fbpx
Wikipedia

İtaliya

İtaliya (it.Italia), rəsmi olaraq İtaliya Respublikası (it.Repubblica Italiana) — Avropanın cənubunda, Apennin yarımadasında yerləşən dövlət. Əsas etibarilə Cənubi Avropa regionunda yerləşməsinə baxmayaraq, Qərbi Avropanın da bir hissəsi hesab olunur. Unitar, parlamentli respublika olan bu ölkənin paytaxtı Roma şəhəridir. Quru yolla Fransa, Avstriya, İsveçrə, Sloveniya, həmçinin anklav dövlətlər olan VatikanSan Marino ilə həmsərhəddir. Təqribən 60 milyon nəfər olan əhalisi ilə Avropa İttifaqının üzv dövlətləri arasında 3-cü yerdədir.

İtaliya Respublikası
Repubblica Italiana
İtaliya
PaytaxtıRoma
41°54′ şm. e. 11°29′ ş. u.
Ən böyük şəhəriNeapolMilan
Rəsmi dilləriitalyan dili
İdarəetmə formasıparlamentli respublika
Rəhbərlik
Serco Mattarella
Mario Draghi
Tarixi
• Yaranması
18 iyun 1946
Ərazisi
• Ümumi
301338
Əhalisi
• Təxmini
60,589,445
• Sıxlıq
201.3/km2 (521.4/kv. mil)
ValyutasıAvro
Saat qurşağıUTC+2
Yolun hərəkət istiqamətisağ
Telefon kodu39
ISO 3166 koduIT
İnternet domeni.it
İtaliya

Cənubi AvropaAralıq dənizi kimi mühüm coğrafi qovşaqlarda yerləşdiyinə görə bu ərazi saysız-hesabsız xalqlara və mədəniyyətlərə ev sahibliyi etmişdir. Müasir İtaliya ərazisi müxtəlif xalqlara ev sahibliyi etməsinə baxmayaraq, antik dövrdən bu ərazilərdə məskunlaşmış və yarımadaya öz adını vermiş italiklər bu ərazilərin ilk sakinləri hesab olunur. Bununla birlikdə, finikiyalılarkarfagenlilər əsasən SardiniyaSiciliya adalarında öz kolonialarını yaratmışdır, həmçinin yunanlar Cənubi İtaliyada, etrusklarkeltlər isə müvafiq olaraq ölkənin cənubunda şimalında məskunlaşmışdılar. İtaliklərin bir qolu olan latınlar eramızdan əvvəl 8-ci əsrdə Roma çarlığının əsasını qoydu, hansı ki, sonradan "Respublika və Xalq" hökuməti əsasında idarə olunan respublika elan olundu. Roma Respublikası isə ilk növbədə Apennin yarımadasında yerləşən qonşu xalqları işğal etməyə başladı və sonradan Avropa, Şimali Afrika, Asiya bölgələrini də ələ keçirməyə müvəffəq oldu. Eramızdan əvvəl 1-ci əsrdən etibarən artıq Roma İmperiyası adlanan bu dövlət Aralıq dənizi hövzəsində dominant qüvvə oldu, həmçinin regionun aparıcı mədəni, siyasi, dini mərkəzinə çevrildi. Bütün bu müddət ərzində imperiya nə qədər böyüsə də, İtaliya bu böyük dövlətin metropoliyası olaraq qaldı.

Erkən Orta əsrlər dövründə, Qərbi Roma İmperiyasının süqutundan sonra, İtaliya ərazisi barbar hücumlarına məruz qaldı. Buna baxmayaraq, 11-ci əsrdən etibarən İtaliyanın şimali və mərkəzi regionlarında müxtəlif şəhər dövlətləri, dəniz respublikaları meydana gəldi ki, bu da ölkə ərazisində ticarət, kommersiya, bank sahələrində əməkdaşlıqla və öz növbəsində müasir kapitalizmə keçidlə nəticələndi. Bununla belə, Mərkəzi İtaliyanın əsas hissəsi teokratik Papa dövlətinin tabeçiliyində idi, Cənubi İtaliya bölgəsində isə 19-cu əsrə qədər feodal münasibətləri davam etdi. Avropaya yeni nəfəs verən İntibah dövrü də İtaliyada başladı və sonradan bütün Avropaya yayıldı. Həmin dövrdə Avropa xalqlarının yenidən humanizm, elm, coğrafi kəşflər, incəsənət kimi mühüm sahələrə marağı artdı. İtalyan mədəniyyəti dirçəldi, məşhur alimlər, rəssamlar, polimatlar meydana çıxdı. Orta əsrlər dövründə italiyalı tədqiqatçılar Uzaq ŞərqYeni dünyaya aparan yeni marşrutlar kəşf etdi. Buna baxmayaraq, Aralıq dənizini kənarda qoyan yeni ticarət marşrutlarının açılması nəticəsində İtaliyanın ticari və siyasi gücünə ciddi zərər dəydi. İtaliya şəhər dövlətləri arasında əsrlər boyunca davam edən toqquşmalar və rəqabət onları zəiflətdi, İtaliyanı vahid dövlət halında birləşməyə imkan vermədi. Həmin şəhər dövlətlər isə müxtəlif Avropa qüvvələrinin işğalına məruz qaldı.

19-cu əsrin ortalarından etibarən italyan milliyətçiliyi ideyasının yüksəlişi ilə birlikdə xalqın xarici işğala qarşı inqilabi hisləri qalxdı. Əsrlər boyunca davam edən xarici ağalığına qarşı italyan xalqının milli mübarizəsi 1861-ci ildə öz nəticəsini verdi və elə həmin ildə böyük güc kimi tanınan vahid İtaliya Krallığı yarandı. 19-cu əsrin sonlarından 20-ci əsrin əvvəllərinə qədər ölkədə sürətli sənayeləşmə prosesi baş tutdu, lakin İtaliyanın cənubu bu prosesdən bir qədər kənarda qaldı. Birinci dünya müharibəsi ərzində "Böyük dördlük" tərəfdə olmasına baxmayaraq, müharibədən sonra ölkə iqtisadi böhran və sosial qarışıqlıq mərhələsinə daxil oldu ki, nəticədə 1922-ci ildə italyan faşizmi ölkədə hakimiyyəti ələ keçirdi. İkinci dünya müharibəsindəki hərbi məğlubiyyət iqtisadiyyatın çökməsinə və vətəndaş müharibəsinin başlamasına səbəb oldu. 1946-cı ildə monarxiyanın ləğv olunması nəticəsində demokratik respublika quruldu, yüksək iqtisadi inkişaf əldə olundu və İtaliya dünyanın ən çox inkişaf etmiş ölkələrindən birinə çevrildi.

Bugün İtaliya mədəni və iqtisadi cəhətdən dünyanın ən çox inkişaf etmiş ölkələrindən biri hesab olunur, ÜDM reytinqinə görə dünyada səkkizinci, Avropa İttifaqı ölkələri arasında üçüncü pillədədir, həmçinin mərkəzi bankında olan qızıl ehtiyatının həcminə görə dünya ölkələri arasında üçüncü yerdə qərarlaşmışdır. İnsanların orta ömür müddəti, yaşam keyfiyyəti, səhiyyətəhsil sahələrində qabaqcıl mövqedədir. Ölkə regional və qlobal səviyyədə iqtisadi, hərbi, mədəni və diplomatik sahələrdə məsələlərin həllində önəmli rol oynayır və böyük güc hesab edilən ölkələrdən biridir. Ölkə Avropa İttifaqı da daxil olmaqla, BMT, NATO, İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatı, ATƏT, Ümumdünya Ticarət Təşkilatı, Böyük yeddilər, G20, Avropa Şurası, Şengen zonası və bir çox başqa beynəlxalq təşkilatların qurucu və ya aparıcı üzvüdür. Ölkə uzun müddət incəsənət, musiqi, ədəbiyyat, fəlsəfə, elm və texnologiya, həmçinin dəb sahələrində qlobal mərkəz rolu oynamışdır. Öz mədəni zənginliyi ilə fərqlənən İtaliya Ümumdünya irsi siyahısında olan mədəni abidələrinin sayına görə də (55) ilk pillədədir və xarici turistlər tərəfindən ən çox ziyarət olunan beşinci ölkədir..

Mündəricat

Əsas məqalə: İtaliya tarixi

Roma İmperiyası

Eramızın 117-ci ilində imperator Trayanın dövründə Roma İmperiyasının ərazisi
Əsas məqalə: Roma İmperiyası

Roma İmperiyası (lat. Imperium Romanum) — e.ə. 27 — e. 476-cı illərində tarix səhnəsində Roma Respublikasını əvəz etmiş və Qədim Dünya, o cümlədən Qədim Roma tarixində əhəmiyyətli yer tutan dövlət. Bu tarixi mərhələ qədim Roma dövlətində imperator Avqustun hakimiyyətini və ondan sonrakı dövrü əhatə edir. İmperiya dövründən əvvəl 500 il ərzində mövcud olmuş Roma Respublikası bir neçə vətəndaş müharibəsi nəticəsində zəifləmişdir. O dövrdə Qədim Romada baş vermiş bəzi hadisələr — Yuli Sezarın ömürlük diktator (e.ə. 44) təyin edilməsi, Oktavianın Aktium döyüşündə qələbəsi (2 sentyabr e.ə.31) və Roma Senatının onu şərəfli Avqust adı ilə təltif etməsi (16 yanvar e.ə.27) artıq Roma Respublikasının avtokratik imperiyaya keçidi ilə əlamətdardır. Romanın ərazisi Respublika zamanında genişlənməyə başlamış və İmperator Trayanın hakimiyyəti dövründə ən yüksək nöqtəsinə — 5 900 000 km² çatmışdır. İmperiyanın bir neçə əsr ərzində belə nəhəng əraziyə malik olması nəticəsində, indiyədək müxtəlif millətlərin dillərində, dinlərində, mədəniyyətlərində, memarlıq abidələrində, fəlsəfələrində və qanunlarında Romanın dərin tarixi təsiri müşahidə olunur.

Venesiya Respublikası

Əsas məqalə: Venesiya Respublikası

Venesiya Respublikası tarixi: Qədim dövrdə Adriatik dənizinin Şimal-Qərb sahillərində indiki İtaliyanın şimalında Romalılara yaxın olan Venet tayfası yaşayırdı. 697-ci ildə sakinlər Paulo Luçio Anafestonu ömürlük Başçı seçdilər. Daha sonra Anafestonun vəzifəsi "Doj" adı daşıyırdı. Hökumət əvvəlcə Qerakleyada daha sonra 742-ci ildə Malamokko şəhərinə köçürülmüşdür daha sonra 810-cu ildə səhralı Rialtoya köçdü (daha sonra burada Venesiya yarandı). 806-cı ildə Venesiya şəhərləri müvəqqəti olaraq Böyük Karlın imperiyasına daxil olmuşdur. Amma artıq 812-ci ildə Venesiya Dalmasiya daxil olmaqla Bizans İmperiyasına qaytarılmışdır. Venesiya respublikası Bizans və Frank imperiyaları aralarında sərfəli və təhlükəsiz mövqeyindən istifadə edərək qısa bir müddətdə qüdrətli ticarətçi dövlətə çevrilmişdir. Venesiya flotu dəniz döyüşlərində Normanları və Sarasinləri məğlubiyyətə uğradırdılar daha sonra aşağı İtaliya deyilən yerdə Slavyanlar üzərində qalibiyyət qazanmışdılar.

İtaliya XIX əsrdə

Sosial-iqtisadi vəziyyət

XIX əsrin I yarısında İtaliyada siyasi pərakəndəlik, hökmdarların qeyri-məhdud hakimiyyəti, katolik kilsəsinin zülmü sosial-iqtisadi inkişafı ləngidirdi. İtaliyanın Lombardiya və Venesiya əyalətlərində Avstriyanın hökmranlığı, Romada papanın dünyəvi hakimiyyətinin qalması ölkənin birləşməsi yolunda ciddi maneə idi. İtaliya iqtisadi cəhətdən qabaqcıl Avropa ölkələrindən geri qalırdı.

Ölkənin iqtisadi cəhətdən ən inkişaf etmiş hissələri Sardiniya krallığına məxsus Pyemont və Avstriya hakimiyyəti altında olan Lombardiya idi. XIX əsrin 30–40-cı illərində bu vilayətlərdə sənaye çevrilişi başlanmışdı. İtaliyada ilk dəmir yolları çəkilirdi.

1848–1849-cu illər inqilabı

İtaliyada məhsul qıtlığı və sənaye böhranı 1846–1848-ci illərdə əhalinin vəziyyətini daha da ağırlaşdırmışdı. Burjuaziya və liberal zadəganlar içərisində müxalifətçilik əhvali-ruhiyyəsi artırdı.

1848-ci ilin yanvarında Siciliya adasında üsyan başlandı və tezliklə Neapola yayıldı. Burada kral konstitusiya verməyə məcbur oldu.

1848-ci ilin may ayında Avstriya zülmü əleyhinə üsyanlar başlandı. Lombardiyanın mərkəzi olan Milan şəhərindən Avstriya qoşunları qovuldu. Milan hökumətinin başlıca məqsədi artıq konstitusiyalı monarxiyaya çevrilmiş Sardiniya krallığı ilə birləşmək və Avstriya əsarətinə son qoymaq idi.

Sardiniya kralı Avstriya ilə əlaqələri kəsərək Milana qoşun göndərdi. Lakin Avstriya ordusu əks-hücuma keçib Sardiniya qoşunlarını məğlub etdi və Milanda üsyanı yatırtdı.

Milanla eyni vaxtda Venesiyada da üsyan qalib gəldi. Venesiya müstəqil respublika elan edildi. Lakin Venesiyada da inqilab Avstriya qoşunları tərəfindən qan içində boğuldu.

1848-ci ilin noyabrında Romada üsyan baş verdi və Papa IX Piy Vatikandan qaçdı. Romanın müdafiəçilərinə köməyə gəlmiş C.Haribaldi papanı dünyəvi hakimiyyətdən məhrum etməyi təklif verildi. 1849-cu ilin fevralında Roma respublika elan edildi. IX Piy Roma vilayətində öz hakimiyyətini bərpa etmək üçün Avstriya, Fransa və İspaniya hökmdarlarından yardım istədi. Papanın hərbi yardımı ilə Romada papa hakimiyyəti bərpa edildi.

İtaliyanın birləşdirilməsi

XIX əsrin ortalarında İtaliyanın birləşdirilməsi uğrunda mübarizədə iki cərəyan formalaşmışdı. Cüzeppe Haribaldinin başçılıq etdiyi və xalqın əksər hissəsini təmsil edən inqilabi-demokratik cərəyan İtalyanı inqilab yolu ilə demokratik respublika halında birləşdirməyə üstünlük verirdi. Liberal mülkədarlar və burjuaziyanın təmsil olunduğu mötədil cərəyanın nümayəndələri isə ölkəni Sardiniya krallığı ətrafında konstitusiyalı monarxiya halında birləşdirməyə çalışırdılar. O dövrdə Sardiniya konstitusiyası olan yeganə dövlət idi. Mötədil cərəyana İtaliyanın görkəmli dövlət və siyasi xadimi Kamillo Kavur başçılıq edirdi.

İtaliyanın Sardiniya krallığı ətrafında birləşdirməyə çalışan kral müəyyən ərazilərin Fransaya verilməsi şərtilə Avstriyaya qarşı müharibədə III Napoleondan yardım ala bildi.

1859-cu ildə Salferino adlı yerdə baş vermiş döyüşdə müttəfiq qoşunları Avstriya ordusunu məğlub edib Lombardiyanı azad etdilər. III Napoleon güclü İtaliya dövlətinin yaradılmasını və Papanın dünyəvi hakimiyyətinin süqutunu istəmədiyinə görə Avstriya ilə sülh bağladı. Yalnız Lombardiya Sardiniyaya birləşdirildi. 1861-ci ildə parlamentin qərarı ilə İtaliya krallığı yaradıldı.

İtaliya XX əsrdə

Şablon:İtaliyanın inzibati bölgüsü (xəritəsi)

İtaliya şəhərləri

Əsas məqalə: İtaliya şəhərləri
Sıra Nöm. Şəhər Bölgə vilayət Əhali sayı
1 Roma Latsio Roma vilayəti 2.748.809
2 Milan Lombardiya Milan vilayəti 1.311.741
3 Neapol Kampaniya (İtaliya) Neapol vilayəti 960.082
4 Turin Pyemont Turin vilayəti 908.960
5 Palermo Siciliya Palermo vilayəti 656.358
6 Genuya Liquriya Genuya vilayəti 608.769
7 Bolonya Emiliya-Romanya Bolonya vilayəti 378.823
8 Florensiya Toskana Florensiya vilayəti 369.037
9 Bari Apuliya Bari vilayəti 319.896
10 Kataniya Siciliya Kataniya vilayəti 295.155
11 Venesiya Veneto Venesiya vilayəti 270.492
12 Verona Veneto Verona vilayəti 264.412
13 Messina Siciliya Messina vilayəti 242.812
14 Padova Veneto Padova vilayəti 213.518
15 Triest Firulli-Venesiya-Culiya Triyest vilayəti 205.586
16 Taranto Apuliya Taranto vilayəti 192.699
17 Breşiya Lombardiya Breşia vilayəti 192.116
18 Prato Toskana Prato vilayəti 186.821
19 Recco Kalabriya Kalabriya Recco Kalabriya vilayəti 186.006
20 Parma Emiliya-Romanya Parma vilayəti 185.120

Firulliya,21)Boloniya.

İtaliyada ali təhsil sistemi əsasən universitetlərdən ibatərdir. Digər tip məktəblər də mövcuddur ki, bu incəsənət akademiyaları, konservatoriyalar və 2 pizan institutudur.

Bu məktəblərdə təhsil elmi-tədqiqat işlərinin aparılmasına istiqamətlənmişdir.

İtaliyada 47 dövlət universiteti və dövlət lisenziyası olan 9 müstəqil universitet vardır. Bu universitetlərdə 1.5 milyona yaxın tələbə təhsil alır və 60.000-dən çox professor dərs deyir. Yalnız Romada 5 universitet var və ən böyük Roma Sapienza Universitetində 200 minə yaxın tələbə təhsil alır.

İtaliyada dərs ili 2 semestrə bölünür. 1-ci semestr oktyabrın ilk günlərində, 2-ci semestr isə martın ilk günlərində başlayır.

Təhsil və elm sahəsində beynəlxalq əlaqələrin inkişafına xüsusi diqqət yetirən İtaliya bir çox ölkələrlə ali təhsil, tələbə və müəllim mübadiləsi, həmçinin birgə tədqiqatlar istiqaməti üzrə fəal əməkdaşlıq edir.

İtaliya dünyada rəqabətədavamlı və yüksək səviyyədə ixtisaslaşmış ali təhsil məkanı kimi tanınır. Ölkədə 95 universitet fəaliyyət göstərir. Bu ali məktəblərin 70 faizi dövlət universitetləridir. Universitetlərin nəzdində 12 ixtisaslaşmış institut fəaliyyət göstərir.

Ölkə universitetlərində kənd təsərrüfatı, arxitektura, iqtisadiyyat, əczaçılıq, hüquq, mühəndislik, humanitar fənlər, müasir dillər, təhsil, biotəbabət, tibb, baytarlıq, təbiət elmləri, fizika, riyaziyyat, siyasi elmlər üzrə bakalavr, magistr və doktor dərəcəli mütəxəssislər hazırlanır. Universitetlərdə tədris prosesi ilə yanaşı, tədqiqat işləri də həyata keçirilir. Ölkə universitetlərində təxminən 1,25 milyon tələbə təhsil alır.

İtaliyanın ən qədim ali məktəbi olan Boloniya Universitetinin təşəkkül tarixi XI əsrə təsadüf edir. Bu təhsil ocağı 1088-ci ildə təsis olunub. Universitetdə müxtəlif ixtisaslar üzrə 23 fakültə fəaliyyət göstərir. Bu ali məktəbin İtaliyanın İmola, Ravenna, Forli, Sezena, Rimini və Argentinanın Buenos-Ayres şəhərində filial mərkəzləri vardır.

Digər ən qədim ali məktəblərdən hesab olunan Padua Universiteti 1222-ci ildə, Naples Universiteti isə 1224-cü ildə təsis olunublar. Turin, Roma, Florensiya, Ferrara, Moderna universitetləri də İtaliyanın ən nüfuzlu ali məktəblərindən hesab olunur. Milanın Bokkoni Universiteti "Vol Strit" jurnalının apardığı reytinq sıralamasına görə dünyada fəaliyyət göstərən 20 ən yaxşı biznes ali məktəbi sırasına daxil olub.

Milan Universiteti tədqiqat işləri və tədris fəaliyyətinə görə beynəlxalq aləmdə ciddi şöhrət qazanıb. Bu universitet Avropa Tədqiqat Universitetləri Liqasının üzvüdür.

Təhsil proqramları

Bakalavr. Anqlosakson sistemində "Bakalavr" səviyyəsinə uyğun ilk diplomu laurea (C.L.) almaq üçün 3 il oxumaq tələb olunur. Filoloqlar bu dərəcəni 4 ildən sonra, kimyaçılar və memarlar 5 ildən sonra, həkimlər isə 6 ildən sonra ala bilərlər.

Magistratura. Magistraturaya uyğun olan növbəti dərəcə — Diploma universitario (C.D.U.) adlanır. Kurs 2 il davam edir. Həmçinin iki illik Scuole dirette a fini speciali ixtisaslaşma kursu var ki, bunun nəticəsində C.D.U.-ya oxşayan dərəcə almaq olar.

Doktorantura. Universitet məzunu təhsil aldığı ixtisasa görə 3 illik təcrübədən sonra doktoranturaya daxil ola bilər. Bunun üçün qəbul testindən keçmək lazımdır.

Daxilolma tələbləri və qaydası

Universitetin birinci pilləsinə daxil olan xarici tələbələr qəbul imtahanı vermirlər. Buna baxmayaraq, hər bir italyan universitetinin dil üzrə xüsusi testlə imtahan həyata keçirir. Belə testlər adətən qrammatik suallardan, mətnin tərcüməsindən və müəllimlə söhbətdən ibarət olur.

Daxil olarkən tələblər

İtalyan universitetlərinə daxil olmaq üçün aşğıdakılar lazımdır: — orta təhsilin olması + bakalavra daxil olanlar üçün 1 və ya 2 il ali məktəblərdə təhsil almaq;- italyan dilinə sərbəst yiyələnmək haqqında testdən keçmək (başlanğıcdan irəliləyənə kimi 9 ballı şkalaya görə "6" səviyyə ); CILS — italyanca vahid imtahan. İmtahana qəbul olma vaxtı — iyun və dekabrdır. www.exams.ru/it/cils.html — saytdan imtahan haqqında məlumat əldə etmək olar;- göstərilən ixtisaslar üzrə universitetə qəbul olmaq üçün sentyabrın əvvəlində uyğun olan tibb, stomatologiya, əczaçılıq, memarlıq, hüquqşünaslıq, mühəndislik ixtisasları üzrə qəbul imtahanı vermək lazımdır;- sənədlərin verilməsi üçün yalnız bir italyan ali məktəbi seçmək olar. Qəbul imtahanının uğurla verildiyi halda 5 noyabrdan gec olmayaraq gəlmə sənədlərin qeydiyyat prosesi dayandırılır.

  • Azadlıq Xalqı Partiyası — sədri Silvio Berluskoni
  • Şimal Liqası — sədri Umberto Bossi
  • Demokratik Partiya — sədri Pyer Luici Bersani
  • Dəyərlər İtaliyası- sədri Antonio Di Pietro
  • Xristian və Sagçı Demokratlar Birliyi — sədri Pyer Ferdinando Kazini

Televiziya

RAİ (Radio Televisione Italiana) — İtaliyanın hökumətə bağlı milli kanalıdır. Ayrıca iki böyük müstəqil televiziya kanalı (Mediaset (sahibi Silvio Berluskoni) və Sky Italia) ilə rəqabət edən İtaliyanın ən böyük televiziya kanalıdır.

İtaliya əhalisi təxminən 59 milyondur. Etnik qruplar; italyanlar — 94%, almanlar, slovenlər, albanlar, yunanlar, fransızlar. Orta uzunömürlülük (2018-ci il üçün); kişilərdə — 82.5 yaş, qadınlarda — 85 yaş.

Ölkənin 90%-ni katoliklər, 10%-ni isə protestant, yəhudi və müsəlmanlar təşkil edir.

İqlimi subtropik və mülayim Aralıq dənizi iqlimidir. İqlimin müxtəlifliyi coğrafi uzunluqla izah edilir. Italiyanın şimalında, Padan ovalığında subtropikdən mülayimə keçid iqlimi hökm sürür — isti yay (iyul +22C + 24 °C) və soyuq qış (yanvar, təxminən 0). Italiyanın ada hissəsində iqlim Aralıq dənizi iqlim tipidir, ilin 2/3 hissəsi orada açıq mavi səma, isti və quru yay (iyulda +26C), qış idə isti və mülayim hava (yanvarda +8C +10C) müşahidə olunur. Alp dağlarını çıxmaq şərtilə qar nadir hallarda yağır. Alp dağlarında 1500 m.-dən hündür ərazilər ilin 200 günü qar ilə örtülüdür. Yarımadanın cənubunda martdan oktyabra kimi quru, isti Saxara küləyi- "sirokko" əsir. Bu dövrdə temperatur +35 °C kimi yüksəlir.

Əsas məqalə: İtaliya iqtisadiyyatı

İtaliya öz iqtisadi inkişafına görə dünyanın aparıcı sənaye dövlətlərinin "böyük yeddiliyini" qapayır. Adambaşına ÜDM göstəricisi İtaliyada 32956 (BVF) dollardır (nominal). Avropada iqtisadi cəhətdən dördüncü, dünyada isə 7-ci ən böyük ölkə İtaliyadır. Dünyada ilk 10 ən böyük məhsul ixracatçısından biri də İtaliyadır. Burada həyat səviyyəsi hətta ABŞ, Almaniya və s. ölkələrdən də bəzi sahələrdə üstündür. Ən çox şərab ixrac edən, ən böyük turizm regionlarından olan, dünyada 3-cü ən böyük qızıl-valyuta ehtiyatı olan İtaliya, Avropada 5-ci ən böyük avtomobil istehsalçısıdır.

İtaliya 300 min kvadrat kilometr ərazidə yerləşən iri dövlətdir və bu göstəriciyə görə Qərbi Avropada yalnız Fransadan, İspaniya dan və Almaniyadan geri qalır. İtaliya əhalisinin sayı 58 milyon nəfərdir. Onların 94%-i italyanlardır. Əslən İtaliyadan olanların 20 milyondan çoxu xaricdə yaşayır (əsasən ABŞ-da, Fransada, AFR-də və Argentinada). İtaliya faydalı qazıntı sarıdan kasıb dövlətlər sırasındadır. Ona görə də ölkə yanacaq idxalından, sənaye və kənd təsərrüfatı xammalının, meşə materiallarının idxalından kifayət qədər güclü asılılıqda qalır, emaledici sənaye isə əsasən idxal olunan xammalla işləyir. İtaliyanın iqtisadi-coğrafi vəziyyəti — Aralıq dənizi hövzəsinin mərkəzi (Avropanın cənubu, Apennin yarımadası və ona bitişik olan adalar, bu adaların iriləri — SiciliyaSardiniya) — hələ qədimdən Avropa ölkələri ilə, həmçinin Yaxın ŞərqŞimali Afrika ölkələri ilə xarici iqtisadi əlaqələrin inkişafına şərait yaradırdı. Bundan başqa, Şimal və Cənub arasında tarixən təşəkkül tapmış regional müxtəlifliklə şərtlənən italyan modelinin spesifikliyi ölkənin xarici əlaqələrinin inkişaf etdirilməsini və möhkəmləndirilməsini diktə edir.

İkinci dünya müharibəsindən sonra İtaliya iqtisadiyyatı çox möhkəmləndi. Ölkə dünya bazarında bərqərar oldu və kök saldı. Kapitalın yığılma sürətinə görə İtaliya yalnız Yaponiyadan geri qalırdı. Müharibədən sonrakı dövrdə İtaliya ÜDM-in orta illik artım sürətinə və əmək məhzuldarlığına görə Qərbi Avropanın aparıcı ölkələri arasında ikinci (AFR-dən sonra), bütün Qərb dünyasında dördüncü idi. Bununla yanaşı, tarixi, siyasi və sosial xarakterli bir sıra səbəblər iqtisadi inkişaf prosesini səngidirdi. Ona görə də iqtisadiyyatın inkişaf dinamikası istehsalın yüksək inkişaf sürəti və iqtisadi enişlərin, staqnasiyaların növbələnməsi ilə xarakterizə olunurdu. XX əsrin axırıncı onilliyində və XXI əsrin əvvəlində ölkə üçün ÜDM-in kifayət qədər stabil inkişaf templəri xarakterikdir.

Meyvə, tərəvəz, üzüm, kartof, şəkər çuğunduru, soya, buğda, zeytun, mal əti, süd məhsulları, balıq.

6 yanvar, pasxa bazar ertəsi, 25 aprel — faşizmdən qurtuluş günü, 1 may — əmək günü, 2 iyun — respublika elan olunması günü (Romada paradla keçir), 15 avqust — Uspeniye (ferraqosto), 1 noyabr- bütün müqəddəslərin günü, 5 noyabr, 25 dekabr — milad (adətən evdə yaxın və qohumların əhatəsində keçirilən ən sevimli bayramdır).

Bundan başqa hər bir kənd və şəhər öz müqəddəsinin ad gününü qeyd edir; Roma — Petr, Milan — Amvrosiy, Turin — İoann və s.

İyul və avqustda bir çox firmalar işi dayandırır və tətilə bağlanırlar. Həmçinin, milad bayramı və yeni ildə də.

İtaliya Respublikasının xarici işlər nazirliyinə nazir başçılıq edir. Ona bilavasitə tərkibində hüquqi şöbə və parlamentlə əməkdaşlıq üzrə şöbə olan katiblik, həmçinin daxili nəzarət xidməti tabedir. XİN vəzifə pilləsində növbəti şəxs XİN ali məmurlarından ibarət xarici işlər üzrə Şura ilə sıx işləyən dövlət katib yardımçısıdır. Ardıcılıqla sonra baş katib və ona yardım edən baş katibin müavini gəlir. Nazirliyin strukturu üç departamentdən ibarətdir: xarici siyasi fəaliyyətinin koordinasiya departamenti, xarici siyasi təhlil və planlaşdırılma departamenti; əməliyyat işi departamenti. Öz növbəsində, departamentlər idarələrə bölünürlər. Xarici siyasi koordinasiya departamentinə Avropa idarəsi, Amerika idarəsi, aralıq dənizi və Yaxın Şərq ölkələri idarəsi, Asiya, Okeaniya, Sakit okean və Antarktida idarəsi daxildir. Xarici siyasi təhlil və planlaşdırılma departamentinə aşağıdakı idarələr daxildir: avropa inteqrasiya idarəsi; çoxtərəfli siyasi münasibətlər və insan hüquqları idarəsi; çoxtərəfli iqtisadi və maliyyə əməkdaşlığı idarəsi; mədəniyyət sahəsində əməkdaşlıq idarəsi; konsulluq idarəsi; əməkdaşlığın inkişafı üzrə idarə; kadrlar idarəsi; inzibati idarə.

Üçüncü departamentə İtaliya Respublikasının dövlət protokolu xidmətləri, nazirlik və xaricdəki diplomatik nümayəndəliklər üzrə müfəttişlik, informasiya və mətbuat idarəsi, müqavilə-hüquq idarəsi, sənədləşmə və arxivlər idarəsi, informasiya texnologiyları idarəsi və Diplomatiya institutu daxildir.

  • İtaliyada uşaq evləri yoxdur.
  • İtaliyada kimsəsiz ev heyvanları yoxdur.
  • SiciliyaKalabriyanın biznesmənlərinin 80%-i mafiyaya xərac verirlər.
  • İtaliyanın adı yunan sözü italiosdan (buzov) əmələ gəlib.
  • Siciliya adasında yerləşən Sirakuza şəhəri bir zamanlar ən böyük yunan şəhəri olmuşdur.
  • İtaliya turistlərin ziyarət sayına görə dünyada dördüncü yerdədir. Hər il bura 40 milyondan çox turist gəlir.

Elm və mədəniyyət

Ev heyvanları

  • Romalılar pişiklərə qarşı həssas yanaşırlar. Pişiyi öldürmüş şəxs 10 000 avro cərimə və 3 ilə qədər həbs cəzası ilə cəzalandırılır. Romada 300 minə qədər pişik var.

Pizza, spagetti və s.

  • İlk pizza satılan yerin adı Antica Pizzeria Port’Alba olmuşdur. O, 1830-cu ildə Neapolda açılmışdı.
  • İtaliyada 140 növdən çox spagetti var. Orta hesabla bir İtaliyalı ildə 25 kiloqram spagetti istifadə edir.
  • İtaliyalılar ən məşhur şirin deserti — tiramisu — XVII əsrdə yaradılmışdır. Məcazi mənada tira mi su sözləri "məni xoşbəxt edir" deməkdir.
  • İtaliyalıların qəhvə növü Avropada çox məşhurdur. O, espresso adlanır. Bu sözün həqiqi mənası "bu anda, sizin üçün hazırlanmış" deməkdir.
  1. — 2003. — səh. 360. — ISBN 1-85743-152-9
  2. . 19 may 2011 tarixində .
  3. . BBC News. 17 dekabr 2015. 25 sentyabr 2013 tarixində .
  4. . unstats.un.org.
  5. . Encyclopedia Britannica. İstifadə tarixi:9 fevral 2020.
  6. Carl Waldman; Catherine Mason (2006). . Infobase Publishing. səh. 586. ISBN 978-1-4381-2918-1. İstifadə tarixi:23 fevral 2013.
  7. Lazenby, John Francis (4 fevral 1998).. University of Oklahoma Press. səh. . ISBN 978-0-8061-3004-0 – Internet Archive vasitəsilə. Italy homeland of the Romans.
  8. Maddison, Angus (20 September 2007). . OUP Oxford. ISBN 978-0-19-922721-1 – Google Books vasitəsilə.
  9. Sée, Henri. (PDF). University of Rennes. Batoche Books. 7 October 2013 tarixində (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:29 avqust 2013.
  10. Jepson, Tim (2012). (#bad_url). National Geographic Books. ISBN 978-1-4262-0861-4.
  11. Bouchard, Norma; Ferme, Valerio (2013). (#bad_url). Palgrave Macmillan. ISBN 978-1-137-34346-8. İstifadə tarixi:17 dekabr 2015.
  12. . Library.thinkquest.org. 4 aprel 2003. 7 mart 2009 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:19 noyabr 2009.
  13. . All Empires. 24 fevral 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:17 iyun 2012. At its peak, just before WWII, the Italian Empire comprehended the territories of present time Italy, Albania, Rhodes, Dodecanese, Libya, Ethiopia, Eritrea, the majority of Somalia and the little concession of Tientsin in China
  14. Jon Rynn. (PDF). economicreconstruction.com. 28 aprel 2017 tarixində (PDF). İstifadə tarixi:15 mart 2017.
  15. (PDF). 21 aprel 2016 tarixində (PDF).
  16. CIA (2008). . World Factbook. 9 aprel 2008 tarixində . İstifadə tarixi:10 aprel 2008.
  17. 2014-07-02 at the Wayback Machine World Bank. Retrieved 1 avqust 2016.
  18. 2012-08-02 at the Wayback Machine, Economist, 2005
  19. . Photius.com. İstifadə tarixi:7 sentyabr 2015.
  20. (#bad_url). McGill-Queen's Press – MQUP. 17 yanvar 2005. səh. 85. ISBN 978-0-7735-2836-9. İstifadə tarixi:13 June 2016. ("The United States is the sole world's superpower. France, Italy, Germany and the United Kingdom are great powers")
  21. Sterio, Milena (2013). . Milton Park, Abingdon, Oxon: Routledge. səh. xii (preface). ISBN 978-0-415-66818-7. İstifadə tarixi:13 iyun 2016. ("The great powers are super-sovereign states: an exclusive club of the most powerful states economically, militarily, politically and strategically. These states include veto-wielding members of the United Nations Security Council (United States, United Kingdom, France, China, and Russia), as well as economic powerhouses such as Germany, Italy and Japan.")
  22. Michael Barone (2 sentyabr 2010). . Council for Research in Values and philosophy. 22 sentyabr 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:22 sentyabr 2012.

İtaliya
italiya, cənubi, avropada, ölkə, italia, rəsmi, olaraq, respublikası, repubblica, italiana, avropanın, cənubunda, apennin, yarımadasında, yerləşən, dövlət, əsas, etibarilə, cənubi, avropa, regionunda, yerləşməsinə, baxmayaraq, qərbi, avropanın, hissəsi, hesab,. Italiya cenubi Avropada olke Dil Izle Redakte Italiya it Italia resmi olaraq Italiya Respublikasi it Repubblica Italiana Avropanin cenubunda Apennin yarimadasinda yerlesen dovlet 2 3 Esas etibarile Cenubi Avropa regionunda yerlesmesine baxmayaraq Qerbi Avropanin da bir hissesi hesab olunur 4 5 Unitar parlamentli respublika olan bu olkenin paytaxti Roma seheridir Quru yolla Fransa Avstriya Isvecre Sloveniya hemcinin anklav dovletler olan Vatikan ve San Marino ile hemserheddir Teqriben 60 milyon nefer olan ehalisi ile Avropa Ittifaqinin uzv dovletleri arasinda 3 cu yerdedir Italiya Respublikasi Repubblica Italiana ItaliyaBayragi GerbiHimni Il Canto degli Italiani source source track track track track track track track track track PaytaxtiRoma 41 54 sm e 11 29 s u En boyuk seheriNeapol ve MilanResmi dilleriitalyan diliIdareetme formasiparlamentli respublikaRehberlik PrezidentSerco Mattarella Bas NazirMario DraghiTarixi Yaranmasi18 iyun 1946 1 Erazisi Umumi301338Ehalisi Texmini60 589 445 Sixliq201 3 km2 521 4 kv mil ValyutasiAvroSaat qursagiUTC 2Yolun hereket istiqametisagTelefon kodu39ISO 3166 koduITInternet domeni itItaliya Cenubi Avropa ve Araliq denizi kimi muhum cografi qovsaqlarda yerlesdiyine gore bu erazi saysiz hesabsiz xalqlara ve medeniyyetlere ev sahibliyi etmisdir Muasir Italiya erazisi muxtelif xalqlara ev sahibliyi etmesine baxmayaraq antik dovrden bu erazilerde meskunlasmis ve yarimadaya oz adini vermis italikler bu erazilerin ilk sakinleri hesab olunur Bununla birlikde finikiyalilar ve karfagenliler esasen Sardiniya ve Siciliya adalarinda oz kolonialarini yaratmisdir hemcinin yunanlar Cenubi Italiyada etrusklar ve keltler ise muvafiq olaraq olkenin cenubunda simalinda meskunlasmisdilar 6 Italiklerin bir qolu olan latinlar eramizdan evvel 8 ci esrde Roma carliginin esasini qoydu hansi ki sonradan Respublika ve Xalq hokumeti esasinda idare olunan respublika elan olundu Roma Respublikasi ise ilk novbede Apennin yarimadasinda yerlesen qonsu xalqlari isgal etmeye basladi ve sonradan Avropa Simali Afrika Asiya bolgelerini de ele kecirmeye muveffeq oldu Eramizdan evvel 1 ci esrden etibaren artiq Roma Imperiyasi adlanan bu dovlet Araliq denizi hovzesinde dominant quvve oldu hemcinin regionun aparici medeni siyasi dini merkezine cevrildi Butun bu muddet erzinde imperiya ne qeder boyuse de Italiya bu boyuk dovletin metropoliyasi olaraq qaldi 7 8 Erken Orta esrler dovrunde Qerbi Roma Imperiyasinin suqutundan sonra Italiya erazisi barbar hucumlarina meruz qaldi Buna baxmayaraq 11 ci esrden etibaren Italiyanin simali ve merkezi regionlarinda muxtelif seher dovletleri deniz respublikalari meydana geldi ki bu da olke erazisinde ticaret kommersiya bank sahelerinde emekdasliqla ve oz novbesinde muasir kapitalizme kecidle neticelendi 9 Bununla bele Merkezi Italiyanin esas hissesi teokratik Papa dovletinin tabeciliyinde idi Cenubi Italiya bolgesinde ise 19 cu esre qeder feodal munasibetleri davam etdi 10 Avropaya yeni nefes veren Intibah dovru de Italiyada basladi ve sonradan butun Avropaya yayildi Hemin dovrde Avropa xalqlarinin yeniden humanizm elm cografi kesfler incesenet kimi muhum sahelere maragi artdi Italyan medeniyyeti dirceldi meshur alimler ressamlar polimatlar meydana cixdi Orta esrler dovrunde italiyali tedqiqatcilar Uzaq Serq ve Yeni dunyaya aparan yeni marsrutlar kesf etdi Buna baxmayaraq Araliq denizini kenarda qoyan yeni ticaret marsrutlarinin acilmasi neticesinde Italiyanin ticari ve siyasi gucune ciddi zerer deydi 11 Italiya seher dovletleri arasinda esrler boyunca davam eden toqqusmalar ve reqabet onlari zeifletdi Italiyani vahid dovlet halinda birlesmeye imkan vermedi Hemin seher dovletler ise muxtelif Avropa quvvelerinin isgalina meruz qaldi 19 cu esrin ortalarindan etibaren italyan milliyetciliyi ideyasinin yukselisi ile birlikde xalqin xarici isgala qarsi inqilabi hisleri qalxdi Esrler boyunca davam eden xarici agaligina qarsi italyan xalqinin milli mubarizesi 1861 ci ilde oz neticesini verdi ve ele hemin ilde boyuk guc kimi taninan vahid Italiya Kralligi yarandi 12 19 cu esrin sonlarindan 20 ci esrin evvellerine qeder olkede suretli senayelesme prosesi bas tutdu lakin Italiyanin cenubu bu prosesden bir qeder kenarda qaldi 13 14 Birinci dunya muharibesi erzinde Boyuk dordluk terefde olmasina baxmayaraq muharibeden sonra olke iqtisadi bohran ve sosial qarisiqliq merhelesine daxil oldu ki neticede 1922 ci ilde italyan fasizmi olkede hakimiyyeti ele kecirdi Ikinci dunya muharibesindeki herbi meglubiyyet iqtisadiyyatin cokmesine ve vetendas muharibesinin baslamasina sebeb oldu 1946 ci ilde monarxiyanin legv olunmasi neticesinde demokratik respublika quruldu yuksek iqtisadi inkisaf elde olundu ve Italiya dunyanin en cox inkisaf etmis olkelerinden birine cevrildi 15 Bugun Italiya medeni ve iqtisadi cehetden dunyanin en cox inkisaf etmis olkelerinden biri hesab olunur 16 17 UDM reytinqine gore dunyada sekkizinci 18 Avropa Ittifaqi olkeleri arasinda ucuncu pillededir hemcinin merkezi bankinda olan qizil ehtiyatinin hecmine gore dunya olkeleri arasinda ucuncu yerde qerarlasmisdir 19 Insanlarin orta omur muddeti yasam keyfiyyeti sehiyye ve tehsil sahelerinde qabaqcil movqededir Olke regional ve qlobal seviyyede iqtisadi herbi medeni ve diplomatik sahelerde meselelerin hellinde onemli rol oynayir ve boyuk guc hesab edilen olkelerden biridir 20 21 Olke Avropa Ittifaqi da daxil olmaqla BMT NATO Iqtisadi Emekdasliq Teskilati ATET Umumdunya Ticaret Teskilati Boyuk yeddiler G20 Avropa Surasi Sengen zonasi ve bir cox basqa beynelxalq teskilatlarin qurucu ve ya aparici uzvudur Olke uzun muddet incesenet musiqi edebiyyat felsefe elm ve texnologiya hemcinin deb sahelerinde qlobal merkez rolu oynamisdir 22 Oz medeni zenginliyi ile ferqlenen Italiya Umumdunya irsi siyahisinda olan medeni abidelerinin sayina gore de 55 ilk pillededir ve xarici turistler terefinden en cox ziyaret olunan besinci olkedir Mundericat 1 Tarixi 1 1 Roma Imperiyasi 1 2 Venesiya Respublikasi 1 3 Italiya XIX esrde 1 3 1 Sosial iqtisadi veziyyet 1 3 2 1848 1849 cu iller inqilabi 1 3 3 Italiyanin birlesdirilmesi 1 4 Italiya XX esrde 2 Cografiya 2 1 Italiya seherleri 3 Tehsil 3 1 Tehsil proqramlari 3 2 Daxilolma telebleri ve qaydasi 3 2 1 Daxil olarken telebler 4 Esas siyasi partiyalar 5 KIV 5 1 Televiziya 6 Ehalisi 7 Din 8 Medeniyyeti 9 Iqlimi 10 Iqtisadiyyati 11 Kend teserrufati mehsullari 12 Bayram ve istirahet gunleri 13 Xarici siyaset 14 Italiya haqqinda maraqli faktlar 14 1 Elm ve medeniyyet 14 2 Ev heyvanlari 14 3 Pizza spagetti ve s 15 Istinadlar 16 MenbeTarixi Redakte Esas meqale Italiya tarixiRoma Imperiyasi Redakte Eramizin 117 ci ilinde imperator Trayanin dovrunde Roma Imperiyasinin erazisi Esas meqale Roma Imperiyasi Roma Imperiyasi lat Imperium Romanum e e 27 e 476 ci illerinde tarix sehnesinde Roma Respublikasini evez etmis ve Qedim Dunya o cumleden Qedim Roma tarixinde ehemiyyetli yer tutan dovlet Bu tarixi merhele qedim Roma dovletinde imperator Avqustun hakimiyyetini ve ondan sonraki dovru ehate edir Imperiya dovrunden evvel 500 il erzinde movcud olmus Roma Respublikasi bir nece vetendas muharibesi neticesinde zeiflemisdir O dovrde Qedim Romada bas vermis bezi hadiseler Yuli Sezarin omurluk diktator e e 44 teyin edilmesi Oktavianin Aktium doyusunde qelebesi 2 sentyabr e e 31 ve Roma Senatinin onu serefli Avqust adi ile teltif etmesi 16 yanvar e e 27 artiq Roma Respublikasinin avtokratik imperiyaya kecidi ile elametdardir Romanin erazisi Respublika zamaninda genislenmeye baslamis ve Imperator Trayanin hakimiyyeti dovrunde en yuksek noqtesine 5 900 000 km catmisdir Imperiyanin bir nece esr erzinde bele neheng eraziye malik olmasi neticesinde indiyedek muxtelif milletlerin dillerinde dinlerinde medeniyyetlerinde memarliq abidelerinde felsefelerinde ve qanunlarinda Romanin derin tarixi tesiri musahide olunur Venesiya Respublikasi Redakte Esas meqale Venesiya Respublikasi Venesiya Respublikasi tarixi Qedim dovrde Adriatik denizinin Simal Qerb sahillerinde indiki Italiyanin simalinda Romalilara yaxin olan Venet tayfasi yasayirdi 697 ci ilde sakinler Paulo Lucio Anafestonu omurluk Basci secdiler Daha sonra Anafestonun vezifesi Doj adi dasiyirdi Hokumet evvelce Qerakleyada daha sonra 742 ci ilde Malamokko seherine kocurulmusdur daha sonra 810 cu ilde sehrali Rialtoya kocdu daha sonra burada Venesiya yarandi 806 ci ilde Venesiya seherleri muveqqeti olaraq Boyuk Karlin imperiyasina daxil olmusdur Amma artiq 812 ci ilde Venesiya Dalmasiya daxil olmaqla Bizans Imperiyasina qaytarilmisdir Venesiya respublikasi Bizans ve Frank imperiyalari aralarinda serfeli ve tehlukesiz movqeyinden istifade ederek qisa bir muddetde qudretli ticaretci dovlete cevrilmisdir Venesiya flotu deniz doyuslerinde Normanlari ve Sarasinleri meglubiyyete ugradirdilar daha sonra asagi Italiya deyilen yerde Slavyanlar uzerinde qalibiyyet qazanmisdilar Italiya XIX esrde Redakte Sosial iqtisadi veziyyet Redakte XIX esrin I yarisinda Italiyada siyasi perakendelik hokmdarlarin qeyri mehdud hakimiyyeti katolik kilsesinin zulmu sosial iqtisadi inkisafi lengidirdi Italiyanin Lombardiya ve Venesiya eyaletlerinde Avstriyanin hokmranligi Romada papanin dunyevi hakimiyyetinin qalmasi olkenin birlesmesi yolunda ciddi manee idi Italiya iqtisadi cehetden qabaqcil Avropa olkelerinden geri qalirdi Olkenin iqtisadi cehetden en inkisaf etmis hisseleri Sardiniya kralligina mexsus Pyemont ve Avstriya hakimiyyeti altinda olan Lombardiya idi XIX esrin 30 40 ci illerinde bu vilayetlerde senaye cevrilisi baslanmisdi Italiyada ilk demir yollari cekilirdi 1848 1849 cu iller inqilabi Redakte Italiyada mehsul qitligi ve senaye bohrani 1846 1848 ci illerde ehalinin veziyyetini daha da agirlasdirmisdi Burjuaziya ve liberal zadeganlar icerisinde muxalifetcilik ehvali ruhiyyesi artirdi 1848 ci ilin yanvarinda Siciliya adasinda usyan baslandi ve tezlikle Neapola yayildi Burada kral konstitusiya vermeye mecbur oldu 1848 ci ilin may ayinda Avstriya zulmu eleyhine usyanlar baslandi Lombardiyanin merkezi olan Milan seherinden Avstriya qosunlari qovuldu Milan hokumetinin baslica meqsedi artiq konstitusiyali monarxiyaya cevrilmis Sardiniya kralligi ile birlesmek ve Avstriya esaretine son qoymaq idi Sardiniya krali Avstriya ile elaqeleri keserek Milana qosun gonderdi Lakin Avstriya ordusu eks hucuma kecib Sardiniya qosunlarini meglub etdi ve Milanda usyani yatirtdi Milanla eyni vaxtda Venesiyada da usyan qalib geldi Venesiya musteqil respublika elan edildi Lakin Venesiyada da inqilab Avstriya qosunlari terefinden qan icinde boguldu 1848 ci ilin noyabrinda Romada usyan bas verdi ve Papa IX Piy Vatikandan qacdi Romanin mudafiecilerine komeye gelmis C Haribaldi papani dunyevi hakimiyyetden mehrum etmeyi teklif verildi 1849 cu ilin fevralinda Roma respublika elan edildi IX Piy Roma vilayetinde oz hakimiyyetini berpa etmek ucun Avstriya Fransa ve Ispaniya hokmdarlarindan yardim istedi Papanin herbi yardimi ile Romada papa hakimiyyeti berpa edildi Italiyanin birlesdirilmesi Redakte XIX esrin ortalarinda Italiyanin birlesdirilmesi ugrunda mubarizede iki cereyan formalasmisdi Cuzeppe Haribaldinin basciliq etdiyi ve xalqin ekser hissesini temsil eden inqilabi demokratik cereyan Italyani inqilab yolu ile demokratik respublika halinda birlesdirmeye ustunluk verirdi Liberal mulkedarlar ve burjuaziyanin temsil olundugu motedil cereyanin numayendeleri ise olkeni Sardiniya kralligi etrafinda konstitusiyali monarxiya halinda birlesdirmeye calisirdilar O dovrde Sardiniya konstitusiyasi olan yegane dovlet idi Motedil cereyana Italiyanin gorkemli dovlet ve siyasi xadimi Kamillo Kavur basciliq edirdi Italiyanin Sardiniya kralligi etrafinda birlesdirmeye calisan kral mueyyen erazilerin Fransaya verilmesi sertile Avstriyaya qarsi muharibede III Napoleondan yardim ala bildi 1859 cu ilde Salferino adli yerde bas vermis doyusde muttefiq qosunlari Avstriya ordusunu meglub edib Lombardiyani azad etdiler III Napoleon guclu Italiya dovletinin yaradilmasini ve Papanin dunyevi hakimiyyetinin suqutunu istemediyine gore Avstriya ile sulh bagladi Yalniz Lombardiya Sardiniyaya birlesdirildi 1861 ci ilde parlamentin qerari ile Italiya kralligi yaradildi Italiya XX esrde RedakteCografiya RedakteSablon Italiyanin inzibati bolgusu xeritesi Italiya seherleri Redakte Esas meqale Italiya seherleri Milan Sira Nom Seher Bolge vilayet Ehali sayi1 Roma Latsio Roma vilayeti 2 748 8092 Milan Lombardiya Milan vilayeti 1 311 7413 Neapol Kampaniya Italiya Neapol vilayeti 960 0824 Turin Pyemont Turin vilayeti 908 9605 Palermo Siciliya Palermo vilayeti 656 3586 Genuya Liquriya Genuya vilayeti 608 7697 Bolonya Emiliya Romanya Bolonya vilayeti 378 8238 Florensiya Toskana Florensiya vilayeti 369 0379 Bari Apuliya Bari vilayeti 319 89610 Kataniya Siciliya Kataniya vilayeti 295 15511 Venesiya Veneto Venesiya vilayeti 270 49212 Verona Veneto Verona vilayeti 264 41213 Messina Siciliya Messina vilayeti 242 81214 Padova Veneto Padova vilayeti 213 51815 Triest Firulli Venesiya Culiya Triyest vilayeti 205 58616 Taranto Apuliya Taranto vilayeti 192 69917 Bresiya Lombardiya Bresia vilayeti 192 11618 Prato Toskana Prato vilayeti 186 82119 Recco Kalabriya Kalabriya Recco Kalabriya vilayeti 186 00620 Parma Emiliya Romanya Parma vilayeti 185 120 Firulliya 21 Boloniya Tehsil RedakteItaliyada ali tehsil sistemi esasen universitetlerden ibaterdir Diger tip mektebler de movcuddur ki bu incesenet akademiyalari konservatoriyalar ve 2 pizan institutudur Bu mekteblerde tehsil elmi tedqiqat islerinin aparilmasina istiqametlenmisdir Italiyada 47 dovlet universiteti ve dovlet lisenziyasi olan 9 musteqil universitet vardir Bu universitetlerde 1 5 milyona yaxin telebe tehsil alir ve 60 000 den cox professor ders deyir Yalniz Romada 5 universitet var ve en boyuk Roma Sapienza Universitetinde 200 mine yaxin telebe tehsil alir Italiyada ders ili 2 semestre bolunur 1 ci semestr oktyabrin ilk gunlerinde 2 ci semestr ise martin ilk gunlerinde baslayir Tehsil ve elm sahesinde beynelxalq elaqelerin inkisafina xususi diqqet yetiren Italiya bir cox olkelerle ali tehsil telebe ve muellim mubadilesi hemcinin birge tedqiqatlar istiqameti uzre feal emekdasliq edir Italiya dunyada reqabetedavamli ve yuksek seviyyede ixtisaslasmis ali tehsil mekani kimi taninir Olkede 95 universitet fealiyyet gosterir Bu ali mekteblerin 70 faizi dovlet universitetleridir Universitetlerin nezdinde 12 ixtisaslasmis institut fealiyyet gosterir Olke universitetlerinde kend teserrufati arxitektura iqtisadiyyat eczaciliq huquq muhendislik humanitar fenler muasir diller tehsil biotebabet tibb baytarliq tebiet elmleri fizika riyaziyyat siyasi elmler uzre bakalavr magistr ve doktor dereceli mutexessisler hazirlanir Universitetlerde tedris prosesi ile yanasi tedqiqat isleri de heyata kecirilir Olke universitetlerinde texminen 1 25 milyon telebe tehsil alir Italiyanin en qedim ali mektebi olan Boloniya Universitetinin tesekkul tarixi XI esre tesaduf edir Bu tehsil ocagi 1088 ci ilde tesis olunub Universitetde muxtelif ixtisaslar uzre 23 fakulte fealiyyet gosterir Bu ali mektebin Italiyanin Imola Ravenna Forli Sezena Rimini ve Argentinanin Buenos Ayres seherinde filial merkezleri vardir Diger en qedim ali mekteblerden hesab olunan Padua Universiteti 1222 ci ilde Naples Universiteti ise 1224 cu ilde tesis olunublar Turin Roma Florensiya Ferrara Moderna universitetleri de Italiyanin en nufuzlu ali mekteblerinden hesab olunur Milanin Bokkoni Universiteti Vol Strit jurnalinin apardigi reytinq siralamasina gore dunyada fealiyyet gosteren 20 en yaxsi biznes ali mektebi sirasina daxil olub Milan Universiteti tedqiqat isleri ve tedris fealiyyetine gore beynelxalq alemde ciddi sohret qazanib Bu universitet Avropa Tedqiqat Universitetleri Liqasinin uzvudur Tehsil proqramlari Redakte Bakalavr Anqlosakson sisteminde Bakalavr seviyyesine uygun ilk diplomu laurea C L almaq ucun 3 il oxumaq teleb olunur Filoloqlar bu dereceni 4 ilden sonra kimyacilar ve memarlar 5 ilden sonra hekimler ise 6 ilden sonra ala bilerler Magistratura Magistraturaya uygun olan novbeti derece Diploma universitario C D U adlanir Kurs 2 il davam edir Hemcinin iki illik Scuole dirette a fini speciali ixtisaslasma kursu var ki bunun neticesinde C D U ya oxsayan derece almaq olar Doktorantura Universitet mezunu tehsil aldigi ixtisasa gore 3 illik tecrubeden sonra doktoranturaya daxil ola biler Bunun ucun qebul testinden kecmek lazimdir Daxilolma telebleri ve qaydasi Redakte Universitetin birinci pillesine daxil olan xarici telebeler qebul imtahani vermirler Buna baxmayaraq her bir italyan universitetinin dil uzre xususi testle imtahan heyata kecirir Bele testler adeten qrammatik suallardan metnin tercumesinden ve muellimle sohbetden ibaret olur Daxil olarken telebler Redakte Italyan universitetlerine daxil olmaq ucun asgidakilar lazimdir orta tehsilin olmasi bakalavra daxil olanlar ucun 1 ve ya 2 il ali mekteblerde tehsil almaq italyan diline serbest yiyelenmek haqqinda testden kecmek baslangicdan irelileyene kimi 9 balli skalaya gore 6 seviyye CILS italyanca vahid imtahan Imtahana qebul olma vaxti iyun ve dekabrdir www exams ru it cils html saytdan imtahan haqqinda melumat elde etmek olar gosterilen ixtisaslar uzre universitete qebul olmaq ucun sentyabrin evvelinde uygun olan tibb stomatologiya eczaciliq memarliq huquqsunasliq muhendislik ixtisaslari uzre qebul imtahani vermek lazimdir senedlerin verilmesi ucun yalniz bir italyan ali mektebi secmek olar Qebul imtahaninin ugurla verildiyi halda 5 noyabrdan gec olmayaraq gelme senedlerin qeydiyyat prosesi dayandirilir Esas siyasi partiyalar RedakteAzadliq Xalqi Partiyasi sedri Silvio Berluskoni Simal Liqasi sedri Umberto Bossi Demokratik Partiya sedri Pyer Luici Bersani Deyerler Italiyasi sedri Antonio Di Pietro Xristian ve Sagci Demokratlar Birliyi sedri Pyer Ferdinando KaziniKIV RedakteTeleviziya Redakte RAI Radio Televisione Italiana Italiyanin hokumete bagli milli kanalidir Ayrica iki boyuk musteqil televiziya kanali Mediaset sahibi Silvio Berluskoni ve Sky Italia ile reqabet eden Italiyanin en boyuk televiziya kanalidir Ehalisi RedakteItaliya ehalisi texminen 59 milyondur Etnik qruplar italyanlar 94 almanlar slovenler albanlar yunanlar fransizlar Orta uzunomurluluk 2018 ci il ucun kisilerde 82 5 yas qadinlarda 85 yas Din RedakteOlkenin 90 ni katolikler 10 ni ise protestant yehudi ve muselmanlar teskil edir Medeniyyeti RedakteIqlimi RedakteIqlimi subtropik ve mulayim Araliq denizi iqlimidir Iqlimin muxtelifliyi cografi uzunluqla izah edilir Italiyanin simalinda Padan ovaliginda subtropikden mulayime kecid iqlimi hokm surur isti yay iyul 22C 24 C ve soyuq qis yanvar texminen 0 Italiyanin ada hissesinde iqlim Araliq denizi iqlim tipidir ilin 2 3 hissesi orada aciq mavi sema isti ve quru yay iyulda 26C qis ide isti ve mulayim hava yanvarda 8C 10C musahide olunur Alp daglarini cixmaq sertile qar nadir hallarda yagir Alp daglarinda 1500 m den hundur eraziler ilin 200 gunu qar ile ortuludur Yarimadanin cenubunda martdan oktyabra kimi quru isti Saxara kuleyi sirokko esir Bu dovrde temperatur 35 C kimi yukselir Iqtisadiyyati Redakte Esas meqale Italiya iqtisadiyyati Italiya oz iqtisadi inkisafina gore dunyanin aparici senaye dovletlerinin boyuk yeddiliyini qapayir Adambasina UDM gostericisi Italiyada 32956 BVF dollardir nominal Avropada iqtisadi cehetden dorduncu dunyada ise 7 ci en boyuk olke Italiyadir Dunyada ilk 10 en boyuk mehsul ixracatcisindan biri de Italiyadir Burada heyat seviyyesi hetta ABS Almaniya ve s olkelerden de bezi sahelerde ustundur En cox serab ixrac eden en boyuk turizm regionlarindan olan dunyada 3 cu en boyuk qizil valyuta ehtiyati olan Italiya Avropada 5 ci en boyuk avtomobil istehsalcisidir Italiya 300 min kvadrat kilometr erazide yerlesen iri dovletdir ve bu gostericiye gore Qerbi Avropada yalniz Fransadan Ispaniya dan ve Almaniyadan geri qalir Italiya ehalisinin sayi 58 milyon neferdir Onlarin 94 i italyanlardir Eslen Italiyadan olanlarin 20 milyondan coxu xaricde yasayir esasen ABS da Fransada AFR de ve Argentinada Italiya faydali qazinti saridan kasib dovletler sirasindadir Ona gore de olke yanacaq idxalindan senaye ve kend teserrufati xammalinin mese materiallarinin idxalindan kifayet qeder guclu asililiqda qalir emaledici senaye ise esasen idxal olunan xammalla isleyir Italiyanin iqtisadi cografi veziyyeti Araliq denizi hovzesinin merkezi Avropanin cenubu Apennin yarimadasi ve ona bitisik olan adalar bu adalarin irileri Siciliya ve Sardiniya hele qedimden Avropa olkeleri ile hemcinin Yaxin Serq ve Simali Afrika olkeleri ile xarici iqtisadi elaqelerin inkisafina serait yaradirdi Bundan basqa Simal ve Cenub arasinda tarixen tesekkul tapmis regional muxteliflikle sertlenen italyan modelinin spesifikliyi olkenin xarici elaqelerinin inkisaf etdirilmesini ve mohkemlendirilmesini dikte edir Ikinci dunya muharibesinden sonra Italiya iqtisadiyyati cox mohkemlendi Olke dunya bazarinda berqerar oldu ve kok saldi Kapitalin yigilma suretine gore Italiya yalniz Yaponiyadan geri qalirdi Muharibeden sonraki dovrde Italiya UDM in orta illik artim suretine ve emek mehzuldarligina gore Qerbi Avropanin aparici olkeleri arasinda ikinci AFR den sonra butun Qerb dunyasinda dorduncu idi Bununla yanasi tarixi siyasi ve sosial xarakterli bir sira sebebler iqtisadi inkisaf prosesini sengidirdi Ona gore de iqtisadiyyatin inkisaf dinamikasi istehsalin yuksek inkisaf sureti ve iqtisadi enislerin staqnasiyalarin novbelenmesi ile xarakterize olunurdu XX esrin axirinci onilliyinde ve XXI esrin evvelinde olke ucun UDM in kifayet qeder stabil inkisaf templeri xarakterikdir Kend teserrufati mehsullari RedakteMeyve terevez uzum kartof seker cugunduru soya bugda zeytun mal eti sud mehsullari baliq Bayram ve istirahet gunleri Redakte6 yanvar pasxa bazar ertesi 25 aprel fasizmden qurtulus gunu 1 may emek gunu 2 iyun respublika elan olunmasi gunu Romada paradla kecir 15 avqust Uspeniye ferraqosto 1 noyabr butun muqeddeslerin gunu 5 noyabr 25 dekabr milad adeten evde yaxin ve qohumlarin ehatesinde kecirilen en sevimli bayramdir Bundan basqa her bir kend ve seher oz muqeddesinin ad gununu qeyd edir Roma Petr Milan Amvrosiy Turin Ioann ve s Iyul ve avqustda bir cox firmalar isi dayandirir ve tetile baglanirlar Hemcinin milad bayrami ve yeni ilde de Xarici siyaset RedakteItaliya Respublikasinin xarici isler nazirliyine nazir basciliq edir Ona bilavasite terkibinde huquqi sobe ve parlamentle emekdasliq uzre sobe olan katiblik hemcinin daxili nezaret xidmeti tabedir XIN vezife pillesinde novbeti sexs XIN ali memurlarindan ibaret xarici isler uzre Sura ile six isleyen dovlet katib yardimcisidir Ardiciliqla sonra bas katib ve ona yardim eden bas katibin muavini gelir Nazirliyin strukturu uc departamentden ibaretdir xarici siyasi fealiyyetinin koordinasiya departamenti xarici siyasi tehlil ve planlasdirilma departamenti emeliyyat isi departamenti Oz novbesinde departamentler idarelere bolunurler Xarici siyasi koordinasiya departamentine Avropa idaresi Amerika idaresi araliq denizi ve Yaxin Serq olkeleri idaresi Asiya Okeaniya Sakit okean ve Antarktida idaresi daxildir Xarici siyasi tehlil ve planlasdirilma departamentine asagidaki idareler daxildir avropa inteqrasiya idaresi coxterefli siyasi munasibetler ve insan huquqlari idaresi coxterefli iqtisadi ve maliyye emekdasligi idaresi medeniyyet sahesinde emekdasliq idaresi konsulluq idaresi emekdasligin inkisafi uzre idare kadrlar idaresi inzibati idare Ucuncu departamente Italiya Respublikasinin dovlet protokolu xidmetleri nazirlik ve xaricdeki diplomatik numayendelikler uzre mufettislik informasiya ve metbuat idaresi muqavile huquq idaresi senedlesme ve arxivler idaresi informasiya texnologiylari idaresi ve Diplomatiya institutu daxildir Italiya haqqinda maraqli faktlar RedakteItaliyada usaq evleri yoxdur Italiyada kimsesiz ev heyvanlari yoxdur Siciliya ve Kalabriyanin biznesmenlerinin 80 i mafiyaya xerac verirler Italiyanin adi yunan sozu italiosdan buzov emele gelib Siciliya adasinda yerlesen Sirakuza seheri bir zamanlar en boyuk yunan seheri olmusdur Italiya turistlerin ziyaret sayina gore dunyada dorduncu yerdedir Her il bura 40 milyondan cox turist gelir Elm ve medeniyyet Redakte Olkenin en qedim universiteti Bolonya universitetidir O 1088 ci ilde yaradilmisdir Dunyanin en qedim banki Monte di Siyena Italiyada yerlesir O 1472 ci ilde tesis olunmusdu Mexaniki saatlar barometr termometr suse ve telefon italyanlar terefinden icad olunmusdu Dunyanin ilk kinomatoqraf festivali 1932 ci ilden etibaren Italiyada kecirilir Ev heyvanlari Redakte Romalilar pisiklere qarsi hessas yanasirlar Pisiyi oldurmus sexs 10 000 avro cerime ve 3 ile qeder hebs cezasi ile cezalandirilir Romada 300 mine qeder pisik var Pizza spagetti ve s Redakte Ilk pizza satilan yerin adi Antica Pizzeria Port Alba olmusdur O 1830 cu ilde Neapolda acilmisdi Italiyada 140 novden cox spagetti var Orta hesabla bir Italiyali ilde 25 kiloqram spagetti istifade edir Italiyalilar en meshur sirin deserti tiramisu XVII esrde yaradilmisdir Mecazi menada tira mi su sozleri meni xosbext edir demekdir Italiyalilarin qehve novu Avropada cox meshurdur O espresso adlanir Bu sozun heqiqi menasi bu anda sizin ucun hazirlanmis demekdir Istinadlar Redakte 1 2 3 4 Western Europe 2003 2003 seh 360 ISBN 1 85743 152 9 Country names 19 may 2011 tarixinde arxivlesdirilib BBC News Italy profile Facts BBC News 17 dekabr 2015 25 sentyabr 2013 tarixinde arxivlesdirilib UNSD Methodology unstats un org Italy Facts Geography amp History Encyclopedia Britannica Istifade tarixi 9 fevral 2020 Carl Waldman Catherine Mason 2006 Encyclopedia of European Peoples Infobase Publishing seh 586 ISBN 978 1 4381 2918 1 Istifade tarixi 23 fevral 2013 Lazenby John Francis 4 fevral 1998 Hannibal s War A Military History of the Second Punic War University of Oklahoma Press seh 29 ISBN 978 0 8061 3004 0 Internet Archive vasitesile Italy homeland of the Romans Maddison Angus 20 September 2007 Contours of the World Economy 1 2030 AD Essays in Macro Economic History OUP Oxford ISBN 978 0 19 922721 1 Google Books vasitesile See Henri Modern Capitalism Its Origin and Evolution PDF University of Rennes Batoche Books 7 October 2013 tarixinde orijinalindan PDF arxivlesdirilib Istifade tarixi 29 avqust 2013 Jepson Tim 2012 amp pg PAPA28 amp q trade 2520routes 2520italy 2520new world National Geographic Traveler Italy bad url National Geographic Books ISBN 978 1 4262 0861 4 Bouchard Norma Ferme Valerio 2013 amp pg PAPT30 amp q new 2520world 2520trade italy Italy and the Mediterranean Words Sounds and Images of the Post Cold War Era bad url Palgrave Macmillan ISBN 978 1 137 34346 8 Istifade tarixi 17 dekabr 2015 Unification of Italy Library thinkquest org 4 aprel 2003 7 mart 2009 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 19 noyabr 2009 The Italian Colonial Empire All Empires 24 fevral 2012 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 17 iyun 2012 At its peak just before WWII the Italian Empire comprehended the territories of present time Italy Albania Rhodes Dodecanese Libya Ethiopia Eritrea the majority of Somalia and the little concession of Tientsin in China Jon Rynn WHAT IS A GREAT POWER PDF economicreconstruction com 28 aprel 2017 tarixinde arxivlesdirilib PDF Istifade tarixi 15 mart 2017 IMF Advanced Economies List World Economic Outlook April 2016 p 148 PDF 21 aprel 2016 tarixinde arxivlesdirilib PDF CIA 2008 Appendix B International Organizations and Groups World Factbook 9 aprel 2008 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 10 aprel 2008 Country and Lending Groups Arxivlesdirilib 2014 07 02 at the Wayback Machine World Bank Retrieved 1 avqust 2016 The Economist Intelligence Unit s quality of life index Arxivlesdirilib 2012 08 02 at the Wayback Machine Economist 2005 The World Health Organization s ranking of the world s health systems Photius com Istifade tarixi 7 sentyabr 2015 amp q Canada 2520Among 2520Nations 252C 25202004 253A 2520Setting 2520Priorities Straight Canada Among Nations 2004 Setting Priorities Straight bad url McGill Queen s Press MQUP 17 yanvar 2005 seh 85 ISBN 978 0 7735 2836 9 Istifade tarixi 13 June 2016 The United States is the sole world s superpower France Italy Germany and the United Kingdom are great powers Sterio Milena 2013 The right to self determination under international law selfistans secession and the rule of the great powers Milton Park Abingdon Oxon Routledge seh xii preface ISBN 978 0 415 66818 7 Istifade tarixi 13 iyun 2016 The great powers are super sovereign states an exclusive club of the most powerful states economically militarily politically and strategically These states include veto wielding members of the United Nations Security Council United States United Kingdom France China and Russia as well as economic powerhouses such as Germany Italy and Japan Michael Barone 2 sentyabr 2010 The essence of Italian culture and the challenge of the global age Council for Research in Values and philosophy 22 sentyabr 2012 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 22 sentyabr 2012 Menbe RedakteItaliya haqqinda maraqli faktlarMenbe https az wikipedia org w index php title Italiya amp oldid 5898349, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.