fbpx
Wikipedia

İsa Məsihin tarixiliyi

İsa

İsa MəsihXristianlıq
İsa mədəniyyətdə

Xristianlıq

İsa Məsihin tarixiliyi — Müqəddəs kitablarda rəvayət olunan İsanın tərixi və arxeoloji materialllar, eləcə də mənbəşünaslığa aid sənədlər əsasında tarixi şəxsiyyət olub-olmaması və ya onun tarixi prototipinin olub-olmaması məsələsini araşdıran problemdir.

Mündəricat

İsa və ilkin xristianlar haqqında bəzi romalı tarixçilərin və yazarların əsərlərində qısa məlumatlar vardır. Bunlardan ən ilkin çağlara aid edilənlər Iosif Flaviusun (lat. Josephus Flavius) (37-100), Publius Cornelius Tasit (lat.Publius Cornelius Tacitus) (56-117) və bir sıra başqa yazarların sitatlarıdır.

İosif Flavius

Cosef Flaviusun yəhudi tarixinə həsr olunmuş (azərb.Yəhudi qədimlikləri‎) adlı kitabında belə sözlər vardır:

O zaman İsa adlı bir müdrik insan yaşamışdır. Onu hətta insan da adlandırmaq olmaz. O, çoxlu geyri-adi möcüzələr yaratmış və onu həqiqət axtaran adamlar özlərinin müəllimi hesab edirdilər. Onun ardınca çoxlu yəhudilərbütpərəstlər getmişdirlər. O Xilaskar (Qurtarıcı) olmuşdur. Tanınmış adamların şikayətlərinin əsasında Pilat, İsanı çarmıxda edam edəndən sonra, onun ardıcılları ondan üz döndərməmişdirlər. Çünki edamından sonra üç gün keçəndən sonra o, qədim peyğəmbərlərin dedikləri kimi, onların yanına diri olaraq qayıtmışdır. Həmdə onun haqqında başqa möcüzəvi şeylər də danışırlar. O olaylardan sonra bu günə kimi onun adı ilə bağlı olan xristian icması qalmaqdadır

Lakin bu sitatda çox müammalı məqamlar vardır. Birincisi, ondan öncə və sonra olan mətn (III — 2,4) birlik təşkil edir və yəhudilərin arasında qiyam olaylarından bəhs edir. İsa haqqında bu sözlər kontekstlə uyğunlaşmır və yad ünsür kimi görsənir. İkincisi, Cosefus Flaviusun yəhudi olduğu şubhəsizdir. Belə olan təqdirdə, onun İsanı "həqiqi məsih" (qurtarıcı) adlandırması çox qəribə görsənir. Bunu yəhudilər bu günə kimi rədd edirlər. Üçüncüsü, “Yəhudi gədimliklərini” öz əsərlərində xatırlamış Tertullian (155-245) kimi tanınmış ilkin xristian ilahiyyatçıları bu sitat haqqında heç bir şey deməmişdirlər, halbuki İsanı xatırladan sətirlər onları ilk növbədə maraqlandırmalı idi. Buna görə də Flaviusun kitabında olan İsa haqqında məlumat, bu kitabı sonrakı dönəmdə köçürən xristian yazarları tərəfindən saxtalaşdırılması iddia edilir.

"Yəhudi qədimlikləri"

“Yəhudi qədimliklərinin” slavyan tərcüməsi də vardır. Orada yuxarıda göstərilən mübahisəli sitat yoxdur. Orada İsa haqqında başqa məlumat verilir:

O (İsa), Heleon dağında insanlara həqiqəti öyrətmişdir. Onun gücünü və istədiyini sözü ilə həyata keçirdiyini görən 150 nəfər öyrənci və çoxlu sayda insan kütləsi ona qoşulmuşdur. Onlar ona tapşırmışdırlar ki o, şəhərə girərək Roma əsgərlərini və Pilatusu öldürüb, çarlığı ələ alsın.

Lakin burada da müəmmalı məqamlar vardır. Birincisi odur ki, əgər Flavius əslində İsanı burada xatırlamışdırsa, onsa yuxarıda göstərilən saxtakarlıq nəyə lazım idi? İkincisi, bu sitatı da ilkin xristian yazarları heç yerdə xatırlamamışdırlar. Üçüncüsü, İsanın qiyyamçıların başçısı olması İncillərə ziddir.

Kornelius Tatsit

Tasitə gəldikdə demək olar ki o, təxminən 116-cı ildə özünün adlı tarixi əsərinin yazılmasını başa çatdırmışdır.Bu kitabın bizim zamanımıza çatan nüsxəsinin XV-ci bölümündə imperator Neronun (lat. Nero Claudius Caesar Drusus Germanicus) (37-68) zamanında Romada baş verən böyük yanğın haqqında xatırlanır. Bu yanğını bəlkə də Neron törətmişdir, ancaq özünə qarşı yönələn şaiyələrin qarşısını almaq üçün o

rəiyyət tərəfindən xristianlar adlanan, çirkinliklər törədən və buna görə də xalq tərəfindən nifrət edilənləri ittiham etmişdir. O, onları şiddətli əzablara məruz qoymuşdur. Bu ad isə “Xristosun” adından əmələ gəlmişdir. Onu Tiberiusun dönəmində prokurator (latınca procurator) Pontius Pilatus edam etmişdir. Bir zaman yatırılmış bu ziyanlı mövhumat təkcə Yəhudi diyarında deyil, həmdə hər cür iyrəncliklərin və abırsızlıqların hər yerdən gəldiyi və çiçəkləndiyi Romada yenidən yayılmışdır. Öncə etdiklərindən peşman olmuşlar məsuliyyətə çəkilmişdirlər. Sonra isə onların ifadə verdikləri çoxlu sayda həməqidələri cavab vermişdirlər Complete Works of Tacitus.

Ancaq bu mətn də şübhəlidir. Məsələ burasındadır ki, tərkibində bu sətirlər olan "Annales"in nüsxəsi XI-ci yüzillikdədə xristian yazarları tərəfindən daha qədim səhifələrdən köçürülmüşdür.

Bu mətn Monte Kassinoda ola bilsin Riçerin abbatlığı (1038-55) zamanı yazılmışdır”.

Yenə də Tertillian, Origen, Eusebius kimi ilkin xristian ilahiyyatçıları və tarixçiləri “Annales”də bu sətirlər haqqında heç bir şey xatırlamamışdırlar. Bundan başqa, sitatda Romada çoxlu sayda xristianların olduğu haqqındadeyilir, ancaq o zamanlar orada xristian icması böyük olmamışdır. Bu səbəblərdən, “Annales”in bu sətirləri araşdırmaçılar tərəfindən şübhə ilə qarşılanır, onların xristian köçürənləri tərəfindən mətnə salındığı ehtimal olunur.

Svetonius Tranquill

Qədim Roma yazarı Svetoniusun (lat. Gaius Suetonius Tranquillus) (70 — 140) (Geysərlərin həyatı) əsərində də ilkin xristianlar haqqında bəzi bilqilər vardır. Bu əsər daha çox “12 qeysərin həyatı” (Avqustdan Domisiana qədər) kimi tanınmışdır. Orada deyilir ki, 41-51-ci illərdə imperator olmuş Klaudius

ChrEstus tərəfindən yəhəcana gətirilən yəhudiləri Romadan qovmuşdur" .

Ancaq bu sözlər də birmənalı dəlil kimi qəbul edilmir. Məsələ burasındadır ki, latın dilində "məsih" sözü “Chrİstus” kimi yazılır. Suetonius isə burada “ChrEstus” yazmışdır. İlk baxımdan yazılışda səhv kimi görsənən bu xırda fərq əslində böyük problem açmışdır. Məsələ burasındadır ki, “ChrEstus” adı Romada çox yayılmışdır. Məsələn, Svetoniusdan 50 il öncə yaşamış tanınmış filosof Siseron “Chrestus” adlı bir adamın oğurluğu haqqında yazmışdır. Buna görə də burada İsadan deyil, başqa adamdan söhbət getdiyi güman edilir.

Yəhudi mənbələri

Yəhudi ənənəsində (Talmud) İsa haqqında rəvayətlər olsa da, onlar birmənalı deyildirlər. Onlardan söhbətin kimdən getdiyi çox vaxt bilinmir. Bəzən Ben Pandira, Ben Stada, bəzən isə Jesua, Jesu adlı adam haqqında rəvayətlər vardır. Onlar hamısı pərakəndədir və o insan haqqında heç bir təsəvvür yaratmırlar. Bəlkə də əslində bunlar müxtəlif insanlardırlar, sadəcə sonra onları mifik bir insanın obrazında birləşdiriblər. Bu rəvayətlər əsasən şaiyələr və yəhudu ruhaniləri olan ravinlərin dediklərindən ibarətdir.

Onların hamısında İsa yanlış yolda olan, yolunu azmış bir adam kimi təsvir olunur. Hiss olunur ki, yəhudilərin rəvayətlərində Xristianlıqla aparılan polemikalar öz əksini tapmışdır. Bütün bu geyri-konkret rəvayətlər 40-375-ci illər arasında yaranmışdır. İsa haqqında bu cür yəhudi rəvayətlərindən xristianların əleyhinə olan romalı yazarlar da istifadə edirdilər. Onlardan ən tanınmışı Selsus (Celsum) olmuşdur. Onun “Doğru söz” əsərində də İsa, yolunu azmış bir adam kimi təsvir olunur. Bu əsərin fraqmentlərini Origen əsərində gətirmişdir.

Beləliklə, Yunan, Roma və yəhudilərin tarixi əsərlərindən və rəvayətlərdən İsanın tarixi şəxsiyyət olduğuna dair heç bir konkret və şübhəsiz nəticə çıxarmaq olmur. Ən əsası isə, onun özündən heç bir şey qalmamışdır və haqqında olan bütün rəvayətlər ən erkəni 50-ci illərə təsadüf edilir. Xristianların İsa haqqında bəhs edən dini ədəbiyyatı da elə o zaman yaranmışdır. Beləliklə İsanın bir tarixi şəxsiyyət olması faktiki dəlillərlə sübuta yetirilmir, yalnız güman edilir. Bu barədə hələ III yüzillikdə yaşamış tanınmış Roma filosofu Porfirius (Porphirius) demişdir. Porfiriusa görə, İncilləri yazanları tarixçi adlandırmaq olmaz, çünki orada çoxlu ziddiyətlər vardır.

Artur Drevs

XVIII-ci əsrdə Fransa maarifpərvərləri Volney (1757-1820) və Dupuis (1742-1809) İsanın tarixi şəxsiyyət olmaması haqqında fikir irəli sürmüşdürlər. Onlar hesab edirdilər ki, Əhdi-Cədiddəki rəvayətlərə etibar etmək olmaz və İsa əslində qədim insanların günəş tanrılarının təcəssümüdür. Daha sonra alman filosofu Bruno Bauer (1809-92) İncillərdəki ziddiyətləri araşdıraraq, onları bəzi adamların qəsdən edilən saxtakarlığı kimi dəyərləndirmişdir. Amerikalı William Benjamin Smith (1850-1934) “Xristianlıqdan Öncəki İsa” kitabında İsaya bənzər insanın hələ Xristianlıqdan önca yaşadığını iddia etmişdir. İsanın həqiqi insan olmamasını iddia edən alimlərdən polşalı Nemoyevski (1864-1919), Lyublinski və başqa alimlər olmuşdurlar.

Bu istiqamətdə fundamental işlər görən alman filosofu Artur Drevs (Drews) olmuşdur. O, 1909-1911 illər arasında tanınmış (İsa haqqında əsatir) əsərini yazmışdır.

Drevsə görə İncillərdə İsa, ilk olaraq, tanrı kimi təsəvvür olunur, ikinci növbədə isə unsan kimi. Qədim zamanlar isə istirablar çəkən ölən və dirilən tanrılara inanclar çox yayılmışdır (Babildə Təmmuz, Misirdə Osiris bə b.). Buna görə də İsa onlardan biridir və əsatirdən başqa bir şey deyildir. Xristianlığın yaranması dönəmində Roma imperiyasında ədalətsizlik o qədər yüksək səviyyədə olmuşdur ki, insanlar Xilaskarın gəlişini gözləyirdilər, olüb-dirilən məsih haqqında əsatiri qəbul etməyə hazır idilər. Bu cür rəvayətlər onlara daha qədim olan dinlərindən məlum idi. Hamı dünyanın axırını gözləyirdi. Romanın əsarəti altında olan yəhudilər də onları zülmdən qurtaran məsihin gəlişini gözləyirdilər. Drevsə görə terapevtləressenlər kimi yəhudi təriqətlərində xilaskarın gəlişi İyeşoa (İsa) adlı adamla bağlı idi. Deməli İsanın obrazı təkcə öncəki ölüb-dirilən tanrılarla deyil, həmdə Xristianlığın yaranmasından öncə yaşamış və o adı daşımış adamla bağlıdır. Məhz o adam haqqında olan əsatirlər yeni dinin yaranmasına təkan vermişdir.

Daha sonra Drevs Əhdi-Cədidi araşdırıb, Pavlusun məktublarına (İncillərdən sonra gələn kitablardır) təsvir olunan İsanın onun İncillərdə olan obrazı ilə ziddiyət təşkil etdiyini iddia etmişdir. Onun müşahidələrinə görə, Pavlus İsanı vətənsiz, ata-anasız, təlimsiz və tələbəsiz bir tanrı kimi təsvir etmişdir. Drevsə görə Pavlusun İsa haqqında dedikləri daha çox Əhdi-Ətiqin rəvayətlərinə arxalanır. Pavlus İsanın başqa ardıcılları ilə onun haqqında mübahisələr edir. Maraqlıdır ki, nə Pavlus, nə də onun müxalifləri öz dediklərini İsanın sözləri ilə təsdiq etmirlər, halbuki məntiqə görə, onlar bunu edib, mübahisələrini həll etməli idilər. Belə təsəvvür yaranır ki, o zaman heç kim İsa, onun həyatı, dedikləri və fəaliyyəti haqqında heç nə bilmirdi. İncillərə gəldikdə isə, orada olayların nə zaman baş verməsi bilinmir.

İncillərdəki yerlərin adları dəqiq deyil və mübahisələr doğurur. Orada adları çəkilən bəzi şəhər və qəsəbələr həqiqətdə yoxdur. Deməli İncillərin müəllifləri orada olmayıb və Fələstini təsəvvür etməyiblər. Deməli İncillər tarixi sənəd kimi qəbul edilə bilməzlər. Bu kitablar tarixi deyil, yalnız əxlaqi mahiyyət daşıyırlar. Onların yaranması yeni dinin Yəhudilikdən ayrılması üçün lazım idi. Əhdi-Ətiqə qarşı ölüb-dirilən məsinin həyatını əks etdirən yeni kitablar (İncillər) yazıldı. İncillərdə Əhdi-Ətiqə istinadlar isə süni olaraq uydurulmuşdur.

Qeyri-xristian ədəbiyyat da, Drevsə görə, İsanın tarixi şəxsiyyət olmasını sübut etmir. Bunların təhlili yuxarıda verilmişdir. Beləliklə, İsa həqiqi bir adam olmayıb. Olsa belə, gələcəkdə ona o gədər keyfiyyətlər uydurub, rəvayətlər qoşmuşdurlar ki, o artıq real insan olmamış, əsatirə çevrilmişdir.

Drevsin və mifoloji məktəbin başqa tərəfdarlarının fikirləri kəskin tənqidlərə məruz qalmışdır. Onlarda mübahisəli fikirlər olsa da çox əhəmiyyətli və doğru nəticələr də vardır.

Fələstində qədim yəhudi mətnlərinin tapıldığı yerlər

İsanın tarixiliyi ilə bağlı problemlər XX-ci əsrin ortalarında arxeoloji qazıntılar naticəsində tapılan qədim yədudi mətnlərinin əldə edilməsindən sonra yenidən gündəmə gəlmişdir. Bu mətnlər Fələstin, İsrailİordaniyanın ərazisində, və ən çox Ölü dənizin şimalında yerləşən Qumran məntəqəsində tapılmışdır. Bu mətnlər Xristianlıqdan az öncə e.ə. III — b.e. I əsrində yəhudilərin arasında yayılmış bir təriqətə məxsus olmuşdur. Ehtimal olunur ki, onlar essenlər olmuşdurlar. Lakin onlara Qumran təriqəti də deyilir.

Qumran təriqətçilərinin inanclarına görə, yəhudilər yollarını azmış, Tanrı ilə əhdlərini pozmuşdurlar. Buna görə də onlar özlərini Tanrı ilə “Əhdi-Cədid” (Yeni Əhd) bağlayanlar adlandırırdılar. Tapılmış mətnlərin birində deyilir: “Onlar Möminlik Müəlliminin Tanrıdan aldığı sözlərinə inanmadılar. Bunlar Tanrının və Yeni Əhdin qanunlarından çıxmışlardır. Çünki onlar Tanrının Əhdini qəbul etməmiş, Onun müqəddəs adını batıranlardırlar”. Maraq doğuran məqam ondan ibarətdir ki, xristianlar özlərini "Yeni Əhdin" (Əhdi-Cədidin) ardıcılları adlandırırlar. Onların müqəddəs kitabları da belə adlanır. Ancaq Qumran mətnindən aydın olur ki, bu adla onlardan öncə özlərini başqa təriqət adlandırmışdır.

Daha sonra məlum olmuşdur ki, Qumran təriqətinin Möminlik Müəllimi adlandırdıqları lideri olmuşdur. Onun əsil adı bilinmir, mətnlərda çəkilmir. Buna görə də onun kim olduğunu yalnız ehtimal etmək olar. Mətnlərdən bilinir ki, Möminlik Müəllimi Qumran icmasında xilaskar (məsih) kimi tanınmışdır.

4Q534 nömrəli yazıda onun haqqında belə deyilmişdir:

Gəncliyində o ... heçnəyi bilməyən kimi olacaq, üç kitabı bilənə qədər. Bu zaman o, müdriklik və bilik əldə edəcək... yüksək dairələrə çatmaq baxımından... Onun atası və əcdadı ilə... həyat və qocalıq. O məsləhət və ağıl sahibi olacaq. O insanların sirlərini biləcək, onun müdrikliyi bütün insanlarla olacaq. Onun müdrikliyi bütün insanlara yayılacaq. O hər bir canlının sirlərini biləcək. Ona qarşı olanların niyyətləri puça çıxacaq... ona qarşı olanların pis niyyətləri böyük olsa belə... onun niyyətləri, çünki o, Tanrının seçilmişidir, Onun tərəfindən doğulub və Onun nəfəsidir. Onun niyyətləri əbədi olacaqdır
Qumranın 1-ci mağarasında tapılmış Savaş mətninin fraqmenti

4QAha adlanan daha bir Qumran yazısında

öz zamanının insanlarının günahları üçün özünü qurban verən

bir məsih haqqında deyilir.

1QpHab adlanan yazıda marağı cəlb edən məqamlar vardır. Orada Əhdi-Ətiqdəki "Habaqquq" kitabına edilən şərhlərdə Möminlik Müəlliminin hansısa bir yüksək rütbəli yəhudi kahini ilə ixtilafından və onun tərəfindən təqib edilməsindən deyilir:

Pis adam mömini dövrəyə alır (1:4). - Bunun anlamı: Pis adam – Pis kahindir, mömin isə Möminlik Müəllimidir.
Qonşuların çılpaq bədənlərinə tamaşa etmək üçün onlara şərab içirdib sərxoş edənin, içkiyə zəhrimar qatanın vay halına" (2:15). – Bunun anlamı: Burada Möminlik Müəllimini təqib edən Pis kahindən deyilir. O onu öz qəzəbinin həyəcanında, onun qürbət evində və Bağışlanma gününün (Yom Kippur) Sükut bayramı zamanı udmaq istəmişdir. O onların arasında onları udub, Oruc günündə sükutlarının şənbəsində yollarından azdırmağa çalışmışdır.

Zəbur kitabına verilən şərhi (4QpPs) çox yerlərdə pozulmuşdur və Möminlik Müəlliminin adını oxumaq mümkün olmamışdır. Ancaq mətnin məzmunu, çox güman ki, ona aiddir. Bu mətndən məlum olur ki, onu tutub mühakimə etmişdirlər. Orada deyilir:

Rəbb mömini pisin əlinə düşməyə qoymaz. Ona ittiham oxunanda məhkum olmaz” (37: 33). – Bunun anlamı: Burada onu öldürmək üçün axtaran Pis (kahindən) deyilir... və təlimi... onun yanına göndərilən. Amma Tanrı onu tək q[oymaz] onu mühakimə edəndə [günahkar bilməz]. Ona (Pisə) isə Tanrı əvəzini verəcək, (yadellilərin) sıxıntılarına məruz qoyacaq. Bununla da qisas alacaq.

Habaqquq kitabına edilmiş daha bir şərhdən aydın olur ki, Qumran təriqətçiləri Möminlik Müəlliminə inanclarına görə xilas olacaqlarına inanırdırlar:

Ancaq mömin adam imanı ilə yaşayacaq” (2: 4). – Bunun anlamı: Yəhudanın (Qumran təriqətçiləri nəzərdə tutulur) evində təlimi icra edənlərə. Onları Tanrı mühakimə evindən onların iztirabları və Möminlik Müəlliminə inandıqlarına görə xilas edəcək.

Qumran təriqətinin bu mətnlərindən belə bir nəticəyə gəlmək olar ki, onların Möminlik Müəlliminin İncillərdəki İsa ilə bənzərlikləri vardır. O da İsa kimi “Pis kahinlərin” təqiblərinə məruz qalmış, mühakimə olunmuş, özünü başqalarının xilas edilməsi üçün qurban vermişdir. Ona inananlar isə (İsada olduğu kimi) ona inandıqlarına görə xilas olacaqlar. Qumran icması Xristianlar kimi özlərini Yeni Əqdin ardıcılları hesab edirdilər.

XX-ci yüzilliyin ortalarında Qumranda Xristianlıqdan öncəki dönəmə aid olan daha bir tarixi sənəd tapılmışdır. Söhbət üzərində qədim yəhudilərin məsihilik baxışlarını əks etdirən, uzunluğu 91 sm olan daş lövhədən gedir. Lakin orada bəzi yerlərdə zamanın təsiri altında mətn pozulmuşdur. Buna görə mətnin tam mənası sona qədər anlaşılmır. Buna baxmayaraq, yazıdan bilinir ki, hələ Xristianlıqdan öncə hansısa bir yəhudi təriqətinin ardıcılları ölən, sonra üç gündən sonra dirilən məsihə inanırdılar. Bu olay İsanın örnəyində çağdaş Xristianlıqda da vardır. Deməli bu inanc da daha qədim təriqətlərə məxsus olmuşdur.

Bu yazıları araşdıran alimlər onun Yəhudiyyə çarı Herodun (e.ə. 40 — b.e. 4 illəri) dönəmində yazıldığını iddia edirlər. Deməli onun İsanın ölüb-dirilməsi olayından öncə yazıldığı şübhəsizdir. Araşdırmaçılar, dünyanın sonuna həsr olunduğuna görə, bu yazını, “Cəbrailin endirdikləri” adlandırmışdırlar. Beləliklə İsa ilə bağlı ənənəvi inanclar başqa adamla bağlı olub, yəhudi tarixinin bir hissəsi ola bilər.

“Cəbrailin endirdiklərinin” yuxarıda sözü keçən sətirləri

İsrail alimi İsrail Knohl bütün bunların əsasında belə qənaətə gəlmişdir ki, İsa haqqında rəvayətlər yəhudilər arasında onun həyatından öncə yayılmışdır. İsraili Romanın əsarətindən qurtaran məsihə inanc o dövrün siyasi vəziyyəti ilə bağlı olmuşdur və yəhudilərin arasında yayılmışdır. O zaman özünü məsih adlandıran çoxlu adamlar ortalığa çıxmışdırlar. Knohlun fikrincə, bu daşda Şimon adlı bir məsih haqqında rəvayət olunur. Onun çar Herodun sərkərdələrindən biri tərəfindən öldürüldüyü haqqında tarixçi Cosefus Flavius yazmışdır. Yazının 19-21-ci sətirlərində ölən məsihin üç gündən sonra dirilməsindən belə deyilmişdir:

Üç gündən sonra (yəhudicə “L'shloshet yamin”) sən biləcəksən ki, həqiqət zülmə qalib gələcək

Sonra ədalətə aparan yol kimi qan və ölüm haqqında bəhs olunur. Daha sonra mətn pozulmuşdur. Lakin Knohl iddia edir ki, o yazını bərpa edə bilmiş və orada 80-ci sətirdə

Sən üç gündən sonra yaşayacaqsan. Mən, Cəbrail, sənə əmr edirəm

. Ancaq bu sözləri Cəbrail mələk kimə ünvanlayır, məlum deyil.

Eyni zamanda, araşdırmaçıların fikrincə, burada Şimondan ya da başqa adamdan söhbətin getdiyi əhəmiyyətli deyildir. Gələcəkdə Knohlun Şimon haqqında fərziyyəsi təkzib də oluna bilər. Ancaq ən başlıca nəticə ondan ibarətdir ki, burada ölən və üç gündən sonra dirilən məsih haqqında söhbət gedir. Bu danılmaz bir faktdır. Deməli bu inanc sonra İsa haqqında rəvayətlərə keçə bilərdi.

Simonun İsanın əvəzinə ölməsi fikri bəzi qeyri-rəsmi (apokrifik) incillərdə də vardır. Buna örnək kimi, Misirdə (Nag-Hammadi məntəqəsində) qnostik xristian təriqətinə aid olan II yüzilliyin bir İncilini göstərmək olar. Orada deyilir:

Onlar öz ağılsızlığı və nadanlığı ucbatından mənə (İsaya) qarşı sui-qəsd təşkil etmişdirlər. Halbuki, mən, onların düşündükləri kimi, onlara qarşı heç nə etməmişdim. Əlbəttə mənə (bu sui-qəsdin nəticəsində) heç bir ziyan dəyməmişdir. Onlar mənə zülm verdilər və mən öldüm, amma bu həqiqi ölüm olmamışdır. Bu onların gözlərinə belə görükmüşdür. Onların düşündükləri kimi mən qorxmadın, onların etdiklərinin garşısında rüsvay olmadım. Mən bu zülmü qəbul etdim ki, onlar özlərini təmizə çıxara bilməsinlər. Axı mənim yalnız gözlərinə görsənən ölümüm onların azğınlığı və korluğunun sonu olmuşdur. Onlar öz adamlarını öldürərək özlərini ölümə məhkum etmişdirlər. Onlar isə məni görməmişdirlər. Çünki kor və kar olmuşdurlar. Onlar bunu etməklə özlərini məhkum etmişdirlər. Onlar görürdülər ki, mən iztirablar çəkirəm. Lakin bu başqa adam olmuşdur. Sirkə və öd içən adam onların ataları olmuşdur, mən deyildim. Onlar məni çubuqla döymüşdürlər, lakin bu mən deyildim. Öz belində çarmıxı aparan mən deyil, Simon idi. Tikanlardan hörülmüş baş halqasını onlar mənim deyil, onun başına qoymuşdurlar... Mən isə (göylərdə) onların nadanlığına gülürdüm.

Rəsmi xristian incilində Simon adlı adam çarmıxı İsanın edam edildiyi yerə aparmışdır. Sonra isə mətndə qarışıqlıq var. Belə güman etmək olar ki, İsanı deyil, Simonu çarmıxa çəkmişdirlər:

O vaxt Simon adlı Kirenalı bir nəfər tarladan gəlib oradan keçirdi. O, İskəndər və Rufusun atasıdır. Bu adamı məcbur etdilər ki, onun çarmıxını daşısın. Onu Qolqota adlanan yerə gətirdilər. Bu "Kəllə yeri" deməkdir. Ona mirra ilə qarışdırılmış şərab vermək istədilər, amma O imtina etdi. Onu çarmıxa çəkdilər. Paltarlarını isə "kimə nə düşdü-düşdü" deyə püşklə öz aralarında böldülər.
Naq-Hammadidə tapılmış "Pyotrun apokalipsisi" mətni
“Əsgərlər Onu apararkən tarladan gələn Simon adlı Kirenalı bir nəfəri yaxaladılar. Çarmıxı onun belinə yükləyib İsanın ardınca daşımağa məcbur etdilər. Onun ardınca böyük bir izdiham və Onun üçün ağlayıb nalə çəkən qadınlar gedirdi. İsa onlara tərəf dönüb dedi: "Ey Yerusəlim qızları, Mənim üçün ağlamayın. Özünüz və övladlarınız üçün ağlayın. Çünki elə günlər gəlir ki [Nə bəxtiyardır sonsuz, doğmamış bətnlər və əmizdirməmiş döşləri olan qadınlar!] deyəcəklər. O zaman dağlara [Üstümüzə yıxılın!] və təpələrə [Bizi örtün!] deməyə başlayacaqlar. Çünki yaşıl ağacın başına bunları gətirirlərsə, bəs qurumuş ağaca nə olacaq?" İsa ilə birlikdə iki cinayətkar da e’dama aparıldı. Kəllə adlanan yerə gələndə orada Onu və cinayətkarları -- birini sağ tərəfində, o birini isə sol tərəfində çarmıxa çəkdilər. Amma İsa deyirdi: "Ata! Onları bağışla, çünki nə etdiklərini bilmirlər". Onun paltarlarını püşk ataraq aralarında payladılar” .

Müsəlman ənənəsində İsanın obrazı bəzi məqamlarda İncillərdəkinə bənzərdir. Ancaq başqa məqamlarda fərqlər o qədər əhəmiyyətlidir ki, başqa adamdan söhbət getdiyi ehtimal oluna bilər. Bənzərlik əsasən İsanın atasız doğulmasında, Tövratı təsdiq etməsində (5: 46), onun həvarilərinin olmasında (3:52), bəzi möcüzələrin törədilməsində (5: 110), dünyaya ikinci gəlişində (43: 61) müşahidə olunur.

Bununla belə, bir çox hallarda, Qurandakı İsa onun apokriflərdəki obrazına və Qumran təriqətinin Möminlik Müəllimininə daha çox bənzərdir. Məsələn, İsanın öldürülməsinin bəzi insanların yalnız gözünə görsənməsi, yuxarıda gətirilən "Böyük Sethin 2-ci risaləsində" olduğu kimidir. Beşikdən danışması kimi bəzi möcüzələr İncillərdə yoxdur. Xristian İncillərinin İsa haqqında rəvayətlər toplusu olduğu halda, İslamda iddia edilir ki, İncil bir kitab kimi İsanın özünə enmişdir. Quranda İsa ölmədi, çarmıxa çəkilmədi.

İslam ənənəsində təsvir olunan İsanın Qumran təriqətinin lideri olan Möminlik Müəllimi ilə də bənzərlikləri şübhə doğurmur. Buna dair ən güclü dəlil İsa haqqındakı İslam rəvayətlərində romalıların olmamasıdır. Bu məqam şox müammalı görsənir. Axı necə ola bilər ki, İncillərdəki İsanın aqibətində misilsiz rol oynayan Romanın canişini Pontius Pilat, Roma hakimiyyəti və əsgərləri QurandaMəhəmməd peyğəmbərin hədislərində olmasın? Bu barədə 7-ci yüzillikdə Ərəbistanda bilirdilər. Məhəmməd peyğəmbər xristianlarla təmaslarda da olmuşdur və romalılar haqqında bilməyə bilməzdi. Ancaq nədənsə ondan qalan irsdə bunlar yoxdur. Qumran mətnlərindəki Möminlik Müəlliminin İncillərdəki İsa ilə bənzərliyini nəzərə alaraq, belə təsəvvür yaranır ki, Məhəmmədin İsası daha çox Qumran rəvayətlərindəkinə bənzərdir. O dövrdə hələ romalılar Fələstin üzərində öz hakimiyyətlərini qurmamışdırlar.

Eyni zamanda, müsəlman ənənəsində İsanın Fələstində Roma istilasından sonra yaşaması və onun təqibində o imperiyanın canişininin iştirak etməsi haqqında bəzi rəvayətlər vardır. Ancaq onlar birbaşa Məhəmməd peyğəmbərin deyil, onun səhabələrindən rəvayət edilmişdir. Çox güman ki, bu rəvayətlər Xristianlığın təsiri altında yaranmışdırlar.

Həmdə müsəlman ənənəsində İsanın yerinə başqa adamın edam edilməsindən də söhbət açılır. Ola bilsin ki, o adam Simon olmuşdur. Həqiqi İsa isə bu hadisələrdən ən azı yüz il öncə yaşamış və əslində Qumran təriqətinin Müminlik Müəllimidir. Ola bilsin ki onun adı İsa olmuş və onun anası Məryəm adlı bir qadın olmuşdur. Romalıların Quran və Məhəmməd peyğəmbərin hədislərində olmamasını başqa cür izah etmək olmur.

  1. Yunanca - Χριστός, latınca – Christus. Məsih sözününün bu dillərə tərcüməsidir.
  2. İngiliscə: , 18: 3: 3; Rusca: .
  3. Bax:
  4. 14-37 illərdə Roma imperatoru olmuşdur. Latınca tam adı - Tiberius Julius Caesar Augustus.
  5. . Alfred John Church. William Jackson Brodribb. Sara Bryant. edited for Perseus. New York. : Random House, Inc. Random House, Inc. reprinted 1942. (Latınca “” XV)
  6. Romanın yaxınlığındakı monasteriondur.
  7. C.W. Mendell and S.A. Ives, Rycks's Manuscript of Tacitus, American Journal of Philology 72 (1951), pp.337-345. (Ref. from Oliver).
  8. De Vita Caesarum, V, 25.
  9. Siseron. . Письма Марка Туллия Цицерона к Аттику, близким, брату Квинту, М. Бруту. тт. I–III. Издательство Академии Наук СССР, Москва—Ленинград, 1949—1951. Перевод и комментарии В. О. Горенштейна.
  10. Yəhudi rəvayətlərinin bəzi orjinal mətnləri və ingiliscəyə tərcümələri: əsərində verilmişdir.
  11. Bax: А.Б.Ранович. "Античные критики христианства", М., 1990. Политиздат, стр. 364-398.
  12. Translated from the third Edition (revised and enlarged) By c. Delisle burns, M.A. T. Fisher unwin London: 1 Adelphi terrace Leipzic : Inselstrasse 20. p. 53.
  13. Həmən ədəbiyyətda, s. 111.
  14. . М.: Наука, 1965, с. 30.
  15. . The Qumran Texsts in English. Leiden, Netherlands, 1994, p. 264.
  16. Paul Garnet. Tübingen: Mohr, 1977, p. 108.
  17. The Dead See Scrolls Translated. The Qumran Texsts in English. Leiden, Netherlands, 1994, p. 198.
  18. The Dead See Scrolls Translated. The Qumran Texsts in English. Leiden, Netherlands, 1994, p. 201.
  19. The Dead See Scrolls Translated. The Qumran Texsts in English. Leiden, Netherlands, 1994, p. 205.
  20. Русская апокрифическая студия. .
  21. Shalom Hartman Institute. .
  22. "Cəbrailin endirdikləri" haqqında bu məlumatlar “The New-York Times” (july 6, 2008) gəzetində dərc olunmuşdur. Bax: Ethan Bronner.
  23. Böyük Seth’in 2-ci risaləsi, 55-56. The Nag Hammadi Library. The Second Treatise of the Great Seth.Translated by Roger A. Bullard and Joseph A. Gibbons. HarperCollins, San Francisco, 1990.
  24. .
  25. Ali-İmran, .
  26. Məryəm, .
  27. Maidə, .
  28. Nisa, .

İsa Məsihin tarixiliyi
məsihin, tarixiliyi, məsih, xristianlıq, isanın, həyatı, incil, harmoniyası, bakirədən, doğulma, doğulma, vəftiz, fəaliyyət, məsəllər, təhqir, ölüm, dəfn, dirilmə, göyə, qalxma, xristianlıqda, xristologiya, cənnət, mövqeyi, himayədarlıq, ikinci, gəliş, ləqəblə. Isa Mesihin tarixiliyi Dil Izle Redakte Isa Isa Mesih ve Xristianliq Isanin heyati Incil harmoniyasi Bakireden dogulma Dogulma Veftiz Fealiyyet Meseller Tehqir Olum Defn Dirilme Goye qalxma Isa Xristianliqda Xristologiya Cennet movqeyi Himayedarliq Ikinci gelis Ad ve leqebler Relikt Itaet Isa ile elaqleli yerler Isa Islamda Sagirdleri Olumu Ikinci gelis Mehdi Isa Qiyamet gunu Anti Xristle mubarize Tarixi Medeni Muhit Danisiq dili Irq Geneologiya Isa ve Tarix Tarixilik Xronologiya Incillerin tarixi ehemiyyeti Tarixi Isa Mifologiyada Xrist mif nezeriyyesi Iosif Flavi Isa haqqinda Tatsit Isa haqqinda Mara Bar Serapion Isa haqqinda Dinde movqeyi Bibliyada Xristianliqda Luteran Iudaizm Islam Ehmediyye Sayentologiya Isa medeniyyetde Ressamliq Yesuizm MusiqiXristianliqbaxmuzakireredakte Isa Mesihin tarixiliyi Muqeddes kitablarda revayet olunan Isanin terixi ve arxeoloji materialllar elece de menbesunasliga aid senedler esasinda tarixi sexsiyyet olub olmamasi ve ya onun tarixi prototipinin olub olmamasi meselesini arasdiran problemdir Mundericat 1 Isa haqqinda tarixi melumatlar 1 1 Iosif Flavius 1 2 Kornelius Tatsit 1 3 Svetonius Tranquill 1 4 Yehudi menbeleri 2 Mifoloji mekteb 3 Qumran metnleri 4 Qumranin das lovhesi 5 Boyuk Sethin 2 ci risalesi 6 Islamda Isa 7 Menbe 8 Hemde bax 9 Istinadlar 10 Xarici kecidlerIsa haqqinda tarixi melumatlar RedakteIsa ve ilkin xristianlar haqqinda bezi romali tarixcilerin ve yazarlarin eserlerinde qisa melumatlar vardir Bunlardan en ilkin caglara aid edilenler Iosif Flaviusun lat Josephus Flavius 37 100 Publius Cornelius Tasit lat Publius Cornelius Tacitus 56 117 ve bir sira basqa yazarlarin sitatlaridir Iosif Flavius Redakte Cosef Flaviusun yehudi tarixine hesr olunmus Antiquitates Judaicae azerb Yehudi qedimlikleri adli kitabinda bele sozler vardir O zaman Isa adli bir mudrik insan yasamisdir Onu hetta insan da adlandirmaq olmaz O coxlu geyri adi mocuzeler yaratmis ve onu heqiqet axtaran adamlar ozlerinin muellimi hesab edirdiler Onun ardinca coxlu yehudiler ve butperestler getmisdirler O Xilaskar Qurtarici olmusdur 1 Taninmis adamlarin sikayetlerinin esasinda Pilat Isani carmixda edam edenden sonra onun ardicillari ondan uz dondermemisdirler Cunki edamindan sonra uc gun kecenden sonra o qedim peygemberlerin dedikleri kimi onlarin yanina diri olaraq qayitmisdir Hemde onun haqqinda basqa mocuzevi seyler de danisirlar O olaylardan sonra bu gune kimi onun adi ile bagli olan xristian icmasi qalmaqdadir 2 Lakin bu sitatda cox muammali meqamlar vardir Birincisi ondan once ve sonra olan metn III 2 4 birlik teskil edir ve yehudilerin arasinda qiyam olaylarindan behs edir Isa haqqinda bu sozler kontekstle uygunlasmir ve yad unsur kimi gorsenir Ikincisi Cosefus Flaviusun yehudi oldugu subhesizdir Bele olan teqdirde onun Isani heqiqi mesih qurtarici adlandirmasi cox qeribe gorsenir Bunu yehudiler bu gune kimi redd edirler Ucuncusu Yehudi gedimliklerini oz eserlerinde xatirlamis Tertullian 155 245 kimi taninmis ilkin xristian ilahiyyatcilari bu sitat haqqinda hec bir sey dememisdirler halbuki Isani xatirladan setirler onlari ilk novbede maraqlandirmali idi Buna gore de Flaviusun kitabinda olan Isa haqqinda melumat bu kitabi sonraki donemde kocuren xristian yazarlari terefinden saxtalasdirilmasi iddia edilir Yehudi qedimlikleri Yehudi qedimliklerinin slavyan tercumesi de vardir Orada yuxarida gosterilen mubahiseli sitat yoxdur Orada Isa haqqinda basqa melumat verilir O Isa Heleon daginda insanlara heqiqeti oyretmisdir Onun gucunu ve istediyini sozu ile heyata kecirdiyini goren 150 nefer oyrenci ve coxlu sayda insan kutlesi ona qosulmusdur Onlar ona tapsirmisdirlar ki o sehere girerek Roma esgerlerini ve Pilatusu oldurub carligi ele alsin 3 Lakin burada da muemmali meqamlar vardir Birincisi odur ki eger Flavius eslinde Isani burada xatirlamisdirsa onsa yuxarida gosterilen saxtakarliq neye lazim idi Ikincisi bu sitati da ilkin xristian yazarlari hec yerde xatirlamamisdirlar Ucuncusu Isanin qiyyamcilarin bascisi olmasi Incillere ziddir Kornelius Tatsit Redakte Tasite geldikde demek olar ki o texminen 116 ci ilde ozunun Annales adli tarixi eserinin yazilmasini basa catdirmisdir Bu kitabin bizim zamanimiza catan nusxesinin XV ci bolumunde imperator Neronun lat Nero Claudius Caesar Drusus Germanicus 37 68 zamaninda Romada bas veren boyuk yangin haqqinda xatirlanir Bu yangini belke de Neron toretmisdir ancaq ozune qarsi yonelen saiyelerin qarsisini almaq ucun o reiyyet terefinden xristianlar adlanan cirkinlikler toreden ve buna gore de xalq terefinden nifret edilenleri ittiham etmisdir O onlari siddetli ezablara meruz qoymusdur Bu ad ise Xristosun adindan emele gelmisdir Onu Tiberiusun 4 doneminde prokurator latinca procurator Pontius Pilatus edam etmisdir Bir zaman yatirilmis bu ziyanli movhumat tekce Yehudi diyarinda deyil hemde her cur iyrencliklerin ve abirsizliqlarin her yerden geldiyi ve ciceklendiyi Romada yeniden yayilmisdir Once etdiklerinden pesman olmuslar mesuliyyete cekilmisdirler Sonra ise onlarin ifade verdikleri coxlu sayda hemeqideleri cavab vermisdirler Complete Works of Tacitus 5 Ancaq bu metn de subhelidir Mesele burasindadir ki terkibinde bu setirler olan Annales in nusxesi XI ci yuzillikdede xristian yazarlari terefinden daha qedim sehifelerden kocurulmusdur Bu metn Monte Kassinoda 6 ola bilsin Ricerin abbatligi 1038 55 zamani yazilmisdir 7 Yene de Tertillian Origen Eusebius kimi ilkin xristian ilahiyyatcilari ve tarixcileri Annales de bu setirler haqqinda hec bir sey xatirlamamisdirlar Bundan basqa sitatda Romada coxlu sayda xristianlarin oldugu haqqindadeyilir ancaq o zamanlar orada xristian icmasi boyuk olmamisdir Bu sebeblerden Annales in bu setirleri arasdirmacilar terefinden subhe ile qarsilanir onlarin xristian kocurenleri terefinden metne salindigi ehtimal olunur Svetonius Tranquill Redakte Qedim Roma yazari Svetoniusun lat Gaius Suetonius Tranquillus 70 140 De Vita Caesarum Geyserlerin heyati eserinde de ilkin xristianlar haqqinda bezi bilqiler vardir Bu eser daha cox 12 qeyserin heyati Avqustdan Domisiana qeder kimi taninmisdir Orada deyilir ki 41 51 ci illerde imperator olmus Klaudius ChrEstus terefinden yehecana getirilen yehudileri Romadan qovmusdur 8 Ancaq bu sozler de birmenali delil kimi qebul edilmir Mesele burasindadir ki latin dilinde mesih sozu ChrIstus kimi yazilir Suetonius ise burada ChrEstus yazmisdir Ilk baximdan yazilisda sehv kimi gorsenen bu xirda ferq eslinde boyuk problem acmisdir Mesele burasindadir ki ChrEstus adi Romada cox yayilmisdir Meselen Svetoniusdan 50 il once yasamis taninmis filosof Siseron Chrestus adli bir adamin ogurlugu haqqinda yazmisdir 9 Buna gore de burada Isadan deyil basqa adamdan sohbet getdiyi guman edilir Yehudi menbeleri Redakte Yehudi enenesinde Talmud Isa haqqinda revayetler olsa da onlar birmenali deyildirler Onlardan sohbetin kimden getdiyi cox vaxt bilinmir Bezen Ben Pandira Ben Stada bezen ise Jesua Jesu adli adam haqqinda revayetler vardir Onlar hamisi perakendedir ve o insan haqqinda hec bir tesevvur yaratmirlar Belke de eslinde bunlar muxtelif insanlardirlar sadece sonra onlari mifik bir insanin obrazinda birlesdiribler Bu revayetler esasen saiyeler ve yehudu ruhanileri olan ravinlerin dediklerinden ibaretdir Onlarin hamisinda Isa yanlis yolda olan yolunu azmis bir adam kimi tesvir olunur Hiss olunur ki yehudilerin revayetlerinde Xristianliqla aparilan polemikalar oz eksini tapmisdir Butun bu geyri konkret revayetler 40 375 ci iller arasinda yaranmisdir 10 Isa haqqinda bu cur yehudi revayetlerinden xristianlarin eleyhine olan romali yazarlar da istifade edirdiler Onlardan en taninmisi Selsus Celsum olmusdur Onun Dogru soz eserinde de Isa yolunu azmis bir adam kimi tesvir olunur Bu eserin fraqmentlerini Origen Selsusa qarsi eserinde getirmisdir Belelikle Yunan Roma ve yehudilerin tarixi eserlerinden ve revayetlerden Isanin tarixi sexsiyyet olduguna dair hec bir konkret ve subhesiz netice cixarmaq olmur En esasi ise onun ozunden hec bir sey qalmamisdir ve haqqinda olan butun revayetler en erkeni 50 ci illere tesaduf edilir Xristianlarin Isa haqqinda behs eden dini edebiyyati da ele o zaman yaranmisdir Belelikle Isanin bir tarixi sexsiyyet olmasi faktiki delillerle subuta yetirilmir yalniz guman edilir Bu barede hele III yuzillikde yasamis taninmis Roma filosofu Porfirius Porphirius demisdir Porfiriusa gore Incilleri yazanlari tarixci adlandirmaq olmaz cunki orada coxlu ziddiyetler vardir 11 Mifoloji mekteb Redakte Artur Drevs XVIII ci esrde Fransa maarifperverleri Volney 1757 1820 ve Dupuis 1742 1809 Isanin tarixi sexsiyyet olmamasi haqqinda fikir ireli surmusdurler Onlar hesab edirdiler ki Ehdi Cediddeki revayetlere etibar etmek olmaz ve Isa eslinde qedim insanlarin gunes tanrilarinin tecessumudur Daha sonra alman filosofu Bruno Bauer 1809 92 Incillerdeki ziddiyetleri arasdiraraq onlari bezi adamlarin qesden edilen saxtakarligi kimi deyerlendirmisdir Amerikali William Benjamin Smith 1850 1934 Xristianliqdan Onceki Isa kitabinda Isaya benzer insanin hele Xristianliqdan onca yasadigini iddia etmisdir Isanin heqiqi insan olmamasini iddia eden alimlerden polsali Nemoyevski 1864 1919 Lyublinski ve basqa alimler olmusdurlar Bu istiqametde fundamental isler goren alman filosofu Artur Drevs Drews olmusdur O 1909 1911 iller arasinda taninmis Die Christusmythe Isa haqqinda esatir eserini yazmisdir Drevse gore Incillerde Isa ilk olaraq tanri kimi tesevvur olunur ikinci novbede ise unsan kimi Qedim zamanlar ise istirablar ceken olen ve dirilen tanrilara inanclar cox yayilmisdir Babilde Temmuz Misirde Osiris be b Buna gore de Isa onlardan biridir ve esatirden basqa bir sey deyildir Xristianligin yaranmasi doneminde Roma imperiyasinda edaletsizlik o qeder yuksek seviyyede olmusdur ki insanlar Xilaskarin gelisini gozleyirdiler olub dirilen mesih haqqinda esatiri qebul etmeye hazir idiler Bu cur revayetler onlara daha qedim olan dinlerinden melum idi Hami dunyanin axirini gozleyirdi Romanin esareti altinda olan yehudiler de onlari zulmden qurtaran mesihin gelisini gozleyirdiler Drevse gore terapevtler ve essenler kimi yehudi teriqetlerinde xilaskarin gelisi Iyesoa Isa adli adamla bagli idi Demeli Isanin obrazi tekce onceki olub dirilen tanrilarla deyil hemde Xristianligin yaranmasindan once yasamis ve o adi dasimis adamla baglidir Mehz o adam haqqinda olan esatirler yeni dinin yaranmasina tekan vermisdir 12 Daha sonra Drevs Ehdi Cedidi arasdirib Pavlusun mektublarina Incillerden sonra gelen kitablardir tesvir olunan Isanin onun Incillerde olan obrazi ile ziddiyet teskil etdiyini iddia etmisdir Onun musahidelerine gore Pavlus Isani vetensiz ata anasiz telimsiz ve telebesiz bir tanri kimi tesvir etmisdir Drevse gore Pavlusun Isa haqqinda dedikleri daha cox Ehdi Etiqin revayetlerine arxalanir Pavlus Isanin basqa ardicillari ile onun haqqinda mubahiseler edir Maraqlidir ki ne Pavlus ne de onun muxalifleri oz dediklerini Isanin sozleri ile tesdiq etmirler halbuki mentiqe gore onlar bunu edib mubahiselerini hell etmeli idiler Bele tesevvur yaranir ki o zaman hec kim Isa onun heyati dedikleri ve fealiyyeti haqqinda hec ne bilmirdi Incillere geldikde ise orada olaylarin ne zaman bas vermesi bilinmir Incillerdeki yerlerin adlari deqiq deyil ve mubahiseler dogurur Orada adlari cekilen bezi seher ve qesebeler heqiqetde yoxdur Demeli Incillerin muellifleri orada olmayib ve Felestini tesevvur etmeyibler Demeli Inciller tarixi sened kimi qebul edile bilmezler Bu kitablar tarixi deyil yalniz exlaqi mahiyyet dasiyirlar Onlarin yaranmasi yeni dinin Yehudilikden ayrilmasi ucun lazim idi Ehdi Etiqe qarsi olub dirilen mesinin heyatini eks etdiren yeni kitablar Inciller yazildi Incillerde Ehdi Etiqe istinadlar ise suni olaraq uydurulmusdur 13 Qeyri xristian edebiyyat da Drevse gore Isanin tarixi sexsiyyet olmasini subut etmir Bunlarin tehlili yuxarida verilmisdir Belelikle Isa heqiqi bir adam olmayib Olsa bele gelecekde ona o geder keyfiyyetler uydurub revayetler qosmusdurlar ki o artiq real insan olmamis esatire cevrilmisdir Drevsin ve mifoloji mektebin basqa terefdarlarinin fikirleri keskin tenqidlere meruz qalmisdir Onlarda mubahiseli fikirler olsa da cox ehemiyyetli ve dogru neticeler de vardir Qumran metnleri Redakte Felestinde qedim yehudi metnlerinin tapildigi yerler Isanin tarixiliyi ile bagli problemler XX ci esrin ortalarinda arxeoloji qazintilar naticesinde tapilan qedim yedudi metnlerinin elde edilmesinden sonra yeniden gundeme gelmisdir Bu metnler Felestin Israil ve Iordaniyanin erazisinde ve en cox Olu denizin simalinda yerlesen Qumran menteqesinde tapilmisdir Bu metnler Xristianliqdan az once e e III b e I esrinde yehudilerin arasinda yayilmis bir teriqete mexsus olmusdur Ehtimal olunur ki onlar essenler olmusdurlar Lakin onlara Qumran teriqeti de deyilir Qumran teriqetcilerinin inanclarina gore yehudiler yollarini azmis Tanri ile ehdlerini pozmusdurlar Buna gore de onlar ozlerini Tanri ile Ehdi Cedid Yeni Ehd baglayanlar adlandirirdilar Tapilmis metnlerin birinde deyilir Onlar Mominlik Muelliminin Tanridan aldigi sozlerine inanmadilar Bunlar Tanrinin ve Yeni Ehdin qanunlarindan cixmislardir Cunki onlar Tanrinin Ehdini qebul etmemis Onun muqeddes adini batiranlardirlar 14 Maraq doguran meqam ondan ibaretdir ki xristianlar ozlerini Yeni Ehdin Ehdi Cedidin ardicillari adlandirirlar Onlarin muqeddes kitablari da bele adlanir Ancaq Qumran metninden aydin olur ki bu adla onlardan once ozlerini basqa teriqet adlandirmisdir Daha sonra melum olmusdur ki Qumran teriqetinin Mominlik Muellimi adlandirdiqlari lideri olmusdur Onun esil adi bilinmir metnlerda cekilmir Buna gore de onun kim oldugunu yalniz ehtimal etmek olar Metnlerden bilinir ki Mominlik Muellimi Qumran icmasinda xilaskar mesih kimi taninmisdir 4Q534 nomreli yazida onun haqqinda bele deyilmisdir Gencliyinde o hecneyi bilmeyen kimi olacaq uc kitabi bilene qeder Bu zaman o mudriklik ve bilik elde edecek yuksek dairelere catmaq baximindan Onun atasi ve ecdadi ile heyat ve qocaliq O meslehet ve agil sahibi olacaq O insanlarin sirlerini bilecek onun mudrikliyi butun insanlarla olacaq Onun mudrikliyi butun insanlara yayilacaq O her bir canlinin sirlerini bilecek Ona qarsi olanlarin niyyetleri puca cixacaq ona qarsi olanlarin pis niyyetleri boyuk olsa bele onun niyyetleri cunki o Tanrinin secilmisidir Onun terefinden dogulub ve Onun nefesidir Onun niyyetleri ebedi olacaqdir 15 Qumranin 1 ci magarasinda tapilmis Savas metninin fraqmenti 4QAha adlanan daha bir Qumran yazisinda oz zamaninin insanlarinin gunahlari ucun ozunu qurban veren bir mesih haqqinda deyilir 16 1QpHab adlanan yazida maragi celb eden meqamlar vardir Orada Ehdi Etiqdeki Habaqquq kitabina edilen serhlerde Mominlik Muelliminin hansisa bir yuksek rutbeli yehudi kahini ile ixtilafindan ve onun terefinden teqib edilmesinden deyilir Pis adam momini dovreye alir 1 4 Bunun anlami Pis adam Pis kahindir momin ise Mominlik Muellimidir 17 Qonsularin cilpaq bedenlerine tamasa etmek ucun onlara serab icirdib serxos edenin ickiye zehrimar qatanin vay halina 2 15 Bunun anlami Burada Mominlik Muellimini teqib eden Pis kahinden deyilir O onu oz qezebinin heyecaninda onun qurbet evinde ve Bagislanma gununun Yom Kippur Sukut bayrami zamani udmaq istemisdir O onlarin arasinda onlari udub Oruc gununde sukutlarinin senbesinde yollarindan azdirmaga calismisdir 18 Zebur kitabina verilen serhi 4QpPs cox yerlerde pozulmusdur ve Mominlik Muelliminin adini oxumaq mumkun olmamisdir Ancaq metnin mezmunu cox guman ki ona aiddir Bu metnden melum olur ki onu tutub muhakime etmisdirler Orada deyilir Rebb momini pisin eline dusmeye qoymaz Ona ittiham oxunanda mehkum olmaz 37 33 Bunun anlami Burada onu oldurmek ucun axtaran Pis kahinden deyilir ve telimi onun yanina gonderilen Amma Tanri onu tek q oymaz onu muhakime edende gunahkar bilmez Ona Pise ise Tanri evezini verecek yadellilerin sixintilarina meruz qoyacaq Bununla da qisas alacaq 19 Habaqquq kitabina edilmis daha bir serhden aydin olur ki Qumran teriqetcileri Mominlik Muellimine inanclarina gore xilas olacaqlarina inanirdirlar Ancaq momin adam imani ile yasayacaq 2 4 Bunun anlami Yehudanin Qumran teriqetcileri nezerde tutulur evinde telimi icra edenlere Onlari Tanri muhakime evinden onlarin iztirablari ve Mominlik Muellimine inandiqlarina gore xilas edecek 20 Qumran teriqetinin bu metnlerinden bele bir neticeye gelmek olar ki onlarin Mominlik Muelliminin Incillerdeki Isa ile benzerlikleri vardir O da Isa kimi Pis kahinlerin teqiblerine meruz qalmis muhakime olunmus ozunu basqalarinin xilas edilmesi ucun qurban vermisdir Ona inananlar ise Isada oldugu kimi ona inandiqlarina gore xilas olacaqlar Qumran icmasi Xristianlar kimi ozlerini Yeni Eqdin ardicillari hesab edirdiler Qumranin das lovhesi RedakteXX ci yuzilliyin ortalarinda Qumranda Xristianliqdan onceki doneme aid olan daha bir tarixi sened tapilmisdir Sohbet uzerinde qedim yehudilerin mesihilik baxislarini eks etdiren uzunlugu 91 sm olan das lovheden gedir Lakin orada bezi yerlerde zamanin tesiri altinda metn pozulmusdur Buna gore metnin tam menasi sona qeder anlasilmir Buna baxmayaraq yazidan bilinir ki hele Xristianliqdan once hansisa bir yehudi teriqetinin ardicillari olen sonra uc gunden sonra dirilen mesihe inanirdilar Bu olay Isanin orneyinde cagdas Xristianliqda da vardir Demeli bu inanc da daha qedim teriqetlere mexsus olmusdur Bu yazilari arasdiran alimler onun Yehudiyye cari Herodun e e 40 b e 4 illeri doneminde yazildigini iddia edirler Demeli onun Isanin olub dirilmesi olayindan once yazildigi subhesizdir Arasdirmacilar dunyanin sonuna hesr olunduguna gore bu yazini Cebrailin endirdikleri adlandirmisdirlar Belelikle Isa ile bagli enenevi inanclar basqa adamla bagli olub yehudi tarixinin bir hissesi ola biler Cebrailin endirdiklerinin yuxarida sozu kecen setirleri Israil alimi Israil Knohl butun bunlarin esasinda bele qenaete gelmisdir ki Isa haqqinda revayetler yehudiler arasinda onun heyatindan once yayilmisdir Israili Romanin esaretinden qurtaran mesihe inanc o dovrun siyasi veziyyeti ile bagli olmusdur ve yehudilerin arasinda yayilmisdir O zaman ozunu mesih adlandiran coxlu adamlar ortaliga cixmisdirlar Knohlun fikrince bu dasda Simon adli bir mesih haqqinda revayet olunur Onun car Herodun serkerdelerinden biri terefinden oldurulduyu haqqinda tarixci Cosefus Flavius yazmisdir Yazinin 19 21 ci setirlerinde olen mesihin uc gunden sonra dirilmesinden bele deyilmisdir Uc gunden sonra yehudice L shloshet yamin sen bileceksen ki heqiqet zulme qalib gelecek 21 Sonra edalete aparan yol kimi qan ve olum haqqinda behs olunur Daha sonra metn pozulmusdur Lakin Knohl iddia edir ki o yazini berpa ede bilmis ve orada 80 ci setirde Sen uc gunden sonra yasayacaqsan Men Cebrail sene emr edirem Ancaq bu sozleri Cebrail melek kime unvanlayir melum deyil Eyni zamanda arasdirmacilarin fikrince burada Simondan ya da basqa adamdan sohbetin getdiyi ehemiyyetli deyildir Gelecekde Knohlun Simon haqqinda ferziyyesi tekzib de oluna biler Ancaq en baslica netice ondan ibaretdir ki burada olen ve uc gunden sonra dirilen mesih haqqinda sohbet gedir Bu danilmaz bir faktdir Demeli bu inanc sonra Isa haqqinda revayetlere kece bilerdi 22 Boyuk Sethin 2 ci risalesi RedakteSimonun Isanin evezine olmesi fikri bezi qeyri resmi apokrifik incillerde de vardir Buna ornek kimi Misirde Nag Hammadi menteqesinde qnostik xristian teriqetine aid olan II yuzilliyin bir Incilini gostermek olar Orada deyilir Onlar oz agilsizligi ve nadanligi ucbatindan mene Isaya qarsi sui qesd teskil etmisdirler Halbuki men onlarin dusundukleri kimi onlara qarsi hec ne etmemisdim Elbette mene bu sui qesdin neticesinde hec bir ziyan deymemisdir Onlar mene zulm verdiler ve men oldum amma bu heqiqi olum olmamisdir Bu onlarin gozlerine bele gorukmusdur Onlarin dusundukleri kimi men qorxmadin onlarin etdiklerinin garsisinda rusvay olmadim Men bu zulmu qebul etdim ki onlar ozlerini temize cixara bilmesinler Axi menim yalniz gozlerine gorsenen olumum onlarin azginligi ve korlugunun sonu olmusdur Onlar oz adamlarini oldurerek ozlerini olume mehkum etmisdirler Onlar ise meni gormemisdirler Cunki kor ve kar olmusdurlar Onlar bunu etmekle ozlerini mehkum etmisdirler Onlar gorurduler ki men iztirablar cekirem Lakin bu basqa adam olmusdur Sirke ve od icen adam onlarin atalari olmusdur men deyildim Onlar meni cubuqla doymusdurler lakin bu men deyildim Oz belinde carmixi aparan men deyil Simon idi Tikanlardan horulmus bas halqasini onlar menim deyil onun basina qoymusdurlar Men ise goylerde onlarin nadanligina gulurdum 23 Resmi xristian incilinde Simon adli adam carmixi Isanin edam edildiyi yere aparmisdir Sonra ise metnde qarisiqliq var Bele guman etmek olar ki Isani deyil Simonu carmixa cekmisdirler O vaxt Simon adli Kirenali bir nefer tarladan gelib oradan kecirdi O Iskender ve Rufusun atasidir Bu adami mecbur etdiler ki onun carmixini dasisin Onu Qolqota adlanan yere getirdiler Bu Kelle yeri demekdir Ona mirra ile qarisdirilmis serab vermek istediler amma O imtina etdi Onu carmixa cekdiler Paltarlarini ise kime ne dusdu dusdu deye puskle oz aralarinda bolduler 24 Naq Hammadide tapilmis Pyotrun apokalipsisi metni Esgerler Onu apararken tarladan gelen Simon adli Kirenali bir neferi yaxaladilar Carmixi onun beline yukleyib Isanin ardinca dasimaga mecbur etdiler Onun ardinca boyuk bir izdiham ve Onun ucun aglayib nale ceken qadinlar gedirdi Isa onlara teref donub dedi Ey Yeruselim qizlari Menim ucun aglamayin Ozunuz ve ovladlariniz ucun aglayin Cunki ele gunler gelir ki Ne bextiyardir sonsuz dogmamis betnler ve emizdirmemis dosleri olan qadinlar deyecekler O zaman daglara Ustumuze yixilin ve tepelere Bizi ortun demeye baslayacaqlar Cunki yasil agacin basina bunlari getirirlerse bes qurumus agaca ne olacaq Isa ile birlikde iki cinayetkar da e dama aparildi Kelle adlanan yere gelende orada Onu ve cinayetkarlari birini sag terefinde o birini ise sol terefinde carmixa cekdiler Amma Isa deyirdi Ata Onlari bagisla cunki ne etdiklerini bilmirler Onun paltarlarini pusk ataraq aralarinda payladilar Lukas Incili 23 26 34 Islamda Isa RedakteMuselman enenesinde Isanin obrazi bezi meqamlarda Incillerdekine benzerdir Ancaq basqa meqamlarda ferqler o qeder ehemiyyetlidir ki basqa adamdan sohbet getdiyi ehtimal oluna biler Benzerlik esasen Isanin atasiz dogulmasinda 25 Tovrati tesdiq etmesinde 5 46 onun hevarilerinin olmasinda 3 52 bezi mocuzelerin toredilmesinde 5 110 dunyaya ikinci gelisinde 43 61 musahide olunur Bununla bele bir cox hallarda Qurandaki Isa onun apokriflerdeki obrazina ve Qumran teriqetinin Mominlik Muelliminine daha cox benzerdir Meselen Isanin oldurulmesinin bezi insanlarin yalniz gozune gorsenmesi yuxarida getirilen Boyuk Sethin 2 ci risalesinde oldugu kimidir Besikden danismasi kimi 26 bezi mocuzeler Incillerde yoxdur Xristian Incillerinin Isa haqqinda revayetler toplusu oldugu halda Islamda iddia edilir ki Incil bir kitab kimi Isanin ozune enmisdir 27 Quranda Isa olmedi carmixa cekilmedi 28 Islam enenesinde tesvir olunan Isanin Qumran teriqetinin lideri olan Mominlik Muellimi ile de benzerlikleri subhe dogurmur Buna dair en guclu delil Isa haqqindaki Islam revayetlerinde romalilarin olmamasidir Bu meqam sox muammali gorsenir Axi nece ola biler ki Incillerdeki Isanin aqibetinde misilsiz rol oynayan Romanin canisini Pontius Pilat Roma hakimiyyeti ve esgerleri Quranda ve Mehemmed peygemberin hedislerinde olmasin Bu barede 7 ci yuzillikde Erebistanda bilirdiler Mehemmed peygember xristianlarla temaslarda da olmusdur ve romalilar haqqinda bilmeye bilmezdi Ancaq nedense ondan qalan irsde bunlar yoxdur Qumran metnlerindeki Mominlik Muelliminin Incillerdeki Isa ile benzerliyini nezere alaraq bele tesevvur yaranir ki Mehemmedin Isasi daha cox Qumran revayetlerindekine benzerdir O dovrde hele romalilar Felestin uzerinde oz hakimiyyetlerini qurmamisdirlar Eyni zamanda muselman enenesinde Isanin Felestinde Roma istilasindan sonra yasamasi ve onun teqibinde o imperiyanin canisininin istirak etmesi haqqinda bezi revayetler vardir Ancaq onlar birbasa Mehemmed peygemberin deyil onun sehabelerinden revayet edilmisdir Cox guman ki bu revayetler Xristianligin tesiri altinda yaranmisdirlar Hemde muselman enenesinde Isanin yerine basqa adamin edam edilmesinden de sohbet acilir Ola bilsin ki o adam Simon olmusdur Heqiqi Isa ise bu hadiselerden en azi yuz il once yasamis ve eslinde Qumran teriqetinin Muminlik Muellimidir Ola bilsin ki onun adi Isa olmus ve onun anasi Meryem adli bir qadin olmusdur Romalilarin Quran ve Mehemmed peygemberin hedislerinde olmamasini basqa cur izah etmek olmur Menbe RedakteAydin Elizade Isa Mesih kim olub Tarixi senedler ve dini metnlerden cixarilan neticeler Arxivlesdirilib 2015 03 31 at the Wayback Machine Dovlet ve Din ictimai fikir toplusu 2010 N 2 S 89 101 Hemde bax RedakteIsanin carmixa cekilmesiIstinadlar Redakte Yunanca Xristos latinca Christus Mesih sozununun bu dillere tercumesidir Ingilisce Antiquities of the Jews 18 3 3 Rusca Iudejskie drevnosti 18 3 3 Bax Slavyanskaya versiya Iudejskoj vojny 14 37 illerde Roma imperatoru olmusdur Latinca tam adi Tiberius Julius Caesar Augustus Tacitus Alfred John Church William Jackson Brodribb Sara Bryant edited for Perseus New York Random House Inc Random House Inc reprinted 1942 Latinca Annales XV Romanin yaxinligindaki monasteriondur C W Mendell and S A Ives Rycks s Manuscript of Tacitus American Journal of Philology 72 1951 pp 337 345 Ref from Oliver De Vita Caesarum V 25 Siseron Mektub 200 1 Pisma Marka Tulliya Cicerona k Attiku blizkim bratu Kvintu M Brutu tt I III Izdatelstvo Akademii Nauk SSSR Moskva Leningrad 1949 1951 Perevod i kommentarii V O Gorenshtejna Yehudi revayetlerinin bezi orjinal metnleri ve ingilisceye tercumeleri Jesus In The Talmud eserinde verilmisdir Bax A B Ranovich Antichnye kritiki hristianstva M 1990 Politizdat str 364 398 The Christ myth Translated from the third Edition revised and enlarged By c Delisle burns M A T Fisher unwin London 1 Adelphi terrace Leipzic Inselstrasse 20 p 53 Hemen edebiyyetda s 111 Nahodki u Mertvogo morya M Nauka 1965 s 30 The Dead See Scrolls Translated The Qumran Texsts in English Leiden Netherlands 1994 p 264 Paul Garnet Salvation and Atonement in the Qumran Scrolls Tubingen Mohr 1977 p 108 The Dead See Scrolls Translated The Qumran Texsts in English Leiden Netherlands 1994 p 198 The Dead See Scrolls Translated The Qumran Texsts in English Leiden Netherlands 1994 p 201 The Dead See Scrolls Translated The Qumran Texsts in English Leiden Netherlands 1994 p 205 Russkaya apokrificheskaya studiya Kommentarii na Knigu proroka Avakuma 1Q pHab Shalom Hartman Institute Israel Knohl Gabriel s Revelation tablet translation Cebrailin endirdikleri haqqinda bu melumatlar The New York Times july 6 2008 gezetinde derc olunmusdur Bax Ethan Bronner Ancient Tablet Ignites Debate on Messiah and Resurrection Boyuk Seth in 2 ci risalesi 55 56 The Nag Hammadi Library The Second Treatise of the Great Seth Translated by Roger A Bullard and Joseph A Gibbons HarperCollins San Francisco 1990 Markus Incili 15 21 24 Ali Imran 3 47 Meryem 19 27 34 Maide 5 46 Nisa 4 157 Xarici kecidler RedakteMesih Isa kim olub Tarixi senedler ve dini metnlerden cixarilan neticeler Felsefe uzre elmler doktoru Aydin Elizadenin sehifeleri Menbe https az wikipedia org w index php title Isa Mesihin tarixiliyi amp oldid 5712130, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.