindaki bir nece yerin adina eynile Sahtaxtinda ve ona yaxin erazilerde rast gelinir meselen Iydeli Pir Sahtaxtinda da var Herzende de hazirda Sahtaxtinin ust hissesinde Gavurqala deyilen yer oldugu kimi eynile Herzenin de ust hissesinde Gavurqala movcuddur Yeri gelmisken uzun muddet menfur qonsularimiz ermeniler bu qalanin adindaki Gavur sozunun onlara xitaben deyildiyini iddia etseler de Herzendeki arasdirmalarimiz zamani oyrendik ki bu soz daha cox erazinin muselmanlasdirilmasindan sonra daglarda meskunlasmaga mecbur olmus zerdustiler le baglidir Umumiyyetle tarixi senedler Sahtaxtinin ister birinci isterse de ikinci meskunlasma dovrunde bir nefer de olsun burada ermeni milletinden olan sexsin yasamadigini subut edir Sahtaxti kend ehalisinin 1831 ci il siyahisindaki 43 aileden yalniz ikisi kurdmenseli olub ki onlarin da qarsisinda xususi qeyd omeriler yazilib Belelikle bizim arasdirmalarimiz zamani uze cixan faktlar gosterir ki en azi iki meskunlasma dovru kecen Sahtaxti kendinin esas tayfalari Isa Sultanin toremeleri Sahtaxtinskiler Boyuk Seyid Mir Abdulla Aganin toremeleri olan seyidler ve Mehemmed Rza beyin basciliq etdiyi Kengerlilerin Cemsidli qolu olub Daha bir maraqli fakt ise hele 1831 ci ilde kendde yasayan ekser aile bascilarinin ve onlarin atalarinin adlarinin qarsisinda Mesedi ve Kerbelayi sozlerinin yazilmasidir Medeniyyeti RedakteNaxcivan Muxtar Respublikasi Ali Meclisi Sedrinin 9 fevral 2010 cu il tarixde imzaladigi Sahtaxtiniskiler muzeyinin yaradilmasi haqqinda Serencami ile rayonun Sahtaxti kendinde muzey ucun yeni bina tikilib istifadeye verilib Hazirda muzeydeki 285 den cox eksponat buraya gelenlere dilci serqsunas elifba islahatcisi Mehemmed aga Sahtaxtinski Moskva ve Qars muqavilelerinin baglanmasinda mustesna xidmetleri olan ictimai xadim Behbud aga Sahtaxtinski AXC dovlet xadimlerinden Hemid aga Sahtaxtinski ziyali jurnalist Isasultan Sahtaxtinski ve diger Sahtaxtinskiler haqqinda kifayet qeder melumat verir 12 Cografiyasi ve iqlimi RedakteKend Araz cayi sahilinde Arazboyu duzenlikde yerlesir Iqlimi sert kontinentaldir Ehalisi RedakteKendin ehalisi 3693 01 07 2015 neferden ibaretdir Taninmis sexsleri RedakteBehbud bey Sahtaxtinski taninmis diplomat Mehemmed aga Sahtaxtili publisist serqsunas dilci pedaqoq ve ictimai xadim Adile Sahtaxtinskaya Azerbaycanin tibb sahesinde ilk qadin professorlarindan biri Elmira Sahtaxtinskaya xalq ressami Isasultan Sahtaxtinski alim jurnalist ve ictimai xadim Mehemmed Sahtaxtinski fizika riyaziyyat elmleri doktoru professor Togrul Sahtaxtinski kimya elmleri doktoru professor Hebibulla Sahtaxtinski kimya elmleri doktoru professor Hemid aga Sahtaxtinski maarifci pedaqoq Ebulfet aga Sahtaxtinski herbici ictimai xadim Huseyn Ibrahimov xalq yazicisi Ehmed Mahmudov iqtisadci alim akademik Arif Memmedov 1929 1989 Azerbaycan SSR et sud senayesi naziri 1971 1985 Molla Abdulla Rasizade 1843 1900 Rasizade soyadinin ilk dasiyicisi Naxcivan ziyalisi ve din xadimi Gorkemli Azerbaycan sairi ve dramaturqu Huseyn Cavidin atasi Hemcinin bax RedakteElvan naxisli Sahtaxti kupu Sahtaxti arxeoloji abide Sahtaxti hamamiIstinadlar Redakte Azerbaycan Respublikasinin inzibati erazi bolgusu Melumat toplusu Baki 2013 488 seh Agaev G Shahtahty v epohe pozdnej bronzy i rannego zheleza Baku Moskva Agridag 2002 200 s Agayev Q H Sahtaxtinin orta tunc dovru Baki Casioglu 2010 150 s Agayev Q H Nuh tufanindan sonraki yasayis meskenleri Sahtaxti Nuh Peygember dunya tufani ve Naxcivan 24 25 aprel 2009 cu il Beynelxalq simpoziumun materiallari Naxcivan 2010 Agayev Q H Sahtaxtida arxeoloji ekspedisiyasinin 2009 cu il qazintilarina hesr olunmus hesabat Azerbaycanda arxeoloji tedqiqatlar 2010 Agayev Q H Sahtaxti arxeoloji kompleksinde 2010 cu il tedqiqatlari Azerbaycanda arxeoloji tedqiqatlar 2011 Agayev Q H Sahtaxti abidelerinde arxeoloji tedqiqatlar Azerbaycanda arxeoloji tedqiqatlar 2011 Agayev Q H Sahtaxtida arxeoloji arasdirmalar Azerbaycanda arxeoloji tedqiqatlar 2012 Agayev Q H Sahtaxti arxeoloji kompleksinin orta tunc dovru Azerbaycan arxeologiyasi 2010 cild 13 N1 Agayev Q H Sahtaxtida askar olunmus fauna qaliqlari ve zoomorf tapintilar AMEA Naxcivan bolmesi Xeberler cild 7 N3 Naxcivan 2011 Agayev Q H Qedim Serq Sirli saxsi numunelerinin yayilma istiqametleri Qloballasma ve Azerbaycan Beynelxalq konfrans AMEA Felsefe ve Huquq institutu Baki 2012 Abadliq ve quruculugun yeni unvani Kengerli olu kecid Menbe https az wikipedia org w index php title Sahtaxti amp oldid 5943071, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.