fbpx
Wikipedia

I İsmayıl

Bu məqalə Səfəvi hökmdarı haqqındadır. Digər mənalar üçün Şah İsmayıl (dəqiqləşdirmə) səhifəsinə baxın.

Şah İsmayıl Səfəvi (I İsmayıl və ya Şah İsmayıl (tam adı: Əbül-Müzəffər İsmail ibn Heydər əs-Səfəvi;17 iyul 1487(1487-07-17)[…],Ərdəbil23 may 1524(1524-05-23),Ərdəbil) — Səfəviyyə təriqətinin şeyxi (1494–1524); Səfəvilər dövlətinin banisi və ilk şahı; şair.

Şah İsmayıl Səfəvi
Əbül-Müzəffər İsmail ibn Heydər əs-Səfəvi

Şah İsmayılın XVI əsrdə Florensiyalı rəssam Kristofano Dell’Altissimo tərəfindən çəkilmiş portreti (Uffitsi muzeyi, İtaliya)
Səfəvilər Dövlətinin I şahı
150123 may 1524
Tacqoyma 1501
Xələfi I Şah Təhmasib
Vəkillər:
Hüseyn bəy Şamlı
Nəcməddin Məsud Gilani
Nəcmi Sani
Əbdülbaqi Yəzdi
Mirzə Şah Hüseyn
Cəlaləddin Təbrizi
Vəzirlər:
Məhəmməd Zəkəriyya Keçəçi
Mirzə Şah Hüseyn
Naibə:
Şahbigə Sultan
Şəxsi məlumatlar
Doğum tarixi 17 iyul 1487(1487-07-17)[…]
Doğum yeri
Vəfat tarixi 23 may 1524(1524-05-23)(36 yaşında)
Vəfat yeri
Dəfn yeri
Atası Şeyx Heydər
Anası Aləmşah bəyim
Həyat yoldaşı
Uşağı
Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 7 may 2019-cu il tarixli, 211 nömrəli Qərarı ilə Şah İsmayıl Xətai Azərbaycan Respublikasında əsərləri dövlət varidatı elan edilən müəlliflərin siyahısına daxil edilmişdir.

Onun yaratdığı Səfəvilər dövləti 1736-cı ilə qədər mövcud olmuşdur. İsmayıl 1501-ci ildən Cənubi Azərbaycanda On iki imam şiəliyinə əsaslanan Səfəviliyi yayaraq 1509-cu ildə bütün İran, Azərbaycan, İraq, Şərqi Anadolunu və s. əraziləri vahid dövlətdə birləşdirmişdir.

Bədii əsərlərini "Xətai" təxəllüsü ilə yazmışdır. Bununla əlaqədar Şah İsmayıl Xətai olaraq da tanınır. Əsərlərini əsasən Azərbaycan türkcəsində, qismən də farsərəbcə yazmışdır.

Mündəricat

I Şah İsmayılın altıncı əcdadı, mərkəzi Ərdəbildə yerləşən Səfəviyyə sufi təriqətinin əsasını qoymuş Şeyx Səfiəddin İshaqdır (1252–1334). Bir sıra Səfəvi mənbələri Səfəvi əcdadlarının tarixçəsini Şeyx Səfiəddinin yeddinci əcdadı olan və XI əsrdə yaşadığı güman edilən Firuzşah Zərrinkülaha bağlayırlar və onun yeddinci şiə imamı Musa əl-Kazımın nəslindən gəldiyini bildirirlər. Lakin araşdırmalar nəticəsində belə bir fikir irəli sürülmüşdür ki, Firuzşahı İmam Musa əl-Kazım vasitəsilə peyğəmbər və imamlar nəslinə bağlamaq cəhdi Səfəvilər sülaləsinin hakimiyyətə gəldiyindən sonra hökmranlıqlarının legitimliyini əsaslandırmaq məqsədini güdürdü. Tarixşünaslıqda Səfəvi əcdadlarını qeyri-türk entoslarla əlaqələndirmək üçün müəyyən cəhdlər edilmiş, Firuzşahın Cənubi Ərəbistandan (Yəməndən), Kürdüstandan və hətta Fars vilayətindən köçərək, Azərbaycanın Ərdəbil nahiyəsinə gəldiyi barədə iddialar ortaya atılmışdır. Lakin tədqiqatlar dərinləşdikcə bir sıra yerli və əcnəbi alimlər Səfəvi əcdadlarının türk mənşəli olduqlarını təkzibedilməz dəlillərlə təsbit etmişlər.

Səfəvi sülaləsinin kökü Azərbaycan ailələrindən olduğu, Şeyx Səfinin özünün də lap gəncliyindən, hətta fars vilayətlərində də olduğu sıralarda Türk Piri, Türk oğlu kimi tanındığı orta çağların bir çox qaynaqlarında təkrar təkrar yazılmışdır.

V.V.Bartold Səfəvilər sülaləsinin türkmənşəli olduğunu qeyd edərək yazırdı ki,

"Ərdəbil şeyxləri, şübhəsiz, fars mənşəli deyil, Türk mənşəli idilər". İ.P.Petruşevski də analoji fikirdə olub, Səfəvilər sülaləsinin əslən Cənubi Azərbaycandan, Ərdəbildən olduğunu, Səfəviyyə sufi-dərviş təriqətinin irsi şeyxləri olduğunu yazırdı və əlavə edirdi ki, "ilk Səfəvi şeyxləri Ərdəbildə yaşayırdı, onların doğma dili Azərbaycan dili idi". Sufizmin fransız tədqiqatçısı Massinyon Səfəviyyə təriqətini "Suxravərdiyyə dərviş ordeninin Azərbaycan qolu" olduğunu yazır.

Gəncədə Şah İsmayılın adına zərb olunmuş iki şahılıq gümüş pul.

Şah İsmayıl Səfəvi 1487-ci il iyulun 17-də nüfuzlu azərbaycanlı ailəsində anadan olmuşdur. O, ata tərəfdən Şeyx Səfiəddin nəslindən idi. Şah İsmayılın atası Şeyx Heydər, babası Şeyx Cüneyd olmuşdur. Onun anası Aləmşah bəyim Ağqoyunlu hökmdarı Uzun Həsənin qızı, Sultan Yaqubun bacısı idi. Şah İsmayılın iyirmi beşinci babası Əbülqasım Həmzənin, on beşinci babası Qızılbörk Firuzun qəbirləri Ərdəbil yaxınlığındakı Şeyx-Kəhrəlan kəndində indi də durur. Yerli əhali bu qəbirlərə ziyarətgah kimi baxır.

9 iyul 1488-ci ildə Tabasaranda Şirvanşah qoşunu ilə döyüşdə qızılbaşlar məğlub oldu. Şeyx Heydər isə öldürüldü. Ölümündən sonra, Sultan Yaqub tərəfindən İsmayıl, anası və qardaşları Sultan Əli və İbrahim ilə birlikdə əvvəl erməni monastırı Akdamar qalasında, sonra Şiraz yaxınlığındakı İstəxr qalasında həbs olundu və 5 il burada saxlanıldı. Bir müddətdən sonra Uzun Həsənin nəvəsi Sultan Rüstəm Səfəvilərdən istifadə etmək məqsədi ilə onları həbsdən azad etdirib müstəqil hakim kimi Sultanəlini Ərdəbilə qaytardı. Şeyx Heydərin böyük oğlu Sultan Əli atasının işini davam etdirir və həlak olmazdan əvvəl qardaşı İsmayılı təriqət şeyxi vəzifəsinə varis təyin edildi. Sultan ƏlininSultan Rüstəm birləşmiş qüvvələri 1493-cü ildə Baysunquru məğlub etdilər. Geri çəkilmək istəyən Sultan Baysunqur döyüşdə öldürüldü. Sultan Rüstəm əsas rəqibini məğlub etdikdən sonra Səfəvilərə qarşı siyasətini dəyişdi. Ərdəbil yaxınlığı Şəməsi döyüşündə Şeyx Sultan Əli məğlub edildi və öldürüldü. Şeyxin ölümündən sonra sufilər İsmayıl və qardaşı İbrahimə Ərdəbildə gizlənməyə görə kömək etdilər. Onların ardınca Heydərin oğlanlarını hər vasitə ilə tutmaq və məhv etmək tapşırığını almış Eybə Sultanın dəstələri şəhərə daxil oldular. İsmayıl anası Aləmşah bəyimin onu ilk vaxtlar onları gizlətdiyi Şeyx Səfiəddin məqbərəsini tərk edərək, Qazi Əhməd Kakuli adlı səfəvi müridlərindən birinin evinə köçdü və üç gün ərzində orada qaldı. Yeddi yaşlı oğlan Xancan adlı qadının himayəsinə verildi. Qızılbaşlar şeyx İsmayılı və qardaşı İbrahimi Ərdəbildə gizlətdikdən sonra Rəştə, daha sonra isə Lahicana, Gilanın Biyepiş vilayətinin hakimi Gərkiyə Mirzə Əlinin yanına gətirdilər. O, tanınmış alim Şəmsəddin Lahicini ərəb və fars dillərini öyrətmək, quranı oxumaq üçün İsmayılın və qardaşının tərbiyəçisi təyin etdi.

Ərzincana yürüş

1499-cu ilin avqustunda Şeyx Heydərin on üç yaşlı oğlu Lahicandan Ərdəbilə yola düşəndə onu bu yolda yeddi nəfərdən ibarət ən yaxın şəxslər müşayiət edir: Hüseyn bəy Lələ Şamlı, Əbdüləli bəy Dədə, Xadim bəy Xüləfa, Rüstəm bəy Qaramanlı, Bayram bəy Qaramanlı, İlyas bəy Xunuslu və Qarapiri bəy Qacar. Onlar Deyləmdən keçib Taroma gəlirlər. Dayanacaqlar zamanı İsmayılın dəstəsinə "Rum və Şam" tayfalarından tərəfdarlar qoşulurdular. Taromda sayı 1500 nəfərə çatmış qızılbaş qüvvələrinə baxış keçirildi. Oradan Qızılbaşlar Ərdəbilin cənub-qərbində yerləşən Xalxal tərəfə irəlilədikdən sonra qışı keçirmək üçün Xəzər dənizi yaxınlığında, Ərçivan adlı yerə gəldilər. 1500-cü ilin yazında şeyx İsmayıl Ərçivandan Araz çayının şimalındakı dağlıq rayonuna, Göyçə gölünün cənub sahillərinə doğru hərəkət etdi. Burada Qızılbaşlara ərəşli və zülqədər tayfaları qoşuldular.

İsmayıl Çuxursədi keçdikdən sonra Doqquz Ulam adlı yerə gəldi. Burada Kiçik Asiya qızılbaşları dəstəsinə başçılıq edən Qaraca İlyas ona qoşuldu. İsmayıl daha sonra öz dəstəsi ilə Kiçik Asiyaya doğru hərəkət etdi və ustaclı tayfasının yaşadığı Mingöl yaylağına gəldi. O, Tərcan ərazisindəki Kağızmandan və Sarıqaya yaylağından keçərək Ərzincana çatdı. Şeyx İsmayıl Azərbaycandan Kiçik Asiyaya keçənə qədər şamlı, rumlu, ustaclı, zülqədər, qacar, təkəli, əfşar, varsaq tayfalarından, Qaradağ sufilərindən ibarət 7000 qazi toplanmışdı.

Ərzincanda, qızılbaş ağsaqqalarının müşavirəsində hərbi yürüşün istiqaməti məsələsi müzakirə olunmuşdu. Bəziləri qüvvələrinin kifayət qədər olmamasını əsaslandırıb, qarşıdan gələn qışı Ərzincanda keçirməyi və əlavə qüvvələr gəlməsini gözləməyi, yaz gəldikdə isə (1501-ci il) Azərbaycana, Əlvəndə qarşı yürüşə başlamağı, digərləri qarşıdan gələn qışda Gürcüstanda cihad həyata keçirməyi, üçüncülər isə, Çuxursəd ərazisinə yola düşməyi və orada qışlamağı təklif edirdilər. Lakin bu təkliflərdən heç biri qəbul olunmadı. Qərara alındı ki, İsmayıl Şirvanşah Fərrux Yasara qarşı yönəldilsin.

Şah İsmayılın doyuşu

Əsas məqalə: Cabanı döyüşü
Şah İsmayıl və Şirvanşah Fərrux Yasar arasında baş verən Cabanı döyüşünü əks etdirən 1541-ci ilə aid rəsm.

İsmayıl əmirlərinin Gürcüstanaindiki Ermənistana bir neçə basqınından sonra 1500-cü ildə I Fərrux Yasara qarşı yeddi min qızılbaşla hücuma keçdi. Abidin bəy Davaçı Şamlı, Hüseyn bəy Lələ Şamlı, Məhəmməd bəy Ustaclı, Əhməd bəy Ustaclı, Bayram bəy Qaramanlı, Qılınc bəy Qaramanlı, Qaraca İlyas Bayburtlu, İlyas bəy Xunuslu, Sultanşah bəy Əfşar, Dana bəy Əfşar, Xəlil bəy Möhddar, Hüseyn bəy Süfrəçi Əfşar, Piri bəy Pərvanəçi Əfşar, Lələ Məhəmməd Təkəli, Bəkir bəy Cagirli, Piri bəy Qacar, Salman bəy Həzin Zülqədərli döyüşən qızılbaşlar arasında idi. Şah İsmayıla Şirvan əhli olan bir nəfərdən xəbər çatır ki, Fərrux Yasar İsmayıla da atasının aqibətinin üz tutacağını bildirmişdir. İsmayıl Gilana yollandı və əhalidən öyrəndi ki, Şirvanşah onun yaxınlaşdığını eşidib, müharibəyə hazırlaşmaq üçün Şamaxıdan çıxaraq yaxşı möhkəmləndirilmiş Qəbələ qalasına getmişdir. Bu səbəbdən, İsmayıl Şamaxını tutmaq qərarına gəldi. O, əhalinin şəhərdən qaçmasının qarşısını almaq və onların təhlükəsizliyini təmin etmək məqsədi ilə adamlarından Qulu bəyi Şamaxıya göndərdi. Lakin İsmayıl Şamaxıya daxil olanda öyrəndi ki, bütün əhali şəhəri tərk edərək dağlarda gizlənmişdir. Bir neçə gün Şamaxıda dayanan İsmayıl Şirvanşahın öz qoşunları ilə Buğurt qalası yaxınlığındakı meşədə düşərgə saldığını öyrəndi. Qızılbaşların Şamaxını tutması xəbərini alan Fərrux Yasar, Gülüstan qalasına çəkilməyi qərara almışdı. Qəbələyə hücum etmək fikrində olan İsmayıl, Şirvanşahın Gülüstan qalasına üz tutduğunu öyrəndi. Şirvanşah qalaya yetişə bilmədi, İsmayıl Cabanı adlanan yerdə Şirvanşahı sıxışdırdı. 1500-cü ilin payızında burada şirvanlılar və Şirvanşahlar üçün qanlı döyüş baş verdi. İsmayıl 7 minlik süvarinin başında 20 min süvarisi və hərbi nizamla düzülmüş 6 min piyadası olan Şirvanşahı təqib etmişdir. Bütün qoşunları məğlub olub qaçdıqda, sərkərdələri isə döyüş meydanında həlak olduqdan sonra tək qalan Şirvanşah atla Buğurt qalasına qaçmağa başladı. Onun şirvanşah olduğunu bilməyən bir dəstə qızılbaş, atlını təqib edərək Gülüstan qalasından bir qədər aralıda ona çatdılar. Fərrux Yasar, Hüseyn bəy Lələnin "cilovdarı" adlandırdığı Şahgəldi ağa adlı qızılbaş tərəfindən vurulub atdan salındı. O, Şirvanşahın başını kəsərək İsmayıla gətirdi. Əsir Şirvanlılar Fərrux Yasarın meyitini tanıyıb, onu dəfn etdilər. Münəccimbaşı Fərrux Yasarın ölümünü "Bəziləri deyir ki, o, əsir alınmış və sonra əlləri bağlı öldürülmüşdür." bu cür təsvir etmişdir. İsmayıl atasının və babasının intiqamını almaq üçün əsir götürdüyü bütün şirvanlıları qətlə yetirdi. Şirvanın çiçəklənən şəhər və qalaları İsmayıl tərəfindən işğal olundu.

Döyüşdə ələ keçirilmiş qənimətlər qızılbaşlar tərəfindən ələ keçirilib, bölüşdürüldü. İsmayıl üç gün döyüş meydanında qaldı, sonra isə Şamaxıya qayıtdı və şəhər əyanları tərəfindən ehtiramla qarşılandı. Fərrux Yasarın oğlanlarından biri, döyüşdən sağ çıxmış Şeyxşah İbrahim Xəzər sahilindəki Şəhrinov şəhərinə gələrək atasının qoşunundan sağ qalanları toplamağa başladı. Lakin Xadim bəy Xüləfanın yürüşündən xəbər tutaraq, gəmilərə oturub Gilana üzdü. Şeyxşahın ardınca gəlmiş İsmayıl bir neçə gündən sonra Şəhrinovu tərk edib, 1500–1501-ci ilin qışını keçirmək üçün Muğandakı Mahmudabada yola düşdü. Burada İsmayıla bildirirlər ki, Bakı əhalisi Səfəvilərin nümayəndələrinə itaət etməkdən və "xərac verməkdən" imtina edir. Belə olduqda İsmayıl, Məhəmməd bəy Ustaclı və İlyas bəy Xunuslunu Bakını tutmaq üçün göndərdi.

Bakının mühasirəsi və tutulması

Bakı o vaxtlar alınmaz qala sayılırdı. Şəhər üçqat divarla, bir tərəfdən dənizlə, quruda isə dərin və geniş xəndəklə əhatə olunmuşdu. Şəhərə yaxınlaşan qızılbaş döyüşçüləri onun Makedoniyalı İsgəndər səddini xatırladan qala divarına heyran qalırdılar. İsmayıla bu qalanı tutmaq çox vacib sayılırdı. Çünki Bakı o vaxtlar Şirvanın iri şəhərlərindən biri və Xəzər dənizində ən yaxşı tranzit ticarət mərkəzi idi. Qədimdən Şirvanşah xanədanına sədaqətli olan mühasirəyə alınmış bakılılar istehkamlarının alınmazlığına, böyük silah və ərzaq ehtiyatlarına güvənərək ehtiyatla vuruşurdular.

Ağqoyunlu Əlvəndlə mübarizə

1502–1524-cü illərdə Azərbaycan Səfəvilər İmperiyasının bayrağı
Şah İsmayıl və Şirvanşah Fərrux Yasar arasında döyüş , 1541-ci ilə aid rəsm

1499-cu ilin avqust ayında 12 yaşlı İsmayıl özünün yaxın tərbiyəçisi və məsləhətçisi olan bir neçə qızılbaş tayfa başçısı ilə birlikdə qoşun toplamaq üçün Ərdəbilə yollanır, ancaq şəhər hakimi tərəfindən təqib olunur. O, 1500-cü ilin yazında şamlırumlu tayfalarından, habelə Qaradağ və Talış əhalisindən ona qoşulmuş 2 minə yaxın qızılbaşla Qarabağ, Çuxursəd, Şuragil, Kağızman, Tərcan yolu ilə Ərzincana gəlir.

Fransız səyyahı və coğrafiyaşünası Andre Tevenin kitabında Şah İsmayılın şəkli , 1584-cü il

Ərzincanda keçirilən müşavirəsində Səfəvilərin irsi düşməni Şirvanşah Fərrux Yasarla müharibəyə başlamaq qərara alındı və əmirlərinin Gürcüstana bir neçə basqınından sonra İsmayıl Anadoluda topladığı təqribən 7 min nəfərlik tərəfdarı ilə 1500-cü ilin axırlarında Şirvana hücum edir. Cabanı döyüşündə Fərrux Yasar məğlub edildi və şirvanşah öldürüldü.

İsmayıl üç gün düşərgəsində qaldıqdan sonra Şamaxıya daxil oldu. Burada onu seyidlər, qazılar, rəislər və şəhər əyanları qarşıladı. Şamaxıya girən İsmayıl şəhərdə yalnız bircə gün qaldı. Burada öyrəndi ki, Şirvanşahın döyüş meydanından qaçıb canını qurtarmış oğlu II Şeyx İbrahim (Şeyxşah) Xəzər dənizinin sahilindəki Şəhrinou qalasındadır və atasının qoşunlarının salamat qalmış hissələrini ətrafına toplamışdır. İsmayıl sərkərdəsi Hülafə bəyə qoşun hissəsi ilə oraya göndərdi, duruş gətirə bilməyəcəyini görən Şeyxşah yaxın adamları ilə birlikdə qaçdı. Müqavimətə rast gəlməyən Hülafə bəy, Şəhrinouda düşərgə saldı. Ertəsi gün İsmayıl özü buraya gəldi. İsmayıl Şəhrinounu tutduqdan sonra Mahmudabada qışlağa getdi. Burada ona məlum oldu ki, Bakı şəhərinin əhalisi qalalarının möhkəmliyinə bel bağlayaraq xərac verməkdən imtina edir və müqavimət göstərirlər. İsmayıl uzun çəkməyən mühasirədən sonra 1501-ci ilin baharında Bakını aldı.

Şirvanşah qoşunlarının vuruşmadan sonra salamat qalmış hissələri Gülüstan qalasına cəkilmişdi. İsmayıl Bakını aldıqdan sonra Gülüstan qalasını tutmağa getdi. Lakin tezliklə Gülüstanın mühasirəsini buraxaraq, əmirlərinə bunu yuxuda imamdan tapşırıq alması ilə izah etmişdir, Ağqoyunlu Əlvəndlə mübarizəyə yollandı. Rəvayətə görə İsmayıl qızılbaş əmirlərini məşvərətə yığaraq onlardan soruşur: "Siz nə istəyirsiniz, Azərbaycan taxt-tacını, yoxsa "Gülüstan" qalasını?" Onlar yekdilliklə Azərbaycanı üstün tuturlar.

Mərv döyüşü
Şah İsmayılın yaratdığı Səfəvilər imperiyasının ərazisi

İsmayıl öz qoşunu ilə Naxçıvan istiqamətində hərəkət edir. 1501-ci ilin ortalarında Əlvənd Mirzə onları Şərur düzündə qarşılayır. Şərur döyüşündə Əlvənd Mirzənin 30 minlik ordusu İsmayıl 7 minlik qoşunu tərəfindən darmadağın edilir. Vahiməyə düşüb qaçan döyüşçülərini saxlamaq və rəqibin arxadan zərbələrini dəf etmək məqsədilə bir-birinə zəncirlənmiş dəvələrdən istifadə etmək cəhdi də Əlvənd Mirzəyə kömək etmir.

İsmayıl bu döyüşdə də öz yaşına görə qeyri-adi dərəcədə sərkərdəlik qabiliyyəti və şəxsi igidlik nümunəsi göstərir. O özü şəxsən Ağqoyunlu qoşununun sayılan əmirlərindən Karqiçay bəyi qılınc döyüşündə məğlub edir. Digər məşhur sərkərdələr də öldürülmüş və başları özgə düşmənlərə görk olmaq üçün qızılbaş döyüşçülərinin tutduğu yüksəkliklərdə qoyulmuşdur. Əlvənd özü isə döyüş meydanından güclə qaçaraq, canını qurtarmışdır. Beləliklə, İsmayıl xeyli qənimət qazanmışdır və ən əsası isə Təbrizə yol açıqdır.

1501-ci ilin payızında Təbrizə daxil olan İsmayıl özünü şah elan etdi. Bununla da paytaxtı Təbriz olan Azərbaycan Səfəvilər dövlətinin əsası qoyuldu.

I Şah İsmayılın tabe olmaq təklifini rədd edən Ağqoyunlu hökmdarı Sultan Muradla 1503-cü il iyunun 21-də Həmədan yaxınlığında döyüş Şah İsmayılın qələbəsi ilə nəticələndi və Ağqoyunlu dövləti süqut etdi.

Çox qısa müddətdə şah İsmayıl Şeybani xanın özbək dövlətindən tutmuş Osmanlı imperiyasının sərhədlərinə qədər uzanan möhtəşəm bir dövlət yarada bilir.

Özbək Şeybani xan İsmayıl üçün strateji əhəmiyyət daşıyan İsfahanı tutarkən ona göndərdiyi "Mən İran və Azərbaycan sərhədlərinə gələrək, oranı tutandan sonra İraqi-Ərəbə və Hicaza gedəcəyəm" məktubana cavab olaraq Şah İsmayıl öz qoşunlarını Xorasana yeridir. Şeybani xan Mərv qalasında gizlənir, lakin İsmayıl aldadıcı manevr edərək, onu qaladan bayıra çıxarır və 1510-cu il 2 dekabrda Mahmudi kəndi yaxınlığında şah İsmayılla Şeybani xanın qoşunları arasındakı Mərv döyüşü şah İsmayılın tam qələbəsi ilə başa çatır. Bütün gün ərzində davam edən bu ağır döyüşdə məğlub olan Şeybani xan qaçmaq istədikdə Şah İsmayılın döyüşçüləri və öz mühafizəçiləri tərəfindən qətlə yetirilir. Şeybani xanın başını şaha gətirirlər. Əmrə əsasən, onun kəlləsini qızıl suyuna çəkib, qədəh düzəldirlər. Bu döyüşdən sonra o, Herat, MərvBəlx şəhərlərini tutur. Bütün Şabran, Xorasan vilayəti şah İsmayılın hakimiyyəti altına keçir. Sonrakı illərdə Şah İsmayıl bütün İranı,İraqi-Ərəbi Səfəvilər dövlətinə qatdı. Onun dövründə Səfəvilər dövləti Yaxın Şərqin qüdrətli dövlətlərindən birinə çevrldi.Səfəvi dövləti öz yüksəlişinin zirvə nöqtəsinə çatır. Onun ərazisinin sahəsi 2 milyon 800 min kvadrat kilometrə çatırdı.

Şah İsmayılın dəbilqəsi
Çaldıran döyüşü , 1525-ci ilə aid rəsm
Çaldıran döyüşü

Səfəvi dövləti kimi güclü bir dövlətin yaranması Osmanlı sultanlarını narahat edirdi. Şah İsmayıl da geniş əraziləri əhatə edən şiə dövləti qurmaq istəyirdi. Anadoludakı türklər İsmayıla rəğbət bəsləməklə qalmır, bölgəni geniş xalq üsyanları bürüyür. Osmanlı ərazisindəki narazı əhali kütləvi surətdə Səvəfi dövlətinə köçməyə başlayır. Bütün bunlar Səvəfi ideologiyasının təkcə şərqi Anadoluda deyil, mərkəzi Anadoluda böyük təsirə malik olduğunu göstərir.

Beləliklə siyasi səbəbdən yaranan Səfəvi-Osmanlı qarşıdurması gələcəkdə uzun sürəcək və din pərdəsi arxasında aparılan müharibələrin səbəbi idi. İlk dəfə Çaldıran döyüşündən əvvəl Qızılbaşların kafir kimi öldürülməsinə fətva alan I Səlimin başlatdığı bu dini müharibə gələcəkdə onun oğlu I Süleymanın dövründə Osmanlı şeyxül-islamı Müfti Əl-Həmzə tərəfindən verilən fətva ilə qızılbaşların öldürülüb malları ilə birgə arvad və uşaqlara sahib olmalarını halal edən dövlət ideologiyasına çeviriləcək.

Çaldıran döyüşü zamanı Sultan Səlim tərəfindən ələ keçirilmiş Şah İsmayıl Səfəvinin şəxsi əşyaları. Topqapı muzeyi, İstanbul
Çaldıran döyüşü (1514)

Səfəvilər dövlətinə münasibətdə "dinc, yanaşı yaşama" prinsipinə sadiq qalaraq, əsasən sülh siyasəti yürüdən Sultan II Bəyaziddən fərqli olaraq onun oğlu 1512-ci ildə hakimiyyətə keçən Sultan I Səlim Yavuz (1512–1520) Səfəvilərə qarşı müharibə yolunu tutdu. Sultan Səlim Şah İsmayıl üzərinə qəti hərəkətə keçməzdən öncə Səfəvi dövlətinə qarşı bir sıra siyasi, mədəni, iqtisadi və əsgəri tədbirlər gördü. Sünni üləması qızılbaşlara qarşı hərb açılmasının cihaddan da mühüm və əqdəm olduğu barədə fitva vermişdi.

Səfəvi dövlətinə qarşı 19 mart 1514-cü ildə "şərq yürüşünə" başlayan Sultan Səlim hələ yolda olarkən Şah İsmayıla farsca üç təhqiramiz məktub yazmışdı. Bunlardan yalnız üçüncüsünə türkçə cavab verən şah məsələni sülh yolu ilə həll etməyə cəhd etmişdi, lakin uğursuz.

23 avqust 1514-cü ildə Çaldıran çölündə iki ordu üz-üzə gəldi. Osmanlı ordusu Səfəvi ordusundan sayca üstün idi. Çaldıran döyüşündəki qüvvələr nisbəti ilə bağlı tədqiqatlar nəticəsində müəyyən olunmuşdur ki, Osmanlı ordusu 100 min, Səfəvi qoşunları 40 min nəfərdən ibarət idi.

Bundan başqa Osmanlıların daha bir üstünlüyü də 300-ə qədər topun olması idi. Bütün bunlar döyüşün gedişinə təsir göstərməyə bilməzdi. Şah İsmayıl şəxsi igidlik və cəsurluq nümunələri göstərib, özünün qeyri-adi gücü və döyüş bacarığı ilə məşhur olan Turəli bəy Malqoçoğlunu təkbətək döyüşdə şəxsən məhv etmişdir. Şah İsmayıl qılıncla ona elə bir zərbə endirir ki, dəbilqəsi və başı iki yerə paralanır. İsmayılın qılıncı Əli bəyin sinəsinə qədər işləyir. Döyüşün qızğın çağında İsmayıl azsaylı dəstəsi ilə düşmənin artilleriyasına doğru can atır, lakin bu zaman onun atı büdrəyib yıxılır. Şah İsmayıla çox bənzəyən Sultanəli Mirzə Əfşar: "Şah mənəm", deyə qışqırmaqla onu əsir düşməkdən xilas edir və beləliklə yaralanan şah ata qalxaraq döyüş meydanından qaça bilir. I Sultan Səlim Xoy, MərəndTəbriz şəhərlərini tutur. Buna baxmayaraq, o, Təbrizdə çox qala bilməyib, 6 gündən sonra Şah İsmayıl tacı, əlbisələri və bəzək əşyaları da içində olmaqla xeyli qənimət götürərək, Təbrizi tərk edir.

Çingiz Mehbaliyev – Şah İsmayıl hücumda (şəxsi kolleksiyada saxlanılır.)

Tarixdə belə bir hadisə olub. Şah İsmayıl Çaldıran döyüşündə topları bir-birinə bağlayan zəncirləri kəsərkən bir anda onun qüvvətli zərbəsi topun lüləsinə tuş gəlir və top iki yerə bölünür. Çaldıran döyüşündən uzun müddət sonra Sultan Səlim Şah İsmayıldan həmin qılıncı ona göndərməsini istəyir. Şah həmin qılıncı Sultana göndərir. Sultan Səlim neçə dəfə cəhd göstərsə də topu kəsə bilmir. O Şaha məktubunda deyir : "Sən məni aldadırsan , bu həmin qılınc deyil.". Şah İsmayıl cavab məktubunda ona belə cavab verir : "Qılınc həmin qılıncdı, qol o qol deyil.".

Məktublarında göründüyü kimi Şah İsmayılın savadı hər yerdə özünü göstərir. O Çaldıran döyüşündə Sultan Səlimə məğlub olmasına baxmayaraq, məktublarında daima onu dərrakəsi ilə məğlub edib. Şah İsmayılın göndərdiyi məktublara Sultan aciz qalır cavab yaza bilmirdi. Sultan Səlim Şahın heç bir məktubuna cavab yazmayıb. Bu da Şah İsmayılın dövrünə görə çox savadlı və ağıllı bir şəxsiyyət olduğunu sübut edir.

Sultan Səlim qənimətlə birlikdə özü ilə İstanbula sonradan Türkiyənin incəsənət və sənətkarlıqının inkişafında müstəsna rol oynamış bir çox incəsənət xadimlərini və sənətkarları da aparır. Dünyanın ən zəngin muzeylərindən sayılan İstanbul Topqapı sarayında, Əsgər muzeyində Azərbaycan tətbiqi sənətinin Çaldıran döyüşündən sonra buraya gətirilmiş ən nadir nümunələri nümayiş etdirilməkdədir.

Tarixçilərin bildirdiyinə görə, Çaldıranda, döyüş meydanında kişi paltarı geyib, öz ərləri ilə birlikdə vuruşan xeyli qadın meyidi tapılmışdı.

Şah İsmayılı Mərv döyüşündə Şeybani xanla döyüşərkən təsvir edən miniatür (Çəhəl Sütun Sarayı)

Sonrakı illərdə Şah İsmayıl Şəki hökmdarlığını, Şirvanşahları, gürcü çarlarını Səfəvilərdən asılı vəziyyətə saldı. Hakimiyyətinin son illərində şah İsmayılla Şirvanşah Şeyxşah arasında dostluq və qohumluq münasibətləri yaranır. Əvvəlcə Şah İsmayıl qızı Pərixan xanımı Şeyxşahın oğlu Sultan Xəlilə ərə verir, sonra isə özü Şirvanşahın qızlarından biri ilə evlənir. Şah İsmayılın toyu 1523-cü il 5 noyabrda Təbriz yaxınlığında olur.

1524-cü ilin baharında – Novruz bayramından az sonra, Şah İsmayıl böyük qoşunla Qarabağ düzündə cərgə üsulu ilə ov edə-edə Şəki hökmdarlığının ərazisinə daxil olur. "Şəki valisi Həsən bəy onu qarşılamağa çıxıb, (şaha) təzim etmək şərəfinə nail oldu və zəmanə hökmdarına bol-firavan peşkəşlər təqdim etdi. Əlahəzrət şah ov etmək sevdasına və dağlara tamaşa etmək həvəsinə malik olduğu üçün hökm verdi ki qazilər və Şəki əyanları Gürcüstanla Şəki arasında yerləşən və Şahdağı (adı) ilə məşhur olan yerdəki cüyürləri və digər vəhşi ov heyvanlarını qovub bir yerə toplasınlar. Belə nəql edirlər ki, keçmiş sultanlar o vilayətdə Şahdağına pənah aparan ovun ardınca getməzdilər və buna görə də o dağda çoxlu cüyür vardı. Heç bir kəs o cüyürlərə dəyib-dolaşa bilmirdi. Çünki onların (Şahdağında) ovlanması uğursuzluq əlaməti hesab olunurdu.

Bu məsələni (şaha) ərz etsələr də, o həzrət buna məhəl qoymadı və ovun başlamasını əmr etdi. Elə ki cərgə ovu tərtib olundu, hökmdar çoxlu cüyür və saysız-hesabsız vəhşi heyvanları Şahdağında ovlayıb, Ərdəbilə tərəf geri qayıtdı". Lakin yolda ağır xəstələnir və Ərdəbildən tələm-tələsik Təbrizə yola düşür. Sərab yaxınlığındakı Mənqutay adlı yerdə halı o qədər ağırlaşır ki düşərgə salmalı olurlar. Həkimlərin müalicəsi bir fayda vermir. Şah ismayıl 23 may 1524-cü ildə vəfat edir. Nəşini Ərdəbilə gətirib Şeyx Səfi məqbərəsində dəfn edirlər. Abbasqulu Ağa Bakıxanov "Gülüstani İrəmdə" yazır: "… Hicri 930-cu ilin əvvəllərində (miladi 1524)… Şah İsmayıl vəfat etdi. O, mehribanlıqda dünyanı işıqlandıran və qəhrəmanlıqda düşməni yaxan, od məcazlı bir sultan idi. Qurmuş olduğu səltənətin mühüm işlərinə məşğul olmasına baxmayaraq, Şah İsmayıl alimlərlə müsahib olub, şeir söyləməyə də mail idi".

Şah İsmayıl Səfəvi 36 yaşında, həyatının, yaradıcılığının, arzularının ən qaynar bir çağında dünyadan köçür, lakin qısa ömrü müddətində gördüyü işlər ona ölməzlik qazandırmış, onu Azərbaycan xalqının siyasi və mədəni tarixinin ən parlaq səhifələrindən birinin yaradıcısı kimi tanıtdırmışdır. Şah İsmayılın yüksək hərbi istedadı haqqında K. Marks yazmışdır: "Səfəvilər xanədanının banisi Şah İsmayıl fateh idi. O, on dörd illik hakimiyyəti dövründə on dörd əyalət fəth etmişdi".

İsmayıl Səfəvi 13 yaşında olarkən Səfəvi əmirlərinin və digər türk tayfalarının dəstəyi ilə öz əcdadlarının başladığı mübarizə yoluna qədəm qoydu. Onun tərəfdarlarının çıxışı 1500-cü ildə baş verdi. AğqoyunluŞirvanşah qoşunları ilə müzəffər döyüşdən sonra, 1501-ci ildə İsmayıl Səfəvi Təbrizə daxil oldu, özünü Azərbaycanın hökmdarı elan etdi. Azərbaycan tarixində ilk mərkəzləşdirilmiş dövlət – Səfəvilər dövləti və ya Qızılbaşlar dövləti yaradıldı. Bundan sonra Şah İsmayılın nəhəng imperiya yaratmağa yönəlmiş aktiv siyasi, hərbi və ideoloji fəaliyyəti başlanır. Bu fəaliyyət cəsarətli işlərlə, çoxsaylı risklər, qurbanlar, məğlubiyyətlər və qələbələrlə müşayiət olunurdu.

Səfəvi dövlətinin yaranmasında əsas amil dövləti quranların türk olması, həmin dövlətin tarixi Azərbaycan torpaqlarında meydana gəlməsi və buradakı insanların "Qızılbaşlığ"a sadiq olmaları idi.

Şah İsmayılın ortaya çıxması və Qızılbaş dövlətini yaratması ilə Anadolu türkmanları öz soylarından, inancından bir öndərə sahib olmuş və onu bir xilaskar hesab edərək ona sıx bağlanmışlar. Dünya tarixində bir liderə bu dərəcə bağlılıq örnəyi yoxdur.

Orta əsrlərdə xalqımızın dövlətçilik tarixində Səfəvilər imperiyası Şah İsmayılın rəhbərliyi altında ən yüksək mərhələ kimi əvvəlki və sonrakı Azərbaycan dövlətləri zəncirində yalnız bir halqa olmuşdur. Bu siyasi qurumlar bir-birini əvəz etməklə və çoxəsrlik Azərbaycan dövlətçiliyinin əsasını formalaşdırmaqla Azərbaycan türk tayfalarını birləşdirmiş, dövlət quruculuğu ənənələrini, idarəçilik vərdişlərini, qonşu xalqlar haqqında bilikləri və informasiyanı, onlarla ünsiyyət mexanizmlərini, hakimiyyətin çox vaxt atadan oğula verilməsi təcrübəsini növbəti nəsillərə ötürmüşlər.

İlk mənbələrdə Səfəvilər dövlətinin banisinə aid edilən çoxsaylı mülahizələr onun türklərlə və Azərbaycanla ayrılmaz əlaqəsini birbaşa göstərir. Şübhəsiz, belə faktlardan ən məşhuru və inandırıcısı İsmayıl Səfəvinin Şirvandakı Gülüstan qalası mühasirəyə alınan vaxt dediyi sözlərdir. İsmayıl atası Şeyx Heydərin qatili, Şirvanşah Fərrux Yasar üzərində qələbədən sonra öz düşməninin qüvvələrini tamamilə darmadağın etmək üçün onların sığındığı Gülüstan qalasını mühasirəyə almışdı. İsgəndər bəy Münşi yazır ki, İsmayıl Şirvanın ən əlçatmaz istehkamlarından biri olan Gülüstan qalasının mühasirəsi uzandığı üçün böyük əmirləri yanına çağırıb dedi: "Sizə Gülüstan qalası lazımdır, yoxsa Azərbaycan taxtı?". Müqəddəs Səfəvi xanədanının etiqad sahibləri… Azərbaycan taxtı" cavabını verdilər.

Həmin tarixi məqsədi həyata keçirmək üçün İsmayıl 1501-ci ildə Ağqoyunlu Əlvənd üzərində qələbədən sonra Təbrizə daxil olaraq özünü şah elan etdi. Şeyx Heydərin çata bilmədiyi məqsədə oğlu İsmayıl nail oldu, Azərbaycan torpağının böyük bir qismi vahid Qızılbaş dövlətində birləşdirildi.

Şah İsmayıl zəfərdən-zəfərə gedirdi və ta Çaldıran döyüşünə qədər məğlubiyyət nə olduğunu bilmədi. O, müzəffər, xoşbəxt iqballı, gəncliyinə baxmayaraq siyasi müdrikliyə malik bir şah idi. Şah İsmayıl yalnız alimənsəblərlə deyil, rəiyyətlə rəftarında da mülayim və ədalətli idi.

Xalqımızın görkəmli dövlət xadimi Şah İsmayıl ana dilinə hörmət edir və bu dildə yazan şairləri, ozonları sevir, onları himayə edirdi. Elə buna görə də, dilinə, vətəninə bağlı el şairləri, aşıqları da onu sevir və onun doğma dilinə, xalqına bağlılığını əsərlərində tərənnüm edirdilər. Şah İsmayıl Azərbaycan dilində təkcə gözəl şeirlərin, mükəmməl ədəbi abidə olan "Dəhnamə" ("On məktub") poemasının müəllifi deyildi. O, həm də dövlət fərmanları imzalayır və beləliklə, Azərbaycan dilini dövlət müstəvisinə, siyasi müstəviyə keçirmiş olurdu. Aldığı tərbiyəyə və maraqlarına görə İsmayıl qızılbaş tayfaları və köçəri əyanları ilə sıx bağlı idi. O, yaxşı təhsil görmüşdü, şair və alimlərə himayədarlıq edirdi.

Şah İsmayıl Səfəvinin öz xalqı qarşısında xidmətləri həm də ondan ibarətdir ki, o, Azərbaycan milli mədəniyyətinin inkişafı üçün əlverişli şərait yaratmışdır, onun hakimiyyətdə olduğu illər ölkənin orta əsrlər tarixində tərəqqi baxımından ən önəmli dövr sayılır. O, təkcə ana dilində yaradan şairləri, Azərbaycan alimlərini, incəsənət xadimlərini təşviq etmirdi, həm də bütövlükdə incəsənətin, elmin inkişafına himayədarlıq edirdi. Onun səyləri sayəsində Azərbaycan dili nəinki fars dilinin güclü təsirindən qurtardı, həm də sonrakı yüzilliklər boyu onu üstələdi. Elm, sənət xiridarı olan Şah İsmayılın sarayında yaradıcılıq üçün əlverişli şəraitdə, diqqət, qayğı, hörmətlə əhatə olunmuş mühitdə bir çox rəssam, istedadlı heykəltəraş, xəttat, musiqiçi yaşayırdı.

Şah İsmayılın Azərbaycan dövlətçiliyi qarşısındakı ən böyük xidmətlərindən biri də öz dövrü üçün xarici siyasət mexanizmlərini formalaşdırmasıdır. Qüdrətli imperiya yaradan Şah İsmayıl həm də Qərbi Avropada Papalıq, İspaniya, Portuqaliya, Venesiya, Genuya və s. ilə səmərəli qarşılıqlı münasibətlərin möhkəm bünövrəsini qurmuşdu.

Səfəvilər dövləti yarandığı gündən qısa müddət ərzində bütün Yaxın və Orta Şərqdə qüdrətli hərbi-siyasi amilə çevrilmişdi. Şah İsmayılın yaratdığı Azərbaycan dövlətçiliyi Azərbaycan türklərinin dünyagörüşünün təkamülünə kömək etdi. Şah İsmayıl Səfəvi Azərbaycan tarixində ilk dəfə olaraq azərbaycanlıların bütün səviyyələrdə (Azərbaycan dilinin dövlət müəssisələri və hərbi işdə tətbiqi də daxil olmaqla) üstün yer tutduğunu təsdiq edən dövlət yaratmışdı.

Şah İsmayıl qızılbaşlığın vahid ideologiyasını yaratdı. Bu ideologiya bütün Azərbaycan türklərini o vaxt üçün öz ətrafında uğurla birləşdirdi və onlara nəhəng ərazidə siyasi dominant statusunu əldə saxlamağa imkan verdi.

Azərbaycan xalqının Şah İsmayılla təkcə böyük dövlət xadimi kimi deyil, həm də cəsur, istedadlı sərkərdə, yüksək mənəvi keyfiyyətləri hətta o vaxtlar Azərbaycana gələn Qərb diplo¬matlarında da heyranlıq doğuran şəxsiyyət kimi fəxr etməyə tam haqqı vardır. Biz onun sərkərdə istedadı sayəsində yaranmış tarixi dövlətin varisləriyik, elə bir dövlətin ki, sonralar ərazisində bır sıra dövlətlər yaranmışdır və indi də mövcuddur.

Şah İsmayılın 3 əsas həyat yoldaşı, ( ümumilikdə 5), 6 oğlu və 8 qızı olmuşdur.

Evlilikləri

  1. Şah Sultan – (ö.1540) Abdi bəy Şamlının qızı
  2. Behruzə Sultan – Bağdad valisi Xüləfanın qızıdır.
  3. Xanbəyim xanım Mosullu (ö.1547)
  4. Şahbəyim xanım Mosullu (ö. 1541, Şiraz) – Mahmud Bektaşinin qızı
  5. Münəvvər xanım Şirvani – Şirvanşahın qızı

Oğulları

  1. I Təhmasib – Behruzə Sultanın oğlu.
  2. Əlqas MirzəŞah Sultandan olan oğlu.
  3. Rüstəm Mirzə — 13 sentyabr 1517-ci ildə Marağada doğulmuşdur. Behruzə (Gülzar) Sultandan olmadır. Gənc yaşda vəfat etdi.
  4. Sam mirzə SəfəviŞah Sultandan olan oğlu.
  5. Bəhram MirzəŞah Sultandan olan oğlu.
  6. Hüseyn Mirzə — 11 dekabr 1520-ci ildə doğulmuşdur. Behruzə Sultandan olmadır. Gənc yaşda vəfat etdi.

Qızları

  1. Fülanə bəyim – II Bəyazidin oğlu Şahzadə Əhmədin oğlu Şahzadə Murad ilə evlənmişdir.
  2. Canış xanım (26 fevral 1507 – 2 mart 1533) – 1518-ci ildə Əmirə Dibac Sultan Müzəffər ilə evlənmişdir.
  3. Pəri Sultan – Şahbəyim Taclı bəyimin qızı. 4 oktyabr 1524-cü ildə II Xəlilullahla evlənmiş, 1539-cu ildə Dərvişməhəmməd xanla evlənmişdir.
  4. Xanış Sultan (ö. 12 mart 1564) – 1537-ci ildə Seyyid Nurəddin Nemətullah Baqi Yəzdi ilə evlənmiş, övladları olmuşdur.
  5. Şahzeynəb xanım (1519–1556) – Məhəmməd Şərəf xan Təkəli ilə evlənmişdir.
  6. Firəngiz xanım (d. 1519).
  7. Məhinbanu Sultan (1519–1562) – Şahbəyim Taclı bəyimin qızı. Ailə qurmamışdır.
  8. Fatma Sultan – Abdulla xan Ustaclı ilə evlənmişdir.
Xətai divanı

Şah İsmayıl hələ uşaq yaşlarından idman oyunlarına, cıdır yarışlarına böyük həvəs göstərir, tez-tez ova gedirdi. Sərkərdəliyi dövründə o bir neçə zorxana açdırmışdı ki, burada bayram şənlikləri düzənlənər və pəhləvanlar öz güclərini sınayardılar. Şah İsmayıl həm də rəssamlıq və xəttatlıq bacarığı ilə də seçilir, kitab oxumağı çox sevirdi. Uzun Həsənin Təbrizdə yaratdığı məşhur kitabxananın nəzdində o, yeni tipli geniş bir kitabxana açdırmışdı ki, buradan həm öz ölkəsinin əhalisi və alimləri, həm də qonşu ölkələrin alimləri istifadə edirdilər.

Şah İsmayıl Səfəvi

Venesiyadan olan bir tacir 1518-ci ildə yol qeydlərində özünün şah İsmayılla Təbrizdəki görüşlərini belə xatırlayır: "İndi onun 31 yaşı var. Ortaboylu, olduqca gözəl və mərd bir kişidir. Saqqalını qırxır, bığ saxlayır. Ona qız kimi vurulmaq olar. Solaxay olsa da bütün əmirlərdən güclüdür. Oxatma məşqləri zamanı adətən musiqi çaldırır. Rəqsi çox sevir və rəqqasələr oynarkən ayaqlarını yerə döyərək, İsmayıla həsr olunan mahnılar da oxuyurlar. O, hər gün əmirlərlə oxatma yarışları keçirmək üçün meydana çıxır və həmişə də günün qaliblərinə mükafatlar verir. Bu yarışlar vaxtı onun şərəfinə çalıb-oxuyur, rəqs edirlər. Bu sufi öz təbəələri, xüsusilə də əskərlər tərəfindən Allah kimi sevilir və pərəstiş olunur. Onun əskərlərindən bir çoxu döyüşə yalın əllə-dəbilqə və zirehsiz girirlər, onlar əmindirlər ki, İsmayıl onları döyüşdən salamat çıxaracaq."

Müqəddəs Roma İmperiyası və Səfəvilər İmperiyası ittifaqı.(Solda V Karl,sağda Şah I İsmayıl)

Şah İsmayıl həm də gözəl səsə də malik idi. Bərbəd adlanan alətdə gözəl çalır və oxuyurdu. O, uşaq yaşlarından şeir yazmağa başlamışdı.

Rəvayətə görə, Şah İsmayıl dərviş paltarı geyinib məmləkəti gəzib dolaşar və xalqın dərd-səri ilə maraqlanarmış.

O, Azərbaycan türkcəsini dövlət dilinə çevirmiş, ölkənin siyasi, ictimai, iqtisadi və mədəni inkişafı üçün bölük işlər görmüşdür.

Xalq arasında indiyə qədər dildən-dilə gəzən əfsanədə də Şah İsmayılın qeyri-adi fiziki qüvvəsindən danışılır. Əfsanədə deyilir ki, Çaldıran döyüşündən sonra Şah İsmayılın öz qılıncı ilə düşmən toplarının lüləsini yarması xəbəri Sultan Səlimə çatır. Maraqlanan sultan şah İsmayıla ismarış göndərib xahiş edir ki, qılıncını ona göndərsin. Tezliklə onun bu xahişinə əməl olunur. Lakin sultan həmin qılıncla topun lüləsini yarıb keçə bilmir və İsmayılı günahlandırır ki, guya o, həqiqi qılıncı göndərməyibmiş. Şah İsmayıl məcburiyyət qarşısında yazdığı məktubda məsələnin nə yerdə olduğunu anladığına işarə edir və yazır ki, qılınc həmin qılıncdır, vuran əl isə həminki olmayıb.

Xətai divanı
Xətai (Maral Rəhmanzadə)

Azərbaycanda Xətai irsinin öyrənilməsi sovet hakimiyyəti illərindən başlanmışdır. Azərbaycanın tarixçi və ədəbiyyatşünas alimlərindən S.Mümtaz, H.Araslı, M.Quluzadə, Ə.Məmmədov, O.Əfəndiyev, Paşa Kərimov, M.Abbaslı kimi mütəxəssislərin bu yöndə apardıqları araşdırmalar və yürütdükləri mülahizələr xüsusilə diqqəti cəlb edir. Belə ki, AMEA-nın M.Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunun elmi işlər üzrə direktor müavini, filologiya elmləri doktoru Paşa Kərimov Almaniyada yaşayan soydaşımız Məhəmmədəli Hüseyninin köməyi ilə Şah İsmayıl Xətainin xətt nümunələrinin rəngli surətlərini əldə edib. Burada Şah İsmayıl Həzrət Əlinin kəlamlarını gözəl xətlə qızılı və mavi mürəkkəblə köçürüb.

Qeyd edək ki, müxtəlif rəngli vərəqlərə köçürülmüş və cildlənmiş əsərin əvvəllər yalnız bir səhifəsinin surəti ölkəmizdə idi. İndi isə Münxenin Baviyera Dövlət Kitabxanasında saxlanan əsərin 27 vərəqinin hamısının surəti Azərbaycana gətirilib. Nümunələrin üzərindəki qeyddən görünür ki, mətn Şah İsmayıl Xətai tərəfindən 1514-cü ildə köçürülüb.

Xətt nümunələrinin altında ərəbcə mətnin fars dilinə tərcüməsi naməlum xəttat tərəfindən köçürülüb. Bu xətt nümunəsinin Çaldıran döyüşündən əvvəl yazıldığı ehtimal olunur. Osmanlı imperatoru birinci Sultan Səlim Təbrizi işğal etdiyi zaman bu əlyazmanı da ələ keçirərək İstanbula aparıb. Əsər sonradan Avropaya aparılıb.

Xatırladaq ki, Şah İsmayıl Xətainin gözəl xətt nümunəsinin "Kəlimati-Mürtəzəviyyə" adı altında Münxenin Baviyera Dövlət Kitabxanasında saxlandığı barədə ilk məlumatı türkiyəli alim İsmayıl Hikmət Ertaylan İstanbulda 1965-ci ildə çap etdirdiyi "Divani-türkiyi-Zəfər" kitabında verib.

İsmayıl Xətai az yaşamasına, vaxtının çoxunu dövlət işlərinə sərf etməsinə baxmayaraq zəngin və çoxcəhətli bir irs yaratmışdır. O, həm əruz, həm də heca vəznində, həm epik, həm də lirik janrlarda qələmini işlətmiş, yaddaqalan, nümunə, örnək ola bilən əsərləri ilə Azərbaycan ədəbiyyatını zənginləşdirmişdir. Onun səmimi, ürəkdən qopub gələn, zamanın qarşıya qoyduğu tələblərə cavab kimi meydana çıxan poeziyası çox vaxt siyasi-ictimai fəaliyyəti ilə birləşmişdir. Bu poeziya gah qılıncla bərabər döyüş meydanlarına getmiş, gah müdrik el ağsaqqallarının, təriqət şeyxinin öyüdlərinə çevrilmiş, gah da dünyaya və insana məhəbbətlə dolu bir qəlbin tərcümanı olmuşdur. Bu poeziya qəhrəmanlığa, gözəlliyə, mənəvi saflığa məhəbbətlə, şərə, eybəcərliyə, əqidəsizliyə, dönüklüyə, sədaqətsizliyə, cılızlığa nifrətlə doludur. Bu poeziya, hər şeydən əvvəl, mənəvi azadlığı təsdiq edir. Din və şəriətin mənəvi əsarətini bu poeziya qəbul etmir. Dünyagörüşü etibarilə panteist olan şair Mənsur Həllacİmadəddin Nəsimi kimi "ənəlhəq" ("mənəm allah") şüarına, ideyasına tərəfdar çıxıb özünü "vəhdət gülzarının bülbülü" adlandırır:

Çün Xətaidir bu gün gülzari-vəhdət bülbülü,
Dəxi ol zaği-siyəh gülzarə gəlməsün.

Bütün kainatı ilahi, mütləq varlıqla bir sayan, yaradıcı ilə yaradanı, insanla allahı eyniləşdirən və bu eyniliyi vəhdət gülzarı, özünü isə bu vəhdət və birlik gülzarının bülbülü, şairi adlandıran Xətai özünü "mütləq həqiqət" ("həqqi-mütləq") deyə vəsf edir:

Xətai divanı

Ənəlhəq sirri uş könlümdə gizli
Ki, həqqi-mütləqəm, həq söylərəm mən.

Böyük mütəfəkkir şair Nəsimi kimi Xətai də görünən hər şeydə, o cümlədən insanın simasında ilahi varlığı görməyə çağırır:

Yəqin bil əhli-iqrarın yanında
Yerü gög cümlə həqdir, olma gümrah…
Ta səni gördü Xətai valehi şeydayidir,
hansı gözdür həq üzün görcək ki, bidar olmadı?

Şairin sufi olması onun poeziyasına da güclü təsir göstərmiş, ona daha cəsarətli humanist ruh vermişdir. Lakin bu cəsarət Xətainin yaradıcılığını sırf təriqət poeziyasına çevirməmişdir. O, bütün məqamlarda real həyat və real insan haqqında düşünmüş, real insana müraciətlə yazıb yaratmış, real insandan və onun hisslərindən, qayğılarından söhbət açmışdır.

Onun şeirlərində xeyir və şər anlayışları ilə bağlı fikirlər də vardır. Bu məsələdə Xətai Azərbaycan ədəbiyyatının dühası Nizami Gəncəvi ilə həmfikirdir. O da belə hesab edir ki, insan yaxşı-yaman nə iş tutsa, onun bəhrəsini görəcək, pis əməl sahibi öz əməlləri üçün xəcalət çəkəcəkdir. Ancaq xeyir işlər, əməllər arxasınca gedənlər hər cür xəcalət, peşmanlıq hisslərindən uzaq olacaqlar.

Xətainin şerlərində insan, lirik qəhrəman məğrur, azad fikirli, öz qüdrətinə inanan bir varlıq kimi tərənnüm olunur, onun ölməzliyi, əbədiliyi, ən ağıllı bir şəxs olması, düşmənlərin canına vəlvələ salmağa qadir olduğu dönə-dönə nəzərə çatdırılır.

Hələ XII əsrdə Nizami Gəncəvi sufizmə rəğbətlə yanaşmış, sufiləri ürəkdən xəbərdar olan adamlar kimi təqdim etmişdir. Şairin "Sirlər xəzinəsi" əsərində müxtəlif xarakterlərə malik sufi surətləri yaradılmışdır. Xətai də sufiləri halal və haram yola gedənlər adı ilə iki yerə ayırır. O, ən yüksək insani keyfiyyətləri əsl sufilər arasında axtarır, öz müridlərini əsl sufi kimi hərəkət etməyə, sufi – insan adını uca tutmağa çağırır:

Sufi isən, alıb-satma,
Halalına haram qatma,
Yolun əyrisinə getmə,
Doğru yola nəzər eylə.

Şairin nəzərində həqiqi sufi əsl insandır. Onda alıb-satmaq, harama meyl etmək, əyri yola getmək kimi hərəkətlər, sifətlər ola bilməz. Əgər hər hansı bir sufi bu sifətlərə malik deyildirsə, o sufilikdən də, insanlıqdan da uzaq bir adamdır. Xətai belə sufiləri rədd edir.

Xətainin poeziyasında ehkamçılığa, mövhumatçılığa, insan mənəviyyatını buxovlayan zəncirlərə qarşı güclü bir etiraz vardır. Xətai şeirinin əsas obyekti insan, əsas qayəsi insana məhəbbətdir. Xətai dövründə islam dininin insan idealı ilə humanist ziyalıların insan idealı bir deyildir. Dindar insan hər cür istək və arzularını buxovlayıb cənnət xəyalı ilə yaşayırdısa, humanist ziyalıların ideal insanı əsl cənnəti bu dünyada axtarır və tapırdı. İnsansız dünyanı və cənnəti barsız bağa bənzədir, insansız cənnəti istəmirdi:

Ərdəbildə Şah İsmayıl Səfəvinin heykəli

Neylərəm ol cənnəti, içində dildar olmasa?!
Qoy onu viranə qalsın – bağçada bar olmasa.

Şair insanı yer üzünün ən qiymətli gövhəri saydığından insansız olan, insana zidd olan, insanın sədaqətinə mane, buxov, əngəl olan hər şeyi rədd edir.

Xətainin şeirlərində gah real insani sevgi tərənnüm olunur, gah da məhəbbətdən geniş fəlsəfi bir kateqoriya kimi söhbət açılır. Hər iki halda məhəbbətin tərənnümü onun humanizmi, fikir sərbəstliyi ilə bağlıdır.

Üzün gördüm sənin, ey yari-məhru,
Könüllər afəti, ya üzmüdür bu?

Dodağın həsrətindən xəstə haləm,
Axıtdı gözlərim yaşı be hər su.

Həbəşdir kim, müsafir Rumə düşmüş
Üzün səfhindəki ol xali-hindu.

Gözündən ahu tək dağlara düşdüm,
Nə sehr etdi mənə ol iki cadu?

Xətai dər üzün xurşidə nisbət,
Sözü rövşən dedim üzünə qarşu.

İnsan gözəlliyi bu şerdə romantik bir dillə, heyranlıqla qələmə alınmışdır. Buradakı bədii suallar, bənzətmələr aşiqin qəlbindəki təlatümləri, həyəcanları təbii, səmimi şəkildə oxucuya çatdırır.

Xətainin məhəbbət poeziyası güclü kədərdən, qəmdən bir qayda olaraq uzaqdır. Xətai yaradıcılığını tədqiq edənlərin fikrincə bu isə onun daha çox cəmiyyətdə tutduğu ali mövqe ilə əlaqədardır. Çünki, şah heç zaman maddi və ya digər sərvətlərdən əskiklik görməmişdir ki, şikayətlənsin.

Şairin təbiət təsvirinə həsr edilmiş şerlərində şux, şad əhvəli-ruhiyyə hökm sürür:

Bahar oldu ki, aləm gülşən oldu,
Gözün aç, gör cahan nə rövşən oldu.

Bəzəndi hər bir ağac bir gül ilə,
Ağaclar cümlə gül pirahən oldu.

Açıldı yazlar, bitdi çiçiklər,
Gül ilə şol bənövşə susən oldu.

İrişdi vədəsi badi-baharın,
Behər su gül hezaran-xərmən oldu.

Xətainin aşiqanə qəzəllərində sevgi duyğuları bir çox hallarda o qədər səmimi, təbii verilir ki, boyalarının, ifadələrinin əlvanlığı və sadəliyi ilə insanı heyran edir, tilsimləyir. "Qızıl gül, bağü bustanım, nə dersən?" misrası ilə başlanan məşhur qəzəli yada salaq. Bu qəzəldəki hər beyt, hər parça saf, həssas bir qəlbdən qopan sevgi harayı kimi səslənir:

Qızıl gül, bağü bustanım, nə dersən?
Fəda olsun sənə canım, nə dersən?

Qərarü səbrü aramım tükəndi,
Kəsildi külli-fərmanım, nə dersən?

Əridi iliyim, qaldı sümüyüm,
Bu təni tərk edər canım, nə dersən?

Əgər yatsam min il torpaq içində
Dürüstdür əhdü peymanım, nə dersən?

Xətai can ilə çün səni sevdi,
Sevən ölsünmü, sultanım, nə dersən?

Real insanın, real insani hisslərin, arzuların, düşüncələrin romantik şəkildə tərənnümü, həm də Xətaiyə məxsus bir tərzdə tərənnümü XVI əsrin birinci rübü üçün qiymətli yeni bir hadisə idi. Nəsiminin, Kişvərinin, Həbibinin, Hamidinin poeziyasından qidalanan bu şerlərdə yeni, orijinal, ancaq Xətaiyə məxsus cəhətlər də çoxdur.

Xətainin çoxcəhətli poeziyasında epik əsərlər də mühüm yer tutur. Onun "Nəsihətnamə" məsnəvisi və "Dəhnamə" poeması epik şerin qiymətli nümunələridir. "Nəsihətnamə" adından da göründüyü kimi, nəsihətamiz, fəlsəfi poemadır. Burada ardıcıl nəql edilən hadisə yoxdur. "Nəsihətnamə" sufizmin panteist müddəalarını şərh edən fəlsəfi bir əsər olmaqla bərabər insan haqqında qabaqcıl humanist düşüncələri də əks etdirir.

"Dəhnamə" Xətainin həcm, fikir və sənətkarlıq baxımından ən mühüm əsəridir. Bir yandan klassik ədəbiyyatdan, bir yandan da xalq yaradıcılığının zəngin xəzinəsindən, nağıl və dastanlardan istifadə ilə yaradılan bu poema başqa "Dəhnamə"lərdən forma və məzmun əlvanlığı ilə seçilir. Xətainin özünəməxsusluğu: hissləri səmimi, inandırıcı, təbii ifadə etmək, təbiəti duymaq, məhəbbətin həyəcanlarını dolğun əks etdirmək, xalq ədəbiyyatından şüurlu şəkildə bol-bol faydalanmaq keyfiyyətləri bu əsərdə də göz qabağındadır.

Dəhnamə on məktub deməkdir. Zahirən əsər on məktubdan ibarət olsa da, poemanın məzmununu məktublar yox, daha çox həmin məktublarla əlaqədar hadisələr təşkil edir.

Xətai mövzunun imkanlarından bacarıqla istifadə edib rəngarəng təbiət lövhələri, insan duyğularının təbii, səmimi ifadəsi üçün müxtəlif boyalar tapıb işlədir. Sıx-sıx lakin yerli-yerində verilmiş qəzəllər poemadakı lirizmi daha da gücləndirir. Şairin yaratdığı təbiət təsvirlərindən biri poemanın başlanğıc hissəsində verilmişdir. Bu təsvirlər o qədər dəqiqdir ki, rəssamlar onun əsasında heç bir çətinlik çəkmədən çoxlu lövhələr yarada bilərlər.

Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında Bahariyyə adlı janra bir qayda olaraq Xətainin həmin təsviri ən səciyyəvi nümunə kimi göstərilir. Ədəbiyyatımızda çoxlu təbiət təsviri yaradılmasına baxmayaraq Xətainin yaratdığı həmin təsvir bu tipli təsvirlər içərisində müstəsna yer tutur:

Qış getdi, yenə bahar gəldi,
Gül bitdi vü laləzar gəldi.

Quşlar hamısı fəğanə düşdü,
Eşq odu yenə bu canə düşdü.

Sərvin yenə dutdu damənin su,
Su üstə oxudu faxtə ku-ku.

Qönçə dəhəni çəməndə xəndan,
Gülməkdən ənar açıldı dəndan.

Durna uçuban həvayə düşdü,
Laçın aluban ovayə düşdü…

Bu təsvirdə təbiət insandan təcrid olunmur. Şən, şad bir qəlbin təbiətdən aldığı həzz, sevinc addımbaşı özünü hiss etdirir. Şair quşların fəğanə düşməsini deyən kimi insan həyatı barədə araya tez bir söz atır, "Eşq odu yenə bu canə düşdü" deyərək təbiətlə insan həyatını vəhdətdə götürdüyünü nəzərə çatdırır.

Təbiətdə gül açıb quşlar nəğmə oxuyanda insan qəlbində də sevgi duyğularının oyandığını söyləyir.

Təbiət təsvirləri ilə yanaşı poemada Aşiqin mənəvi iztirablarını əks etdirən qəzəllər də əsərin bədii təsir gücünü artırmağa xidmət edir.

"Dəhnamə" mövzusunda Xətaidən əvvəl başqa Azərbaycan şairləri – Hümam Təbrizi, Marağalı Əvhədi də əsərlər yazmışdır. Bu ənənəvi süjeti Xətai vəziyyət və hadisələrə uyğun olaraq yaratdığı lövhələr və başqa poetik tapıntılar vasitəsilə yeniləşdirə bilmişdir. Həmçinin Xətainin "Dəhnamə"si ana dilində yaranan ilk epik əsərlərdəndir.

Epik əsərdə lirik janrlardan, o cümlədən qəzəllərdən istifadəyə Füzulidən, hətta Həqiridən əvvəl Xətai poemasında rast gəlirik. Xətai bu poemanı hakimiyyət uğrunda mübarizələrinin ən gərgin çağlarında, 1506-cı ildə, iyirmi yaşında olanda yazmışdır. O, həyatının bu gənc çağlarında təkcə Azərbaycan Səfəvi dövlətinin əsasını qoymaqla məşğul olmamış, həm də epik şerimizə "Dəhnamə" kimi orijinal keyfiyyətlərə məxsus bir əsər bəxş etmişdir.

Xətai ədəbi irsinin mühüm bir hissəsini heca vəznində xalq şeri formalarında yazılmış əsərlər təşkil edir. Heca vəznli şerimizin tarixi Xətai ilə başlayır. Düzdür, bu forma xalq arasında Xətaidən əvvəl də olmuşdur, lakin onu yazılı ədəbiyyata gətirən Xətaidir. Hökmdar şair fikirlərini daha çox xalq şeri ənənələri əsasında tərbiyələnən, nisbətən az savadlı, və ya tam savadsız olan geniş kütlələrə, müridlərə, qızılbaş əsgərlərə çatdırmaq üçün doğma janrların daha əlverişli olduğunu duymuş, onların sevdiyi, başa düşdüyü formalardan istifadə etməyi özünə borc bilmişdir.

Bu şerlərdə xalq ruhuna və zövqünə yaxınlıq xüsusi yer tutur. Xətainin siyasi, əxlaqi, estetik baxışları bu şerlərdə son dərəcə aydın və sadə bir tərzdə ifadə olunur. Ümumiyyətlə, Xətai şeirinə xas bir keyfiyyət olan sadəlik və aydınlıq onun heca vəznli şerlərində daha qabarıq şəkildə nəzərə çarpır. Xətainin heca vəznində yazdığı qoşma, gəraylı, varsağı, bayatı, nəfəsilahilər indi də öyrənmək, ibrət almaq üçün nümunə olmaq dərəcəsindədir. Şair oxucularını diqqətli, ehtiyatlı olmağa, əqidə, məslək yolunda sədaqətlə yürüməyə çağırır:

Dərindir bizim dəryamız, boylanmaz,
Min bir kəlam desəm, biri anlanmaz.
Kişi iqrarsız yollara bağlanmaz,
Yolları qoynunda yürüyüb gedər.

Bu parçalarda oxucunu, dinləyicini doğruçu və cəsarətli olmağa, orda-burda qeybətlə, dedi-qodu ilə məşğul olmaqdan əl çəkməyə çağırır, həqiqət yolundan azmış insanlara qarşı dərin nifrətini bildirir.

Bədii söz haqqında danışmaq, ona münasibətini bildirmək orta əsrlərdə yaşamış sənətkarlarımızın yaradıcılığında pozulmaz bir ənənə kimi yayılmışdır.

Nizaminin, Füzulinin, Saib Təbrizinin, Qövsi Təbrizinin, Vaqifin və başqa Azərbaycan sənətkarlarının söz haqqındakı şerləri, fikirləri bu həqiqəti bir daha təsdiq etməkdədir. Xətainin "Bir söz" rədifli gəraylısı Füzulinin "Söz" rədifli qəzəli kimi yadda qalan qiymətli sənət əsərlərindən biridir:

Sözünü bir söyləyənin
Sözünü edər sağ bir söz.
Pir nəfəsin dinləyənin
Yüzünü edər ağ bir söz.

Söz vardır kəsdirər başı,
Söz vardır kəsər savaşı,
Söz vardır ağulu aşı
Bal ilən edər yağ bir söz.

Xalq şerinin bayatı şəkli də Xətainin məhəbbətlə, məharətlə müraciət etdiyi formalardandır. Şair bayatılarının axıcılığına, yığcamlığına, atalar sözlərixalq məsəlləri kimi aforistik məna daşımasına xüsusi diqqət yetirmişdir:

Xətai, işin düşər,
Gəlib-gedişin düşər.
Dişləmə çiy loğmanı,
Yerinə dişin düşər.

Xətainin istər heca, istərsə də əruz vəznində yazdığı əsərlər klassik yazılı ədəbiyyatımızın ən qiymətli nümunələrindən sayılır. Şairin irsi sonrakı dövrlərin ədəbiyyatı üzərində dərin izlər buraxmışdır. Füzuli kimi dahi sənətkar Xətainin bir sıra şerlərinə cavab yazmış, ilk böyük əsəri olan "Bəngü Badə"ni ona ithaf etmişdir. Görkəmli el sənətkarı, hökmdar şairin müasiri Aşıq Qurbani onu "Mürşidi-kamilim, şeyx oğlu şahim" deyə tərənnüm etmişdir. Şah İsmayıl Xətainin əsərləri istər əlyazmaları, istərsə də şifahi şəkildə geniş yayılmış, məclislərdə musiqi havalarının müşaiəti ilə ifa olunmuşdur. Onun həyat nə mübarizəsi ilə bağlı məşhur Şah İsmayıl dastanı yaranmışdır.

AMEA-nın Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunun elmi işlər üzrə direktor müavini, filologiya elmləri doktoru Paşa Kərimov Ankara Milli Kitabxanasından Şah İsmayıl Xətainin və onun oğlu I Şah Təhmasibin ana dilində yazdıqları şeirləri aşkar etmişdir. Xətainin Ankara Milli Kitabxanasındakı Əlyazma məcmuəsindən tapılmış "Şah Xətai" başlığı ilə gedən əsərləri qəzəl və qoşma janrlarında yazılmışdır. Onun bəzi mətbu şeirləri ilə bu əlyazmadakı şeirlər arasında fərqlər vardır. Şairin əsərlərinin gələcək nəşrlərində bu fərqlər nəzərə alınmalıdır. I Şah Təhmasib aşkar edilmiş ana dilindəki qəzəlində Osmanlı imperatoru Sultan Süleyman qoşunlarının 1534-cü ildə Səfəvilər dövlətinə uğursuz yürüşündən bəhs edir, rəqibin məğlubiyyətini özünün müqəddəs nəsildən olması ilə izah edir. Maraqlıdır ki, həmin məcmuədə Sultan Süleymanın da bu şeirə nəzirə olaraq yazdığı cavabı verilmişdir. Beləliklə, Şah İsmayıl Səfəvi və I Sultan Səlim arasında olan mükaliməni onların övladları I Təhmasib və Sultan Süleyman Qanuni ana dilində müşairə formasında davam etdirmişlər.

Bu dastan əsasında Müslüm Maqomayev eyniadlı opera bəstələmişdir. Yazıçı Ə. Cəfərzadənin "Bakı-1501", F. Kərimzadənin "Xudafərin körpüsü", Ə. Nicatın "Qızılbaşlar" romanları və bir sıra bədii əsərlər son illərdə Şah İsmayıl Səfəvinin həyatı və şəxsiyyətinə olan güclü marağın ifadəsi kimi meydana çıxmışdır.

Tərcümə və nəşr

  • Şah İsmayıl Xətai. Keçmə namərd körpüsündən. Şeirlər və pоemalar". Bakı, Yazıçı, 1988
  • Şah İsmayıl Xətai. . Bakı, "Şərq-Qərb", 2005, 384 səh. ISBN 978-9952-418-43-1
  • Şah İsmayıl Səfəvi Mərv döyüşündə Şeybani xanla vuruşarkən (İsgəndər bəy Münşi. "Tarixi aləmi arayi Abbas" ("Abbasın dünyanı bəzəyən tarixi"))

  1. Xadim bəy Xüləfa "Xüləfa bəy" kimi tanınır.
  2. Bu il hicri 906-cı il sayılır.
  1. Grup Enciclopèdia Catalana, 1968.
  2. — 2009.
  3. Исмаил I // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохорова — 3-е изд. —М.: Советская энциклопедия, 1969.
  4. , in Encyclopædia Britannica, online ed., 2011
  5. Woodbridge Bingham, Hilary Conroy, Frank William Iklé, A History of Asia: Formations of Civilizations, From Antiquity to 1600, and Bacon, 1974,
  6. (azərb.). nk.gov.az. 2019-05-11. İstifadə tarixi:2019-05-13.
  7. G. Doerfer, "Azeri Turkish", Encyclopædia Iranica, viii, Online Edition,
  8. . iranicaonline.org. İstifadə tarixi:2014-10-15.
  9. R.Savory. İran under the Safavids. Cambridge, 1980, p. 2
  10. M.Abbaslı. Safeviler’in kökenine dair // TTK, "Belleten", sayı: 158, Ankara 1976, s. 287–329
  11. N.Musalı. I Şah İsmayılın hakimiyyəti. Bakı, 2011, s. 87
  12. W.Hinz. Uzun Hasan ve Şeyh Cüneyd. Ankara, 1992, s. 5, 109
  13. Ə.Kəsrəvi. Azəri ya zəban-i bastan-i Azərbaygan. Tehran, 1304, s. 26
  14. Z.V.Toğan. Sur l`origines des Safawides // Melanges Louis Massignon, t. III
  15. R.Ghirshman, V.Minorsky and R.Sanghvi. Persia – the immortal Kingdom. London, 1971, p. 140
  16. М.Аббаслы. К вопросу о происхождении Сефевидов // "Известия" АН Азерб.ССР (серия литературы, языка и искусства), 1973, № 2, с. 36–53
  17. О.А.Эфендиев. Азербайджанское государство Сефевидов в X XVI веке. Баку,1981, с. 39–41
  18. В.В.Бартольд. Иран: исторический обзор. Ташкент, 1926, с. 45;
  19. В.В.Бартольд. Сочинения, т. II, ч. I. Москва, 1963, с. 748, 780;
  20. И.П.Петрушевский. Государства Азербайджана в XV веке // ССИА, вып. I, Баку, 1949, с. 205;
  21. О.К.Walsh. The Historiography of Ottoman-Safavid Relations in 16-th and 17-th Centuries // Historians of the Middle East. Oxford Üniversity Press, 1962, p. 204;
  22. R.Nur. Türk Tarihi, V c., İstanbul, 1923, s. 114;
  23. İ.H.Uzunçarşılı. Osmanl Tarihi. II c. Ankara, 1988, s. 225;
  24. N.Musalı. I Şah İsmayılın hakimiyyəti. Bakı, 2011, s. 87–88;
  25. T.H.Nəcəfli. Səfəvi-Osmanlı münasibətləri, Bakı, Turxan, 2015, s.15–34
  26. Abbaslı M., Safevilerin Kökenine Dair, Belleten XL, Ankara 1976, s. 313
  27. Бартольд В. В., Сочинения, т. II, ч. 1, М., 1963, стр. 748
  28. Петрушевский И. П., Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI-начале XIX вв., Ленинград, 1949, с. 36;
  29. И. П. Петрушевский. Государства Азербайджана в XV в., стр 205;
  30. В.В.Пигулевская, А. Ю. Якубовский, И. П. Петрушевский, Л. В. Строева и А. М. Беленицкий. История Ирана с древнейших времен до конца 18 века. Л., 1958, стр. 252
  31. L. Massignon, Tarika, EJ, vol. IV.
  32. Quliyeva Nahidə. səh. 3
  33. Əliyar Səfərli &, Xəlil Yusifli. səh. 5
  34. Şəmsi İsgəndəroğlu, 1972. səh. 145
  35. Oqtay Əfəndiyev. səh. 42
  36. Sadiq Nağıyev. səh. 14
  37. V. Minorski. səh. 114
  38. Cəfər İbrahimov. səh. 5
  39. Oqtay Əfəndiyev. səh. 43
  40. Sadiq Nağıyev. səh. 15
  41. Oqtay Əfəndiyev, 2007. səh. 45
  42. Sadiq Nağıyev, 1997. səh. 15
  43. Oqtay Əfəndiyev, 2007. səh. 46
  44. Oqtay Əfəndiyev, 2007. səh. 47
  45. Həsən bəy Rumlu. səh. 32-41
  46. Şəmsi İsgəndəroğlu, 1972. səh. 146
  47. Oqtay Əfəndiyev, 2007. səh. 48
  48. İvan Petruşevski, 1949. səh. 230
  49. Həsən bəy Rumlu. səh. 42
  50. Həsən bəy Rumlu. səh. 47
  51. Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası, 1983. səh. 127
  52. Sara Aşurbəyli, 2006. səh. 71
  53. Oqtay Əfəndiyev, 2007. səh. 49
  54. Sara Aşurbəyli. Şirvanşahlar dovləti. Bakı, "Avrasiya press", 2006
  55. Sara Aşurbəyli. Şirvanşahlar dovləti. Bakı, "Avrasiya pressj", 2006, səh. 330
  56. Петрушевский И.П., Азербайджан в XVI – XVII вв., Сб. статей по истории Азербайджана, вып. 1, Баку, 1949. с.228
  57. Новичев А.Д., История Турции, том I, Эпоха феодализма (XI–XVIII века), Ленинград, 1963. с.105–107
  58. Faruk Sümer, XV asırdan itibaren Anadoludan İrana vukubulan göçler, Türk Yurdu, sayı 1, Ankara, 1954.
  59. Savory M. Roger, "A Curiose Episode of Safavid History", Edinburgh University Press, 1971. В сборнике: Studies on the history of Safavid Iran, London 1987.
  60. Фарах Гусейн. Османо-сефевидская война 1578–1590 гг. Баку, "Нурлан", 2005, стр. 25
  61. . 2012-01-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:2011-03-17.
  62. Şehabeddin Tekindağ, "Yeni Kaynak ve Vesîkaların Işığı Altında Yavuz Sultan Selim’in İran Seferi", İstanbul Üniversitesi Eedbiyat Fakültesi Tarih Dergisi, Sayı 22, s. 17, 1968
  63. Gülağ Öz. İSLAMİYYƏT Türkler ve Alevilik. s. 188, 1999, Ankara, ISBN 9757059021 "Osmanlı Padişahına gerekir ki bunların (Kızılbaşların) ileri gelenlerini öldürüp mallarını ve kadınlarını dahi ve çocuklarını İslâm gazilerine taksim ede"
  64. N.Musalı. I Şah İsmayılın Hakimiyyəti ("Tarix-i Aləmara-yi Şah İsmayıl" əsəri əsasında), Bakı-2011, s. 244;
  65. B.Dedeyev. Çaldıran Savaşına kadar Osmanlı-Safevi ilişkilerine kısa bir bakış // Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, sayı 2/6, 2009, s.131–132
  66. M.Saray. Türk-İran Siyasi münasebetlerinde Şiiliğ’in rolüş Ankara, 1990, s. 19
  67. Ş.F.Fərzəlibəyli. Azərbaycan və Osmanlı imperiyası (XV–XVI əsrlər), Bakı-1995, s. 100–101;
  68. N.Musalı. I Şah İsmayılın Hakimiyyəti ("Tarix-i Aləmara-yi Şah İsmayıl" əsəri əsasında), Bakı-2011, s. 247
  69. A.Allouche. Osmanlı-Safevi ilişkileri (kökenleri ve gelişimi). Çeviren: A. Emin Dağ. İstanbul, Anka, 2001, s. 131–132;
  70. R.M.Savory. İran under the Safavids, Cambridge University Press. 1980, p. 41.
  71. Şəki əhalisi Böyük Qafqaz Sıra dağlarını "Şah dağ" adlandırır. Bax:
  72. O.Ə.Əfəndiyev. Azərbaycan Səfəvilər dövləti. Bakı, 2007, s. 54.
  73. T.H.Nəcəfli. Bütöv Azərbaycanın qurucusu: görkəmli dövlət xadimi Şah İsmayıl Səfəvi. /Tarixi və milli-mənəvi dəyərlər konteksində Azərbaycan milli kimliyi. Bakı, Elm və Təhsil, 2014, s. 84.
  74. Münşi İ. Tarix-i aləmara-yi Abbasi. Farscadan tərcümənin, ön sözün, şərhlərin və göstəricilərin müəllifləri AMEA-nın müxbir üzvü, t.e.d, prof. Oqtay Əfəndiyev, t.e.n Namiq Musalı. Bakı, 2009, s. 83;
  75. T.H.Nəcəfli. Bütöv Azərbaycanın qurucusu: görkəmli dövlət xadimi Şah İsmayıl Səfəvi, s. 86.
  76. T.H.Nəcəfli. Bütöv Azərbaycanın qurucusu: görkəmli dövlət xadimi Şah İsmayıl Səfəvi, s. 87.
  77. T.H.Nəcəfli. Bütöv Azərbaycanın qurucusu: görkəmli dövlət xadimi Şah İsmayıl Səfəvi, s. 89.
  78. AzərTAc (19.07.2018). (azərb.). . İstifadə tarixi:2018-07-19.
  79. [ölü keçid]

Vikianbarda I İsmayıl ilə əlaqəli mediafayllar var.

Vikimənbədə I İsmayıl ilə əlaqəli məlumatlar var.

Vikisitatda I İsmayıl ilə əlaqəli məlumatlar var.

  • Encyclopædia Britannica saytında məqaləsi
  • Tofiq Nəcəfli (2015-05-13). (azərb.). az.strategiya.az. 2015-07-29 tarixində . İstifadə tarixi:2015-07-29.
  • Kəmalə Quliyeva (2012-12-13). (azərb.). apa.az. 2015-09-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:2015-09-09.
  • (azərb.). azadliq.org. 2015-04-13. 2015-09-18 tarixində . İstifadə tarixi:2015-09-09.
  • (azərb.). azadliq.org. 2015-04-15. 2015-09-18 tarixində . İstifadə tarixi:2015-09-09.
  • Ramiz Mehdiyev (2012-12-04). (azərb.). apa.az. 2015-12-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:2015-12-14.
  • Akif Nağı (2016-09-29). (azərb.). islamazeri.az. 2016-09-16 tarixində . İstifadə tarixi:2016-09-30.
  • CBC.AZ (2016-04-16). (azərb.). youtube.com. İstifadə tarixi:2017-01-24.
  • (azərb.). youtube.com. 2014-06-09. İstifadə tarixi:2017-01-24.
  • (azərb.). islamazeri.az. 2017-01-25. 2017-01-25 tarixində . İstifadə tarixi:2017-01-25.
  • (azərb.). islamazeri.az. 2017-02-20. 2017-02-24 tarixində . İstifadə tarixi:2017-02-22.
SƏLƏF
Şeyx Heydər
Şah İsmayıl Xətai

Səfəvilər sülaləsi
XƏLƏF
I Şah Təhmasib

I İsmayıl
ismayıl, azərbaycanlı, şeyx, sərkərdə, ozan, hökmdar, türk, qızılbaş, imperiyasının, qurucusu, şah, ismayıl, xətai, səhifəsindən, istiqamətləndirilmişdir, məqalə, səfəvi, hökmdarı, haqqındadır, digər, mənalar, üçün, şah, ismayıl, dəqiqləşdirmə, səhifəsinə, bax. I Ismayil Azerbaycanli seyx serkerde ozan ve hokmdar Turk Qizilbas imperiyasinin qurucusu Dil Izle Redakte Sah Ismayil Xetai sehifesinden istiqametlendirilmisdir Bu meqale Sefevi hokmdari haqqindadir Diger menalar ucun Sah Ismayil deqiqlesdirme sehifesine baxin Sah Ismayil Sefevi I Ismayil ve ya Sah Ismayil tam adi Ebul Muzeffer Ismail ibn Heyder es Sefevi 17 iyul 1487 1487 07 17 1 2 3 Erdebil 4 23 may 1524 1524 05 23 1 2 3 Erdebil 4 Sefeviyye teriqetinin seyxi 1494 1524 Sefeviler dovletinin banisi ve ilk sahi 5 6 sair Sah Ismayil SefeviEbul Muzeffer Ismail ibn Heyder es SefeviSah Ismayilin XVI esrde Florensiyali ressam Kristofano Dell Altissimo terefinden cekilmis portreti Uffitsi muzeyi Italiya Sefeviler Dovletinin I sahi1501 23 may 1524Tacqoyma 1501Xelefi I Sah TehmasibVekiller Huseyn bey Samli Necmeddin Mesud Gilani Necmi Sani Ebdulbaqi Yezdi Mirze Sah Huseyn Celaleddin Tebrizi Vezirler Mehemmed Zekeriyya Kececi Mirze Sah Huseyn Naibe Sahbige SultanSexsi melumatlarDogum tarixi 17 iyul 1487 1487 07 17 1 2 3 Dogum yeri Erdebil Merkezi baxs d Erdebil sehristani Erdebil ostani Iran 4 Vefat tarixi 23 may 1524 1524 05 23 1 2 3 36 yasinda Vefat yeri Erdebil Merkezi baxs d Erdebil sehristani Erdebil ostani Iran 4 Defn yeri ErdebilSeyx Sefi kompleksiAtasi Seyx HeyderAnasi Alemsah beyimHeyat yoldasi Sahbeyi Tacli BeyimUsagi I TehmasibElqas mirze SefeviSam mirze SefeviBehram Mirze SefeviPerixan sultanMehinbanu Sultan Vikianbarda elaqeli mediafayllar Azerbaycan Respublikasi Nazirler Kabinetinin 7 may 2019 cu il tarixli 211 nomreli Qerari ile Sah Ismayil Xetai Azerbaycan Respublikasinda eserleri dovlet varidati elan edilen muelliflerin siyahisina daxil edilmisdir 7 Onun yaratdigi Sefeviler dovleti 1736 ci ile qeder movcud olmusdur Ismayil 1501 ci ilden Cenubi Azerbaycanda On iki imam sieliyine esaslanan Sefeviliyi yayaraq 1509 cu ilde butun Iran Azerbaycan Iraq Serqi Anadolunu ve s erazileri vahid dovletde birlesdirmisdir 8 Bedii eserlerini Xetai texellusu ile yazmisdir Bununla elaqedar Sah Ismayil Xetai olaraq da taninir Eserlerini esasen Azerbaycan turkcesinde 9 qismen de fars 10 ve erebce yazmisdir Mundericat 1 Soykoku 2 Heyati 3 Hakimiyyeti 3 1 Erzincana yurus 3 2 Sah Ismayilin doyusu 3 3 Bakinin muhasiresi ve tutulmasi 3 4 Agqoyunlu Elvendle mubarize 4 Siyasi fealiyyeti 5 Sah Ismayil ve Osmanli imperiyasi 6 Vefati 7 Sah Ismayil Sefevinin xidmetleri 8 Ailesi 8 1 Evlilikleri 8 2 Ogullari 8 3 Qizlari 9 Sah Ismayilin sexsiyyeti 10 Edebiyyatda rolu 11 Eserleri 11 1 Tercume ve nesr 12 Xatiresine ithaf 13 Qalereya 14 Edebiyyat 15 Qeydler 16 Istinadlar 17 Hemcinin bax 18 Xarici kecidlerSoykokuI Sah Ismayilin altinci ecdadi merkezi Erdebilde yerlesen Sefeviyye sufi teriqetinin esasini qoymus Seyx Sefieddin Ishaqdir 1252 1334 Bir sira Sefevi menbeleri Sefevi ecdadlarinin tarixcesini Seyx Sefieddinin yeddinci ecdadi olan ve XI esrde yasadigi guman edilen 11 Firuzsah Zerrinkulaha baglayirlar ve onun yeddinci sie imami Musa el Kazimin neslinden geldiyini bildirirler Lakin arasdirmalar neticesinde bele bir fikir ireli surulmusdur ki Firuzsahi Imam Musa el Kazim vasitesile peygember ve imamlar nesline baglamaq cehdi Sefeviler sulalesinin hakimiyyete geldiyinden sonra hokmranliqlarinin legitimliyini esaslandirmaq meqsedini gudurdu 12 13 Tarixsunasliqda Sefevi ecdadlarini qeyri turk entoslarla elaqelendirmek ucun mueyyen cehdler edilmis Firuzsahin Cenubi Erebistandan Yemenden 14 Kurdustandan 15 16 ve hetta Fars vilayetinden kocerek Azerbaycanin Erdebil nahiyesine geldiyi 17 barede iddialar ortaya atilmisdir Lakin tedqiqatlar derinlesdikce bir sira yerli ve ecnebi alimler Sefevi ecdadlarinin turk menseli olduqlarini tekzibedilmez delillerle tesbit etmisler 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 Sefevi sulalesinin koku Azerbaycan ailelerinden oldugu Seyx Sefinin ozunun de lap gencliyinden hetta fars vilayetlerinde de oldugu siralarda Turk Piri Turk oglu kimi tanindigi orta caglarin bir cox qaynaqlarinda tekrar tekrar yazilmisdir 28 V V Bartold Sefeviler sulalesinin turkmenseli oldugunu qeyd ederek yazirdi ki Erdebil seyxleri subhesiz fars menseli deyil Turk menseli idiler 29 I P Petrusevski de analoji fikirde olub Sefeviler sulalesinin eslen Cenubi Azerbaycandan Erdebilden oldugunu Sefeviyye sufi dervis teriqetinin irsi seyxleri oldugunu yazirdi ve elave edirdi ki ilk Sefevi seyxleri Erdebilde yasayirdi onlarin dogma dili Azerbaycan dili idi 30 31 32 Sufizmin fransiz tedqiqatcisi Massinyon Sefeviyye teriqetini Suxraverdiyye dervis ordeninin Azerbaycan qolu oldugunu yazir 33 Heyati Gencede Sah Ismayilin adina zerb olunmus iki sahiliq gumus pul Sah Ismayil Sefevi 1487 ci il iyulun 17 de nufuzlu azerbaycanli ailesinde anadan olmusdur O ata terefden Seyx Sefieddin neslinden idi Sah Ismayilin atasi Seyx Heyder babasi Seyx Cuneyd olmusdur Onun anasi Alemsah beyim Agqoyunlu hokmdari Uzun Hesenin qizi Sultan Yaqubun bacisi idi 34 Sah Ismayilin iyirmi besinci babasi Ebulqasim Hemzenin on besinci babasi Qizilbork Firuzun qebirleri Erdebil yaxinligindaki Seyx Kehrelan kendinde indi de durur Yerli ehali bu qebirlere ziyaretgah kimi baxir 35 9 iyul 1488 ci ilde Tabasaranda Sirvansah qosunu ile doyusde qizilbaslar meglub oldu Seyx Heyder ise olduruldu Olumunden sonra Sultan Yaqub terefinden Ismayil anasi ve qardaslari Sultan Eli ve Ibrahim ile birlikde evvel ermeni monastiri Akdamar qalasinda sonra Siraz yaxinligindaki Istexr qalasinda hebs olundu ve 5 il burada saxlanildi 36 Bir muddetden sonra Uzun Hesenin nevesi Sultan Rustem Sefevilerden istifade etmek meqsedi ile onlari hebsden azad etdirib musteqil hakim kimi Sultanelini Erdebile qaytardi 37 Seyx Heyderin boyuk oglu Sultan Eli atasinin isini davam etdirir ve helak olmazdan evvel qardasi Ismayili teriqet seyxi vezifesine varis teyin edildi 38 Sultan Elinin ve Sultan Rustem birlesmis quvveleri 1493 cu ilde Baysunquru meglub etdiler Geri cekilmek isteyen Sultan Baysunqur doyusde olduruldu Sultan Rustem esas reqibini meglub etdikden sonra Sefevilere qarsi siyasetini deyisdi Erdebil yaxinligi Semesi doyusunde Seyx Sultan Eli meglub edildi ve olduruldu 39 40 Seyxin olumunden sonra sufiler Ismayil ve qardasi Ibrahime Erdebilde gizlenmeye gore komek etdiler Onlarin ardinca Heyderin oglanlarini her vasite ile tutmaq ve mehv etmek tapsirigini almis Eybe Sultanin desteleri sehere daxil oldular Ismayil anasi Alemsah beyimin onu ilk vaxtlar onlari gizletdiyi Seyx Sefieddin meqberesini terk ederek Qazi Ehmed Kakuli adli sefevi muridlerinden birinin evine kocdu ve uc gun erzinde orada qaldi Yeddi yasli oglan Xancan adli qadinin himayesine verildi 41 Qizilbaslar seyx Ismayili ve qardasi Ibrahimi Erdebilde gizletdikden sonra Reste daha sonra ise Lahicana Gilanin Biyepis vilayetinin hakimi Gerkiye Mirze Elinin yanina getirdiler O taninmis alim Semseddin Lahicini ereb ve fars dillerini oyretmek qurani oxumaq ucun Ismayilin ve qardasinin terbiyecisi teyin etdi 42 HakimiyyetiErzincana yurus 1499 cu ilin avqustunda Seyx Heyderin on uc yasli oglu Lahicandan Erdebile yola dusende onu bu yolda yeddi neferden ibaret en yaxin sexsler musayiet edir Huseyn bey Lele Samli Ebduleli bey Dede Xadim bey Xulefa Rustem bey Qaramanli Bayram bey Qaramanli Ilyas bey Xunuslu ve Qarapiri bey Qacar Onlar Deylemden kecib Taroma gelirler Dayanacaqlar zamani Ismayilin destesine Rum ve Sam tayfalarindan terefdarlar qosulurdular Taromda sayi 1500 nefere catmis qizilbas quvvelerine baxis kecirildi 43 Oradan Qizilbaslar Erdebilin cenub qerbinde yerlesen Xalxal terefe ireliledikden sonra qisi kecirmek ucun Xezer denizi yaxinliginda Ercivan adli yere geldiler 1500 cu ilin yazinda seyx Ismayil Ercivandan Araz cayinin simalindaki dagliq rayonuna Goyce golunun cenub sahillerine dogru hereket etdi Burada Qizilbaslara eresli ve zulqeder tayfalari qosuldular 44 Ismayil Cuxursedi kecdikden sonra Doqquz Ulam adli yere geldi Burada Kicik Asiya qizilbaslari destesine basciliq eden Qaraca Ilyas ona qosuldu Ismayil daha sonra oz destesi ile Kicik Asiyaya dogru hereket etdi ve ustacli tayfasinin yasadigi Mingol yaylagina geldi O Tercan erazisindeki Kagizmandan ve Sariqaya yaylagindan kecerek Erzincana catdi 45 Seyx Ismayil Azerbaycandan Kicik Asiyaya kecene qeder samli rumlu ustacli zulqeder qacar tekeli efsar varsaq tayfalarindan Qaradag sufilerinden ibaret 7000 qazi toplanmisdi 44 Erzincanda qizilbas agsaqqalarinin musaviresinde herbi yurusun istiqameti meselesi muzakire olunmusdu 45 Bezileri quvvelerinin kifayet qeder olmamasini esaslandirib qarsidan gelen qisi Erzincanda kecirmeyi ve elave quvveler gelmesini gozlemeyi yaz geldikde ise 1501 ci il Azerbaycana Elvende qarsi yuruse baslamagi digerleri qarsidan gelen qisda Gurcustanda cihad heyata kecirmeyi ucunculer ise Cuxursed erazisine yola dusmeyi ve orada qislamagi teklif edirdiler 45 Lakin bu tekliflerden hec biri qebul olunmadi 45 Qerara alindi ki Ismayil Sirvansah Ferrux Yasara qarsi yoneldilsin 46 47 48 Sah Ismayilin doyusu Esas meqale Cabani doyusu Sah Ismayil ve Sirvansah Ferrux Yasar arasinda bas veren Cabani doyusunu eks etdiren 1541 ci ile aid resm Ismayil emirlerinin Gurcustana ve indiki Ermenistana bir nece basqinindan sonra 1500 cu ilde I Ferrux Yasara qarsi yeddi min qizilbasla hucuma kecdi Abidin bey Davaci Samli Huseyn bey Lele Samli Mehemmed bey Ustacli Ehmed bey Ustacli Bayram bey Qaramanli Qilinc bey Qaramanli Qaraca Ilyas Bayburtlu Ilyas bey Xunuslu Sultansah bey Efsar Dana bey Efsar Xelil bey Mohddar Huseyn bey Sufreci Efsar Piri bey Pervaneci Efsar Lele Mehemmed Tekeli Bekir bey Cagirli Piri bey Qacar Salman bey Hezin Zulqederli doyusen qizilbaslar arasinda idi 49 Sah Ismayila Sirvan ehli olan bir neferden xeber catir ki Ferrux Yasar Ismayila da atasinin aqibetinin uz tutacagini bildirmisdir Ismayil Gilana yollandi ve ehaliden oyrendi ki Sirvansah onun yaxinlasdigini esidib muharibeye hazirlasmaq ucun Samaxidan cixaraq yaxsi mohkemlendirilmis Qebele qalasina getmisdir 50 Bu sebebden Ismayil Samaxini tutmaq qerarina geldi O ehalinin seherden qacmasinin qarsisini almaq ve onlarin tehlukesizliyini temin etmek meqsedi ile adamlarindan Qulu beyi Samaxiya gonderdi Lakin Ismayil Samaxiya daxil olanda oyrendi ki butun ehali seheri terk ederek daglarda gizlenmisdir 51 Bir nece gun Samaxida dayanan Ismayil Sirvansahin oz qosunlari ile Bugurt qalasi yaxinligindaki mesede duserge saldigini oyrendi 52 Qizilbaslarin Samaxini tutmasi xeberini alan Ferrux Yasar Gulustan qalasina cekilmeyi qerara almisdi Qebeleye hucum etmek fikrinde olan Ismayil Sirvansahin Gulustan qalasina uz tutdugunu oyrendi Sirvansah qalaya yetise bilmedi Ismayil Cabani adlanan yerde Sirvansahi sixisdirdi 1500 cu ilin payizinda burada sirvanlilar ve Sirvansahlar ucun qanli doyus bas verdi 48 Ismayil 7 minlik suvarinin basinda 20 min suvarisi ve herbi nizamla duzulmus 6 min piyadasi olan Sirvansahi teqib etmisdir Butun qosunlari meglub olub qacdiqda serkerdeleri ise doyus meydaninda helak olduqdan sonra tek qalan Sirvansah atla Bugurt qalasina qacmaga basladi Onun sirvansah oldugunu bilmeyen bir deste qizilbas atlini teqib ederek Gulustan qalasindan bir qeder aralida ona catdilar Ferrux Yasar Huseyn bey Lelenin cilovdari adlandirdigi Sahgeldi aga adli qizilbas terefinden vurulub atdan salindi O Sirvansahin basini keserek Ismayila getirdi 49 Esir Sirvanlilar Ferrux Yasarin meyitini taniyib onu defn etdiler Muneccimbasi Ferrux Yasarin olumunu Bezileri deyir ki o esir alinmis ve sonra elleri bagli oldurulmusdur bu cur tesvir etmisdir 53 Ismayil atasinin ve babasinin intiqamini almaq ucun esir goturduyu butun sirvanlilari qetle yetirdi Sirvanin ciceklenen seher ve qalalari Ismayil terefinden isgal olundu 54 Doyusde ele kecirilmis qenimetler qizilbaslar terefinden ele kecirilib bolusduruldu Ismayil uc gun doyus meydaninda qaldi sonra ise Samaxiya qayitdi ve seher eyanlari terefinden ehtiramla qarsilandi Ferrux Yasarin oglanlarindan biri doyusden sag cixmis Seyxsah Ibrahim Xezer sahilindeki Sehrinov seherine gelerek atasinin qosunundan sag qalanlari toplamaga basladi Lakin Xadim bey Xulefanin q 1 yurusunden xeber tutaraq gemilere oturub Gilana uzdu Seyxsahin ardinca gelmis Ismayil bir nece gunden sonra Sehrinovu terk edib 1500 1501 ci ilin q 2 qisini kecirmek ucun Mugandaki Mahmudabada yola dusdu Burada Ismayila bildirirler ki Baki ehalisi Sefevilerin numayendelerine itaet etmekden ve xerac vermekden imtina edir Bele olduqda Ismayil Mehemmed bey Ustacli ve Ilyas bey Xunuslunu Bakini tutmaq ucun gonderdi 55 Bakinin muhasiresi ve tutulmasi Esas meqale Bakinin muhasiresi 1501 Baki o vaxtlar alinmaz qala sayilirdi Seher ucqat divarla bir terefden denizle quruda ise derin ve genis xendekle ehate olunmusdu Sehere yaxinlasan qizilbas doyusculeri onun Makedoniyali Isgender seddini xatirladan qala divarina heyran qalirdilar Ismayila bu qalani tutmaq cox vacib sayilirdi Cunki Baki o vaxtlar Sirvanin iri seherlerinden biri ve Xezer denizinde en yaxsi tranzit ticaret merkezi idi Qedimden Sirvansah xanedanina sedaqetli olan muhasireye alinmis bakililar istehkamlarinin alinmazligina boyuk silah ve erzaq ehtiyatlarina guvenerek ehtiyatla vurusurdular 54 Agqoyunlu Elvendle mubarizeSiyasi fealiyyeti 1502 1524 cu illerde Azerbaycan Sefeviler Imperiyasinin bayragi Sah Ismayil ve Sirvansah Ferrux Yasar arasinda doyus 1541 ci ile aid resm 1499 cu ilin avqust ayinda 12 yasli Ismayil ozunun yaxin terbiyecisi ve meslehetcisi olan bir nece qizilbas tayfa bascisi ile birlikde qosun toplamaq ucun Erdebile yollanir ancaq seher hakimi terefinden teqib olunur O 1500 cu ilin yazinda samli ve rumlu tayfalarindan habele Qaradag ve Talis ehalisinden ona qosulmus 2 mine yaxin qizilbasla Qarabag Cuxursed Suragil Kagizman Tercan yolu ile Erzincana gelir Fransiz seyyahi ve cografiyasunasi Andre Tevenin kitabinda Sah Ismayilin sekli 1584 cu il Erzincanda kecirilen musaviresinde Sefevilerin irsi dusmeni Sirvansah Ferrux Yasarla muharibeye baslamaq qerara alindi ve emirlerinin Gurcustana bir nece basqinindan sonra Ismayil Anadoluda topladigi teqriben 7 min neferlik terefdari ile 1500 cu ilin axirlarinda Sirvana hucum edir Cabani doyusunde Ferrux Yasar meglub edildi ve sirvansah olduruldu Ismayil uc gun dusergesinde qaldiqdan sonra Samaxiya daxil oldu Burada onu seyidler qazilar reisler ve seher eyanlari qarsiladi Samaxiya giren Ismayil seherde yalniz birce gun qaldi Burada oyrendi ki Sirvansahin doyus meydanindan qacib canini qurtarmis oglu II Seyx Ibrahim Seyxsah Xezer denizinin sahilindeki Sehrinou qalasindadir ve atasinin qosunlarinin salamat qalmis hisselerini etrafina toplamisdir Ismayil serkerdesi Hulafe beye qosun hissesi ile oraya gonderdi durus getire bilmeyeceyini goren Seyxsah yaxin adamlari ile birlikde qacdi Muqavimete rast gelmeyen Hulafe bey Sehrinouda duserge saldi Ertesi gun Ismayil ozu buraya geldi Ismayil Sehrinounu tutduqdan sonra Mahmudabada qislaga getdi Burada ona melum oldu ki Baki seherinin ehalisi qalalarinin mohkemliyine bel baglayaraq xerac vermekden imtina edir ve muqavimet gosterirler 56 Ismayil uzun cekmeyen muhasireden sonra 1501 ci ilin baharinda Bakini aldi Sirvansah qosunlarinin vurusmadan sonra salamat qalmis hisseleri Gulustan qalasina cekilmisdi Ismayil Bakini aldiqdan sonra Gulustan qalasini tutmaga getdi Lakin tezlikle Gulustanin muhasiresini buraxaraq emirlerine bunu yuxuda imamdan tapsiriq almasi ile izah etmisdir 57 Agqoyunlu Elvendle mubarizeye yollandi Revayete gore Ismayil qizilbas emirlerini mesverete yigaraq onlardan sorusur Siz ne isteyirsiniz Azerbaycan taxt tacini yoxsa Gulustan qalasini Onlar yekdillikle Azerbaycani ustun tuturlar Merv doyusu Merv doyusu 1510 Sah Ismayilin yaratdigi Sefeviler imperiyasinin erazisi Ismayil oz qosunu ile Naxcivan istiqametinde hereket edir 1501 ci ilin ortalarinda Elvend Mirze onlari Serur duzunde qarsilayir Serur doyusunde Elvend Mirzenin 30 minlik ordusu Ismayil 7 minlik qosunu terefinden darmadagin edilir Vahimeye dusub qacan doyusculerini saxlamaq ve reqibin arxadan zerbelerini def etmek meqsedile bir birine zencirlenmis develerden istifade etmek cehdi de Elvend Mirzeye komek etmir Ismayil bu doyusde de oz yasina gore qeyri adi derecede serkerdelik qabiliyyeti ve sexsi igidlik numunesi gosterir O ozu sexsen Agqoyunlu qosununun sayilan emirlerinden Karqicay beyi qilinc doyusunde meglub edir Diger meshur serkerdeler de oldurulmus ve baslari ozge dusmenlere gork olmaq ucun qizilbas doyusculerinin tutdugu yuksekliklerde qoyulmusdur Elvend ozu ise doyus meydanindan gucle qacaraq canini qurtarmisdir Belelikle Ismayil xeyli qenimet qazanmisdir ve en esasi ise Tebrize yol aciqdir 1501 ci ilin payizinda Tebrize daxil olan Ismayil ozunu sah elan etdi Bununla da paytaxti Tebriz olan Azerbaycan Sefeviler dovletinin esasi qoyuldu I Sah Ismayilin tabe olmaq teklifini redd eden Agqoyunlu hokmdari Sultan Muradla 1503 cu il iyunun 21 de Hemedan yaxinliginda doyus Sah Ismayilin qelebesi ile neticelendi ve Agqoyunlu dovleti suqut etdi Cox qisa muddetde sah Ismayil Seybani xanin ozbek dovletinden tutmus Osmanli imperiyasinin serhedlerine qeder uzanan mohtesem bir dovlet yarada bilir Ozbek Seybani xan Ismayil ucun strateji ehemiyyet dasiyan Isfahani tutarken ona gonderdiyi Men Iran ve Azerbaycan serhedlerine gelerek orani tutandan sonra Iraqi Erebe ve Hicaza gedeceyem mektubana cavab olaraq Sah Ismayil oz qosunlarini Xorasana yeridir Seybani xan Merv qalasinda gizlenir lakin Ismayil aldadici manevr ederek onu qaladan bayira cixarir ve 1510 cu il 2 dekabrda Mahmudi kendi yaxinliginda sah Ismayilla Seybani xanin qosunlari arasindaki Merv doyusu sah Ismayilin tam qelebesi ile basa catir Butun gun erzinde davam eden bu agir doyusde meglub olan Seybani xan qacmaq istedikde Sah Ismayilin doyusculeri ve oz muhafizecileri terefinden qetle yetirilir Seybani xanin basini saha getirirler Emre esasen onun kellesini qizil suyuna cekib qedeh duzeldirler Bu doyusden sonra o Herat Merv ve Belx seherlerini tutur Butun Sabran Xorasan vilayeti sah Ismayilin hakimiyyeti altina kecir Sonraki illerde Sah Ismayil butun Irani Iraqi Erebi Sefeviler dovletine qatdi Onun dovrunde Sefeviler dovleti Yaxin Serqin qudretli dovletlerinden birine cevrldi Sefevi dovleti oz yukselisinin zirve noqtesine catir Onun erazisinin sahesi 2 milyon 800 min kvadrat kilometre catirdi Sah Ismayil ve Osmanli imperiyasi Sah Ismayilin debilqesi Caldiran doyusu 1525 ci ile aid resm Caldiran doyusu Sefevi dovleti kimi guclu bir dovletin yaranmasi Osmanli sultanlarini narahat edirdi Sah Ismayil da genis erazileri ehate eden sie dovleti qurmaq isteyirdi 58 Anadoludaki turkler Ismayila regbet beslemekle qalmir bolgeni genis xalq usyanlari buruyur 59 Osmanli erazisindeki narazi ehali kutlevi suretde Sevefi dovletine kocmeye baslayir 60 Butun bunlar Sevefi ideologiyasinin tekce serqi Anadoluda deyil merkezi Anadoluda boyuk tesire malik oldugunu gosterir 61 Belelikle siyasi sebebden yaranan Sefevi Osmanli qarsidurmasi gelecekde uzun surecek ve din perdesi arxasinda aparilan muharibelerin sebebi idi 62 Ilk defe Caldiran doyusunden evvel Qizilbaslarin kafir kimi oldurulmesine fetva alan 63 I Selimin baslatdigi bu dini muharibe gelecekde onun oglu I Suleymanin dovrunde Osmanli seyxul islami Mufti El Hemze terefinden verilen fetva 64 ile qizilbaslarin oldurulub mallari ile birge arvad ve usaqlara sahib olmalarini halal eden dovlet ideologiyasina cevirilecek 65 Caldiran doyusu zamani Sultan Selim terefinden ele kecirilmis Sah Ismayil Sefevinin sexsi esyalari Topqapi muzeyi Istanbul Caldiran doyusu 1514 Sefeviler dovletine munasibetde dinc yanasi yasama prinsipine sadiq qalaraq esasen sulh siyaseti yuruden Sultan II Beyazidden ferqli olaraq onun oglu 1512 ci ilde hakimiyyete kecen Sultan I Selim Yavuz 1512 1520 Sefevilere qarsi muharibe yolunu tutdu Sultan Selim Sah Ismayil uzerine qeti herekete kecmezden once Sefevi dovletine qarsi bir sira siyasi medeni iqtisadi ve esgeri tedbirler gordu 66 67 Sunni ulemasi qizilbaslara qarsi herb acilmasinin cihaddan da muhum ve eqdem oldugu barede fitva vermisdi 68 Sefevi dovletine qarsi 19 mart 1514 cu ilde serq yurusune baslayan Sultan Selim hele yolda olarken Sah Ismayila farsca uc tehqiramiz mektub yazmisdi Bunlardan yalniz ucuncusune turkce cavab veren sah meseleni sulh yolu ile hell etmeye cehd etmisdi lakin ugursuz 69 70 23 avqust 1514 cu ilde Caldiran colunde iki ordu uz uze geldi Osmanli ordusu Sefevi ordusundan sayca ustun idi Caldiran doyusundeki quvveler nisbeti ile bagli tedqiqatlar neticesinde mueyyen olunmusdur ki Osmanli ordusu 100 min Sefevi qosunlari 40 min neferden ibaret idi 71 72 Bundan basqa Osmanlilarin daha bir ustunluyu de 300 e qeder topun olmasi idi Butun bunlar doyusun gedisine tesir gostermeye bilmezdi Sah Ismayil sexsi igidlik ve cesurluq numuneleri gosterib ozunun qeyri adi gucu ve doyus bacarigi ile meshur olan Tureli bey Malqocoglunu tekbetek doyusde sexsen mehv etmisdir Sah Ismayil qilincla ona ele bir zerbe endirir ki debilqesi ve basi iki yere paralanir Ismayilin qilinci Eli beyin sinesine qeder isleyir Doyusun qizgin caginda Ismayil azsayli destesi ile dusmenin artilleriyasina dogru can atir lakin bu zaman onun ati budreyib yixilir Sah Ismayila cox benzeyen Sultaneli Mirze Efsar Sah menem deye qisqirmaqla onu esir dusmekden xilas edir ve belelikle yaralanan sah ata qalxaraq doyus meydanindan qaca bilir I Sultan Selim Xoy Merend ve Tebriz seherlerini tutur Buna baxmayaraq o Tebrizde cox qala bilmeyib 6 gunden sonra Sah Ismayil taci elbiseleri ve bezek esyalari da icinde olmaqla xeyli qenimet goturerek Tebrizi terk edir Cingiz Mehbaliyev Sah Ismayil hucumda sexsi kolleksiyada saxlanilir Tarixde bele bir hadise olub Sah Ismayil Caldiran doyusunde toplari bir birine baglayan zencirleri keserken bir anda onun quvvetli zerbesi topun lulesine tus gelir ve top iki yere bolunur Caldiran doyusunden uzun muddet sonra Sultan Selim Sah Ismayildan hemin qilinci ona gondermesini isteyir Sah hemin qilinci Sultana gonderir Sultan Selim nece defe cehd gosterse de topu kese bilmir O Saha mektubunda deyir Sen meni aldadirsan bu hemin qilinc deyil Sah Ismayil cavab mektubunda ona bele cavab verir Qilinc hemin qilincdi qol o qol deyil Mektublarinda gorunduyu kimi Sah Ismayilin savadi her yerde ozunu gosterir O Caldiran doyusunde Sultan Selime meglub olmasina baxmayaraq mektublarinda daima onu derrakesi ile meglub edib Sah Ismayilin gonderdiyi mektublara Sultan aciz qalir cavab yaza bilmirdi Sultan Selim Sahin hec bir mektubuna cavab yazmayib Bu da Sah Ismayilin dovrune gore cox savadli ve agilli bir sexsiyyet oldugunu subut edir Sultan Selim qenimetle birlikde ozu ile Istanbula sonradan Turkiyenin incesenet ve senetkarliqinin inkisafinda mustesna rol oynamis bir cox incesenet xadimlerini ve senetkarlari da aparir Dunyanin en zengin muzeylerinden sayilan Istanbul Topqapi sarayinda Esger muzeyinde Azerbaycan tetbiqi senetinin Caldiran doyusunden sonra buraya getirilmis en nadir numuneleri numayis etdirilmekdedir Tarixcilerin bildirdiyine gore Caldiranda doyus meydaninda kisi paltari geyib oz erleri ile birlikde vurusan xeyli qadin meyidi tapilmisdi Sah Ismayili Merv doyusunde Seybani xanla doyuserken tesvir eden miniatur Cehel Sutun Sarayi Sonraki illerde Sah Ismayil Seki hokmdarligini Sirvansahlari gurcu carlarini Sefevilerden asili veziyyete saldi Hakimiyyetinin son illerinde sah Ismayilla Sirvansah Seyxsah arasinda dostluq ve qohumluq munasibetleri yaranir Evvelce Sah Ismayil qizi Perixan xanimi Seyxsahin oglu Sultan Xelile ere verir sonra ise ozu Sirvansahin qizlarindan biri ile evlenir Sah Ismayilin toyu 1523 cu il 5 noyabrda Tebriz yaxinliginda olur Vefati1524 cu ilin baharinda Novruz bayramindan az sonra Sah Ismayil boyuk qosunla Qarabag duzunde cerge usulu ile ov ede ede Seki hokmdarliginin erazisine daxil olur Seki valisi Hesen bey onu qarsilamaga cixib saha tezim etmek serefine nail oldu ve zemane hokmdarina bol firavan peskesler teqdim etdi Elahezret sah ov etmek sevdasina ve daglara tamasa etmek hevesine malik oldugu ucun hokm verdi ki qaziler ve Seki eyanlari Gurcustanla Seki arasinda yerlesen ve Sahdagi 73 adi ile meshur olan yerdeki cuyurleri ve diger vehsi ov heyvanlarini qovub bir yere toplasinlar Bele neql edirler ki kecmis sultanlar o vilayetde Sahdagina penah aparan ovun ardinca getmezdiler ve buna gore de o dagda coxlu cuyur vardi Hec bir kes o cuyurlere deyib dolasa bilmirdi Cunki onlarin Sahdaginda ovlanmasi ugursuzluq elameti hesab olunurdu Bu meseleni saha erz etseler de o hezret buna mehel qoymadi ve ovun baslamasini emr etdi Ele ki cerge ovu tertib olundu hokmdar coxlu cuyur ve saysiz hesabsiz vehsi heyvanlari Sahdaginda ovlayib Erdebile teref geri qayitdi 74 Lakin yolda agir xestelenir ve Erdebilden telem telesik Tebrize yola dusur Serab yaxinligindaki Menqutay adli yerde hali o qeder agirlasir ki duserge salmali olurlar Hekimlerin mualicesi bir fayda vermir Sah ismayil 23 may 1524 cu ilde vefat edir Nesini Erdebile getirib Seyx Sefi meqberesinde defn edirler Abbasqulu Aga Bakixanov Gulustani Iremde yazir Hicri 930 cu ilin evvellerinde miladi 1524 Sah Ismayil vefat etdi O mehribanliqda dunyani isiqlandiran ve qehremanliqda dusmeni yaxan od mecazli bir sultan idi Qurmus oldugu seltenetin muhum islerine mesgul olmasina baxmayaraq Sah Ismayil alimlerle musahib olub seir soylemeye de mail idi Sah Ismayil Sefevinin xidmetleriSah Ismayil Sefevi 36 yasinda heyatinin yaradiciliginin arzularinin en qaynar bir caginda dunyadan kocur lakin qisa omru muddetinde gorduyu isler ona olmezlik qazandirmis onu Azerbaycan xalqinin siyasi ve medeni tarixinin en parlaq sehifelerinden birinin yaradicisi kimi tanitdirmisdir Sah Ismayilin yuksek herbi istedadi haqqinda K Marks yazmisdir Sefeviler xanedaninin banisi Sah Ismayil fateh idi O on dord illik hakimiyyeti dovrunde on dord eyalet feth etmisdi Ismayil Sefevi 13 yasinda olarken Sefevi emirlerinin ve diger turk tayfalarinin desteyi ile oz ecdadlarinin basladigi mubarize yoluna qedem qoydu Onun terefdarlarinin cixisi 1500 cu ilde bas verdi Agqoyunlu ve Sirvansah qosunlari ile muzeffer doyusden sonra 1501 ci ilde Ismayil Sefevi Tebrize daxil oldu ozunu Azerbaycanin hokmdari elan etdi 75 Azerbaycan tarixinde ilk merkezlesdirilmis dovlet Sefeviler dovleti ve ya Qizilbaslar dovleti yaradildi Bundan sonra Sah Ismayilin neheng imperiya yaratmaga yonelmis aktiv siyasi herbi ve ideoloji fealiyyeti baslanir Bu fealiyyet cesaretli islerle coxsayli riskler qurbanlar meglubiyyetler ve qelebelerle musayiet olunurdu 76 Sefevi dovletinin yaranmasinda esas amil dovleti quranlarin turk olmasi hemin dovletin tarixi Azerbaycan torpaqlarinda meydana gelmesi ve buradaki insanlarin Qizilbaslig a sadiq olmalari idi Sah Ismayilin ortaya cixmasi ve Qizilbas dovletini yaratmasi ile Anadolu turkmanlari oz soylarindan inancindan bir ondere sahib olmus ve onu bir xilaskar hesab ederek ona six baglanmislar Dunya tarixinde bir lidere bu derece bagliliq orneyi yoxdur 76 Orta esrlerde xalqimizin dovletcilik tarixinde Sefeviler imperiyasi Sah Ismayilin rehberliyi altinda en yuksek merhele kimi evvelki ve sonraki Azerbaycan dovletleri zencirinde yalniz bir halqa olmusdur Bu siyasi qurumlar bir birini evez etmekle ve coxesrlik Azerbaycan dovletciliyinin esasini formalasdirmaqla Azerbaycan turk tayfalarini birlesdirmis dovlet quruculugu enenelerini idarecilik verdislerini qonsu xalqlar haqqinda bilikleri ve informasiyani onlarla unsiyyet mexanizmlerini hakimiyyetin cox vaxt atadan ogula verilmesi tecrubesini novbeti nesillere oturmusler Ilk menbelerde Sefeviler dovletinin banisine aid edilen coxsayli mulahizeler onun turklerle ve Azerbaycanla ayrilmaz elaqesini birbasa gosterir Subhesiz bele faktlardan en meshuru ve inandiricisi Ismayil Sefevinin Sirvandaki Gulustan qalasi muhasireye alinan vaxt dediyi sozlerdir Ismayil atasi Seyx Heyderin qatili Sirvansah Ferrux Yasar uzerinde qelebeden sonra oz dusmeninin quvvelerini tamamile darmadagin etmek ucun onlarin sigindigi Gulustan qalasini muhasireye almisdi Isgender bey Munsi yazir ki Ismayil Sirvanin en elcatmaz istehkamlarindan biri olan Gulustan qalasinin muhasiresi uzandigi ucun boyuk emirleri yanina cagirib dedi Size Gulustan qalasi lazimdir yoxsa Azerbaycan taxti Muqeddes Sefevi xanedaninin etiqad sahibleri Azerbaycan taxti cavabini verdiler 77 78 Hemin tarixi meqsedi heyata kecirmek ucun Ismayil 1501 ci ilde Agqoyunlu Elvend uzerinde qelebeden sonra Tebrize daxil olaraq ozunu sah elan etdi Seyx Heyderin cata bilmediyi meqsede oglu Ismayil nail oldu Azerbaycan torpaginin boyuk bir qismi vahid Qizilbas dovletinde birlesdirildi Sah Ismayil zeferden zefere gedirdi ve ta Caldiran doyusune qeder meglubiyyet ne oldugunu bilmedi O muzeffer xosbext iqballi gencliyine baxmayaraq siyasi mudrikliye malik bir sah idi Sah Ismayil yalniz alimenseblerle deyil reiyyetle reftarinda da mulayim ve edaletli idi 79 Xalqimizin gorkemli dovlet xadimi Sah Ismayil ana diline hormet edir ve bu dilde yazan sairleri ozonlari sevir onlari himaye edirdi Ele buna gore de diline vetenine bagli el sairleri asiqlari da onu sevir ve onun dogma diline xalqina bagliligini eserlerinde terennum edirdiler Sah Ismayil Azerbaycan dilinde tekce gozel seirlerin mukemmel edebi abide olan Dehname On mektub poemasinin muellifi deyildi O hem de dovlet fermanlari imzalayir ve belelikle Azerbaycan dilini dovlet mustevisine siyasi musteviye kecirmis olurdu Aldigi terbiyeye ve maraqlarina gore Ismayil qizilbas tayfalari ve koceri eyanlari ile six bagli idi O yaxsi tehsil gormusdu sair ve alimlere himayedarliq edirdi 79 Sah Ismayil Sefevinin oz xalqi qarsisinda xidmetleri hem de ondan ibaretdir ki o Azerbaycan milli medeniyyetinin inkisafi ucun elverisli serait yaratmisdir onun hakimiyyetde oldugu iller olkenin orta esrler tarixinde tereqqi baximindan en onemli dovr sayilir O tekce ana dilinde yaradan sairleri Azerbaycan alimlerini incesenet xadimlerini tesviq etmirdi hem de butovlukde incesenetin elmin inkisafina himayedarliq edirdi Onun seyleri sayesinde Azerbaycan dili neinki fars dilinin guclu tesirinden qurtardi hem de sonraki yuzillikler boyu onu usteledi Elm senet xiridari olan Sah Ismayilin sarayinda yaradiciliq ucun elverisli seraitde diqqet qaygi hormetle ehate olunmus muhitde bir cox ressam istedadli heykelteras xettat musiqici yasayirdi 80 Sah Ismayilin Azerbaycan dovletciliyi qarsisindaki en boyuk xidmetlerinden biri de oz dovru ucun xarici siyaset mexanizmlerini formalasdirmasidir Qudretli imperiya yaradan Sah Ismayil hem de Qerbi Avropada Papaliq Ispaniya Portuqaliya Venesiya Genuya ve s ile semereli qarsiliqli munasibetlerin mohkem bunovresini qurmusdu Sefeviler dovleti yarandigi gunden qisa muddet erzinde butun Yaxin ve Orta Serqde qudretli herbi siyasi amile cevrilmisdi Sah Ismayilin yaratdigi Azerbaycan dovletciliyi Azerbaycan turklerinin dunyagorusunun tekamulune komek etdi Sah Ismayil Sefevi Azerbaycan tarixinde ilk defe olaraq azerbaycanlilarin butun seviyyelerde Azerbaycan dilinin dovlet muessiseleri ve herbi isde tetbiqi de daxil olmaqla ustun yer tutdugunu tesdiq eden dovlet yaratmisdi Sah Ismayil qizilbasligin vahid ideologiyasini yaratdi Bu ideologiya butun Azerbaycan turklerini o vaxt ucun oz etrafinda ugurla birlesdirdi ve onlara neheng erazide siyasi dominant statusunu elde saxlamaga imkan verdi Azerbaycan xalqinin Sah Ismayilla tekce boyuk dovlet xadimi kimi deyil hem de cesur istedadli serkerde yuksek menevi keyfiyyetleri hetta o vaxtlar Azerbaycana gelen Qerb diplo matlarinda da heyranliq doguran sexsiyyet kimi fexr etmeye tam haqqi vardir Biz onun serkerde istedadi sayesinde yaranmis tarixi dovletin varisleriyik ele bir dovletin ki sonralar erazisinde bir sira dovletler yaranmisdir ve indi de movcuddur AilesiSah Ismayilin 3 esas heyat yoldasi umumilikde 5 6 oglu ve 8 qizi olmusdur Evlilikleri Sah Sultan o 1540 Abdi bey Samlinin qizi Behruze Sultan Bagdad valisi Xulefanin qizidir Xanbeyim xanim Mosullu o 1547 Sahbeyim xanim Mosullu o 1541 Siraz Mahmud Bektasinin qizi Munevver xanim Sirvani Sirvansahin qiziOgullari I Tehmasib Behruze Sultanin oglu Elqas Mirze Sah Sultandan olan oglu Rustem Mirze 13 sentyabr 1517 ci ilde Maragada dogulmusdur Behruze Gulzar Sultandan olmadir Genc yasda vefat etdi Sam mirze Sefevi Sah Sultandan olan oglu Behram Mirze Sah Sultandan olan oglu Huseyn Mirze 11 dekabr 1520 ci ilde dogulmusdur Behruze Sultandan olmadir Genc yasda vefat etdi Qizlari Fulane beyim II Beyazidin oglu Sahzade Ehmedin oglu Sahzade Murad ile evlenmisdir Canis xanim 26 fevral 1507 2 mart 1533 1518 ci ilde Emire Dibac Sultan Muzeffer ile evlenmisdir Peri Sultan Sahbeyim Tacli beyimin qizi 4 oktyabr 1524 cu ilde II Xelilullahla evlenmis 1539 cu ilde Dervismehemmed xanla evlenmisdir Xanis Sultan o 12 mart 1564 1537 ci ilde Seyyid Nureddin Nemetullah Baqi Yezdi ile evlenmis ovladlari olmusdur Sahzeyneb xanim 1519 1556 Mehemmed Seref xan Tekeli ile evlenmisdir Firengiz xanim d 1519 Mehinbanu Sultan 1519 1562 Sahbeyim Tacli beyimin qizi Aile qurmamisdir Fatma Sultan Abdulla xan Ustacli ile evlenmisdir Sah Ismayilin sexsiyyeti Xetai divani Sah Ismayil hele usaq yaslarindan idman oyunlarina cidir yarislarina boyuk heves gosterir tez tez ova gedirdi Serkerdeliyi dovrunde o bir nece zorxana acdirmisdi ki burada bayram senlikleri duzenlener ve pehlevanlar oz guclerini sinayardilar Sah Ismayil hem de ressamliq ve xettatliq bacarigi ile de secilir kitab oxumagi cox sevirdi Uzun Hesenin Tebrizde yaratdigi meshur kitabxananin nezdinde o yeni tipli genis bir kitabxana acdirmisdi ki buradan hem oz olkesinin ehalisi ve alimleri hem de qonsu olkelerin alimleri istifade edirdiler Sah Ismayil Sefevi Venesiyadan olan bir tacir 1518 ci ilde yol qeydlerinde ozunun sah Ismayilla Tebrizdeki goruslerini bele xatirlayir Indi onun 31 yasi var Ortaboylu olduqca gozel ve merd bir kisidir Saqqalini qirxir big saxlayir Ona qiz kimi vurulmaq olar Solaxay olsa da butun emirlerden gucludur Oxatma mesqleri zamani adeten musiqi caldirir Reqsi cox sevir ve reqqaseler oynarken ayaqlarini yere doyerek Ismayila hesr olunan mahnilar da oxuyurlar O her gun emirlerle oxatma yarislari kecirmek ucun meydana cixir ve hemise de gunun qaliblerine mukafatlar verir Bu yarislar vaxti onun serefine calib oxuyur reqs edirler Bu sufi oz tebeeleri xususile de eskerler terefinden Allah kimi sevilir ve perestis olunur Onun eskerlerinden bir coxu doyuse yalin elle debilqe ve zirehsiz girirler onlar emindirler ki Ismayil onlari doyusden salamat cixaracaq Muqeddes Roma Imperiyasi ve Sefeviler Imperiyasi ittifaqi Solda V Karl sagda Sah I Ismayil Sah Ismayil hem de gozel sese de malik idi Berbed adlanan aletde gozel calir ve oxuyurdu O usaq yaslarindan seir yazmaga baslamisdi Revayete gore Sah Ismayil dervis paltari geyinib memleketi gezib dolasar ve xalqin derd seri ile maraqlanarmis O Azerbaycan turkcesini dovlet diline cevirmis olkenin siyasi ictimai iqtisadi ve medeni inkisafi ucun boluk isler gormusdur Xalq arasinda indiye qeder dilden dile gezen efsanede de Sah Ismayilin qeyri adi fiziki quvvesinden danisilir Efsanede deyilir ki Caldiran doyusunden sonra Sah Ismayilin oz qilinci ile dusmen toplarinin lulesini yarmasi xeberi Sultan Selime catir Maraqlanan sultan sah Ismayila ismaris gonderib xahis edir ki qilincini ona gondersin Tezlikle onun bu xahisine emel olunur Lakin sultan hemin qilincla topun lulesini yarib kece bilmir ve Ismayili gunahlandirir ki guya o heqiqi qilinci gondermeyibmis Sah Ismayil mecburiyyet qarsisinda yazdigi mektubda meselenin ne yerde oldugunu anladigina isare edir ve yazir ki qilinc hemin qilincdir vuran el ise heminki olmayib Edebiyyatda rolu Xetai divani Xetai Maral Rehmanzade Azerbaycanda Xetai irsinin oyrenilmesi sovet hakimiyyeti illerinden baslanmisdir Azerbaycanin tarixci ve edebiyyatsunas alimlerinden S Mumtaz H Arasli M Quluzade E Memmedov O Efendiyev Pasa Kerimov M Abbasli kimi mutexessislerin bu yonde apardiqlari arasdirmalar ve yurutdukleri mulahizeler xususile diqqeti celb edir Bele ki AMEA nin M Fuzuli adina Elyazmalar Institutunun elmi isler uzre direktor muavini filologiya elmleri doktoru Pasa Kerimov Almaniyada yasayan soydasimiz Mehemmedeli Huseyninin komeyi ile Sah Ismayil Xetainin xett numunelerinin rengli suretlerini elde edib Burada Sah Ismayil Hezret Elinin kelamlarini gozel xetle qizili ve mavi murekkeble kocurub Qeyd edek ki muxtelif rengli vereqlere kocurulmus ve cildlenmis eserin evveller yalniz bir sehifesinin sureti olkemizde idi Indi ise Munxenin Baviyera Dovlet Kitabxanasinda saxlanan eserin 27 vereqinin hamisinin sureti Azerbaycana getirilib Numunelerin uzerindeki qeydden gorunur ki metn Sah Ismayil Xetai terefinden 1514 cu ilde kocurulub Xett numunelerinin altinda erebce metnin fars diline tercumesi namelum xettat terefinden kocurulub Bu xett numunesinin Caldiran doyusunden evvel yazildigi ehtimal olunur Osmanli imperatoru birinci Sultan Selim Tebrizi isgal etdiyi zaman bu elyazmani da ele kecirerek Istanbula aparib Eser sonradan Avropaya aparilib Xatirladaq ki Sah Ismayil Xetainin gozel xett numunesinin Kelimati Murtezeviyye adi altinda Munxenin Baviyera Dovlet Kitabxanasinda saxlandigi barede ilk melumati turkiyeli alim Ismayil Hikmet Ertaylan Istanbulda 1965 ci ilde cap etdirdiyi Divani turkiyi Zefer kitabinda verib 81 Ismayil Xetai az yasamasina vaxtinin coxunu dovlet islerine serf etmesine baxmayaraq zengin ve coxcehetli bir irs yaratmisdir O hem eruz hem de heca vezninde hem epik hem de lirik janrlarda qelemini isletmis yaddaqalan numune ornek ola bilen eserleri ile Azerbaycan edebiyyatini zenginlesdirmisdir Onun semimi urekden qopub gelen zamanin qarsiya qoydugu teleblere cavab kimi meydana cixan poeziyasi cox vaxt siyasi ictimai fealiyyeti ile birlesmisdir Bu poeziya gah qilincla beraber doyus meydanlarina getmis gah mudrik el agsaqqallarinin teriqet seyxinin oyudlerine cevrilmis gah da dunyaya ve insana mehebbetle dolu bir qelbin tercumani olmusdur Bu poeziya qehremanliga gozelliye menevi safliga mehebbetle sere eybecerliye eqidesizliye donukluye sedaqetsizliye cilizliga nifretle doludur Bu poeziya her seyden evvel menevi azadligi tesdiq edir Din ve serietin menevi esaretini bu poeziya qebul etmir Dunyagorusu etibarile panteist olan sair Mensur Hellac ve Imadeddin Nesimi kimi enelheq menem allah suarina ideyasina terefdar cixib ozunu vehdet gulzarinin bulbulu adlandirir Cun Xetaidir bu gun gulzari vehdet bulbulu Dexi ol zagi siyeh gulzare gelmesun Butun kainati ilahi mutleq varliqla bir sayan yaradici ile yaradani insanla allahi eynilesdiren ve bu eyniliyi vehdet gulzari ozunu ise bu vehdet ve birlik gulzarinin bulbulu sairi adlandiran Xetai ozunu mutleq heqiqet heqqi mutleq deye vesf edir Xetai divani Enelheq sirri us konlumde gizli Ki heqqi mutleqem heq soylerem men Boyuk mutefekkir sair Nesimi kimi Xetai de gorunen her seyde o cumleden insanin simasinda ilahi varligi gormeye cagirir Yeqin bil ehli iqrarin yaninda Yeru gog cumle heqdir olma gumrah Ta seni gordu Xetai valehi seydayidir hansi gozdur heq uzun gorcek ki bidar olmadi Sairin sufi olmasi onun poeziyasina da guclu tesir gostermis ona daha cesaretli humanist ruh vermisdir Lakin bu cesaret Xetainin yaradiciligini sirf teriqet poeziyasina cevirmemisdir O butun meqamlarda real heyat ve real insan haqqinda dusunmus real insana muracietle yazib yaratmis real insandan ve onun hisslerinden qaygilarindan sohbet acmisdir Onun seirlerinde xeyir ve ser anlayislari ile bagli fikirler de vardir Bu meselede Xetai Azerbaycan edebiyyatinin duhasi Nizami Gencevi ile hemfikirdir O da bele hesab edir ki insan yaxsi yaman ne is tutsa onun behresini gorecek pis emel sahibi oz emelleri ucun xecalet cekecekdir Ancaq xeyir isler emeller arxasinca gedenler her cur xecalet pesmanliq hisslerinden uzaq olacaqlar Xetainin serlerinde insan lirik qehreman megrur azad fikirli oz qudretine inanan bir varliq kimi terennum olunur onun olmezliyi ebediliyi en agilli bir sexs olmasi dusmenlerin canina velvele salmaga qadir oldugu done done nezere catdirilir Hele XII esrde Nizami Gencevi sufizme regbetle yanasmis sufileri urekden xeberdar olan adamlar kimi teqdim etmisdir Sairin Sirler xezinesi eserinde muxtelif xarakterlere malik sufi suretleri yaradilmisdir Xetai de sufileri halal ve haram yola gedenler adi ile iki yere ayirir O en yuksek insani keyfiyyetleri esl sufiler arasinda axtarir oz muridlerini esl sufi kimi hereket etmeye sufi insan adini uca tutmaga cagirir Sufi isen alib satma Halalina haram qatma Yolun eyrisine getme Dogru yola nezer eyle Sairin nezerinde heqiqi sufi esl insandir Onda alib satmaq harama meyl etmek eyri yola getmek kimi hereketler sifetler ola bilmez Eger her hansi bir sufi bu sifetlere malik deyildirse o sufilikden de insanliqdan da uzaq bir adamdir Xetai bele sufileri redd edir Xetainin poeziyasinda ehkamciliga movhumatciliga insan meneviyyatini buxovlayan zencirlere qarsi guclu bir etiraz vardir Xetai seirinin esas obyekti insan esas qayesi insana mehebbetdir Xetai dovrunde islam dininin insan ideali ile humanist ziyalilarin insan ideali bir deyildir Dindar insan her cur istek ve arzularini buxovlayib cennet xeyali ile yasayirdisa humanist ziyalilarin ideal insani esl cenneti bu dunyada axtarir ve tapirdi Insansiz dunyani ve cenneti barsiz baga benzedir insansiz cenneti istemirdi Erdebilde Sah Ismayil Sefevinin heykeli Neylerem ol cenneti icinde dildar olmasa Qoy onu virane qalsin bagcada bar olmasa Sair insani yer uzunun en qiymetli govheri saydigindan insansiz olan insana zidd olan insanin sedaqetine mane buxov engel olan her seyi redd edir Xetainin seirlerinde gah real insani sevgi terennum olunur gah da mehebbetden genis felsefi bir kateqoriya kimi sohbet acilir Her iki halda mehebbetin terennumu onun humanizmi fikir serbestliyi ile baglidir Uzun gordum senin ey yari mehru Konuller afeti ya uzmudur bu Dodagin hesretinden xeste halem Axitdi gozlerim yasi be her su Hebesdir kim musafir Rume dusmus Uzun sefhindeki ol xali hindu Gozunden ahu tek daglara dusdum Ne sehr etdi mene ol iki cadu Xetai der uzun xurside nisbet Sozu rovsen dedim uzune qarsu Insan gozelliyi bu serde romantik bir dille heyranliqla qeleme alinmisdir Buradaki bedii suallar benzetmeler asiqin qelbindeki telatumleri heyecanlari tebii semimi sekilde oxucuya catdirir Xetainin mehebbet poeziyasi guclu kederden qemden bir qayda olaraq uzaqdir Xetai yaradiciligini tedqiq edenlerin fikrince bu ise onun daha cox cemiyyetde tutdugu ali movqe ile elaqedardir Cunki sah hec zaman maddi ve ya diger servetlerden eskiklik gormemisdir ki sikayetlensin Sairin tebiet tesvirine hesr edilmis serlerinde sux sad ehveli ruhiyye hokm surur Bahar oldu ki alem gulsen oldu Gozun ac gor cahan ne rovsen oldu Bezendi her bir agac bir gul ile Agaclar cumle gul pirahen oldu Acildi yazlar bitdi cicikler Gul ile sol benovse susen oldu Irisdi vedesi badi baharin Beher su gul hezaran xermen oldu Xetainin asiqane qezellerinde sevgi duygulari bir cox hallarda o qeder semimi tebii verilir ki boyalarinin ifadelerinin elvanligi ve sadeliyi ile insani heyran edir tilsimleyir Qizil gul bagu bustanim ne dersen misrasi ile baslanan meshur qezeli yada salaq Bu qezeldeki her beyt her parca saf hessas bir qelbden qopan sevgi harayi kimi seslenir Qizil gul bagu bustanim ne dersen Feda olsun sene canim ne dersen Qeraru sebru aramim tukendi Kesildi kulli fermanim ne dersen Eridi iliyim qaldi sumuyum Bu teni terk eder canim ne dersen Eger yatsam min il torpaq icinde Durustdur ehdu peymanim ne dersen Xetai can ile cun seni sevdi Seven olsunmu sultanim ne dersen Real insanin real insani hisslerin arzularin dusuncelerin romantik sekilde terennumu hem de Xetaiye mexsus bir terzde terennumu XVI esrin birinci rubu ucun qiymetli yeni bir hadise idi Nesiminin Kisverinin Hebibinin Hamidinin poeziyasindan qidalanan bu serlerde yeni orijinal ancaq Xetaiye mexsus cehetler de coxdur Xetainin coxcehetli poeziyasinda epik eserler de muhum yer tutur Onun Nesihetname mesnevisi ve Dehname poemasi epik serin qiymetli numuneleridir Nesihetname adindan da gorunduyu kimi nesihetamiz felsefi poemadir Burada ardicil neql edilen hadise yoxdur Nesihetname sufizmin panteist muddealarini serh eden felsefi bir eser olmaqla beraber insan haqqinda qabaqcil humanist dusunceleri de eks etdirir Dehname Xetainin hecm fikir ve senetkarliq baximindan en muhum eseridir Bir yandan klassik edebiyyatdan bir yandan da xalq yaradiciliginin zengin xezinesinden nagil ve dastanlardan istifade ile yaradilan bu poema basqa Dehname lerden forma ve mezmun elvanligi ile secilir Xetainin ozunemexsuslugu hissleri semimi inandirici tebii ifade etmek tebieti duymaq mehebbetin heyecanlarini dolgun eks etdirmek xalq edebiyyatindan suurlu sekilde bol bol faydalanmaq keyfiyyetleri bu eserde de goz qabagindadir Dehname on mektub demekdir Zahiren eser on mektubdan ibaret olsa da poemanin mezmununu mektublar yox daha cox hemin mektublarla elaqedar hadiseler teskil edir Xetai movzunun imkanlarindan bacariqla istifade edib rengareng tebiet lovheleri insan duygularinin tebii semimi ifadesi ucun muxtelif boyalar tapib isledir Six six lakin yerli yerinde verilmis qezeller poemadaki lirizmi daha da guclendirir Sairin yaratdigi tebiet tesvirlerinden biri poemanin baslangic hissesinde verilmisdir Bu tesvirler o qeder deqiqdir ki ressamlar onun esasinda hec bir cetinlik cekmeden coxlu lovheler yarada bilerler Azerbaycan edebiyyatsunasliginda Bahariyye adli janra bir qayda olaraq Xetainin hemin tesviri en seciyyevi numune kimi gosterilir Edebiyyatimizda coxlu tebiet tesviri yaradilmasina baxmayaraq Xetainin yaratdigi hemin tesvir bu tipli tesvirler icerisinde mustesna yer tutur Qis getdi yene bahar geldi Gul bitdi vu lalezar geldi Quslar hamisi fegane dusdu Esq odu yene bu cane dusdu Servin yene dutdu damenin su Su uste oxudu faxte ku ku Qonce deheni cemende xendan Gulmekden enar acildi dendan Durna ucuban hevaye dusdu Lacin aluban ovaye dusdu Bu tesvirde tebiet insandan tecrid olunmur Sen sad bir qelbin tebietden aldigi hezz sevinc addimbasi ozunu hiss etdirir Sair quslarin fegane dusmesini deyen kimi insan heyati barede araya tez bir soz atir Esq odu yene bu cane dusdu deyerek tebietle insan heyatini vehdetde goturduyunu nezere catdirir Tebietde gul acib quslar negme oxuyanda insan qelbinde de sevgi duygularinin oyandigini soyleyir Tebiet tesvirleri ile yanasi poemada Asiqin menevi iztirablarini eks etdiren qezeller de eserin bedii tesir gucunu artirmaga xidmet edir Dehname movzusunda Xetaiden evvel basqa Azerbaycan sairleri Humam Tebrizi Maragali Evhedi de eserler yazmisdir Bu enenevi sujeti Xetai veziyyet ve hadiselere uygun olaraq yaratdigi lovheler ve basqa poetik tapintilar vasitesile yenilesdire bilmisdir Hemcinin Xetainin Dehname si ana dilinde yaranan ilk epik eserlerdendir Epik eserde lirik janrlardan o cumleden qezellerden istifadeye Fuzuliden hetta Heqiriden evvel Xetai poemasinda rast gelirik Xetai bu poemani hakimiyyet ugrunda mubarizelerinin en gergin caglarinda 1506 ci ilde iyirmi yasinda olanda yazmisdir O heyatinin bu genc caglarinda tekce Azerbaycan Sefevi dovletinin esasini qoymaqla mesgul olmamis hem de epik serimize Dehname kimi orijinal keyfiyyetlere mexsus bir eser bexs etmisdir Xetai edebi irsinin muhum bir hissesini heca vezninde xalq seri formalarinda yazilmis eserler teskil edir Heca veznli serimizin tarixi Xetai ile baslayir Duzdur bu forma xalq arasinda Xetaiden evvel de olmusdur lakin onu yazili edebiyyata getiren Xetaidir Hokmdar sair fikirlerini daha cox xalq seri eneneleri esasinda terbiyelenen nisbeten az savadli ve ya tam savadsiz olan genis kutlelere muridlere qizilbas esgerlere catdirmaq ucun dogma janrlarin daha elverisli oldugunu duymus onlarin sevdiyi basa dusduyu formalardan istifade etmeyi ozune borc bilmisdir Bu serlerde xalq ruhuna ve zovqune yaxinliq xususi yer tutur Xetainin siyasi exlaqi estetik baxislari bu serlerde son derece aydin ve sade bir terzde ifade olunur Umumiyyetle Xetai seirine xas bir keyfiyyet olan sadelik ve aydinliq onun heca veznli serlerinde daha qabariq sekilde nezere carpir Xetainin heca vezninde yazdigi qosma gerayli varsagi bayati nefes ve ilahiler indi de oyrenmek ibret almaq ucun numune olmaq derecesindedir Sair oxucularini diqqetli ehtiyatli olmaga eqide meslek yolunda sedaqetle yurumeye cagirir Derindir bizim deryamiz boylanmaz Min bir kelam desem biri anlanmaz Kisi iqrarsiz yollara baglanmaz Yollari qoynunda yuruyub geder Bu parcalarda oxucunu dinleyicini dogrucu ve cesaretli olmaga orda burda qeybetle dedi qodu ile mesgul olmaqdan el cekmeye cagirir heqiqet yolundan azmis insanlara qarsi derin nifretini bildirir Bedii soz haqqinda danismaq ona munasibetini bildirmek orta esrlerde yasamis senetkarlarimizin yaradiciliginda pozulmaz bir enene kimi yayilmisdir Nizaminin Fuzulinin Saib Tebrizinin Qovsi Tebrizinin Vaqifin ve basqa Azerbaycan senetkarlarinin soz haqqindaki serleri fikirleri bu heqiqeti bir daha tesdiq etmekdedir Xetainin Bir soz redifli geraylisi Fuzulinin Soz redifli qezeli kimi yadda qalan qiymetli senet eserlerinden biridir Sozunu bir soyleyenin Sozunu eder sag bir soz Pir nefesin dinleyenin Yuzunu eder ag bir soz Soz vardir kesdirer basi Soz vardir keser savasi Soz vardir agulu asi Bal ilen eder yag bir soz Xalq serinin bayati sekli de Xetainin mehebbetle meharetle muraciet etdiyi formalardandir Sair bayatilarinin axiciligina yigcamligina atalar sozleri ve xalq meselleri kimi aforistik mena dasimasina xususi diqqet yetirmisdir Xetai isin duser Gelib gedisin duser Disleme ciy logmani Yerine disin duser Xetainin ister heca isterse de eruz vezninde yazdigi eserler klassik yazili edebiyyatimizin en qiymetli numunelerinden sayilir Sairin irsi sonraki dovrlerin edebiyyati uzerinde derin izler buraxmisdir Fuzuli kimi dahi senetkar Xetainin bir sira serlerine cavab yazmis ilk boyuk eseri olan Bengu Bade ni ona ithaf etmisdir Gorkemli el senetkari hokmdar sairin muasiri Asiq Qurbani onu Mursidi kamilim seyx oglu sahim deye terennum etmisdir Sah Ismayil Xetainin eserleri ister elyazmalari isterse de sifahi sekilde genis yayilmis meclislerde musiqi havalarinin musaieti ile ifa olunmusdur Onun heyat ne mubarizesi ile bagli meshur Sah Ismayil dastani yaranmisdir AMEA nin Mehemmed Fuzuli adina Elyazmalar Institutunun elmi isler uzre direktor muavini filologiya elmleri doktoru Pasa Kerimov Ankara Milli Kitabxanasindan Sah Ismayil Xetainin ve onun oglu I Sah Tehmasibin ana dilinde yazdiqlari seirleri askar etmisdir Xetainin Ankara Milli Kitabxanasindaki Elyazma mecmuesinden tapilmis Sah Xetai basligi ile geden eserleri qezel ve qosma janrlarinda yazilmisdir Onun bezi metbu seirleri ile bu elyazmadaki seirler arasinda ferqler vardir Sairin eserlerinin gelecek nesrlerinde bu ferqler nezere alinmalidir I Sah Tehmasib askar edilmis ana dilindeki qezelinde Osmanli imperatoru Sultan Suleyman qosunlarinin 1534 cu ilde Sefeviler dovletine ugursuz yurusunden behs edir reqibin meglubiyyetini ozunun muqeddes nesilden olmasi ile izah edir Maraqlidir ki hemin mecmuede Sultan Suleymanin da bu seire nezire olaraq yazdigi cavabi verilmisdir Belelikle Sah Ismayil Sefevi ve I Sultan Selim arasinda olan mukalimeni onlarin ovladlari I Tehmasib ve Sultan Suleyman Qanuni ana dilinde musaire formasinda davam etdirmisler 82 Bu dastan esasinda Muslum Maqomayev eyniadli opera bestelemisdir Yazici E Ceferzadenin Baki 1501 F Kerimzadenin Xudaferin korpusu E Nicatin Qizilbaslar romanlari ve bir sira bedii eserler son illerde Sah Ismayil Sefevinin heyati ve sexsiyyetine olan guclu maragin ifadesi kimi meydana cixmisdir 83 84 EserleriTercume ve nesr Sah Ismayil Xetai Kecme namerd korpusunden Seirler ve poemalar Baki Yazici 1988 Sah Ismayil Xetai Eserleri Baki Serq Qerb 2005 384 seh ISBN 978 9952 418 43 1Xatiresine ithafMuslum Maqomayev Sah Ismayil opera Serdar Ferecov Sah Xetai simfoniyasi Bakida heykeli 1993 muellifler Ibrahim Zeynalov ve Zakir Mehdiyev Erdebilde heykeli Xacmazda heykeli Gencede bustu Sah Ismayil Xetai fondu Xetai metrostansiyasi Sah Ismayil ordeni Masalli seherinde ezemetli heykeli muellifi Valid Memmedli Ebediyyet xezinesi sergisi Heyder Eliyev Merkezi 19 iyul 2018 85 Sah Ismayil Xetai tankeri 86 Qalereya Sah Ismayil Sefevi Merv doyusunde Seybani xanla vurusarken Isgender bey Munsi Tarixi alemi arayi Abbas Abbasin dunyani bezeyen tarixi EdebiyyatOqtay Efendiyev 2007 Azerbaycan Sefeviler Dovleti PDF Baki Serq Qerb 344 seh ISBN 978 9952 34 101 0 2018 07 12 tarixinde orijinalindan PDF arxivlesdirilib Istifade tarixi 2018 07 12 Qeydler Xadim bey Xulefa Xulefa bey kimi taninir Bu il hicri 906 ci il sayilir Istinadlar 1 2 3 4 5 6 Encyclopaedia Britannica lt a href https wikidata org wiki Track Q5375741 gt lt a gt lt a href https wikidata org wiki Track P1417 gt lt a gt lt a href https wikidata org wiki Track P2450 gt lt a gt 1 2 3 4 5 6 Gran Enciclopedia Catalana Grup Enciclopedia Catalana 1968 lt a href https wikidata org wiki Track P1296 gt lt a gt lt a href https wikidata org wiki Track Q2664168 gt lt a gt lt a href https wikidata org wiki Track Q18696256 gt lt a gt 1 2 3 4 5 6 Proleksis enciklopedija 2009 lt a href https wikidata org wiki Track P8349 gt lt a gt lt a href https wikidata org wiki Track Q3407324 gt lt a gt 1 2 3 4 Ismail I Bolshaya sovetskaya enciklopediya v 30 t pod red A M Prohorova 3 e izd M Sovetskaya enciklopediya 1969 lt a href https wikidata org wiki Track Q17378135 gt lt a gt Ismaʿil I in Encyclopaedia Britannica online ed 2011 Woodbridge Bingham Hilary Conroy Frank William Ikle A History of Asia Formations of Civilizations From Antiquity to 1600 and Bacon 1974 p 116 Eserlerin dovlet varidati elan edilmesi Qaydalari nin ve Eserleri dovlet varidati elan edilen muelliflerin ve dovlet varidati elan edilen filmlerin Siyahisi nin tesdiq edilmesi haqqinda Azerbaycan Respublikasi Nazirler Kabineti nin 7 may 2019 cu il tarixli 211 nomreli Qerari azerb nk gov az 2019 05 11 Istifade tarixi 2019 05 13 Encyclopaedia Iranica R M Savory Esmail Safawi G Doerfer Azeri Turkish Encyclopaedia Iranica viii Online Edition seh 246 ESMAʿiL I ṢAFAWi Encyclopaedia Iranica iranicaonline org Istifade tarixi 2014 10 15 R Savory Iran under the Safavids Cambridge 1980 p 2 M Abbasli Safeviler in kokenine dair TTK Belleten sayi 158 Ankara 1976 s 287 329 N Musali I Sah Ismayilin hakimiyyeti Baki 2011 s 87 W Hinz Uzun Hasan ve Seyh Cuneyd Ankara 1992 s 5 109 E Kesrevi Azeri ya zeban i bastan i Azerbaygan Tehran 1304 s 26 Z V Togan Sur l origines des Safawides Melanges Louis Massignon t III R Ghirshman V Minorsky and R Sanghvi Persia the immortal Kingdom London 1971 p 140 M Abbasly K voprosu o proishozhdenii Sefevidov Izvestiya AN Azerb SSR seriya literatury yazyka i iskusstva 1973 2 s 36 53 O A Efendiev Azerbajdzhanskoe gosudarstvo Sefevidov v X XVI veke Baku 1981 s 39 41 V V Bartold Iran istoricheskij obzor Tashkent 1926 s 45 V V Bartold Sochineniya t II ch I Moskva 1963 s 748 780 I P Petrushevskij Gosudarstva Azerbajdzhana v XV veke SSIA vyp I Baku 1949 s 205 O K Walsh The Historiography of Ottoman Safavid Relations in 16 th and 17 th Centuries Historians of the Middle East Oxford University Press 1962 p 204 R Nur Turk Tarihi V c Istanbul 1923 s 114 I H Uzuncarsili Osmanl Tarihi II c Ankara 1988 s 225 N Musali I Sah Ismayilin hakimiyyeti Baki 2011 s 87 88 T H Necefli Sefevi Osmanli munasibetleri Baki Turxan 2015 s 15 34 Abbasli M Safevilerin Kokenine Dair Belleten XL Ankara 1976 s 313 Bartold V V Sochineniya t II ch 1 M 1963 str 748 Petrushevskij I P Ocherki po istorii feodalnyh otnoshenij v Azerbajdzhane i Armenii v XVI nachale XIX vv Leningrad 1949 s 36 I P Petrushevskij Gosudarstva Azerbajdzhana v XV v str 205 V V Pigulevskaya A Yu Yakubovskij I P Petrushevskij L V Stroeva i A M Belenickij Istoriya Irana s drevnejshih vremen do konca 18 veka L 1958 str 252 L Massignon Tarika EJ vol IV Quliyeva Nahide seh 3 Eliyar Seferli amp Xelil Yusifli seh 5 Semsi Isgenderoglu 1972 seh 145 Oqtay Efendiyev seh 42 Sadiq Nagiyev seh 14 V Minorski seh 114 Cefer Ibrahimov seh 5 Oqtay Efendiyev seh 43 Sadiq Nagiyev seh 15 Oqtay Efendiyev 2007 seh 45 1 2 Sadiq Nagiyev 1997 seh 15 1 2 3 4 Oqtay Efendiyev 2007 seh 46 Oqtay Efendiyev 2007 seh 47 Hesen bey Rumlu seh 32 41 1 2 Semsi Isgenderoglu 1972 seh 146 1 2 Oqtay Efendiyev 2007 seh 48 Ivan Petrusevski 1949 seh 230 Hesen bey Rumlu seh 42 Hesen bey Rumlu seh 47 Azerbaycan Sovet Ensiklopediyasi 1983 seh 127 1 2 Sara Asurbeyli 2006 seh 71 Oqtay Efendiyev 2007 seh 49 Sara Asurbeyli Sirvansahlar dovleti Baki Avrasiya press 2006 Sara Asurbeyli Sirvansahlar dovleti Baki Avrasiya pressj 2006 seh 330 Petrushevskij I P Azerbajdzhan v XVI XVII vv Sb statej po istorii Azerbajdzhana vyp 1 Baku 1949 s 228 Novichev A D Istoriya Turcii tom I Epoha feodalizma XI XVIII veka Leningrad 1963 s 105 107 Faruk Sumer XV asirdan itibaren Anadoludan Irana vukubulan gocler Turk Yurdu sayi 1 Ankara 1954 Savory M Roger A Curiose Episode of Safavid History Edinburgh University Press 1971 V sbornike Studies on the history of Safavid Iran London 1987 Farah Gusejn Osmano sefevidskaya vojna 1578 1590 gg Baku Nurlan 2005 str 25 Yavuz Sultan Selim Osmanli Arastirmalari Vakfi Ibn i Kemal gibi allamelerden bu fitnenin def i icin fetva alan Yavuz 2012 01 18 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2011 03 17 Sehabeddin Tekindag Yeni Kaynak ve Vesikalarin Isigi Altinda Yavuz Sultan Selim in Iran Seferi Istanbul Universitesi Eedbiyat Fakultesi Tarih Dergisi Sayi 22 s 17 1968 Gulag Oz ISLAMIYYET Turkler ve Alevilik s 188 1999 Ankara ISBN 9757059021 Osmanli Padisahina gerekir ki bunlarin Kizilbaslarin ileri gelenlerini oldurup mallarini ve kadinlarini dahi ve cocuklarini Islam gazilerine taksim ede N Musali I Sah Ismayilin Hakimiyyeti Tarix i Alemara yi Sah Ismayil eseri esasinda Baki 2011 s 244 B Dedeyev Caldiran Savasina kadar Osmanli Safevi iliskilerine kisa bir bakis Uluslararasi Sosyal Arastirmalar Dergisi sayi 2 6 2009 s 131 132 M Saray Turk Iran Siyasi munasebetlerinde Siilig in rolus Ankara 1990 s 19 S F Ferzelibeyli Azerbaycan ve Osmanli imperiyasi XV XVI esrler Baki 1995 s 100 101 N Musali I Sah Ismayilin Hakimiyyeti Tarix i Alemara yi Sah Ismayil eseri esasinda Baki 2011 s 247 A Allouche Osmanli Safevi iliskileri kokenleri ve gelisimi Ceviren A Emin Dag Istanbul Anka 2001 s 131 132 R M Savory Iran under the Safavids Cambridge University Press 1980 p 41 Seki ehalisi Boyuk Qafqaz Sira daglarini Sah dag adlandirir Bax Resid bey Efendiyev Nuxa qezasinda olan asaru etiqeler haqqinda Baki 1925 Namiq Musali Cahangusa yi xaqan i sahibqiran eserinde Seki tarixine dair melumatlar O E Efendiyev Azerbaycan Sefeviler dovleti Baki 2007 s 54 1 2 T H Necefli Butov Azerbaycanin qurucusu gorkemli dovlet xadimi Sah Ismayil Sefevi Tarixi ve milli menevi deyerler konteksinde Azerbaycan milli kimliyi Baki Elm ve Tehsil 2014 s 84 Munsi I Tarix i alemara yi Abbasi Farscadan tercumenin on sozun serhlerin ve gostericilerin muellifleri AMEA nin muxbir uzvu t e d prof Oqtay Efendiyev t e n Namiq Musali Baki 2009 s 83 T H Necefli Butov Azerbaycanin qurucusu gorkemli dovlet xadimi Sah Ismayil Sefevi s 86 1 2 T H Necefli Butov Azerbaycanin qurucusu gorkemli dovlet xadimi Sah Ismayil Sefevi s 87 T H Necefli Butov Azerbaycanin qurucusu gorkemli dovlet xadimi Sah Ismayil Sefevi s 89 Sah Ismayil Xetainin xett numuneleri askarlanib Pasa Kerimov Ankara Milli Kitabxanasindan I Sah Ismayil Xetainin ve onun oglu I Sah Tehmasibin ana dilinde yazdiqlari seirleri askar etmisdir Pasa Kerimov Sah Ismayil Xetainin xett numuneleri askarlanib Pasa Kerimovun elde etdiyi ehemiyyetli elyazmanin sureti Azerbaycan ve Italiya prezidentinin istirak etdiyi Ebediyyet xezinesi adli sergide teqdim edilib AzerTAc 19 07 2018 Heyder Eliyev Merkezinde Sah Ismayil Xetaiye hesr edilmis sergi acilib azerb Youtube com Istifade tarixi 2018 07 19 Sah Ismayil Xetai tankeri temir olunub olu kecid Hemcinin bax Vikianbarda I Ismayil ile elaqeli mediafayllar var Vikimenbede I Ismayil ile elaqeli melumatlar var Vikisitatda I Ismayil ile elaqeli melumatlar var Sefeviler Caldiran doyusu Merv doyusu Seyx Sefi kompleksi Sah Ismayil Sefevinin tarixiXarici kecidlerEncyclopaedia Britannica saytinda Ismaʿil I meqalesi Tofiq Necefli 2015 05 13 Merkezlesdirilmis Azerbaycan dovletinin qurucusu gorkemli dovlet xadimi Sah Ismayil Sefevi azerb az strategiya az 2015 07 29 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2015 07 29 Kemale Quliyeva 2012 12 13 Amerikada Sah Ismayil Sefevinin yegane elyazmasi olan divani tapilib FOTO azerb apa az 2015 09 18 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2015 09 09 Sefeviler tarixi sirin bir tarixci diliyle azerb azadliq org 2015 04 13 2015 09 18 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2015 09 09 Sah Ismayilin qebirdasini ruslar aparmaq isteyibler azerb azadliq org 2015 04 15 2015 09 18 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2015 09 09 Ramiz Mehdiyev 2012 12 04 Akademik Ramiz Mehdiyev Sah Ismayil Sefevinin tarixi misisiyasi barede yazib azerb apa az 2015 12 29 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2015 12 14 Akif Nagi 2016 09 29 Sah Ismayilla bagli mubahiselere dair bir nece tezis azerb islamazeri az 2016 09 16 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2016 09 30 CBC AZ 2016 04 16 Boyuk serkerdenin Semsir qilinci azerb youtube com Istifade tarixi 2017 01 24 Sah Ismayil Sefevinin mezari Erdebilden XUSUSI REPORTAJ azerb youtube com 2014 06 09 Istifade tarixi 2017 01 24 Sah Ismayilin uzerinde 14 mesumun adi olan doyus bayragi basligi FOTO VIDEO azerb islamazeri az 2017 01 25 2017 01 25 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2017 01 25 Sah Ismayilin xett numuneleri Hz Eli e kelamlari askarlanib FOTO azerb islamazeri az 2017 02 20 2017 02 24 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2017 02 22 Ozbekistanda Xetainin anadilli Divan inin nadir nusxesi askarlanibI IsmayilSefeviler sulalesiDogum 17 iyul 1487 Vefat 23 may 1524Hakimiyyet titullariSelefleri Seyx Sultan Eli Erdebil Seyxi 1494 1501 Xelefleri Selefleri Agqoyunlular Sultani Elvend mirze Sefeviler imperiyasini qurdu Sefeviler imperiyasi صفویان Sahi 1501 23 may 1524 Xelefleri I Sah TehmasibAzerbaycan hokmdariSelefleri Elvend mirze Azerbaycan Turku Sefeviler sulalesi 1501 1524 Xelefleri I Sah TehmasibSELEF Seyx Heyder Sah Ismayil Xetai Sefeviler sulalesi XELEF I Sah Tehmasib Menbe https az wikipedia org w index php title I Ismayil amp oldid 6030289, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.